Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

www.uitgeverijboekencentrum.nl

Ontwerp omslag: Studio Anton Sinke, Nieuwerkerk a/d IJssel

Foto omslag: Sjaak Verboom

Layout/dtp: Gerard de Groot

ISBN 978 90 239 0348 2

NUR 700

© 2009 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor Pieter

Het is een oud verhaal
Het wordt opnieuw geschreven
Het is onbepaald
Voor wie zich durft te geven
Wie zich durft te geven

Het is een nieuw begin
Het is een open einde
Want dat wat was
Moet in wat komt verdwijnen
Het zal verdwijnen

Er is een oude angst
Die ons vast wil houden
Er is een voorgevoel
Het geeft geen vertrouwen
Het geeft geen vertrouwen

Er zijn lange nachten
Er zijn diepe dalen
Er zijn veel gedachten
Waarin je kunt verdwalen
Er gaat veel verloren
Voor wie blijft dromen
Maar wat vergaat, vergaat
Voor wat zal komen

Het is een nieuwe begin
Het is een open einde
Want dat wat was
Moet in wat komt verdwijnen
Het moet verdwijnen

Er zijn nieuwe woorden, nieuwe wegen
Nieuwe kleuren,
ander licht
Het is een nieuwe dag
En niets herhaalt zich
Niets herhaalt zich
Een nieuwe dag

STEF BOS

Welkom lezer!

Laat ik mij aan je voorstellen. Je zult immers vele uren lezend met mij doorbrengen. Dan wil je weten in wiens gezelschap je bent. Zeker als het gaat over zaken die je raken, over geloven en over twijfelen, over pijn en over herstel. Dat deel je niet met iedereen.

Ik weet wat twijfelen is en ik weet wat geloven is. Dat klinkt eigenwijzer dan ik bedoel. Ik weet er natuurlijk niet alles van, maar ik ken het, ik heb het meegemaakt. In hoofdstuk 1 zal ik je vertellen over een crisis waarin ik tien jaar geleden terechtkwam: de plotselinge ineenstorting van mijn geloof. Iedereen die zoiets meemaakt, noemt dat eng en ontwrichtend. Dat is het ook. Voor mij was het vooral zo beangstigend omdat ik niet alleen christelijk was opgevoed, maar ook theologie had gestudeerd en zelfs de oprichter en leider van een leefgemeenschap en bezinningshuis was. In die functie kon ik het mij goed beschouwd niet permitteren om te twijfelen. En toch gebeurde het. Om mijn verhaal een beetje te begrijpen moet je iets meer weten van die geschiedenis.¹

In de zomer van 1994 vond ik een droom – of vinden dromen ons? – een droom waarin alles samen leek te komen. Mijn plattelandskomaf als kleinzoon van twee boerengeslachten. Mijn gelovige jeugd, opgegroeid als ik ben in de gereformeerde kerk en opgevoed door ouders die altijd kritisch-loyaal stonden in hun eigen traditie. Mijn fascinatie voor bouwen en wonen, gezaaid in het architectenkantoor van mijn vader. Mijn theologische honger, gewekt en gevoed aan de Evangelische Hogeschool en later de Vrije Universiteit. Mijn verlangen naar gemeenschappelijk leven dat ik herkende in de kloosters die ik bezocht. Dat alles, en meer, kwam samen in een droom die ik opschreef in de zomer van 1994.²

Ik wilde een leefgemeenschap stichten in een landelijke setting. Ik wilde ‘leven van het land’ – dat had ik mijn opa (pake Boele) zien doen en van John Seymour had ik geleerd dat dat zelfvoorzienend leven heette.³ Zo wilde ik leven: óp en ván het land, dicht bij de natuur en zo onafhankelijk mogelijk van de maatschappij. En dat niet alleen, maar samen met anderen, in een gemeenschap die werk en opbrengst delen zou en waar de leden elkaar bovendien zouden vinden in een kapel voor ochtend- en avondgebeden. Een ‘open huis’ moest het zijn, gastvrij voor zoekers naar rust en zin. Een ‘bezinningshuis’ leek daarvoor de juiste benaming. Proef het elan in de idyllische woorden die ik toen schreef:

Een boerderij, dat is het begin van de droom. Een boerderij met wat land. Rogge, tarwe en een beetje boekweit. Een weitje met een koe en een kalf, een varken en een paar schapen. Een kippenhok met genoeg kippen om ook wat eieren aan huis te verkopen. Een kleine boomgaard. Een moestuin, groot genoeg om te voorzien in een heel jaar eten voor twee of drie gezinnen. Want die wonen allemaal op één erf. Een kleine, maar rijke kruidentuin. Stille hoekjes op het erf. Een ruige boomwal waar een wezeltje woont. Een thuis voor bloemen en bijen, vogels en vlinders, mens en dier. Misschien wel een klein bos grenzend aan het erf, waar een havik zijn horst heeft. (...)

Op een achterafplekje op het erf, achter die oude hooiberg, een nieuw gebouwd sober kapelletje. De ruimte voor het ochtend- en avondgebed dat we elke dag met zo veel mogelijk van de erfbewoners bidden. De kapel biedt ruimte aan zo’n veertig mensen als het moet. Broeders en zusters uit naburige dorpen komen ook geregeld zingen en bidden. De overbuurman bidt tegenwoordig zelfs een paar keer per week het ochtendgebed mee. ⁴

Kort na het beschrijven van mijn droom, in het najaar van 1994, zijn we eenvoudigweg begonnen; mijn vrouw en ik met onze kinderen. Gelovend in de droom, vertrouwend op de kracht van onze jeugdige lichamen en verbonden met mensen die de droom deelden (onder wie mijn ouders). Zo ontstond in de loop van enkele jaren de kleine leefgemeenschap Beth Tikwah – ‘huis van hoop’. De dieren kwamen er en het land werd bewerkt. We bouwden een kapel en een gastenhuis en hielden dagelijks onze gebedsuren. Bewoners zouden komen en gaan en ook gasten wisten hun weg te vinden. Later zouden sommige gasten zich niet langer verbazen over de idyllische woorden van mijn droom, maar over de voorspellende kracht die ze bleken te hebben gehad.

En daar, midden in de opbouw van dit prachtige ideaal, midden in een levendige gemeenschap rondom een kapel, brak plotseling de twijfel door waarover ik je vertellen ga. Terwijl ik werkte op het land en sprak met gasten over hun vragen, terwijl wij dagelijks ochtend- en avondgebed hielden in de zelfgebouwde kapel, ging mijn geloof aan diggelen. Wat zich toen voltrok, is nu de inhoud van dit boek. Nauwkeuriger gezegd: wat toen begon, is het begin van dit boek. Want er kwam een vervolg en inmiddels zijn we tien jaar verder. Beth Tikwah is inmiddels verkocht en functioneert als herberg met vegetarisch restaurant. Ik heb de bijbel met een harde klap dichtgeslagen en later aarzelend weer geopend. Ik heb de kerk vervloekt en veracht en er later toch weer mijn plek gevonden – als pastor. Het kan verkeren.

Over de aanleiding om dit boek te schrijven vertel ik je in het eerste hoofdstuk. Hoewel ik het niet waarschijnlijk acht dat jij in dezelfde situatie zit als ik destijds, geloof ik dat mijn verhaal herkenning zal oproepen. Sterker nog: dat heeft het al vaak gedaan. De tien jaar die zijn verstreken sinds de crisis, maakt dat ik er liefdevoller over kan schrijven dan destijds. Wat ik er over nog eens tien jaar over kan vertellen, hoop ik later te mogen vertellen.

Siddeburen, mei 2009

INLEIDING

Spreek zelf in mij het rechte woord.

Zo vaak ik woorden voor U vond

heb ik mij in mijn woord vermomd.

Nu wacht ik tot Gij zelve komt

en spreekt, zodat uw knecht het hoort.

Muus Jacobse

Twijfel in alle kleuren

Dit boek gaat over twijfelen. En over geloven. Ik ga je vertellen dat die twee bij elkaar horen, geloven en twijfelen. Twijfelen is anders geloven. Want wie twijfelt is van de kaart. Je bent verward, misschien zelfs in paniek. Dat is niet vreemd, want je bent het vertrouwde kwijtgeraakt, je betreedt nieuw land, waar je de weg nog niet kent. Misschien voel je je wel verdwaald, verloren. En ook dat klopt, want je bevindt je in een land waarvan nog geen kaarten bestaan. Je bent letterlijk van de kaart gelopen en vraagt je nu af: waar ben ik? Je hebt veel verloren in je twijfel, maar vind je ook wat terug? Dat zijn de vragen waarover ik met je nadenken wil.

Je hebt twijfel en twijfel. Je kunt twijfelen tussen het kopen van een rok of een broek, tussen wel of geen auto, tussen geel behang of blauwe muren. Die twijfel heet aarzeling en heeft te maken met keuzemogelijkheden en met onzekerheid. Deze twijfel kennen we allemaal. Je kunt ook twijfelen aan de goede afloop van een avontuur, aan de betrouwbaarheid van het bedrijf waarmee je zaken doet of aan de uitkomsten van een wetenschappelijk onderzoek dat jouw keuzes zou kunnen beïnvloeden. Die twijfel heet gezonde achterdocht en is een blijk van zelfstandigheid. Over deze twijfel heb ik het hier niet.

Je kunt er als gelovige aan twijfelen of de aarde in zes dagen is geschapen en of Jezus werkelijk op het water liep. Je kunt je afvragen of de bijbel letterlijk geïnspireerd is en of wonderen echt gebeuren. Dat is de twijfel die een mens doet doorvragen voorbij het vanzelfsprekende en het aangeleerde. Deze twijfel helpt je volwassen te worden. Want wie helemaal geen vragen stelt (en dus nooit ergens aan twijfelt), zal nooit iets nieuws leren. Deze twijfel leidt tot nieuwsgierigheid en is een belangrijke drijfveer achter de wetenschap. Maar ook over deze vorm van twijfel zal ik het niet hebben.

Er zijn ook gelovigen die niet twijfelen aan God of aan wat ze van God geloven. Voor hen is de bijbel waar en duidelijk. Maar ze twijfelen wel, ze twijfelen aan zichzelf. Of ze wel uitverkoren zijn, of de genade wel voor hen bestemd is, of ze wel echte gelovigen zijn. Het is twijfel die in sommige kringen wordt gekoesterd en door anderen wordt verafschuwd. Ik denk dat het een gevaarlijke vorm van twijfel is die kan leiden tot grote psychische problemen. Maar ook over die twijfel zal ik het hier niet hebben.

Existentiële twijfel

En dan is er nog de twijfel die zich meldt in een ontwrichtende crisis, in een revolutie van de geest. Lang was je een gelovige, zonder grote vragen of twijfels. Maar plotseling verandert alles wat heilig voor je was in de meest onwaarschijnlijke onzin die je bedenken kunt. De bodem valt weg onder alles waarop je bouwde en alle houvast verdampt. Het overkomt je en je begrijpt niet wat er gebeurt. Het kan snel gaan of geleidelijk, maar het effect is hetzelfde: je wereld stort in en een nieuwe, vreemde, onwezenlijke wereld rijst op uit het stof. Maar die nieuwe wereld maakt je bang en eenzaam – was hier ooit al iemand anders? Intussen is de oude wereld reddeloos verloren, de brug die je over bent gerend is ingestort en een diepe kloof is alles wat je nog ziet als je achterom kijkt. Deze twijfel noem ik existentiële twijfel en over deze twijfel heb ik het hier. Dat is de twijfel die mensen bang maakt – en terecht.

De crisis die deze twijfel brengt is er zomaar, ongewild en ongevraagd. Niemand zocht ernaar of vroeg erom. De twijfelaar zelf niet en zijn dierbare geloofsgenoten evenmin. Het is een geestelijke aardbeving met grote gevolgen, die geen van de betrokkenen kan overzien. De angst voor dit ontwrichtende en ongewisse laat mensen vechten voor behoud van al het zekere. En inderdaad kan de twijfelaar in spe de crisis een tijdje uitstellen door weg te kijken. Hij kan proberen heel hard te blijven geloven wat diep vanbinnen als belachelijk voelt. Wat jaren vanzelf ging wordt een worsteling. Totdat het niet meer gaat en de hele ‘Kathedraal van Zeker Weten’ in elkaar stort. Paniek maakt zich van je meester: waar blijf je, waar stopt dit? Wegkijken is dan niet meer mogelijk, want waar je ook kijkt, je ziet je eigen twijfel, je eigen boosheid. De hele wereld is één grote spiegel die je vertelt wat je geworden bent: een twijfelaar. Misschien wel: een ongelovige, een afvallige. Een verlorene.

Misschien ben jij zo’n twijfelaar en snak je naar een begrijpend woord of een beetje houvast. Misschien ben je het geweest en ben je je geloof kwijtgeraakt. Misschien herken je het bij iemand in je omgeving en begrijp je niet wat er gebeurt. In al die gevallen hoop ik dat dit boek je wat kan helpen.

Dagboek van twijfel

Het overkwam mij in het najaar van 1998, deze existentiële twijfel. Weken, nee, maanden stelde ik het uit onder het motto: als ik er niet aan denk, is het er ook niet. Die strategie was succesvol, maar ook beperkt houdbaar. Niet meer dan een nooddijkje bij wassend water – vroeg of laat breekt het door. Op 18 november gaf ik mijn verzet op en moest erkennen: ik ben een twijfelaar. Een twijfelaar van die laatste categorie. Ik werd overmand door twijfel van de angstige soort, de ontwrichtende en eenzame twijfel. Ik werd bang, maar voelde dat ik in een trein zat die ik niet meer stoppen kon, maar waarvan ik ook de bestemming niet kende. Waar was ik naar onderweg? Ik nam het besluit te gaan schrijven aan wat een Dagboek van twijfel⁵ zou gaan worden. Het werd een reisverslag van vele maanden. Lees met me mee.

In mijn twijfel ben ik mezelf ten enenmale kwijtgeraakt, ik weet niet meer waar ik sta en wie ik ben. Er zijn vlagen van zeker weten, zeker weten dat het allemaal – ik bedoel het totaal van het ‘christelijk geloofsconcept’ – niet waar is, en er zijn momenten van twijfel aan die twijfel. Er zijn tijden van hunkering naar de zekerheid en geborgenheid van voorheen en tijden van vlakke berusting, van ongemerkt verglijden van tijd. Op hun beurt geven vooral die berusting en mentale kleurloosheid weer aanleiding tot verbazing. Ik twijfel aan alles wat ik voorheen zeker wist – behalve, tot dusver, aan het kale bestaan van God – en toch word ik niet geslagen door de pest, stort de wereld niet in, komt er geen vuur uit de hemel. Maar ook, en dat verbaast mij evenzeer, breekt er geen duistere stroom van liederlijkheid in mij los. Eigenlijk verandert er niets. Geen emotie – de somberheid daargelaten, de somberheid die bij mijn karakter hoort – geen tranen, geen wanhoop... Sterker nog: ik blijf onverminderd gelukkig! Het lijkt warempel wel of de titel van Maarten ’t Harts boek waar is: Wie God verlaat heeft niets te vrezen ⁶ .

Of heb ik God helemaal niet verlaten, maar stel ik alleen mijn beeld van Hem bij, verlaat ik beelden, concepten? Een herijking van wat er zich in de loop der jaren in mijn brein aan inzichten had opgehoopt? Niettemin waren dat inzichten die min of meer pasten in het brede kader van de ‘kerk der eeuwen’. Ik was een christen, een orthodox christen, een bijbelgetrouw christen, of welk geruststellend adjectief je ook wilt gebruiken, en dat laatste ben ik stellig nu niet meer. Dan verlaat ik dus wel degelijk de God der orthodoxen en de Heer der bijbelgetrouwen? Of blijf ik Hem trouw en dwalen al die anderen met hun veelvoud aan dogma’s? Die hooghartige conclusie wil mij ook niet overtuigen – nee, ik ben toch degene die dwaalt, ik ben degene die twijfelt en dus ook degene die God verlaat.

En toch, opnieuw moet het me van het hart, toch verlaat ik God niet, ik ben alleen nogal anders over Hem gaan denken. Ik twijfel aan wat ik van Hem wist of meende te weten. En voor zover ik er niet aan twijfel of Hij is zoals ik dacht dat Hij is, betwist ik Hem het recht om zo te zijn. Nu ja, hoe het dan ook precies zit, ik denk dat een ‘dagboek van twijfel’ mij kan helpen iets meer vat op mezelf te krijgen. De twijfel moet eerst maar eens woorden krijgen. ⁷

Het begin van dit Dagboek van twijfel markeert het moment dat ik niet langer wegkeek van mijn twijfel. Ik koos – meer tegen wil en dank dan van harte – voor het onbekende, vreemde en enge landschap dat voor mij lag. Ik was van de kaart en moest nu zelf de weg vinden. Waar ik zou uitkomen, wist ik niet.

Wegkijken van de twijfel

Wie naast de twijfelaar staat kan ook wegkijken, veel beter en veel langer dan de twijfelaar zelf. Voor haar is het aanvankelijk net zo angstig om te zien wat er gebeurt. Het mag dan vreselijk zijn om de instorting van de ‘Kathedraal van Zeker Weten’ van binnenuit mee te moeten maken, ook de toeschouwer kent bange tijden. De vragen die je gesteld krijgt, zijn vreemd en onwerkelijk. Zo kende je hem niet, zo was hij nooit. En dan de toon waarop dit alles gebeurt! Vanwaar die felheid en die boosheid op God? Het maakt je bang. Bang dat misschien ook jouw bouwwerk gaat scheuren of bang dat de ander helemaal bedolven raakt onder de brokstokken. Waar gaat dit heen? En uit angst kijk je weg. Of uit boosheid. Waarom moest hij zo nodig gaan twijfelen – als jij het zonder die twijfel kunt, dan kan hij dat toch ook? Je kijkt weg.

Voor de twijfelaar is wegkijken vroeg of laat onmogelijk. De eerbied voor wat je geleerd was, die je je leven lang koesterde, valt weg. Je wordt cynisch of onverschillig. Je gaat het belachelijk maken, maar dat lucht niet op. Er komen woorden over je lippen die je van jezelf niet kent. Tegenhouden kun je het niet – hoe hard je ook probeert, hoe hard je ook bidt. Het gebeurde ook bij mij:

Ik voel hoe oneerbiedig ik schrijf. En ik dacht, voelde en schreef voorheen zo anders. Niet altijd even rechtzinnig, maar wel altijd vol liefde en vertrouwen. En net als vorige week is dan ook latent de angst aanwezig of ik nu niet Gods boosheid over mij afroep. Ben ik nu een afvallige, een doemwaardige? Ik bespeur bij mezelf een behoefte om terug te keren – vaag, maar toch. De wil om toch ten minste weer wát houvast te vinden, om weer een basis voor gebed te vinden. Maar het lukt me niet.

Aanstaande zondag houden we onze maandelijkse zangavond, waarin ik de leiding heb. Maar wat moet ik zeggen? Ik wil toch wat te zeggen hebben! En nu is daar mijn zoontje, Poppe Jonathan, en ik wil hem graag laten dopen, hij hoort er immers ook bij. Maar als de vader ‘er’ niets meer van gelooft, waarom dan nog dopen? Toch niet uit ‘gewoonte of bijgelovigheid’, zoals het oude doopformulier zegt? Ik moet dus zien te vinden waarin ik nog wel geloof, waar ik nog wel met een gerust hart mijn gebed kan uitspreken, waar mijn hart nog rust en vertrouwen kan vinden.

Moeten en willen – zijn dat nu wel de juiste woorden voor geloven? Zouden juist niet die woorden ook hun grond vinden in de angst? Ik wil, ik moet, want anders zwaait er wat – Gods toorn. Ik merk die angst ook om mij heen. Niet dat mensen het expliciet tegen mij zeggen, maar je voelt: ‘Pas op voor wat je zegt, Boele, je speelt wel met vuur. Kom niet aan God, want Hij is een heilig God’. ⁸

De mensen die rondom de twijfelaar staan, kunnen wél blijven wegkijken. Heel lang zelfs! Maar dat is niet een wegkijken van de twijfel alleen, het wordt onvermijdelijk een wegkijken van de twijfelaar zelf. De twijfelaar is zijn twijfel en dus kijk je van hem weg. En op hoeveel manieren kan een mens wegkijken? Boosheid, veroordeling, medelijden, negeren. In alle gevallen wordt het voelbaar in de relatie. Die sneuvelt of staat onder druk. Er verandert veel.

Zo gebeurt wat niemand wil en wat niemand zoekt (want de twijfel is al erg genoeg): er komt verwijdering, afstand, verwijt. Soms gaat het geruisloos, als een langzaam wegdrijven van elkaar. Maar vaker gaat het met verbaal geweld, met boosheid en met veroordeling. Er vallen harde woorden, over en weer. De twijfelaar gebruikt grote woorden om zijn twijfel te uiten en de verbijsterde achterblijver spreekt haar oordelen uit. De twijfelaar is nu het kwetsbaarst – dakloos als hij geworden is. Hij die al zijn zekerheden verloor, verliest nu ook nog zijn ‘broeders en zusters’ die hem aankijken alsof hij malaria heeft. Eenzaamheid is zijn lot en velen van wie dit lot trof, zijn nooit teruggekeerd. Zij hebben aan alles getwijfeld, maar heel vaak niet aan het oordeel dat ook God hun de rug toekeerde. Zij weten zich van God en mensen verlaten – uitgekotst, afgewezen. Het zijn geschonden gelovigen. Ook ik was er bang voor:

Als ik echt een cynicus blijf, als het geloof en het vertrouwen in God zich niet meer herstelt, kan ik maar beter gaan emigreren – vreselijk lijkt het me elke keer de band te zien breken met mensen die me lief zijn. Nu al zie ik op tegen contact met mensen die weten waarmee ik worstel. Ik zie hun angst, hun wantrouwen, hun aftastend zoeken naar een begin van herstel dat er niet is en vervolgens zie ik de teleurstelling en de verlegenheid. Moet dat nu voortdurend zo doorgaan? Zelfs mijn beste vriend K. heeft me al in geen twee weken gebeld, en dat is ongewoon. Is het angst? Teleurstelling? Of toeval?

Steeds weer, en dus ook nu, overvalt me dan de gedachte: ‘Stel je niet aan, Boele, pak jezelf in de kladden en zeg dat het voorbij moet zijn. Je gelooft weer en gaat gewoon weer naar de kapel. ⁹ Geloven is tenslotte geen gevoelszaak, maar een wilsbesluit.’ En elke keer weet ik dat ik het niet meer kan. Ik kán het niet meer! ¹⁰

De tijd gaat verder

En dan gaan er jaren voorbij. Natuurlijk gaat het leven verder en de tijd heelt vele wonden. Ook deze wond geneest. Maar ze laat een litteken achter, een litteken dat soms weer voelbaar wordt. Zeker als iemand opnieuw de oordelen uitspreekt die de wond destijds geslagen heeft. Het gaat om geschonden gelovigen. Geschonden mensen die verder moeten leven.

Goddank hebben velen ook weer ‘geloof’ gevonden, al heet het nu vaak anders. Het zijn de ietsisten en de spirituelen van deze tijd, die nu samen een grote markt vormen waarop druk gehandeld wordt in Happinez en Mindfullness. Het zijn de vrije denkers, de geestelijke zwervers tussen kloosters en kapellen, de zoekende gelovigen. Het zijn de nieuwe geëngageerden die zoeken naar gerechtigheid en heelheid van de aarde. Ze herkennen nog de roep van profeten en apostelen, die echo blijft een leven lang klinken. Maar de kerk die hen veroordeelde is ver weg – heel ver weg. Die herinnert hen aan het oordeel van weleer: tweederangsgelovigen, afvallige broeders, verloren zielen.

Ze zijn niet alleen, deze uitgestoten en verbannen gelovigen. Ze bevinden zich in het wonderlijke gezelschap van veroordeelde homo’s en lesbiennes, vrouwen die te vroeg vielen voor het feminisme, esoterisch geïnteresseerden en gefrustreerde visionairen. Mensen die over de rand werden geduwd. Op andere plekken vielen juist de charismatische gelovigen of monastiek georiënteerde broeders uit de gratie van de gemene deler. En gemeen is dan die deler, die scheiding brengt tussen wie erbij mag horen en wie niet. Steeds weer markeren we die grenzen, steeds weer verdiepen zich die kloven. Jij wel en jij niet. En we stapelen de boeken die de verschillen markeren met vlaggetjes of met prikkeldraad. Grote woorden worden dan niet geschuwd: waar en onwaar, oprecht en onoprecht, wel of niet behouden. Natuurlijk ligt de waarheid altijd aan deze zijde van de kloof – nog nooit schreef iemand een boek over het gelijk van de ander! – en genoeglijk schuilen we bij elkaar in groepjes gelijkgezinden. Een treurig aanzien dat velen terecht tot spot heeft gedreven.

Nieuwe ontmoeting

Intussen kraken de bolwerken van orthodoxie en rechtzinnigheid als nooit tevoren. O ja, er zijn nog ‘vitale kerken’ en ‘levende gemeentes’ die herinneren aan de goede oude tijd van volle kerken en degelijke preken. Vele onzekere gelovigen vinden hier nieuw houvast in de zeldzame, maar groeiende kerken. De kerk als geheel lijkt zich te hergroeperen en er vindt een voortdurende ‘herverkaveling’ plaats. Groeiende gemeenten gebruiken hun cijfers om het gelijk van hun orthodoxie te bewijzen. Zij groeien, dus zij zullen het wel goed doen. Toch blijken deze groeigemeentes de ontmanteling niet te keren, zo leren ons de landelijke cijfers. Alleen de Protestantse Kerk in Nederland al verliest elke week 1200 leden en daarmee een volledige predikantsplaats. Laat die cijfers los op de 1,8 miljoen leden die deze kerk in 2008 nog telde en we concluderen dat ons nog slechts dertig jaren resten. Als er niets gebeurt!

De situatie van de kerk zou een goede aanleiding kunnen zijn om onze oordelen te herzien. Mensen die zich verschanst hebben in het zeker weten en mensen die werden geraakt door de ongezochte crisis van de twijfel. Mensen binnen de kerk, mensen aan de randen van de kerk en mensen buiten de kerk. De geschonden gelovigen, de zoekende zielen en de trouwe blijvers. Misschien kunnen we elkaar weer eens ontmoeten? Misschien mogen we elkaar eens vertellen – over en weer – hoe het was (of is): die twijfel, die angst, die veroordeling? Misschien ontdekken we nieuwe redenen om elkaar de hand eens te reiken en tijd te vinden om te luisteren? Misschien is de twijfelaar zo eng niet als hij lijkt en misschien is de overtuigde gelovige zo streng niet als zij kijkt? Misschien heeft de zoeker weer wat gevonden en misschien is de zekerweter vooral bang voor zijn eigen twijfel? Misschien kunnen we leren het bij elkaar uit te houden, zonder het in alles eens te zijn?

Dit boek

In dit boek wil ik daartoe een poging doen: de hand reiken. Ik ben zelf zo’n twijfelaar geweest, of ben ik het nog? Ik ben zelf ook zo’n zekerweter geweest, of ben ik dat weer? Ik heb geoordeeld en ik ben veroordeeld. Geleden heb ik aan de eenzaamheid van het afgeschreven zijn. Maar ik heb ook weer mensen ontmoet, de weg naar de kerk hervonden, als zoekende gelovige. Mij is een hand gereikt en zelf heb ik een hand gereikt. Een helende ontmoeting vertelt mij dat verzoening kan. Ja, verzoening kan. En het is nodig ook. Dat is wat mij drijft dit boek te schrijven.

Daarom wil ik je in hoofdstuk 1 eerst wat meer vertellen van mijn persoonlijke crisis, tien jaar geleden. Fragmenten uit mijn dagboek van weleer geven een inkijkje in een crisis die velen ook vandaag nog meemaken en in de toekomst stellig nog zullen meemaken. Maar in dit autobiografische hoofdstuk vertel ik je ook van een bijzondere ervaring die de eenzaamheid heeft doorbroken en mij nieuwe hoop op verzoening heeft gebracht: de ontmoeting met Andries Knevel.

Vervolgens bekijk ik het fenomeen van de existentiële twijfel van dichtbij. In hoofdstuk 2 vertel ik over het proces van de twijfel en ik hoop dat mensen die haar niet kennen, gaan begrijpen dat niemand deze twijfel zoekt. Het overkomt je. Toch valt daarover wel wat meer te zeggen – er zijn bij nader inzien wel een paar keuzes te maken. Ik vertel je over ‘gevaarlijke ervaring’ en een ‘helende beeldenstorm’. Ik hoop een deel van de angst voor de twijfel weg te kunnen nemen, hoewel ik de ernst van de crisis niet kan bagatelliseren. De dagboekfragmenten houden me wel bij de les!

Daarna draai ik het in hoofdstuk 3 om: twijfel kent niet alleen een moeizame en verwarrende kant, maar ook een uitdagende en zelfs hoopvolle kant. Ik verdedig de boude stelling dat de twijfelaar niet maar een tweederangsgelovige is, maar dat hij goed beschouwd model staat voor geloven. De twijfelaar is een gepassioneerd mens, een profeet en zelfs een pionier. Dat is meer dan je verwachten zou – gaan dan de twijfelaars ons voor in het koninkrijk van God?

Als de twijfel van vele kanten is bekeken, kijk ik achterom in hoofdstuk 4. Nog eenmaal kijken we het geloof van ‘zeker weten’ diep in de ogen. Hoe ziet dat bouwwerk, die Kathedraal van Zeker Weten eruit? Wat zijn haar fundamenten en pilaren? Wie vinden daar onderdak en waarom is ze voor velen zo belangrijk? Het zal gaan over de bijbel en de rol die hij speelt in ons geloof. Geen gemakkelijk verhaal en zeker niet zonder pijnlijke constateringen. De bijbel als het ‘geïnspireerde Woord van God’ lijkt in de weg te staan voor postmoderne mensen. Hoe vinden zij een nieuwe weg naar authenticiteit?

Dan maak ik een pas op de plaats, een intermezzo. De naam van Klaas Hendrikse is dan in de hoofdstukken hiervoor al vaak gevallen en met hem wil ik nu eerst in gesprek. Dominee Klaas Hendrikse schreef in 2007 het boek Geloven in een God die niet bestaat. De titel is provocerend, maar de inhoud bleek velen te raken. Hij had het lef om twijfel en zelfs atheïsme in het gesprek over geloven in te brengen en niet iedereen nam hem dat in dank af. Ik wil hem wel bedanken voor de moed om moeilijke vragen te stellen en ik vertel waar ik met hem meega. Op mijn beurt stel ik vragen en vertel dat ik op een andere manier verder zoek dan hij lijkt te doen. Die verschillen worden het scherpst voelbaar als het over Jezus gaat. Voor mij is Jezus veel belangrijker in de zoektocht naar geloven voorbij zeker weten en twijfel.

En dus: verder met Jezus. Of beter: verder rond Jezus. Want in de kring van volgelingen blijkt verrassend veel ruimte te zijn om een eigen plek te vinden. Verbondenheid vinden we niet in theologie, niet in vrome woorden, maar in passie voor het leven. Jezus noemt dat koninkrijk van God. Daarover gaat hoofdstuk 5.

Dat koninkrijk moet concreet worden. Voor mij betekent dat nu: zoeken naar verzoening tussen zekerweters en twijfelaars, tussen zoekers en vinders, tussen orthodoxen en vrijzinnigen. We moeten verder trekken, het nieuwe land van het postmoderne en postchristelijke tijdperk verkennen. Land waarvan nog geen kaarten beschikbaar zijn – we zijn samen van de kaart! Hoofdstuk 6 wordt een gepassioneerde roep om verzoening aan de randen van de kerk, om het land met de diepe kloven achter ons te laten en verder te trekken.

Elk hoofdstuk van dit boek laat zich ook zelfstandig lezen. Niet elke lezer zal zich immers in alle facetten van de door mij geschetste twijfel herkennen. Om elk hoofdstuk leesbaar te houden moest ik soms enigszins in herhaling treden.

Dat twee hoofdpersonen in dit boek, Andries Knevel en Klaas Hendrikse, bereid waren er zelf rechtstreeks op te reageren in een nawoord stemt mij dankbaar. Beide mannen vertegenwoordigen grote groepen in de kerk die elkaar niet gemakkelijk vinden en verstaan. Het gesprek met hen beiden heeft mij doen realiseren dat ik mij bevind tussen die twee werelden. Dit boek had daarom ook ‘Tussen Klaas en Andries’ kunnen heten. Dat Andries en Klaas beiden binnen de kaften van dit boek willen reageren op de tocht die ik heb afgelegd, markeert wat mij betreft een stap op weg naar verzoening. Het laat zien dat het kan.

1.

1. HANDDRUK OP EEN

WIEBELIG BRUGGETJE

Ehjer asjer ehjeh:

Ga maar, dán ga Ik met jullie mee.

Klaas Hendrikse

Een Dagboek van twijfel

Dertig zou ik worden en de gevreesde millenniumwisseling kwam langzaam dichterbij. Najaar 1998. En plotseling was het daar, als uit het niets: twijfel en woede. God moest het ontgelden. Eerst keek ik weg, ik wilde niet zien wat onvermijdelijk dichterbij kwam. Werd ik een ongelovige, werd ik een atheïst? Zekerheden brokkelden af als vermolmd hout, twijfel sijpelde naar binnen door alle kieren van mijn bestaan. Maar ik kon het niet langer ontkennen: ik was een twijfelaar geworden. Na maanden van vechten, van uitstellen en tevergeefs ontkennen, moest het eruit: ik was boos op God! Of was het de kerk die mijn boosheid opwekte, was het de theologie, was het de christenheid? Was ik misschien zelfs boos op mijzelf? Hoe het ook zij, ik ging schrijven – het moest eruit! In de maanden die volgden ontstond een Dagboek van twijfel. Lees met me mee:

Misschien hoop ik er ook de angst mee te bezweren die diep in mij zit en soms opborrelt, de angst voor de eenzaamheid. Mijn hele leven is ingericht op en rond mijn immer standvastige geloof. Voor vrienden ben ik vanzelfsprekend een gelovige, weliswaar een eigenzinnige, maar toch een gelovige. Ik voed mijn kinderen christelijk op, mijn computer staat boordevol met onvoltooide manuscripten van ‘christelijke’ boeken en artikelen, de gemeenschap waarin ik leef en die ik heb opgericht ¹¹ komt dagelijks tweemaal bijeen in een kapel, voor zang, stilte, gebed, bijbellezing. Het gastenhuis dat we aan het bouwen zijn is bestemd voor gelovigen die stilte en bezinning zoeken... En in dat alles sta ik nu als een twijfelaar. Dan komt inderdaad de angst: ‘O God, laat mij geen ongelovige worden.’ Onmiddellijk volgt echter het zelfverwijt: ‘Zie je wel, als je het leven niet aankunt, als je bang bent, dan ligt God je voor op de lippen, dan weet je Hem te vinden, dan van twijfel geen spoor.’ En dan veracht ik mezelf vanwege de zwakte en verman ik mij. Laat me dan in ieder geval een moedige twijfelaar zijn, een ongelovige-uit-één-stuk! Als God een leugen zou blijken te zijn, als in ieder geval het christelijk concept van God onzin is, laat ik dan moedig zijn en dat van de daken schreeuwen. ¹²

Plotseling was de twijfel er, zei ik. Zo voelde het ook, ik zag het niet aankomen. Toch heeft zoiets zijn voorgeschiedenis en daarop ga ik in hoofdstuk 2 nader in. Maar het exacte begin kan ik niet meer vinden. Natuurlijk kende ik, zoals iedereen, mijn momenten van twijfel. Je weet wel, die twijfel die doorvraagt voorbij het aangeleerde lesje. Ik had allang vragen gesteld bij de al te kinderlijke voorstellingen van bijbelverhalen. Ik had geleerd wat metaforen waren en begreep de historische achtergronden van de bijbel. Wie ouder wordt gaat vragen stellen en wie theologie gaat studeren kan ze zeker niet ontwijken. Maar de vragen hadden tot dan toe alleen maar geleidelijke veranderingen en verschuivingen in mijn denken en geloven tot gevolg gehad. Ik was op een milde manier ‘evangelisch’ geworden. Veilig orthodox, maar met een ondeugend, rafelig randje, zal ik maar zeggen. Eigenzinnig genoeg om de aandacht te trekken, maar ruimschoots vroom genoeg om mijn omgeving gerust te stellen.

Maar in vrij korte tijd veranderde de toon van de kritische vragen en werd ik zo scherp en hard dat ik vaker besloot mijn mond te houden. Ik schrok van mijzelf en van de reacties die het bij anderen opriep. Tot mijn eigen verbazing moest ik constateren dat ik boos was op God. Ik was boos op Gods beleid, ik was boos op Gods rol in mijn leven, ik was boos op wat er allemaal voor onzin over Hem beweerd werd. Ik was ook boos op mezelf, dat ik er altijd ‘ingetrapt’ was. Boos dat ik God voor mijn karretje had gespannen en mij voor Gods karretje had laten spannen. Onzalige belangenverstrengeling. Ik ergerde me aan mijn eigen vroomheid en schaamde me voor dingen die ik anderen had geleerd. Ik had bijvoorbeeld geloofd in ‘Gods leiding’. Als ik een beslissing moest nemen, had ik soms gevraagd om een ‘teken’ van God, in de volle overtuiging dat Hij op die manier mij zou helpen de beslissing te nemen. Daar ging ik mij nu voor schamen:

Als ik nu J., mijn vriend, hoor zeggen dat hij om een teken heeft gevraagd, krimpt mijn hart ineen. Ik heb hem bemoedigd om zo met God om te gaan, maar het klinkt mijzelf nu allemaal zo belachelijk in de oren. Ik zie ook dat ik vooral ‘leiding’ nodig had, als ik voor een beslissing zélf de verantwoordelijkheid niet kon of wilde dragen. Als God dan ‘ja’ zou zeggen, was de uitkomst ook voor Hem – dan was ik daar af. God zoeken om een zwakte op te vullen. God als doekje voor het bloeden, God als vangnet, God, de manus van alles. Nu schaam ik me daarvoor – in zo’n God geloof ik niet. Wil ik ook niet geloven. Een man kan toch verdorie zelf wel verantwoordelijkheid nemen voor zijn keuzes. En als ik dan de verkeerde keuze maak, laat me dan ook zélf daarvan de gevolgen dragen! Kinderen met zo’n vader die alles opknapt wat zij laten zitten, worden nooit volwassen. ¹³

Klassieke thema’s

Soms werd ik bang voor mijn eigen boosheid en vreesde de gevolgen ervan. Die vreemde mix van gevoelens kreeg woorden in mijn Dagboek van twijfel. Zoekend naar woorden kwam ik bij klassieke thema’s uit de theologie. Thema’s die ik als jong theoloog goed kende, maar nooit persoonlijk als probleem had ervaren – nu zag alles er plotseling anders uit...

De onrust wordt groter. Die onrust wortelt behalve in die angst voor eenzaamheid, waarover ik al sprak, ook in de angst dat het inderdaad heel erg is dat ik twijfel. Al langere tijd gingen de scherpe kantjes van de oordelen van voorheen er wat af. Verschanste ik me voorheen in bijbelgetrouwheid, ik noemde me al steeds vaker Godgetrouw of Jezusgetrouw. Niet de inzichten over en op basis van de bijbel leken mij doorslaggevend, maar de persoonlijke band die een mens heeft met God. En, voegde ik daar dan aan toe, God kent geen standaardprocedures – zoveel verschillende relaties met God als er christenen zijn.

Met die ruimhartigheid deed ik in mijn omgeving al menige wenkbrauw fronsen en ik vermoed dat een enkeling de twijfel van nu en mijn protesten tegen God als een onvermijdelijk gevolg zullen zien van de destijds ingeslagen weg. Het hellende vlak. Wie niet meer trouw wil blijven aan de bijbel, maar de zekerheid zoekt in de ongewisse gevoelens, zal God verliezen, zo zullen ze denken. En soms denk ik – vandaar de angst –: ze hebben gelijk gehad. Maar als ze gelijk hebben gehad, heeft God alle reden om boos op mij te zijn. Dan is het zaak om als de bliksem op mijn schreden terug te keren en God en zijn Woord weer trouw te zijn.

Maar dan loert opnieuw de angst – want het wil niet lukken. Het wil maar niet meer overtuigen. Een voorbeeld. ‘God schiep de mens en dat was goed/de mens valt in zonde/dat is de schuld van de mens en God is boos, mag boos zijn...’ – ik noem maar wat. Ik kan het op die manier niet meer geloven. Het klinkt belachelijk. Maar als mijn ongeruste vrienden gelijk hebben, dan is het niet best met mij. Dan zal Gods toorn op mij blijven.

Waarom ik mij dan niet omkeer en tot Hem wend? Opnieuw: het lukt me niet. Wat ik ook probeer, wat ik ook bid – het lukt me niet. En dan komt – hoe is het mogelijk! – de gedachte aan verwerping bij mij op. Nooit heb ik aan die brute leer willen geloven: een God die enkelen verkiest en de grote rest verwerpt (waartoe Hij het recht heeft, zie boven). Maar als het waar is, dan ben ik vast een verworpene. Het maakt me bang. En het is dan niet eens zozeer de angst voor de hel (want dat is de bestemming van de verworpenen), als wel de angst voor de consequenties die ik moet trekken. Ik moet dan niet alleen twijfelen, maar ik moet vechten. Vechten tegen die brute God. Campagne voeren tegen deze goddelijke Misdadiger die doet wat Hij wil! En tegelijk geloof ik er niets van. Ik geloof helemaal niet dat God zo is. Daarom eindigt deze gedachtegang elke keer weer vruchteloos in verwarring. ¹⁴

Eeuwenlang denken mensen al na over deze zaken en ik wist ervan. Ik had gestudeerd op de grote vragen en ik kende de grote antwoorden. Geen van de vragen die nu al mijn zekerheden aan het wankelen brachten, waren nieuw en alle antwoorden die er gegeven konden worden, kende ik. In mijn bijbelgetrouwe theologiestudie was ik voorbereid op de ‘rationele aanvallen’ – mijn verstand was tot de tanden gewapend. Maar de crisis die zich nu meldde, klopte aan een heel andere poort: die van mijn existentie. De grote vragen werden plotseling mijn vragen en de grote antwoorden die ik kende, bleken daar geen raad mee te weten.

Ik neem je mee in een lange worsteling met de vraag naar het kwaad in relatie tot een God die we goed noemen (fasten your seatbelts, please):

De tekst op het geboortekaartje, die we al ruim een maand geleden hebben uitgekozen, spreekt over de schepping. Het zijn geleende woorden van Paul Gerhardt: ‘Is de hartslag van het leven/niet de liefde van de Heer?’ En verder op de kaart onze eigen dank verwoord tot ‘Dank U wel, lieve God’. Kijk, ik ben blij dat we die woorden hebben gekozen, maar geheel onproblematisch zijn ze niet. Als ik het gave en prille leven van mijn jonge zoontje aanschouw, zeg ik met overgave: ja inderdaad, de hartslag van het leven is de liefde van de Heer – ‘Dank U, lieve God.’

Maar er is meer leven dan dit jonge mensenkind. Elke zomer strijd ik tegen myasis bij mijn schapen – een prachtige azuurblauwe vlieg met een uitgekiend voortplantingsmechanisme. Op broeierige dagen – dat is goed voor het kroost – legt dit lieftallige schepseltje duizenden eitjes in de vacht van schapen, op plekken waar het schaap niet kan krabben. En ziedaar het wonder: de eitjes komen uit en de maden hebben vers, levend vlees in overvloed en daarna, als het schaap na gruwelijk lijden bezwijkt aan de overvloed aan mee-eters, hebben de jonge maden nog kilo’s vers rottend vlees waarvan ook andere insecten kunnen profiteren. Vraag ik dan: ‘Is de hartslag van het leven, niet de liefde van de Heer?’ dan moet er een luid ‘nee’ klinken. Dit lugubere schouwspel wordt gedirigeerd door het recht van de sterkste, zoals overigens héél de natuur wordt bepaald door de survival of the fittest. Hier geen warme, liefdevolle hartenklop, maar een dagelijks bloedbad, dat meer verliezers kent dan overwinnaars!

En dan de kernvraag: heeft God hier iets mee te maken? Zo ja, wat is dit dan voor een God – kun je dit een ‘lieve God’ noemen? En zo nee, waar heeft God dan wel mee te maken en ook: waar vindt dan dit leven zijn oorsprong? Ik weet wel, het zijn geen nieuwe vragen. Duizenden keren heb ik dergelijke verhalen gelezen en ieder heeft zijn eigen voorbeeld – Maarten ’t Hart de keelkanker van zijn moeder en prof. H.S. Versnel de grauwe klauwier en zijn culinaire capriolen. Altijd dacht ik: ja, ’t is een probleem, maar ja, hoe het ook zij, God is goed. God moet wel goed zijn – waar blijven we anders? En dan plotseling, terwijl het al drie jaar geleden is dat ik voor het eerst de duizenden maden met zout water uit een half opgevreten schaap moest peuteren, slaat deze vraag mij neer: hoe is deze God? Niet de vraag of God bestaat, maar de vraag naar de aard, de macht en de moraal van deze God! Ik herinner mij de bekende vraag van Anthony Flew – een vraag die mij altijd weer hevig verontrust –: ‘What would have to occur or to have occurred to constitute for you a disproof of the love of, or of the existence of, God?’ Zou er iets kunnen gebeuren wat Gods goedheid aantast? Er gebeurt toch warempel genoeg dat een vraag doet rijzen bij – wat mij betreft – Gods beleid of Gods goedheid? Als de blauwe vlieg het niet doet, en de buizerd, de sluipwesp en de orkaan Mitch ¹⁵ doen het niet, wat kan die vraag dan nog wel oproepen?

Ik zie nu in, sterker nog, ik voel nu met verpletterende kracht, dat die vraag er dagelijks ligt. Mijn God, wat een gruwelijk wrede schepping – nee, ik ben mijn zoontje niet vergeten, die kant is er ook! – niettemin: wat een gruwelijk wrede schepping! Wie is daarvoor verantwoordelijk?

Het fnuikende van deze tijd van twijfel is, dat ik alle antwoorden wel ken. Ik weet dat het antwoord hoort te zijn: God heeft de schepping goed gemaakt – zes keer klinkt het refrein in Genesis 1: ‘en zie het was goed.’ Genesis 2 meldt voor het eerst ‘niet goed’: de mens moet niet alleen zijn. De eerste fout in de schepping – Gods fout! – en deze fout wordt hersteld. Maar dan gaat het helemaal mis. De oplossing van het probleem van Genesis 2, de vrouw, gaat zorgen voor een veel groter probleem in Genesis 3. Eva sleurt Adam mee en zo worden de twee eerste mensen, door God zo goed geschapen, de grote boosdoeners. Zij willen als God zijn en gaan daarom in op de verleiding van de slang. ‘De zondeval’ heet dat dan: God verbood een vrucht, de slang vertelt er een lichtelijk afwijkend en zeer aanlokkelijk verhaal bij, en Adam en Eva eten! God is boos, God straft en ziedaar, de hele schepping, de mens incluis, ligt onder Gods vloek. Ik kan het al niet meer zonder enig cynisme vertellen merk ik, want ik vind dit niet overtuigend. Er is zo veel wat mij niet meer overtuigt.

Allereerst kun je toch niet zeggen dat God niets met deze fout te maken heeft? Je kunt toch onmogelijk zeggen dat God de mens goed heeft gemaakt als die mens, nog maar nauwelijks geschapen, een fout begaat waarvan de gevolgen tot in eeuwigheid doorwerken? Wie maakte dan de fout? Hoe kunnen wij geloven dat God hier schone handen houdt?

(...)

Overigens blijkt God in het Oude Testament ook zelf bepaald geen lieverdje. De misdaden waarom wij mensen als Pinochet willen vervolgen – en terecht! – worden in het Oude Testament met goedkeuring, of zelfs op gezag van God voltrokken. God heeft bloed aan zijn handen! Ik hoef hier niet over uit te weiden, want er zijn boeken vol over geschreven. Maar altijd heb ik die aanklachten terzijde gelegd omdat ik orthodox, bijbelgetrouw, evangelisch was. Ik loste de problemen op met paradoxen. O, wat omhelsde ik de paradox. Ik moest wel, want de wereld en ook Gods handelen in het Oude Testament (en hier en daar ook nog in het Nieuwe Testament) is niet op één lijn te brengen met Gods liefde, met de aard van Jezus. En God is, zo zeggen wij als christenen, zoals Jezus is. Maar dan klopt er iets niet. Vluchten in paradoxen komt op mij plotseling als erg goedkoop over. Of God heeft niets met de blauwe vlieg en de orkaan Mitch te maken – maar waar heeft Hij dan wel mee te maken? – of Hij heeft daar alles mee te maken, maar dan heeft Hij bedenkelijke kanten, moreel gesproken. ¹⁶

Bolwerken van trots

De boosheid en het cynisme zijn tastbaar in deze teksten. Maar, zoals gezegd, iets nieuws zei ik er niet mee. Dergelijke tirades vind je in elk verslag van twijfel en worden breed uitgemeten in alle boeken die proberen de bijbel belachelijk te maken of de kerk te beschadigen. Elke twijfelaar struikelt over het kwaad in de wereld. Ook Dawkins’ ferme aanval op het christelijk geloof in zijn boek God als misvatting¹⁷ bevat varianten op deze redeneringen. Geen nieuws van het front.

‘Nieuw’ wordt het pas als het binnenkomt, als het je in je ziel raakt. En dat gebeurde. Ik kon me niet meer losmaken van deze vragen en alles wat ik dacht of geloofde werd erdoor aangeraakt. Niet iedereen wordt geraakt door de grote vragen. Waarom de vragen voor de een reden tot twijfel zijn, terwijl het een ander motiveert tot hartstochtelijk geloof, is een vraag waarover we in hoofdstuk 2 willen nadenken. Het lijkt een raadsel – waarom wordt de ene grote denker een verdediger van het geloof (zeg: Kierkegaard) en de andere grote geest (Nietzsche) een verklaard vijand van God? Uit ervaring zeg ik: het is geen keuze! Het gebeurt eenvoudigweg, het voltrekt zich aan je. En het is een proces dat geen omkering meer kent. Je rolt van het een in het ander.

Alle grote thema’s van mijn geloof werden geraakt. Mijn geloof in de bijbel als een door God geïnspireerd boek ging op de helling. Het bleek grote gevolgen te hebben. Mijn geloof in de hemel kraakte. Het geloof in eindtijdverwachtingen werd doelwit van mijn spot. En ik wist waarover ik sprak, want ik was zelf aan een evangelische bijbelschool docent ‘eschatologie’¹⁸ geweest – ik kende de ‘leer van het einde’ maar al te goed. Plotseling zag ik wat ik nooit eerder had gezien. Ik zag wat in dergelijke leerstellingen gebeurt: eindtijdmodellen lopen altijd goed af voor de bedenkers ervan. Zij behoren tot de, meestal kleine, groep ‘geredde zielen’ en de oordelen die bij het einde horen, treffen dus altijd ‘de anderen’ – hoe verrassend! Eindtijdtheologie wordt zo een claim van eigen gelijk dat wordt onderstreept met Gods verwachte ingrijpen op wereldschaal. God als uitroepteken achter mijn gelijk. Lekker gemakkelijk!

Al snel ontdekte ik dat dit ‘mechanisme’ niet aan de eschatologie is voorbehouden, maar in veel uitingen van de theologie werkt. Hoe stelliger de theoloog, des te groter de claim. Ik stuitte op ‘bolwerken van trots’. Lees met me mee.

Ik ben immers, behalve gelovige, ook theoloog. Een theoloog is niet zozeer een godgeleerde, als wel een bijbelgeleerde, een biblioloog. God heeft zich immers, zeggen wij bijbelgetrouwen, geopenbaard in de Schriften en daarom is God kennen hetzelfde als de bijbel kennen. Die bijbel is een chaos van getuigenissen die allemaal betrekking hebben op dezelfde God (naar het zich laat aanzien) en dus stellen theologen zich ten doel enige orde te scheppen in die chaos. Zij knutselen een leer van God, een leer van Christus, een leer van inspiratie, een leer van de genade en een leer van de toekomst. Allemaal reflectie op de bijbel. Met als (veelal oprecht gemeende) intentie: het gelijk van de bijbel aantonen, de bijbel recht doen en daarmee God recht doen. En tegen ongeloof en ketterij moet dan gestreden worden – de bijbel verdedigen en God verdedigen.

Goede intenties, goede bewuste motieven – maar de ware motieven zijn nooit de bewuste, dat hebben we ook van Nietzsche, van Feuerbach en van Freud geleerd (om er maar een paar te noemen). Wat er in werkelijkheid ontstaat verraadt veel meer de ware motieven. En dit ontstaat er: een bolwerk van trots! Want de passie die theologen (orthodoxen, evangelischen, bijbelgetrouwen) aan de dag leggen in hun leerstelligheid en verdediging, houdt maar zelden gelijke tred met de ervaring van werkelijke liefde van en voor God. Het blijkt steeds vaker te gaan om het eigen gelijk, en de in de argumentatie aangedragen redenen worden erbij gesleept, erbij verzonnen. (...)

Door van de bijbel de kern van geloven, belijden en theologie te maken, hebben we van inzichten en waarheden het doel gemaakt. Niet het leven met God is het doel, maar de verdediging van zijn beleid is belangrijk geworden. Niet de navolging van Jezus is inzet, maar het rechte belijden van zijn lijden, sterven en opstanding. Niet het in Gods naam strijden voor een leefbare wereld wordt nagestreefd, maar er wordt geruzied over zes scheppingsdagen! De verwachting van Jezus’ komst (op welke wijze ook) is niet de inspiratie voor hoopvol leven, maar verwordt tot de verdediging van een speculatief chiliastisch systeem, dat ongelovigen enkel op de lachspieren kan werken en de belijders ervan zelf blind maakt voor wat er werkelijk aan de hand is! Van woorden en inzichten hebben wij de kern gemaakt, het daadwerkelijke leven met God is hooguit de o-zo-moeilijke praktijk van de o-zo-heerlijke rechte leer! Het leven staat dus op de tweede plaats. Zo kan ook ik nieuwe inzichten over God formuleren (zoals ik deed) en vervolgens doodleuk vertellen dat het voor mijzelf (nog) niets betekent! Ik ben zélf zo’n bijbelgeleerde, zo’n schriftgeleerde – een farizeeër.

Ik weet dat ook ik met dit schrijven weer de neiging heb het leven te ontlopen en inzichten te genereren – nieuwe, revolutionaire, schokkende, ketterse inzichten, maar toch weer inzichten... Vijf minuten in alle ernst God zoeken – met alle open einden, vragen en protesten die in mijn hart leven – is duizend keer belangrijker dan een verhandeling schrijven over de integritas Dei! ¹⁹ Hoe ontlopen we in Godsnaam die valkuilen van onze trots? Want dat is het: het leven met God streelt onze trots niet, het verdedigen van leerstellingen wel. Op een leven met God kun je niet promoveren, geen titels en lintjes verdienen, met het schrijven van theologische verhandelingen wel.

(...)

Wat is de brandstof die deze mallemolen draaiende houdt? Misschien is het een mengsmering van diverse ingrediënten, maar in ieder geval draait hij op trots. Hoe eerbiedig we ook ‘luisterend naar de Schriften’ een theologisch concept, een ethische verhandeling of een kritisch essay presenteren, het resultaat is dat we God hebben bezworen. God wordt eerst gevangen in zijn onfeilbaar Woord en vervolgens in moten verkocht in onze bijbelgetrouwe boeken. En het streelt onze trots dat wij Gods Woord hooghouden, verdedigen tegen het duistere modernisme, onversneden verkondigen... Wij zijn (uit genade) de goeden, de rechtvaardigen, de kleine kudde. Wij, wij zijn dat! Maar wie zijn dan die trotsen, die hun zielen strelen met de zalf van ‘eerbied en ontzag voor Gods Woord’, maar Gods verlangen naar relatie kisten in paperbacks waarop hun naam en titel prijkt? Wie?

Ik was zo’n schriftgeleerde. Nog te jong om te publiceren, en wellicht ook te weinig bekwaam daartoe, maar niettemin uit hetzelfde hout gesneden. Nu zie ik de trots, maar het irriteert me, het irriteert me mateloos! Het meest ergert een mens zich, zo heeft het leven me al geleerd, aan de gebreken bij anderen die hij bij zichzelf niet wil zien. De conclusie is duidelijk – ik was het niet, maar bén het nog. Het is trots die mij dreef, toen ik bijbelgetrouwe theologie studeerde, het was trots die me dreef toen ik de ontmoeting met de vrijzinnige theologie aan de VU aanging, het was trots die me dreef om te strijden voor vernieuwingen in de kerk, het was ook trots die me dreef in mijn vragen naar Gods beleid. Ja, het is nog steeds trots die me drijft bij het schrijven van deze woorden. Zelfs deze ontboezemingen ontkomen niet aan die trots – zie mij, eerlijke... Ik preek tegen mezelf! Trots, trots, trots. Het hele protestantse en evangelische christendom met zijn gebazel over bijbelgetrouwheid is gelijk geworden aan het trotse farizeïsme waartegen Jezus streed. Wij hebben Jezus helemaal niet meer in onze gelederen, maar vinden Hem tegenover ons. Huichelaars zijn wij! We preken onderwerping aan het Woord van God, maar spelen er de baas over. Wij verkondigen ootmoed, maar voelen ons de lieverdjes van God. Wij zijn farizeeën. Of nog erger, wij zijn farizeeën die de woorden van Jezus in hun eigen voordeel gebruiken. Jezus zei tegen hen en ons: ‘Gij onderzoekt de Schriften, want gij meent daarin eeuwig leven te hebben, maar deze zijn het die van Mij getuigen’ (Joh. 5:39). Blind zijn we! ²⁰

Zoekend geloven

Nee, ik spaarde ook mezelf niet en de emotie kon hoog oplopen. Schrijven was de enige manier om mijn twijfel en boosheid te uiten. In mijn omgeving vond ik daarvoor de ruimte niet. De mensen met wie ik leefde, waren de mensen van wie ik hield en hen wilde ik geen pijn doen. Want pijn deed het, deze rauwe aanklacht tegen mijzelf en de wereld waarin ik was opgegroeid en opgeleid.

De crisis zou diep ingrijpen in mijn leven. Na de eerste maanden van heftig twijfelen kwamen de jaren van gematigd twijfelen en zoekend geloven. Ik werd een ander mens, een andere gelovige. Ik was voorgoed weggevallen uit mijn zekerheden en stond oog in oog met vragen die geen antwoord kennen. Die antwoorden zouden ook niet meer komen – op zo goed als geen enkele vraag die ik destijds stelde, vond ik een antwoord. Ik leerde geloven ondanks de vragen, vervolgens met de vragen en later zelfs dankzij de vragen. Ik zou ontdekken dat geloven met zeker weten niet zo veel van doen heeft, dat het gaat om doen. Ik zou ontdekken dat God zich vooral laat vinden in de stilte van het niet-weten, daar waar alle woorden verstommen. Maar zover was het nog niet.

Wat ik vreesde in die eerste maanden, gebeurde inderdaad: ik viel weg uit een gemeenschap waarin ik tot dan toe vanzelfsprekend leefde: de bijbelgetrouwe gelovigen, de evangelicalen, de ‘positief-christelijken’. Het ging langzamer dan ik vreesde, maar het gebeurde gestaag en onomkeerbaar: ik werd een vreemde voor hen en zij voor mij. Ik zag de angst in de ogen van wie mij voorheen koesterden en voelde het verweer als ik mijn onbarmhartige vragen stelde. Een enkeling sprak het uit, luid en duidelijk: ik was een ketter geworden, een afvallige. Ik werd ‘geëxcommuniceerd’, ik zou naar de hel gaan... De hel van eenzaamheid en afwijzing trad ik inderdaad binnen.

Er volgden jaren van zoeken en verdwalen, vinden en gevonden worden. Ik vocht met God en met mezelf. Er waren tijden van grote afstand en tijden van grote nabijheid. Het leven ging verder, zoals dat gaat. Ik vond nieuwe vrienden en verloor sommigen weer – zoals dat gaat. Ik vond nieuwe gemeenschappen en viel er soms weer uit. Geloven werd een avontuur, een reis, een expeditie. Soms wist ik God nabij, soms niet. Verwarring en eenzaamheid waren vaak mijn reisgenoten. Maar ik bleef geloven, tussen de brokstukken van verloren orthodoxie, dat wel – maar warempel, ik bleef geloven! Geloven werd een woord met nieuwe inhoud. Niet langer geloven in dingen, niet langer geloven in ware kennis. Geloven werd: vertrouwen, vertrouwen in het leven, vertrouwen in God. Geloven werd ook vertrouwend op weg gaan en proberen te doen wat Jezus zei...

Niet alleen bleef ik geloven, ik kwam zelfs weer in de kerk te werken. Ik werd pastor – herder. Geloven zonder zeker weten werd een zoekend geloven dat zijn plek weer vond in die oude, door mij zo gehate kerk. Geloven werd een reis van onverwachte ontdekkingen. De herder die ik werd, kon een rondtrekkende nomade zijn. Na jaren de bijbel dicht te hebben gelaten, opende ik hem opnieuw en las nieuwe dingen. En ik vertelde daarover met liefde en toewijding. Waar ik bang was geweest om God te verliezen in mijn twijfel en boosheid, bleek ik alleen maar godsbeelden en dogmatische bolwerken verloren te zijn – en wie heeft het dan nog over verlies? Ik werd een zoekende gelovige, zoekend naar woorden, zoekend naar betekenis, zoekend naar authentiek leven. Ik gaf de website waarop ik verslag deed van dat zoeken dezelfde naam: zoekendgeloven.nl. Ik wist mij niet langer de tourguide waarvoor ik ooit opgeleid was, de tourguide in een Kathedraal van Zeker Weten, maar ik bleek een reisgenoot, een medezoeker, soms zelfs een ervaren expeditieleider in onbekend land. ‘Kom je mee verdwalen, ik weet de weg.’²¹ Het zou een tocht worden waarin ik steeds weer onverwacht en ongezocht op God stuitte! Dat vraagt om meer woorden, dat vraagt om verhalen. En daarover vertel ik je graag in dit boek.

De pijn opnieuw geraakt

Onlangs ben ik veertig geworden en de millenniumwisseling is al heel lang vergeten. Mijn Dagboek van twijfel is een vergeeld archiefstuk geworden. Tien jaar is een lange tijd en de tijd heelt vele wonden. Veel is inderdaad geheeld – maar niet alles. Niet alles kwam goed, niet alles werd verleden tijd. Wie dicht bij de pijn van weleer komt, kan de herinnering weer wekken. De herinnering aan de eenzaamheid, de uitsluiting, de veroordeling. En wie de herinnering wekt, die wekt de pijn.

December 2007 werd de herinnering weer gewekt, onverwacht en ongewild. Kerkelijk Nederland was in de greep van het pamflet van de atheïstische dominee Klaas Hendrikse. Met de evenzeer provocerende als intrigerende titel Geloven in een God die niet bestaat²², had deze Zeeuwse dominee binnen de PKN velen geraakt in hun vragen en hun twijfel. Hij bleek de spreekbuis voor vele twijfelaars en zoekers, want hij gaf woorden aan wat velen niet konden zeggen, maar wat hen wel vervreemd had van de kerk en van God. Ik had het boek met veel plezier gelezen, ik begreep de vragen en dacht na over zijn antwoorden. Bij de vragen van Klaas Hendrikse voelde ik mij meer thuis dan bij zijn antwoorden, maar ik bewonderde de moed waarmee hij beide had beschreven. Op mijn website zoekendgeloven.nl besprak ik zijn boek naar beste kunnen. Klaas Hendrikse zou mij later vertellen dat hij met instemming mijn besprekingen had gelezen.

Zoekend naar andere reacties stuitte ik tot mijn schrik op een programma dat mij terugbracht bij de tijd van mijn eigen ‘excommunicatie’. In het EO-programma ‘Deze week’ praten al meer dan dertig jaar evangelische coryfeeën over actuele zaken uit de voorbije week. Dit keer ging het over Klaas Hendrikse. EO-prominent Andries Knevel leidde een gesprek met prof.dr. Willem Ouweneel, drs. Pieter van Kampen en dr.ir. Jan van der Graaf.

De mannen waren het hartelijk met elkaar eens in hun oordeel over deze dominee: Hendrikse is een ketter! Dat was niet verrassend, we luisteren tenslotte naar de EO. Maar schokkend was wel de sfeer waarin ze met elkaar spraken: met een groot gevoel van superioriteit. Behalve gespreksleider Andries Knevel had geen van de mannen het boek gelezen. Maar dat hinderde hen niet in hun oordelen. Willem Ouweneel wist naar aanleiding van de titel van het boek precies waar het over gaat:

‘Dit is het oude gezeur met vrijzinnigen, die gebruiken onze termen, en dan moet je heel lang doordouwen om te weten wat ze dan precies bedoelen. Net als destijds met de opstanding: ze geloofden in een Christus die was opgestaan en dan moest je heel lang doorzaniken en dan bleek dat ze er niet in geloofden.’ ²³

Met afschuw luister ik naar de woorden van Ouweneel. ‘Onze termen, onze woorden?’ Van wie dan? Hebben de evangelische theologen patent op de woorden ‘geloof’, ‘God’, ‘opstanding’? Weten zij alleen wat dat betekenen kan? Verbazing vermengde zich met een pijnlijke schok van herkenning. Ooit was dit ook tegen mij gezegd. Sterker nog: ooit had ik zo gesproken – lang geleden, dat wel.

Het gesprek gaat verder. Pieter van Kampen speelt rechtstreeks op de man. Hij schildert Klaas Hendrikse af als een ‘mediageile man’ met een ‘middelmatig groot ego’ en verwijt hem:

‘... een erg laakbaar gebrek aan integriteit om geld te trekken van een instituut waar je de poten onder probeert vandaan te zagen. Je zou met hem naar het CWI moeten gaan en zeggen: dit is een arbeidsongeschikte predikant, want hij is geestelijk gehandicapt; hij kan niet geloven wat hij verkondigen moet. Dan moet hij misschien asbestplaten gaan verkopen of zo: gewoon een beroerd product met verve aan de man brengen.’ ²⁴

Van Kampen vertelt de luisteraar met tal van mensen te willen en kunnen praten: zoekers, ongelovigen en andersgelovigen. Later in het gesprek zegt hij dat je in dergelijke gesprekken je gesprekspartner ‘volstrekt serieus moet nemen’ en dat ‘alle vragen in principe toelaatbaar zijn’. Maar met Klaas Hendrikse wil hij beslist niet praten, want, zo zegt hij, ‘voordat je dat doet moet je zo iemand een hand geven en daar voel ik niets voor’. Deze dominee heeft namelijk ongelijk en, zo sprak hij dreigend, ‘daar zal hij achter komen’.

Ik had spijt dat ik had gezocht naar reacties. Liever had ik het niet gehoord – het maakte mij verdrietig, bang en boos. Hier vond geen gesprek plaats, hier werden alleen maar grenzen getrokken en hoge muren gemetseld. Misschien was de provocerende toon van Hendrikse de opmaat, maar er was geen bereidheid om te luisteren naar wat hij zeggen wilde. De kloof werd gemarkeerd, vergroot en elke brug die daarover te leggen is, werd weggehaald.

Toen wist ik zeker dat het niet voorbij was. Het mocht dan tien jaar geleden zijn, de pijn die ik voelde was nog altijd even groot. De mannen achter de EO-microfoon stonden voor een wereld waarin ik had geleefd, een wereld die ik ken en waarvan ik heb gehouden. Het is een wereld die deel uitmaakt van mijn geschiedenis en dus van mijn leven – ik kan en wil daar niet omheen. Maar tegelijk stond Klaas Hendrikse voor een wereld waarin ik nu leef – een wereld met vragen, grote vragen, een wereld van twijfel en geloof, van gelovend zoeken en zoekend geloven. Ik herken de zoektocht van Hendrikse en word geraakt door zijn poging om te blijven geloven, niet alleen ondanks die vragen, maar zelfs met en dankzij die vragen. Twee werelden, onverzoenlijk gescheiden van elkaar.

Het zijn twee werelden in mij (in mijn ziel, want in mijn geschiedenis) en het zijn twee werelden in de kerk. De wereld van de EO en de wereld van Klaas Hendrikse zijn zichtbaar, aanwijsbaar in de kerk waar ik als pastor nu werk, en ze zijn gescheiden door een diepe kloof. Zijn ze onverzoenlijk, deze twee werelden? Moet ik kiezen tussen het een en het ander? Moet ik over mijn eigen verleden zeggen dat ik fout zat, dat ik dwaalde? Of moet ik juist nu op mijn schreden terugkeren en erkennen dat ik inderdaad de ketter ben geworden die velen in mij zagen? Is het onmogelijk om kerk te zijn met overtuigde evangelicalen en vrijzinnige zoekers samen?

Het maakte mij duidelijk hoe diep de crisis van mijn eigen leven is en hoe groot het probleem van de kerk. En hoe moeilijk het is om de ruimte te vinden om met elkaar te praten over wat de betekenis is van het woord ‘God’ en wat het kan betekenen als we elkaar rond een geopende bijbel oproepen om ernst te maken met het ‘koninkrijk van God’. Angstig vroeg ik mij af: ‘Is daarvoor dan helemaal geen ruimte?’ De vraag is pijnlijk en verontrustend. Pijnlijk, omdat het mijn eigen levensgeschiedenis betreft; verontrustend, omdat ik hoopte dat die ruimte de kerk zelf zou zijn – maar dat blijkt ze vaak niet te zijn.

De tijd ging verder. En tijd kan wonden helen – zeker. Ook deze pijn en verontrusting ebden weer weg. Het dagelijks leven in een pastorie vraagt aandacht en het leven is altijd weer soepeler dan je denkt. Het werd voorjaar.

Een onverwachte ontmoeting

Toen, op een onbeduidende dinsdag in 2008, ging de telefoon – een redactrice van de EO vroeg mij of ik wilde meewerken aan een nieuw televisieprogramma. Het betrof een avontuur van enkele dagen waarin ik in gesprek zou zijn met Andries Knevel. Mijn hart sloeg over en even dacht ik dat ik in de maling werd genomen. Andries Knevel, het gezicht van de EO. De man van het zeker weten, van de aanvallende vragen, van de waarschuwende vinger en de drukke gebaren. Andries Knevel stond voor de wereld die ik verlaten had, de wereld waar ik uit weggevallen was. Andries Knevel was de man die mijn pijn weer had geraakt toen hij zijn gasten in ‘Deze week’ hun aanvallen op Klaas Hendrikse had laten formuleren. Moest ik met deze Andries Knevel in gesprek? Wie verzon deze misplaatste grap? Maar ik werd niet in de maling genomen, het was geen slechte grap, het was een serieuze vraag.

En zo gebeurde. In september 2008, tien jaar na mijn Dagboek van twijfel, ging ik vier dagen lang in gesprek met Andries Knevel, in een regenachtig dal in de Franse Alpen.²⁵ Le Reposoir zou het decor worden waartegen de ontmoeting zich voltrok. Ik vertelde mijn verhaal, vertelde over mijn pijn, toonde hem mijn woede. De regisseur²⁶ greep een enkele keer in, vooral als ik de confrontatie ontweek en vaag bleef. Moest ik dan man en paard noemen, vroeg ik haar. Ja, ik moest man en paard noemen. Dus vertelde ik Andries wat de uitzending van ‘Deze week’ mij had gedaan. Ik vertelde over de crisis van tien jaar geleden en wat er volgde. Ik vertelde over wat ik had gevonden na het verlies van zekerheden, over mijn ontroering als ik nu het evangelie lees, over liederen die mij raken. En Andries luisterde.

Het ontroerde mij dat hij luisterde. Nu geen veroordeling, geen excommunicatie, geen afwijzing. Eerst bleef ik op mijn hoede – waar bleef het vingertje, waar bleef het oordeel? – maar langzaam won het vertrouwen. Ik stond tegenover een man die niet wegkeek, een man die de kloof niet wenste te markeren – nu tenminste niet! – maar die integendeel zo dicht bij de kloof wilde komen als hij maar kon. En ook ik zocht naar de rand. Ik wilde niet provoceren. Stapje voor stapje kwamen we dichterbij. Ik voelde sympathie, misschien zelfs gevoelens van vriendschap voor deze man die ik zo anders kende.

Toen stelde hij mij de vraag: ‘Boele, zoek jij naast al het andere wat je zegt te zoeken, ook niet vooral naar erkenning, waardering, bevestiging dat jouw manier van geloven er voluit mag zijn? Zoek jij niet naar de herkenning van orthodoxe, evangelicale gelovigen dat ook jij – hoe anders ook – een medegelovige, een tochtgenoot, een “broeder” bent?’ De vraag echode in mijn oren – stond ik hier tegenover het gezicht van de EO? Stond ik hier te praten met een man die tal van vrijzinnigen en andersgelovigen het vuur na aan de schenen had gelegd? Hen zelfs had veroordeeld. Zag hij dan werkelijk hoezeer ik leed aan de kloof, de kloof in mijn eigen leven, de kloof in de kerk?

‘Ja’, vertelde ik Andries, ‘ja, ik zoek inderdaad naar die herkenning. Ik zoek naar een blijk van liefde, naar een handdruk, naar een verzoenend woord.’ En in ons spreken met elkaar groeide die herkenning. We spraken met elkaar over het kruis – voor Andries vooral het beeld van het verzoenend sterven van Jezus, voor mij het beeld van het verlossend navolgen van diezelfde Jezus. Zeker, de woorden en begrippen bleven verschillend, maar we herkenden bij elkaar dat het over dezelfde Jezus moest gaan. We leggen heel andere wegen af, maar zijn op dezelfde reis. We staan op heel verschillende plekken in die grote menigte rondom Jezus, maar we herkenden elkaar als mensen die in diezelfde kring rondom deze Jezus staan. We hoorden Hem dezelfde woorden zeggen.

Ik herinnerde mij de hunkering die ik in de afgelopen jaren had gezien in de ogen van zo veel anderen die ook zochten naar herkenning en erkenning. Niet alleen de twijfelaars en de vrijzinnigen die dat vragen aan orthodoxen, maar even vaak ook andersom. Ik herinnerde mij het aangrijpende verdriet van een predikant van in de zestig, die zich afvroeg of hij nog voor vol werd aangezien als hij bleef geloven in de oude belijdenissen. Ook hij voelde zich eenzaam en afgewezen. Ik herinnerde mij de homo’s en lesbiennes die te gast waren op Beth Tikwah, en vroegen om gewoon als mens te worden gezien en niet alleen als iemand met een onbegrepen seksuele geaardheid. Eenzaam en afgewezen. Het verlangen naar herkenning en erkenning kennen we allemaal.

In de handdruk die Andries Knevel en ik elkaar gaven, herkenden we allebei die diepe verwantschap. Tien jaar lijden aan de kloof vonden in die handdruk een eind. Het markeert het einde van een tijdperk in mijn leven. Dat klinkt vroom en theatraal, maar het is wel waar. Nieuwe hoop en nieuwe moed vond ik daar. Hoop dat de kloof werkelijk overbrugd kan worden – misschien eerst alleen met wiebelige bruggetjes, maar toch. En moed om het te gaan doen: bruggen bouwen, de kloof oversteken.

De handdruk op ons wiebelige bruggetje markeert wat mij betreft dat het kán! Orthodox en vrijzinnig, de zekerweter en de twijfelaar – ze kunnen elkaar vinden. Ze kunnen samen verder. Als Andries Knevel en ik het kunnen, dan kunnen meer mensen dat. Eenvoudig is het niet en vanzelfsprekend evenmin. Ze worden het ook zelden eens met elkaar, de twijfelaar en de zekerweter. Maar ze vinden een brug over de kloof. Of ze bouwen een brug – wiebelig en klein, maar toch. Bruggenbouwers, ja, dat zijn het en bruggenbouwers dichten geen kloven, zij... nou ja, zoals gezegd, zij bouwen er bruggen overheen.

2.