Van Stefan Paas & Siebrand Wierda verschenen eerder:

Zinvol leven, Prediker

Geloven in de marge, De eerste brief aan Korinte (met Gert-Jan Roest)

Stefan Paas en Siebrand Wierda

Ontworteld

Bijbelstudies over Daniël 1-6

Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

ISBN 978 90 239 0411 3

NUR 707

Ontwerp omslag: Mulder van Meurs

Foto omslag: Detail van de Ishtar Gate (604-562 v. Chr.), de poort van het oude Babel (nu Irak) / Istockphoto.com

Layout en dtp binnenwerk: zetR, Hoogeveen

© 2011 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijboekencentrum.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieen, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met  ISBN 978 90 239 2628 3

Inleiding

De meeste carrières beginnen met dromen. Die komen lang niet altijd uit, maar ze helpen je in elk geval op weg. Meestal helpt de realiteit je vervolgens wel van je dromen af. Je wilde diepzeeduiker worden, maar je eindigt als leraar. In het boek Daniël gaat het precies andersom. Het boek begint met een carrière en het eindigt met dromen. De eerste helft van het boek gaat over een jonge man en zijn vrienden die meemaken dat hun land wordt verwoest door vreemde legers. Hun stad wordt ingenomen en zijzelf worden gevangen meegevoerd naar een vreemd land. Ontworteld. Maar dan maakt Daniël carrière in dat vreemde land. Hij wordt een van de belangrijkste mensen in dat land. De tweede helft van het boek staat echter vol dromen en visioenen, de één nog meer betoverend dan de ander.

Daniël is op nog meer manieren een merkwaardig boek. Juist die mix van vertelling en visioenen maakt dat het altijd problematisch is geweest om te zeggen wat het nu precies voor boek is. In de Nederlandse bijbelvertalingen staat het ingedeeld bij de ‘profeten’. Dat waren figuren die optraden van ca. 800 tot ca. 300 voor Christus, in het land Israël. Maar in de Joodse overlevering is het boek Daniël onderdeel van de ‘geschriften’. Dat is een mengelmoes van boeken met een wat ‘lagere’ status dan de andere. De afdeling ‘geschriften’ bevat gedichten, verzamelingen spreekwoorden, geschiedenisverhalen en ook boeken waar niemand goed raad mee wist. Zoals het boek Daniël. Hoofdstuk 1-6 bevat verhalen. Hoofdstuk 7 gaat ineens, zonder waarschuwing, over in visioenen. En dat gaat door tot en met het eind, in hoofdstuk 12.

Het boek Daniël is geschreven in twee talen. Zoals bijna alle bijbelboeken in het Oude Testament is het geschreven in het Hebreeuws. Maar in hoofdstuk 2 gaat de tekst, opnieuw plotseling en zonder waarschuwing, over in een andere taal: Aramees. En verderop in het boek wordt het weer Hebreeuws. Alsof je een tekst leest die voortdurend wisselt tussen Nederlands en Duits.

Geen wonder dat mensen nooit goed raad hebben geweten met dit boek. Beschrijft het nu de geschiedenis van een paar mensen, in de tijd van de Joodse ballingschap (ca. 600 voor Christus)? Of is het juist een soort spiegelverhaal of sprookje uit een veel latere tijd (rond 200 voor Christus)? Sommige uitleggers denken dat het vooral een geschiedenisverhaal is. Veel deskundigen zijn van mening dat het verzetsliteratuur is uit veel later tijd. Rond de tweede eeuw voor Christus was het land Israël bezet door Griekse koningen, die onvoorstelbare wreedheden uithaalden en allerlei pogingen deden om de religie van de Joden te onderdrukken. Men gaat er dan van uit dat het boek Daniël eigenlijk gaat over die periode, maar dit doet via een geschiedenisverhaal. Zo kon men indirect kritiek hebben op de gang van zaken.

Hoe dan ook, één ding is wel duidelijk: het bijbelboek gaat over geloven in een situatie waarin je ontworteld bent. Daniël heeft de tempel van zijn God zien verbranden, heeft de ‘eeuwige stad’ Jeruzalem verwoest zien worden, is weggevoerd naar een vreemd land met andere goden. In een totaal andere cultuur moet hij zijn weg vinden, zonder steun van de omgeving. Hoe doe je dat? Als alles wegvalt? Als er geen zekerheden meer zijn? Kun je dan nog leven? Kun je dan nog geloven?

Hierover hebben we in de loop van 2010 gesproken in de zondagse samenkomsten van Via Nova (www.vianova-amsterdam.nl), een nieuwe en jonge christelijke gemeente in Amsterdam. We hebben ons beperkt tot de hoofdstukken 1 t/m 6 van Daniël. Net als in de eerder verschenen bijbelstudieboekjes Geloven in de marge over 1 Korintiërs en Zinvol leven over Prediker hebben wij vanzelfsprekend aangenomen dat de lezers mensen zijn met verschillende overtuigingen – gelovig of niet. Dat is nu eenmaal elke zondag de setting waarin we onze toespraken houden in Amsterdam. We hebben gemerkt dat ook het boek Daniël veel herkenning oproept bij ons ‘publiek’. Daarom leek het ons goed deze toespraken om te werken tot dit boekje. Het is geschikt voor individueel gebruik of voor bespreking in kleine groepen. We hebben gebruikgemaakt van de Nieuwe Bijbelvertaling.

Stefan Paas

Siebrand Wierda

1. Geloven in ballingschap
Daniël 1

Stefan Paas

Ballingschap toen

In het boek Daniël gaat het over de ballingschap van het Joodse volk (hier ‘Juda’ genoemd) in Babylonië – het tegenwoordige Irak. Wat was die ballingschap? De Bijbel vertelt erover als een periode van ongeveer 70 jaar (ca. 600 tot ca. 530 voor Christus) waarin het volk gedwongen in Babel moest leven. Gedwongen: hun land was onder de voet gelopen, verwoest en uitgemoord door de Babyloniërs. Een groot deel van het volk Israël werd gevangen genomen en weggevoerd naar Babel. Daar moesten ze wonen tussen mensen met een andere taal, een andere cultuur, een andere religie – hun overwinnaars. In die tijd was Israël dus geen zelfstandige natie meer. Ze hadden geen eigen land meer en geen vrijheid. Een nationaal trauma.

Dat is dus ‘ballingschap’. De ervaring dat je ontworteld bent, dat je niet langer thuis bent, op de plaats waar je je op je gemak voelt, tussen de mensen bij wie je je thuis voelt. Het is de ervaring dat alles waarvan je altijd dacht dat het gewoon waar was, ineens niet meer klopt. Je hele leven wordt overhoop gegooid.

Dat ging heel diep bij de Joden. Ik weet niet of je je daar iets van kunt voorstellen. Zij geloofden dat zij het uitverkoren volk van God waren. Het volk waar God altijd voor zou zorgen, dat hij zou beschermen tegen alle vijanden. En nu waren de Babyloniërs over de muren gekomen. Zij hadden de mannen vermoord, de vrouwen en kinderen als slaven weggevoerd. Jeruzalem, de eeuwige stad, was verbrand. En de tempel, het huis van God, was leeggeroofd en verwoest.

Wat moet er door Daniël en zijn vrienden zijn heengegaan? vraag ik me af. Het waren nog jonge jongens –  vijftien jaar misschien. En nu ligt hun hele leven aan diggelen. Alles waarvan ze zo zeker waren, blijkt allemaal onzeker te zijn. Hun bestaan is ondersteboven gegooid. Wij het uitverkoren volk van God? Ineens blijkt dat helemaal niet te kloppen – alles wat je moeder je ooit verteld heeft, wat je op school hebt geleerd, wat altijd zo vanzelfsprekend was: het is in één klap weg.

En God? Hij heeft niets gedaan. Dat andere volk, met zijn goden, was gewoon veel sterker. We hadden geen enkele kans. Alles wat de priesters ons hebben verteld, alle mooie verhalen over God uit de Bijbel – wat zijn ze eigenlijk waard?

Ballingschap nu?

Misschien herken je hier iets van. Volgens mij zijn er wel overeenkomsten tussen Daniël en zijn vrienden en ons vandaag in Nederland.

Je kunt het je misschien niet voorstellen, maar ooit was het in Nederland hip om christen te zijn. Als je christen was, naar de kerk ging, dan hoorde je er helemaal bij. Er zijn tijden geweest dat je niet eens een goede baan kon krijgen als je niet naar de kerk ging. Nederland was een christelijke natie. Alle instituties, de kunst, de wetenschap straalden geloof uit. God was de God van Nederland. Het was toen normaal om te geloven – of in elk geval om te zeggen dat je geloofde. Als je niet gelovig was, had je wat uit te leggen.

In veertig jaar tijd is Nederland totaal veranderd. Iedereen die wat ouder is, heeft dat meegemaakt. Nu is het precies andersom. Ik weet nog dat, toen wij met ons gezin in Amsterdam gingen wonen, we in gesprek raakten met mensen uit onze straat. Wat doe je voor de kost? Ik vertelde dat ik werkte voor een kerk. De reactie was heel interessant: ‘Tjonge, voor een kerk? Dus jullie zijn gelovig? Zeg maar, heel érg gelovig? Nou, eh… boeiend hoor. Dat zie je niet zo vaak meer, hè?’ Ze waren heel vriendelijk, maar ik voelde me op dat moment even als iemand in zo’n museumdorp, die oude ambachten naspeelt: mandenmaker of hoefsmid. De toeristen komen langs en kijken: ‘Ach kijk nou eens, Jan, zo ging dat vroeger.’

Wat doet dat nu met mensen? Met ons allemaal?

Volgens mij heel veel. In onze cultuur leeft heel sterk het idee dat God en geloof eigenlijk achterhaald zijn. God was verbonden met een bepaalde tijd, een cultuur van vroeger. Die is er niet meer. En daarom kunnen wij eigenlijk niet meer serieus in God geloven.

Misschien ben je zelf niet gelovig. Je bent er wel in geïnteresseerd, anders zou je dit boek niet lezen. Misschien verlang je er zelfs naar dat jij zo sterk kunt geloven als sommige van je vrienden. Ik hoor dat tenminste vaak van mensen: ‘Ik vind het heel mooi als je zo kunt geloven. Maar ik kan dat niet, nog niet tenminste…’ Er is zo weinig dat op God wijst in onze cultuur. Er is niets vanzelfsprekends aan geloven; niets dat het ondersteunt. Ik las laatst een boek over mensen die op latere leeftijd christen waren geworden (zonder een christelijke opvoeding). Dat boek had een mooie titel: Tegen de stroom in. Goede titel: als je vandaag christen wordt, ga je tegen de stroom in – de stroom van de cultuur, van de tijd. Nu zei mijn oma altijd: ‘Alleen dooie vissen drijven met de stroom mee’, maar toch… in het Nederland van vandaag is geloven niet vanzelfsprekend.

Maar als je zelf gelovig bent, denk je stiekem misschien wel hetzelfde. In ballingschap leven maakt je onzeker. Ik spreek de laatste tijd best veel mensen die me hierover vertellen. Dat gaat ongeveer zo. Misschien heb je het zelf meegemaakt, toen je verhuisde naar een andere plaats, om daar te studeren of te werken. Thuis was geloven gewoon. Je ging misschien naar een christelijke school. Je vrienden gingen naar een kerk. Het was een deel van je leven. Alles om je heen ademde het geloof in God. Natúúrlijk was er een God, natúúrlijk hield hij van jou, natúúrlijk had hij een plan met je leven, natúúrlijk was de Bijbel waar. Natuurlijk hadden ‘wij christenen’ gelijk. Het was heel overzichtelijk en veilig.

En dan kom je ineens in een heel andere omgeving. Hier is het precies omgekeerd: alles om je heen ademt een andere sfeer – ‘God is niet relevant’. Misschien denk je diep van binnen wel: ‘Zou het eigenlijk allemaal wel waar zijn, dat geloof?’ Verdwijnt God – samen met je opvoeding, met je jeugd op de biblebelt, met de christelijke school?

Wat kun je nog geloven?

Ik wil daar heel realistisch over zijn. Volgens mij raken heel wat mensen in zo’n situatie hun geloof kwijt. Ik ken verschillende mensen, van mijn leeftijd of jonger, die christelijk zijn opgevoed, naar christelijke scholen zijn gegaan, soms zelfs theologie hebben gestudeerd, en die nu helemaal klaar zijn met het christelijk geloof. Op een gegeven moment in hun leven voelden ze steeds meer moeite met geloof en God en kerk. Vroeger leek het allemaal zo simpel, maar dat was voorbij. Het leek steeds minder te passen bij hun leven. Het kwam verder weg te staan. En op een dag hielden ze ermee op.

Dat kan gebeuren in ballingschap. De God van je jeugd, de God van thuis, de God van je cultuur, kan uit beeld verdwijnen. Je zet hem niet eens bewust aan de kant, maar hij verdwijnt gewoon uit je leven. Vroeger had ik eerlijk gezegd niet veel begrip voor zulke mensen. Ik denk dat ik wel eens te fel heb geoordeeld over oude vrienden die kapten met de kerk. Ik vond dat slap; zodra je onder het oog van je ouders weg bent, laat je het geloof schieten. Wat is dat nou voor geloof? Maar nu ik zelf een paar jaar in Amsterdam heb gewoond, begrijp ik het beter.

Een paar jaar geleden kwamen mijn vrouw en ik met ons gezin naar Amsterdam, na samen dertien jaar in Veenendaal gewoond te hebben. We waren ervan overtuigd dat God ons geroepen had. Dat zijn we nog steeds, trouwens. We hebben hier veel mooie dingen meegemaakt. Maar het was ook een soort ballingschap. We zijn allebei best beschermd opgevoed: een christelijke omgeving, christelijke scholen, goede christelijke gezinnen, broers en zussen die ook allemaal geloven, vrienden die serieus christen zijn. We leefden altijd in een omgeving waar God dichtbij vanzelfsprekend was.

In de stad veranderde dat allemaal. We dachten: als God ons hierheen roept, zal hij ons leven hier ook leiden. We zullen ontdekken wat zijn plan met ons is. Maar eigenlijk hebben we daar niet zoveel van gemerkt, als ik eerlijk ben. We konden moeilijk aansluiting vinden in de buurt, we voelden ons vaak eenzaam. De stad is prachtig, maar tegelijk is het er ook altijd druk en jachtig. Nog nooit in ons leven hebben we zoveel mensen om ons heen gehad voor wie God helemaal niets betekent. En die er ook nog erg gelukkig mee zijn. Natuurlijk wisten we dat allemaal wel met ons verstand, toen we nog in Veenendaal woonden. Maar het is anders om het aan den lijve te ervaren.

Wat gebeurt er dan met je? Het gaat heel sluipend. Je zekerheden brokkelen af. Woorden uit de Bijbel die je vroeger heel erg aanspraken, zeggen je niets meer. Mooi gezegd hoor, maar het zijn maar woorden. ‘Ik zal je niet begeven en ik zal je niet verlaten.’ Ja, ja, maar ik heb me nog nooit zo ongelukkig gevoeld. Je gaat je ergeren aan mensen die heel enthousiast en zeker geloven. Dat vind je dan naïef. Je ergert je aan mooie verhalen over Gods leiding, over mensen die de ene boodschap na de andere krijgen. Vroeger had je ervan gesmuld, maar je herkent het niet meer. Je voelt je ontheemd, ontworteld, uit balans. Je wordt soms bang: ‘Raak ik alles kwijt?’

Misschien ben je al wat ouder als je dit leest. Dan heb je mogelijk ook zoiets meegemaakt, op een andere manier. Je werd geboren in een christelijke cultuur. Zelfs in de grote steden gingen nog heel veel mensen naar een kerk. Gaandeweg je leven heb je gemerkt dat om je heen de een na de ander kapte met het geloof. Je eigen kinderen wilden niet meer. Alles wat zo vanzelfsprekend was, verdween uit beeld. Vaak vroeg je je af: Geloof ik zelf eigenlijk nog wel? Je werd geboren in een christelijke cultuur; en nu je aan het eind van je leven bent, leef je in een totaal andere cultuur. Het geloof als een overtollig restant van een glorieus verleden.

Ik denk dat je het een beetje kunt vergelijken met een echtscheiding of een overlijden van iemand in je directe omgeving. Of wanneer je op straat zomaar wordt aangevallen en in elkaar geslagen. Of wanneer iemand in je huis inbreekt en de hele boel overhoop haalt. Iets waarvan je dacht dat het nooit met jou zou gebeuren (ook al wist je met je verstand dat het natuurlijk wel kon). En dan gebeurt het toch. Dat doet wat met je. Je gevoel van veiligheid verdwijnt. Basic trust, zeggen de psychologen. Als dit kan gebeuren, wat kan er dan nog meer gebeuren? Wat kun je nog geloven?

Dat is ballingschap. Het hoeft niet altijd gepaard te gaan met oorlog en ontvoering. Je kunt het gewoon meemaken in je eigen leven. Dat je jezelf niet meer herkent. Dat je verbaasd terugleest in je eigen dagboek: dat ik dat ooit op kon schrijven. Wat was ik toen anders. Zo kinderlijk, zo vol vertrouwen. En: wat wou ik graag dat ik zó nog kon zijn. ‘Hoe kan ik nog liederen van de Heer zingen in dit vreemde land?’ (Psalm 137:4).

Daniël

Welkom in het leven van Daniël! Daniël was een balling, een ontworteld mens. Hij stond voor deze keus, net als zoveel mensen vandaag: kan ik nog geloven en vertrouwen op God in een vreemd land? Of je nu gelovig bent of niet, dit is de vraag: is God de God van een cultuur die voorbij is, overwonnen, een cultuur van vroeger of een cultuur van hoe onze stad vroeger was, van de biblebelt of Afrika? Is God de God van je kindertijd, de God van toen, van liedjes voor het slapengaan? De God van veilig bij mama op schoot? En is God weg, dood, verdwenen, nu dat allemaal verdwenen is?

Of is God ook in het vreemde land? Ook in de plek waar je nu woont? In de levensfase waarin je nu bent? Is hij er ook als je weer helemaal opnieuw moet leren leven en vertrouwen? Als je een kleine minderheid bent en als iedereen om je heen een andere kant opzwemt? Is God er ook als je angstig bent en eenzaam, en het allemaal niet zo zeker meer weet?

Daniëls omgeving was heel duidelijk daarover. Net als veel mensen vandaag verbonden ze God met een cultuur. Het was voor hen klip en klaar. De cultuur van Israël was overwonnen, totaal verwoest. Dan was de God van Israël dood, dat kon niet anders.

Kijk maar in dit bijbelgedeelte. Zodra ze aan het hof van Nebukadnessar zijn krijgen Daniël en zijn vrienden nieuwe namen (vers 6-8). Ze worden ‘overgedoopt’, als het ware. Daniël betekent: ‘Mijn rechter is God’. Hij krijgt de Babylonische naam Beltesassar. Dat betekent: ‘Moge de god Bel de koning beschermen’.

Met zijn vrienden gebeurt hetzelfde. Hun oude naam zei iets over hun identiteit als Israëlieten, hun eigen geloof en cultuur. De namen van thuis. Maar er is geen thuis meer. En dus krijgen ze andere namen, namen waarin Babylonische goden worden aangeroepen. Chananja betekent: ‘de HEER is genadig’. Nou, dat hebben we gezien. Hij krijgt een nieuwe naam: Sadrach – ‘dienaar van Marduk’. Misaël betekent ‘wie is gelijk aan God?’. Dat is wel duidelijk: er zijn goden die veel sterker zijn. Hij heet nu Mesach – ‘wie is als Agu?’. En Azarja betekent: ‘de HEER is een helper’. O ja? Wat een naam om te dragen als je door God verlaten bent en meegenomen naar een vreemd land. Hij krijgt ook een Babylonische naam: Abednego – ‘dienaar van Nego’.

De boodschap is duidelijk: vergeet het verleden, pas je aan. Vergeet je God. Die is dood. Zijn tempel ligt in puin. Nu zijn er nieuwe goden. Goden van een superieure kwaliteit: Bel, Marduk, Agu, Nego. De goden van de overwinnaars. Hier ligt jullie toekomst.

Dat is dus het punt. Als je zelf gelovig wilt zijn in het Nederland van nu: kun je geloven in de God van thuis als thuis er niet meer is? Waar is de God van Amsterdam zoals het vroeger was, de God van Barneveld, Veenendaal of Harderwijk, als je nu elders woont? En als je niet gelovig bent: kun je geloven in een God van het Nederland van vroeger? De God van het christelijke Nederland?

De God van de hele aarde

Geloven in ballingschap, hoe doe je dat? Volgens mij kan het bijbelboek Daniël ons daarbij helpen. Laten we eens kijken.

Het belangrijkste staat al direct in het begin; je leest er zomaar overheen. Daniël 1 begint met Nebukadnessar, de koning van Babylonië, die optrok tegen Jeruzalem. En wat staat er dan? ‘De Heer leverde de koning van Juda aan hem uit en gaf hem een deel van de voorwerpen van Gods tempel in handen’ (vers 2). Hier staat iets schokkends: God zelf heeft het volk in ballingschap gebracht. De ondergang van Jeruzalem en de verwoesting van de tempel, dat was het werk van God zelf. Hij heeft zelf die hele religieuze cultuur omver laten gooien. En dat vind je niet alleen in Daniël, je vindt het in heel het Oude Testament. De ballingschap is het werk van God.

Waarom doet God dat? Waarom zou God zijn volk uit zijn veilige omgeving halen en ergens anders laten wonen? Ik denk hierom: hij wil hun iets leren over zichzelf, iets dat ze alleen maar kunnen leren door ruw weggerukt te worden uit hun vertrouwde nest. En als jij je in ballingschap voelt, ongelukkig, ontworteld, als je vraagt: Waar is God nu?, dan wil hij jou en mij dat ook leren.

Wat is dat dan? Wel, zo-even werd duidelijk: ballingschap maakt een knip tussen God en je vertrouwde nestgeur. Je wordt afgesneden van je culturele en sociale wortels en dan komt de spannende vraag: als alles in je leven omvalt, wat kan ik dan nog geloven over God? Nu, God heeft zijn volk in de ballingschap iets geleerd dat ze nooit hadden kunnen leren als ze thuis waren gebleven, in Jeruzalem, bij de tempel: dat hij de God is van de hele aarde. Als je de Bijbel leest, is dat opvallend: de mooiste teksten over God als Schepper van de hele aarde, de God die over de volken regeert, zijn ontstaan in de ballingschap – toen het volk machteloos was en toen God heel ver weg leek. Het volk heeft moeten leren: God is groter dan thuis. Groter dan Jeruzalem, groter dan de tempel. ‘De hemel is zijn troon, zegt één van de profeten in de ballingschap, en de aarde is zijn voetbank’ (Jesaja 66:1).

Ik denk dat Daniël en zijn vrienden dat begrepen. Wat staat er in vers 8? ‘Daniël was vastbesloten zich aan de reinheidsvoorschriften te houden.’ Dat is opvallend. De reinheidsvoorschriften gingen over wat Joden wel en niet mochten eten. Ze mochten bijvoorbeeld geen varkensvlees eten. Alleen als ze rein waren, konden ze tot God komen in de tempel van Jeruzalem. Maar het probleem is: Daniël en zijn vrienden zullen de tempel nooit meer zien. Dus waarom houd je dan nog de reinheidsvoorschriften? Dat heeft alleen zin als je gelooft dat je nog steeds bij God kunt komen, ook als je losgerukt bent van je wortels en als de tempel verwoest is. Daniël en zijn vrienden laten zien dat zij geloven in een God die ook in Babel te bereiken is. Zij zijn vastbesloten om God opnieuw te leren kennen.

Ik weet niet of jou dit iets zegt. Voor mij is dit een belangrijke les, in elk geval. Natuurlijk wist ik dat allemaal wel, maar ik denk dat in mijn geloofsleven God teveel de God was van mijn opvoeding, de God van de warme nestgeur. Het was mijn God, onze God.

God wil het volk vernieuwen, maar ‘door Babel heen’ als het ware. Hij wil Babel gebruiken om zijn volk opnieuw bij hem te brengen. Misschien helpt dat jou om na te denken over je eigen ‘ballingschap’. Wat God mij in Amsterdam leert, is: ik ben niet van jou. Jij bent van mij. Altijd geweest. En ik ben niet van Veenendaal of van Nederland. Nederland is van mij. Veenendaal, Barneveld (vul je eigen geboorteplaats maar in) en Amsterdam zijn van mij.

Dat is, volgens mij, geloven in ballingschap: dat je heel langzaam en pijnlijk leert geloven in God die ook daar is waar jij je niet thuis voelt. Dat je gelooft in een God die van mensen houdt bij wie jij je niet op je gemak voelt. Een God die daar is waar ik niet tot bloei kom, in woestijnen en vreemde landen, gebieden waar ik mij ontheemd voel. God is niet van mij; ik ben van hem.

Praktische gevolgen

Wat betekent dat praktisch? Hoe is God bij je in je ballingschap? Als je in dit bijbelgedeelte kijkt, zie je drie voorbeelden: God geeft vriendschap, hij geeft mensen die met je meedenken en hij geeft je een missie. Ik denk dat deze voorbeelden jou en mij kunnen helpen om over ons eigen leven na te denken.

Het eerste voorbeeld vind je in vers 3: vriendschap. Daniël en zijn vrienden zijn lotgenoten. Ze hebben alles verloren, maar in elk geval hebben ze elkaar nog. Het is ontzettend belangrijk om, als je in zo’n fase in je leven komt, mensen om je heen te hebben (misschien maar één of twee) die herkennen wat je doormaakt. Vaak wordt het probleem erger doordat niemand het begrijpt. Je bent student, maar je ouders begrijpen niet waarom je niet meer ‘thuis’ naar de kerk wilt. Je raakt in een scheiding en je oude vrienden haken af. Na het overlijden van je kind verandert je hele kijk op het leven. Andere mensen zeggen dat ze het begrijpen, maar je merkt aan alles: het dringt niet echt tot hen door. Zulke veranderingen in je leven zorgen vaak voor eenzaamheid. En dan kun je zomaar tot de conclusie komen dat God inderdaad een God is van veilige, voorspelbare omgevingen en niet van deze nieuwe toestand. In zo’n tijd is het nog meer dan anders belangrijk om vrienden te hebben, mensen die dezelfde dingen doormaken. God, die een einde maakt aan de religieuze cultuur waarin Daniël en zijn vrienden zijn opgegroeid, zorgt er tegelijk voor dat zij steun aan elkaar kunnen hebben.

Het tweede voorbeeld zie je in vers 9. Daar staat: ‘God zorgde ervoor dat de hoofdeunuch Daniël gunstig gezind was.’ Wat staat hier? Heel simpel: ze ontmoeten een vriendelijk mens. Die jongens zijn eenzaam en angstig, maar ze komen iemand tegen die met hen meedenkt. Die man gelooft niet in de God van Israël en er staat ook nergens dat hij dat later wel ging doen. Hij is een Babyloniër en dat blijft hij. Maar hij is bereid ruimte voor hen te maken, zodat ze kunnen leven volgens hun geloof.

Dat is misschien niet veel. Het is geen fantastisch verhaal over hoe Daniël en zijn vrienden het hele hof van de koning onder de indruk brengen van hun geloof en hun moed. Gewoon een vriendelijke man, meer niet. Maar er staat: dit is een manier waarop God naar hen toekomt in de ballingschap.

Dat is een belofte van God. Waar je ook bent, waar je ook leeft, hoe eenzaam en verlaten je je ook voelt, af en toe zul je mensen tegenkomen die om je geven, die met je meedenken. Vaak mensen die heel anders in het leven staan en die ook echt niet gaan geloven wat jij gelooft. Maar zulke mensen zijn een geschenk van God. Later, als Jezus zijn leerlingen eropuit stuurt om van hem te vertellen, heeft hij het over de ‘man van vrede’: iemand die vriendelijk is en die hen zal uitnodigen in zijn huis. Zulke mensen zullen er zijn, zegt hij. Misschien goed om eens over na te denken als je jezelf ontworteld voelt: ben je wel eens zulke mensen tegengekomen? Zie het als een knipoog van God.

Het derde voorbeeld lees je in vers 17: ‘God schonk de vier jongemannen wijsheid, kennis en verstand van alle geschriften; bovendien was Daniël bij machte alle mogelijke visioenen en dromen uit te leggen.’

Dat is nog een manier waarop God bij hen is. Hij helpt hen in hun werk. Oké, zeg je. Nou en? Maar let even op, wat voor werk. Daniël en zijn vrienden krijgen een opleiding in Babylonië. Zij worden drie jaar lang onderwezen in ‘de geschriften en de taal van de Babyloniërs (Chaldeeën)’ (vers 4). We weten uit allerlei bronnen wat dit inhield: politieke kennis, diplomatie, bestuurskunde, maar ook kennis van de sterren, de planeten, waarzeggerij, dromen uitleggen. Dit was geen bijbelschool! Daniël en zijn vrienden werden gepokt en gemazeld in de Babylonische wetenschap, compleet met allerlei dingen die we nu ‘occult’ zouden noemen. En God helpt hen daarbij. God helpt hen om al hun talenten in te zetten voor Babel. Niet voor Jeruzalem. Niet voor een gelovige cultuur, maar voor Babel. Zie je hoe bijzonder dat is? God geeft hun een missie, en wel één waarvoor ze nooit waren voorbestemd door hun ouders, en waar ze zelf nooit op gerekend hadden.

Ik weet niet hoe dat met jou zit. Misschien voel je je opgesloten in een baan waarin je je niet thuis voelt. Je had gehoopt dat God grotere dingen met je van plan was. Misschien voel je je nutteloos en denk je: wat stelt mijn werk nu voor in het koninkrijk van God? Heb ik daar nu van gedroomd? Misschien kan Daniël je helpen om te zien hoe God in je leven werkt. Misschien wel gewoon doordat je je ‘seculiere’ werk heel goed doet.

Ik schreef net: ballingschap kan je helpen aan een groter godsbeeld. Denk daar eens over na als je teleurgesteld bent in je leven, als je het gevoel hebt dat er niet is uitgekomen wat er uit had moeten komen. Ik weet wel zeker dat Daniël teleurgesteld was in zijn carrière! Het was in elk geval niet waar hij op gerekend had. Als je God groot genoeg is, kun je misschien ook geloven dat hij er belang in stelt dat er goede bankiers, verplegers, kunstenaars, schoonmakers, receptionisten en weet ik niet wat meer zijn. God stelt niet alleen belang in ‘christelijk werk’. God is niet alleen de God van de christenen; hij is ook de God van Babel. Hij bouwt aan Babel door Daniël heen. Hij kan aan Nederland bouwen, door jou heen. Waar je ook werkt, je kunt het voor God doen.

Dit lijkt misschien allemaal niet zoveel. Maar ik denk dat het heel veel kan zijn. Als ballingschap je kan brengen tot geloof in een grotere God dan je ooit kende, dan weet je ook dat Babel niet het eeuwige leven heeft. Er is geen menselijke cultuur groter dan God, ook niet de moderne seculiere cultuur van Nederland. Verderop in het bijbelboek Daniël lees je over een kleine steen die zomaar ergens losraakt en naar beneden rolt. Een steen die niet door mensenhanden is losgemaakt. Hij maakt een eind aan de macht van het wereldrijk Babel. Maar dat is voor het volgende hoofdstuk.

Om te bespreken

1. Herken je iets van ‘ballingschap’ in je leven? En van de eenzaamheid die daarvan soms het gevolg is? Welke breuken heb je zelf ervaren in je leven als het gaat om geloof?

2. In hoeverre is de groep waarin je dit bespreekt een veilige plek om met elkaar door te praten over ervaringen van ballingschap?

3. In ballingschap kun je leren dat God groter is dan je dacht, dat hij werkt waar jij niet tot bloei komt, dat hij van mensen houdt bij wie jij je niet op je gemak voelt - aldus dit hoofdstuk. In hoeverre is jouw beeld van God veranderd tijdens je leven?

4. Heb je zelf in de afgelopen tijd iets meegemaakt van een ‘knipoog van God’?

5. Wat zou je uit dit bijbelgedeelte en/of dit hoofdstuk willen meenemen naar de komende tijd?