Voor Jannie

En het werd stil

Cees Pols

Tweede druk 2010

Omslagontwerp Geert de Koning

Omslagillustratie Akseli Gallen-Kallela: Jongen met kraai (1884),

Ateneum Art Museum, Helsinki, Finland

Layout binnenwerk Gerard de Groot

ISBN 978 90 239 0412 0

NUR 301

© 2007 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Meer informatie over deze roman en andere uitgaven van Mozaïek vindt u op www.uitgeverijmozaiek.nl

Alle rechten voorbehouden

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk met ISBN 978 90 239 9344 5

Denkend aan Holland

Denkend aan Holland

zie ik brede rivieren

traag door oneindig

laagland gaan,

(…)

de lucht hangt er laag

en de zon wordt er langzaam

in grijze veelkleurige

dampen gesmoord,

en in alle gewesten

wordt de stem van het water

met zijn eeuwige rampen

gevreesd en gehoord.

‘Herinnering aan Holland’

H. Marsman (1899-1940)

Uit de negenenzestigste psalm

Ik ben gezonken

in grondeloze modder,

waar men niet kan staan;

ik ben gekomen

in de diepten der wateren,

en de vloed overstroomt mij.

Ik ben vermoeid van mijn roepen,

mijn keel is ontstoken,

mijn ogen zijn bezweken,

daar ik ben hopende op mijn God.

David

Koning en dichter van Israël

I Oneindig laagland

1

Zaterdag 13 oktober 1917, in het kooihuis

Met een wilgenteen houd ik een van de ratten op afstand. Piepend buitelt het dier terug op de vloer van het kooihuis. Hakker maakt het karwei af; de kooihond gromt boven het geluid van de wind uit. Straks zal er weer een rat komen. Ook ratten willen overleven in plaats van verzuipen. Zeker nu de ratten klem zitten en door het noodweer maar één kant op kunnen, willen ze weg van het water, weg van de dood. Hakker – hij mag vannacht binnen blijven – blaft en bijt in de wegschietende rattenmassa; de kooihond is ermee opgegroeid.

Het prentje van moeders bijbelprentenboek komt me zomaar voor de geest. Ik doe m’n oog even dicht en zie hoe het krioelt van de mensen op de takken van een boom. Ik zie wanhopige mensen die ratten en slangen van zich af slaan. Allemaal willen ze overleven. Zal het hier buiten net zo erg zijn als in de tijd van Noach? Nee, dat zal nooit meer gebeuren, zou moe zeggen. Ik weet het nog zo net niet. Tijdens de Sint-Elisabethsvloed in 1421 zijn er tientallen dorpen verdronken. Tot op de dag van vandaag weet niemand hoeveel precies. Twintig of zeventig? Was het een onachtzame sluiswachter of kwam het door het darkindelven waarbij er te kort onder de dijken werd gegraven? Zelf denk ik dat het de delvers waren die de ramp hebben veroorzaakt. Niet de delvers zelf natuurlijk, misschien wel mijn voorouders, hun bazen. Net als onze bazen nu, wilden zij zich verrijken, omdat ze zich niks van de dijkgraaf aantrokken. En het werkvolk dat voor een appel en een ei moest modderen, verdronk bij bosjes, samen met de ratten. Een gapend gat met brak water bleef over. Gek genoeg, toen kort daarna ook de dijken bij Werkendam braken, zorgde het water van de Merwede ervoor dat er iets rijks ontstond. Eerst een grote waterplas met heel veel vis en daaruit ontstond de Biesbosch. Pa tekende dat wel eens uit als we bij laag tij op de plaat stonden, vlak voor we naar de wal voeren. Hij zei dat dat allemaal te lezen was in de Tielse Kronieken. Hij had het van horen zeggen, want zelf hadden we de kronieken niet. Duizenden steuren, zalmen en elften werden er in die tijd per dag gevangen. Nu, vijfhonderd jaar later, nog maar zo’n vierhonderd steuren per jaar.

Vandaag lijkt het erop dat de Biesbosch volledig onderloopt en de storm een spoor van dood en verderf achter zich zal laten. Ik kan nu niet meer weg. Het tij dat me normaal gesproken naar de overkant brengt, zou me meetrekken naar de bodem.

Ik zit vast. Al zou ik nog zo graag weg willen van deze plek, het kan niet. Ik zit vast in dit kooihuis op een plaat in de Biesbosch en daar bof ik nog bij in vergelijking met mijn maats die aan de andere kant van de plaat proberen te overleven.

Buiten gaat het steeds harder tekeer, terwijl de nacht valt en de vloed misschien wel een springvloed is. Omdat het steeds harder ging stormen, kon ik gisteren al niet meer het water op naar de veilige wal. Zelfs te voet kon ik de plaat niet oversteken om naar mijn maats te gaan.

Opgesloten in hun schrankkeet – als die er nog staat – proberen zij hun hachje te redden. Het zou me niet verbazen als ze, verdreven door het water, in een wilg zijn geklommen. Doorweekt en koud zullen ze zijn, hun spieren verkrampen met het uur. De grienduilen moeten in de buitenlucht zien te overleven. Ik heb tenminste nog een dak boven mijn hoofd.

De deur beweegt en het scharnier knerpt. Het water komt hoger en hoger, zwiept met kracht uit de lucht tegen de deur. Ik moet maatregelen nemen en grond tegen de onderkant van de deur schoffelen!

Een domme, nutteloze gedachte natuurlijk: als het water komt, stroomt het gewoon naar binnen.

Er is nu meer aan de hand dan een zware storm. Dit heb ik nog nooit meegemaakt. Ik moet met het ergste rekening houden, want ik ben gekomen in de diepten der wateren en de vloed overstroomt mij. De woorden die pa voorlas, klinken als vanzelfsprekend in mijn hoofd. Ik kon me er toen ik klein was niet veel bij voorstellen, maar als ik nu om me heen kijk en hoor wat er buiten gebeurt, is het me wel duidelijk. Ik zal hier nog verdrinken en mijn leven zal straks precies zijn zoals die tekst zegt.

Hoe jong ik ook nog ben, ik zal misschien omkomen hier. Nooit zal ik m’n vrouw en kinderen meer zien. Ik zal verdwijnen onder de slik dat zich door m’n keel naar binnen zal persen. Nooit zal ik worden gevonden. Alles wat hier in de Biesbosch bij een storm verdwijnt, verandert op den duur in een nieuwe plaat. Misschien wordt mijn graf straks wel de Janusplaat genoemd.

Ik wil niet dood! Ik moet nú maatregelen nemen!

Ik voel iets onder de pijp van mijn boks en maak een trappende beweging, zodat de rat loslaat. Vreet andermans vlees, niet het mijne.

Het dak kraakt en duizend stemmen fluisteren hard in mijn oren, daarachter weer duizenden andere. IJl is het geschreeuw dat ik hoor in de verte. Ik kan niet horen of het een mens is – een kind misschien – een dier of gewoon de wind. Een ogenblik is het stil, maar het is slechts de opmaat voor nieuwe windvlagen, weet ik.

Opnieuw is er een geluid dat ik niet kan thuisbrengen. Ineens weet ik het: de boutkelder loopt vol! Net op tijd kan ik een paar eendenbouten pakken. Mijn gezicht schrijnt en het gat waar mijn oog zat ook. Ik voel de pijnlijke holte en wrijf voorzichtig in de weke massa van mijn oogkas. Misschien moet ik er wat zalf op smeren om te verzachten en m’n ooglap er overheen doen. Maar ik heb hier geen zalf.

Een bliksemschicht en donderslag! Zou God juist nu in mijn eendenkooi zijn, en bezoekt Hij me nu zijn stem spreekt in het luchtruim? Het zou zomaar kunnen. Of komt Hij alleen in het suizen van de zachte stiltes?

Hakker jankt.

‘Kom Hakker, braaf.’

Het stomme beest kan er ook niks aan doen dat God mij bezoekt. Straks zal de hond me toespreken, me gaan verwijten dat ik het anders had moeten doen, dat ik mijn boekje ver te buiten ben gegaan en er geen weg meer terug is. Nee, dat kan niet. Niemand weet het. Ook dat beest niet en daar komt bij dat beesten niet kunnen praten.

2

Voorjaar 1895

Bijna ben ik nu een man, maar als Wil me voor het slapen gaan welterusten komt zeggen, vind ik dat stiekem nog steeds heerlijk. Als ik straks in de grienden werk, zal dat voorbij zijn, maar zolang ik thuis ben, geniet ik ervan.

‘Welterusten, tot morgen,’ zegt ze.

‘Welterusten, Wil; tot morgen.’

Nu het bijna zover is, denk ik vaak aan de tijd dat ik klein was en opgroeide in dit gezin. Mijn gedachten gaan terug naar de tijd dat ik een jaar of vijf was. Mijn oudste zus Wil, de anderen, de maandagochtenden als pa met Toon naar de grienden trok en als hij terugkwam op vrijdag of zaterdag. En de tijd op school natuurlijk en wat ik onderweg meemaakte met een paar jongens uit het dorp. Een jaar of vijf ben ik als mijn doezelende gedachten teruggaan. Mijn oudste zus werkt vijf dagen per week bij een landbouwer die ook een café heeft. Het is op de plek waar ook de visafslag is. Slim van die boer, op de visafslag is altijd volk en soms moet Wil op de boerderij en soms in het café werken. Op maandag werkt ze bij een kooiker, op dezelfde plaat als waarop pa werkt, maar dan helemaal aan de andere kant. Hij woont daar met zijn moeder. Wil noemt haar tante Jaantje, de oude vrouw is zo goed als blind. Daarom ook moest haar zoon Driekes een meid hebben voor een dag per week. Wil verdiende daar niet veel, want die mensen hebben niet veel, maar alles wat binnenkomt is meegenomen, zei pa. Jaantje heeft geen man. Haar zoon onderhoudt haar. Tenminste, als hij wat boutjes vangt op zijn kooi. Die kooi en de plaat zijn van dezelfde eigenaar. Wil heeft hem wel eens gezien toen hij de kooi bezocht, en weet dat het dezelfde man is die regelmatig in de grienden komt kijken. Hij komt dan in een bazenbootje, meert aan en loopt het erf op. Zijn schoenen glimmen onder zijn lichte pak met een vestje en een buikhorloge. Onder zijn hoed rookt altijd een sigaar. Als hij met Driekes praat gaat het alleen over briefjes en geld. Nooit vraagt hij naar Jaantje, zegt Wil.

Eigenlijk hebben tante Jaantje en Driekes helemaal niks van zichzelf, het is allemaal van die heer, zoals we de eigenaar noemen. Jaantje heeft zulke ouwe kleren aan dat de gaten erin vallen. Er is gewoon geen geld om iets te kopen, zegt ze tegen Wil. Twee slechte winters met weinig eenden op de kooi en haar spaarcentjes waren op, weet Wil. Dan is ze blij als er wat aardappels en groente op haar tuintje groeien. Dat geldt ook voor ons, een eigen stukje grond kan je de winter doorhelpen. Zonder zou het niet gaan. Ik heb Wil ook wel eens horen zeggen dat Jaantje stinkt. Ze wast zich bijna nooit. Ze kan het gewoon niet meer. Driekes mag haar niet helpen en Wil probeert wel eens wat maar komt niet verder dan haar gezicht, nek, schouders, armen en voeten. Nu ze helemaal blind is, is er helemaal geen houden meer aan; ze vervuilt.

Kooikers zijn een heel ander slag volk dan griendwerkers, zegt pa. ‘Kom nooit in de buurt van de kooi, als de eenden van je schrikken en wegvliegen, grijpt de kooiker ernaast. Dat kan hem zomaar honderden guldens verlies opleveren; een boutje kost ongeveer een gulden.’ Eerst weet ik niet wat een kooiker voor iemand is. In mijn fantasie zie ik een man in een kooi, die altijd op de plaat is. Een soort vogelverschrikker. Driekes de kooiker moet niks hebben van volk op zijn kooi. Als hij je betrapt, ben je slecht af. Pa kent hem omdat Driekes soms helpt in de grienden, als hij tijd heeft en krap in zijn geld zit na een slecht vangseizoen.

Wil weet precies waar ze moet aanmeren en hoe ze over het looppad naar het kooihuis moet. Dat is het enige pad waar Wil op mocht lopen. Meer niet, heeft Driekes haar gezegd. Wil heeft het me toen ze daar ging werken verteld. Ik was nog een kind toen ze me voor het eerst uitlegde hoe een kooi werkt.

‘Het is een soort fuik die over het water is gespannen en voor de helft boven het water uitsteekt,’ vertelde ze me. ‘De eenden zwemmen er vanzelf in. En dat komt weer omdat de tamme eenden van de kooiker de wilde meelokken, zo van de plas, zo de fuik in.’

Aanvankelijk kan ik niet begrijpen dat de eenden er uit zichzelf in zwemmen, de dood tegemoet. Dat vatte ik niet, totdat ik begreep dat de tamme eenden van de kooiker eigenlijk alles bij elkaar liegen en zo hun wilde broertjes en zusjes de fuik in lokken. Als ze doorhebben dat ze bedrogen zijn, kunnen ze niet meer terug.

Ik moet leren tellen. Dat doe ik met m’n vingers; Wil leert het me. Als ik één hand vingers ben, zijn moe en pa wel negen handen en drie vingers. Wil is vier handen en twee vingers. Zij zorgt voor me als ze ’s avonds terugkomt van haar werk. Jan is één vinger minder dan Wil, Sjaantje drie, Lies zes en Toon is wel negen vingers minder. Allemaal zijn ze meer dan ik.

Pa is een echte griendwerker. Elke klap met zijn rijshaak haalt een tak van de wilg, elke klap is raak. Op een keer slaat hij mij. Ik ben alleen de dijk af gegaan en blijf lang weg. Moe is bang dat ik ben verdronken. Als pa me vindt laat hij me weten dat ik te ver ben gegaan. Ik jank niet. Als pa buiten is krijg ik van moe een natte kouwe lap. Ze zegt niks.

Bij de gedachte aan die klap doe ik m’n ogen open.

Pa, moe, Wil en Toon staan maandags vroeg op. Ik ben erbij, altijd op maandag ben ik erbij. Dat is de dag dat ze de Biesbosch ingaan, pa en Toon naar de plaat en Wil naar de kooi. Vrijdagsavonds of zaterdag komen pa en Toon pas terug.

Die maandagen zijn voor een griendwerkersgezin aparte momenten. Voor dag en dauw gaan pa en Toon al opbulten. Hun hele hebben en houwen, op het brood na, staat klaar. Toon gaat eerst naar de bakker en haalt voor elk tien pond vers tarwebrood. De man mag eigenlijk geen warm brood verkopen om vier uur, maar onze veldwachter ziet wel eens wat door de vingers, of hij ligt op dat vroege tijdstip nog op één oor. Als je dat verse brood ruikt en je weet dat er in elke kist een stuk rookspek van een pond ligt, dan wil je zo mee naar de grienden! Wel vijf kop aardappelen, drie ons kaas de man zit er in die kist. Dat is nog niet alles, want ze nemen ook rode kool mee, flink wat uien, een potje stroop, en suiker voor de koffie natuurlijk, of voor op het brood. Ik weet precies wat er in de griendwerkerskist hoort op maandagmorgen, ik kan het wel dromen. Ik kijk altijd of alles erin zit, want dat is belangrijk. Stel je voor dat pa z’n tabak vergeet, of het flesje azijn! En zijn kenezalf moet er echt bij zijn, want anders worden zijn kloven steeds dieper. Misschien wel zo diep dat zijn vinger of duim eraf zal vallen.

De nieuwe kist voor Toon kost wel vier guldens en vijfentwintig centen, bijna net zoveel als pa in een week verdient. Toon moet er hard voor werken om hem te kunnen betalen. Het is wel een hele mooie, vind ik. Aan de zijkant zit een apart vakje om een verschoning in mee te nemen. Dat is belangrijk voor als je uitglijdt bij het modderen of het ka-lappen. Of als je laarzen overlopen. Pa heeft in zijn zijvakje altijd een paar rolletjes verband. Voor als het mis zou gaan. Maar pa hakt nooit mis. Ook heeft pa een boekje en een potlood in het zijvak, en zwavelstokken natuurlijk. De lepels en de messen zitten aan de binnenkant van het deksel. Ik moet altijd tellen of ze er allemaal zijn. Want op zaterdag heeft ma de borden, die altijd rammelen als je de kist neerzet, en de lepels een goeie beurt gegeven. Zo schoon, tot het blinkt.

Toon heeft ontdekt dat de Zuidwalmannen altijd meer spek bij zich hebben dan de Noordwalmannen. Pa is een Noordwalman, maar in de ploeg is ook een Zuidwalman, die gek genoeg wel op de Noordwal woont. Aike heet hij. Soms heeft hij, zoals de echte Zuidwalmannen, wel eens jenever of bier bij zich. Dat kunnen ze wel betalen want ze koken veel minder dan een Noordwaller. Eigenlijk zitten de Zuidwallers er altijd een beetje armoeiig bij, zegt ma, maar ze zijn meestal wel vrolijker dan wij. De Zuidwallers moeten vaak een beetje lachen om ons. ‘Wit oe wat et is?’ zeggen ze dan. ‘Jullie leven om te werken en wij werken om te leven. En dan maken ze het kruikje open, dat spreekt voor zich.

De griendwerkerskist staat nog open en als ik er mijn neus boven houd, loopt het water me in de mond.

Voor pa vertrekt, krijg ik een stukje spek. Hij pakt z’n mes en snijdt er een reepje af. Maar eerst gaat hij lezen. Als ik stil heb gezeten krijg ik een reepje spek, dus ga ik recht op mijn stoel zitten. Doodstil. Als de rieten zitting van de stoel toch nog kraakt, komt dat omdat een stoelpoot niet helemaal gelijk is aan de andere drie.

Pa slaat de Bijbel open en zoekt een ‘toepasselijk stuksie’, zoals hij dat altijd noemt. Bijna altijd gaat het over water en modder. Als ik helemaal recht op m’n stoel zit, gaat pa beginnen.

‘Ruk mij uit het slijk,’ leest pa, ‘en laat mij niet verzinken; laat mij gered worden van mijn haters en uit de diepten der wateren. Laat de watervloed mij niet overstromen en laat de diepte mij niet verslinden; en laat den put zijn mond over mij niet toesluiten.’

Pa wacht even, snuit zijn neus en gaat weer verder.

Ik moet steeds slikken en wachten op het spek.

Als hij klaar is met lezen zegt hij: ‘Ja jongen, die psalm is precies geschreven voor ons, griendwerkers, denk je ook niet? Niet vergeten.’ Zou pa, vraag ik me tijdens het lezen af, bang zijn dat hij verdrinkt in de slik? Of dat de hoge heren van de grienden hem zullen verslinden? Zoiets zegt hij soms: ‘Ze geven ons zo weinig dat we net niet worden verslonden.’

Als dat zou gebeuren, zou ik ook nooit meer een reepje spek krijgen...

Na het lezen doet pa zijn pet af, slaat hem voor zijn ogen en dankt. Ik heb m’n ene been al aan de zijkant van de stoel, die net onder het bidden zo nodig weer moet kraken. Als pa amen zegt blijf ik nog even zitten. Dat staat netter. Als hij opstaat, ben ik hem net voor en open het deksel.

Eerst leg ik de boel in pa’s kist nog een beetje recht en dan wacht ik tot hij zegt: ‘Janussie, snotjong nog es aan toe, heb jij stiekem van mijn spek gegeten?’

‘Nee pa, kijk maar.’

Ik pak het spek uit de kist en zeg: ‘Is dat niet veel te veel voor u?’

Pa pakt zijn mes en zegt: ‘Als jij niet doorgroeit zal je altijd zo’n snotjong blijven. Hier, eten maar; ik eet wel wilgenteen.’

Een hele reep spek geeft hij me. Die klem ik tussen mijn tanden, neem de grote homp uit zijn handen en leg die terug in de kist. Ondertussen loopt het water uit m’n mond, zomaar in pa’s kist. Dat komt omdat ik mijn mond niet goed dicht kan doen met die vette reep tussen mijn tanden.

Pa bergt zijn mes op, geeft moe een zoen en zegt: ‘Dag meissie, tot vrijdagavond. Denk om het grut.’

De laarzen hangen al om z’n nek als hij zijn grote eeltige hand op m’n hoofd legt. Altijd zitten er kloven in pa’s vingers. Dat komt van het harde werken. Toon zegt op een keer dat het voor hem in het begin janken was geblazen. Bloed aan de steel, tranen op je pilo en de kenezalf in de keet. Ik weet niet hoe dat voelt, kenezalf, want ik heb nog nooit kloven gehad. Toon legt uit dat je dat op je handen smeert om de kloven te laten genezen. Hoe het komt dat er toch altijd kloven zijn die niet genezen, begrijp ik niet.

‘Daar kom je wel achter,’ zegt Toon, ‘als je er zelf gaat werken. Als er een geneest, komt er weer een andere voor terug en soms wel twee.’

‘Dag Janussie, tot vrijdag.’

Wil zoent me altijd voor ze opstapt.

Als ze zijn vertrokken, ga ik nog even in mijn holletje. In m’n zakdoek zit de reep spek, waar ik op ga kauwen. Ik wil ook kloven en eelt. En ik zal niet janken. Tenminste, niet waar de anderen bij staan. Soms bijt ik op m’n lip om een beetje te voelen hoe dat is, een kloof.

Jan en Sjaantje vertrekken altijd rond zes uur. Sjaantje staat in de bakkerswinkel en verkoopt de lekkerste beschuitbollen. Soms krijgt ze er een paar mee. Voor niks. Dat komt omdat ze wel eens een bosje dun takhout meekrijgt van pa, om de oven op te stoken. Ook voor niks, want de bakker is goed voor ons. Soms brengt pa zoveel takhout voor hem dat hij, als hij tegen een baas zou oplopen, meteen kon thuisblijven, zei iemand eens tegen me. Maar die baas was er nooit en pa ging zijn gang.

Op een keer heb ik een bol van Sjaantje gekregen. Ik heb ook nog een reepje spek. Dat is pas echt smullen! Wil moet erom lachen, omdat ik in een hoekje zit te smikkelen.

Soms gebeurt het dat ik ’s avonds, als Wil me naar de bedstee brengt, nog een klein stukje uitgekauwd spek achter m’n kiezen heb, waar ’s nachts de bedstee vlekkerig van wordt. Dat vindt ze niet goed, dus moet ik slim zijn, of proberen niet te kwijlen.

Jan werkt bij de smid. Ik ga er soms kijken, eerst samen met moe en later met Lies. In het begin kan Jan er niks van. Volgens pa maakt hij vierkante hoefijzers, waar een paard met geen been op kan staan. Als Jan z’n eerste rijshaak heeft gemaakt, een leerwerkstuk, wil pa het stuk gereedschap wel eens proberen. Na veel vijven en zessen wordt het ding door hem goedgekeurd. Jan is trots als pa zegt dat hij het ding echt gaat gebruiken. Vanaf dat moment vindt Jan zichzelf een meester.

Lies werkt niet, ook al is ze al drie handen en drie vingers. Ze brengt me naar school omdat ik nog te klein ben om alleen te gaan. Lies is niet zo vlug, ze heeft wat tijd nodig voor de dingen. Dat komt omdat haar ogen iets te ver uit elkaar staan. Ze is een beetje sloom, maar als ze moeder helpt, merk je er niks van. Als ze boodschappen doet in het dorp mag ik mee. Als eerste gaan we langs Sjaantje. Ook als we niks van de bakker moeten hebben, lopen we even binnen. Niet te lang, dat vindt de bakker niks. Ik mag van Lies de winkeldeur altijd opendoen en dus het belletje laten klingelen. Meestal zie ik Sjaantje al staan. Ze doet of ik een echte klant ben. Het ruikt in de winkel naar vers knapperig brood, net als bij ons in huis op maandagmorgen. Als we iets besteld hebben, haalt Sjaantje zelf het geld uit Lies’ beurs en geeft ze ons soms een zakje koekkruimels mee.

Daarna gaan we meestal door naar Jan, wiens hamerslagen je al hoort voor je bij de smederij bent. M’n hart gaat ook een beetje mee bonken, zo spannend vind ik het. Als hij op zo’n gloeiend stuk ijzer slaat, vliegen de vonken eraf en moet ik uitkijken voor mijn ogen en kleren. Toch wil ik kijken. Jan glimt helemaal van het zweet en als hij het vuur opstookt, worden de vlammen hoger, wordt het ijzer nog heter. Het mooist vind ik het als hij met de mouw van zijn kiel het zweet van zijn gezicht veegt en er een grote zwarte streep schuin over zijn neus komt. Meestal ziet hij ons al aankomen, lacht en veegt het zweet van zijn gezicht.

‘Wat ben je aan het maken, Jan?’ vraag ik.

Lies blijft liever in de deuropening staan. Ze is bang van de vonkenregen als Jan aan het smeden is.

‘Dit is een botje,’ zegt Jan.

‘Straks moet ik er nog een steel aan maken en dan is ie klaar. Het botje moet scherp zijn om gemakkelijk de grond in gestoken te kunnen worden. Daarom klop ik zachtjes, om het ijzer iets dunner te maken.’

Als Lies geen vonken op zich ziet afkomen stapt ze dichterbij en kijkt beurtelings naar Jan en naar het smeedwerk.

Plotseling laat Jan de hamer keihard op het aambeeld terechtkomen, waardoor Lies schrikt. Als we daarna verder gaan, geeft hij nog een paar extra harde klappen op het aambeeld.

Na zo’n belevenis weet ik zeker dat ik smid wil worden. Maar ik moet eerst de school afmaken, dat vinden pa en moe belangrijk.

‘Lezen en schrijven is in het begin erg lastig,’ zei pa altijd, ‘maar later heb je er plezier van. Mij kost het nog te veel moeite, voor jou moet het een peulenschil worden.’

Ik maak eruit op dat een echte smid goed moet kunnen lezen.

De eerste tijd op school in de zomer van 1889 vind ik niks. De narigheid begint al snel als drie jongens uit de derde met de handen in hun zakken naar me toe komen, Casper voorop.

‘Hoe heet je ook al weer?’ vraagt Casper.

Ik weet niet zo goed wat ik moet doen, maar geef antwoord. ‘Ik heet Janus den Dunnen.’

De jongens komen om me heen staan en jutten elkaar op.

‘Hoe kun jíj nou Den Dunnen heten als je zo’n spekbuik hebt,’ zegt Casper.

Iedereen moet lachen.

‘Mijn vader noemt dat vetzucht,’ zegt hij. ‘Dat kom je vaak tegen bij boeren; boeren zijn meestal net zo vet als hun varkens. En omdat jij ook een varkenskop hebt, ben jij er gewoon een van een boer. Vraag maar aan je moeder.’

De jongens liggen dubbel van het lachen en ik kan er weinig anders tegen doen dan wachten tot het over is.

‘Jij bent dunner dan ik, Janussie,’ zegt Lies als ik het haar vertel. Met haar veel te wijd uit elkaar staande ogen kijkt ze me vriendelijk aan. Dat ene zinnetje herhaalt ze net zo lang tot we thuis zijn.

Soms mag ik met Lies mee naar de rivier. Ik wil weten welke kant pa op vaart als hij op maandag weggaat.

‘Daarheen,’ wijst Lies, de verte in. ‘En dan moet hij nog een uur roeien, samen met de anderen. Ze roeien om beurten een stukkie, dan word je niet zo moe. En soms nemen ze één riem voor twee handen, dan gaat het sneller.’

Als ik wat ouder ben ga ik altijd mee de dijk op op maandagmorgen, samen met pa, Toon en Wil. Dan zie je allemaal griendwerkers met hun kisten en bulten op de kruiwagen op weg gaan naar de roeiaken. Ik hoor het gebrom van de mannen en het piepen van de riemen in de dollen nog als ze al lang op de rivier zijn. En als er dan een streepje licht komt, zie ik al die aken dezelfde kant op gaan. De Biesbosch in. Dat vind ik een geweldig gezicht. Dan ben ik zó trots op mijn vader, die er ook tussen vaart! En hij trekt aan de riemen, samen met anderen. Maar ik weet zeker dat hij zich moet inhouden, anders zouden de riemen breken, of de dollen als zwavelstokjes afbreken. Zo sterk is hij.

Ook dat zie ik voor me: roeien naar de grienden, griendwerker worden. Ik zal een eigen kist moeten maken of laten maken en er ook een stuk spek in doen. Jan zou een nieuwe rijshaak voor me kunnen maken. Ik begrijp dat ik als ik smid word natuurlijk niet in een roeiaak zal zitten, laat staan in de Biesbosch werken.

Op een keer weet ik het echt niet meer en besluit ik het pa te vragen, die ’s middags is thuisgekomen.

‘Pa, wat moet ik nou worden: smid of griendwerker?’

Pa zit in zijn stoel en dut nog een beetje na van de warme maaltijd. Door één oog kijkt hij me aan en bromt: ‘Snotjong nog es an toe, je kunt nog niet eens ka-lappen. Hoe wil je dat gaan doen in de Biesbosch?’ en doet al snel z’n oog weer dicht.

Jan geeft me met z’n voet een schopje onder m’n gat en zegt: ‘Weet je eigenlijk wel hoe zwaar zo’n hamer is, Janussie?’ Toon doet ook een duit in het zakje: ‘Als je het hakblok dertig keer achter elkaar kunt optillen – boven je hoofd natuurlijk – kom je nog maar es terug.’

Zo kom ik niks verder.

Op zaterdagavond doet Wil me in de tobbe. Voorzichtig stap ik in het warme water. Daar kun je mooi je voeten en je gat mee verbranden als je niet oppast. Na de tobbe gaat het vuile goed in het lauwe water, zodat het kan weken.

Wil brengt me naar de bedstee en stopt me toe. Voor ze weggaat praten we even met elkaar. Wil aait me over mijn hoofd, fluistert in mijn oor en met haar lippen streelt ze over mijn wang. Ik doe altijd mijn ogen dicht. Wil komt soms een beetje naast me liggen, zodat ik met m’n hoofd haar wang en hals kan strelen en mijn arm om haar nek kan slaan. We nemen afscheid tot de volgende dag.

De bovenmeester is trots op me. Ik ben een van zijn beste leerlingen, zegt hij tegen pa aan het einde van het laatste schooljaar.

‘Er zit heel wat in die jongen, Den Dunnen, die moet verder,’ zegt hij op een keer als ik op zondag met pa in het dorp loop en we hem tegenkomen.

‘Ja meester, maar dat is niet zo gemakkelijk voor ons, dat begrijp je wel, neem ik aan.’

De meester knikt en loopt verder.

Ik moet bijna aan het werk! ‘Er moet brood op de plank komen,’ zegt pa. Ka-lappen en kappen, dát staat me te wachten. Ik vind het spannend en al voor de zomer ga ik op zoek naar planken voor m’n kist. In de Biesbosch is de kist je stoel, je tafel en je kassie, weet ik.

Jan helpt me met de scharnieren en heeft een bijzonder stukje beslag gesmeed. Vakwerk. Het zijn de letters JdD, in monogram, een soort gildeproef, zegt Jan. Als hij het klaar heeft en warm gestookt, wordt het teken in de zijkanten van de kist gebrand. Als het ding is afgekoeld, spijkert hij het op het deksel van de kist.

‘Kijk,’ zegt hij, ‘als die andere griendwerkers dat zien, komen ze naar mij toe om ook zo’n monogram te laten maken en heb ik weer werk. Voor hen doe ik het niet voor niks natuurlijk.’

Toon komt eens nieuwsgierig kijken en is jaloers op mijn kist, dat weet ik wel zeker.

Van lieverlee kom ik in de spullen. Wil heeft kleren voor me gemaakt en ik krijg ook laarzen. Op mijn eerste tocht naar de grienden gaat er natuurlijk ook brood en spek in. Verdraaid, ik heb nog geen mes!

‘Pa, ik heb nog geen mes,’ zeg ik.

‘Gebruik dat van mij en ga zelf sparen voor een mes,’ zegt hij. ‘Je hoeft niet alles aan je moeder af te dragen straks; je moet ook zelf gaan sparen en de noodzakelijke dingen kopen.’

Dáár heb ik nog niet aan gedacht. Ik ga ook sparen en dingen kopen! Ik vind het niet eens zo erg dat ik geen smid kan worden, of klerk zoals de meester zegt dat er in me zit. Ik zal samen met pa riet snijden en wilgenhout kappen. Hard zweten zal ik zodat de andere mannen het zien. In mijn gedachten veeg ik de modderspetters van m’n gezicht, zie pa trots naar me kijken. Vóór ik de Biesbosch in ging kende ik al zulke gedachten en nu ik bijna van school ben, maar nog niet in de Biesbosch, droom ik ervan. Komen gaat het, dat is wel zeker!

Zomer 1895

Aan het einde van het laatste schooljaar kan ik m’n hoofd er niet meer bijhouden. Het is een broeierige dag, het laatste kwartier van de middag. De hele tijd al denk ik aan de Biesbosch en aan m’n kist.

‘Janus.’

De meester.

‘Wat vroeg ik je nou?’

‘Eh… ik… eh… het monogram, meester.’

De klas lacht en Casper het hardst. Maar ja, die is al twee keer blijven zitten. Zijn vader is dokter en hij moet van zijn pa ook dokter worden. Of advocaat, dat weet hij nog niet.

‘Dat bedoel ik, jongen; je bent er niet bij vandaag. Opletten!’

Weer hoor ik Casper grinniken. Gelukkig, daar gaat de bel! Ik hol snel naar huis en onderweg bedenk ik wat ik straks zal gaan doen. Ik merk dat Casper en zijn vrienden achter mij aan komen.

‘Janus, waar zat je over te dromen? Over een monogram?’

De jongens lachen.

‘Welk monogram heb jij dan? Waar zat je met je gedachten? Was je hoofd leeggelopen?’ vraagt iemand.

‘Ja, dat klopt,’ zegt Casper, ‘toen hij met een gat in zijn kop bij m’n vader kwam, zei m’n pa onder het eten: “Janus den Dunnen is langs geweest. Hij had z’n zurezultkop gestoten.” Zit dat plekje er nog steeds, Janus?’

De jongens lopen naast en achter me.

‘Ik weet een boer die hem wil doorverkopen aan een slager,’ zegt Casper. ‘Boeren hebben daar wel kijk op; hun vee heeft ook wel eens een plekje.’

Weer schateren de jongens het uit, maar ik heb er geen zin meer in.

‘Je vader is toch dokter?’ vraag ik.

Voor hij ‘ja’ kan zeggen, ben ik klaar. Onderweg spoel ik het bloed met slootwater van mijn handen. M’n knokkels doen er nog zeer van, ze gloeien helemaal, maar dat geeft me juist een voldaan gevoel.

Ik ga naar het schuurtje, naar mijn kist. Nog even en ik ben griendwerker.

Ik ga op mijn hurken in de deuropening zitten, met mijn rug naar buiten. Er valt een schaduw over me heen. Ik kijk achterom en zie Lies staan. De zon schijnt op haar bolle gezicht en ze lacht. Het is alsof haar ogen zeggen: goed gedaan, Janus! terwijl ze van niks weet. Ze blijft een hele poos staan. Ik weet niet wat haar nu bezighoudt, misschien wel niks. Dat kan bij mensen als Lies. Die zijn heel anders.

Als ze niks zegt, ga ik weer verder met het inspecteren van mijn kist.

‘Janus de griendwerker,’ hoor ik haar zeggen.

Ik kijk om en weer lacht ze naar me en ze legt even haar hand op m’n hoofd.

Dan loopt ze weg.

‘Janus de griendwerker, Janus de griendwerker,’ hoor ik in de verte.

Herfst 1895

Ik kan er niet van slapen. Morgen is het zover. Wil heeft er gisteren nog met me over gepraat.

‘Ik kom er gelijk met jou, Toon en pa uit.’

Dat wist ik al.

Om vier uur moeten we met het tij de Biesbosch in. Vanavond na de kerkdienst heb ik nog even in m’n kist gekeken of alles in orde was. De kist staat naast die van pa en Toon en is gevuld met van alles en nog wat.

Mijn kist is nog gaaf. Geen putje, geen splinter, niks. Over een tijdje zal hij net zo ruw zijn als die van pa en Toon. Omdat ermee is gegooid, of tegen geschopt en op gezeten. Of misschien wel omdat hij in de schrankkeet bij hoogwater op een balk is gezet en naar beneden gevallen. Zo gaan die dingen. Niks blijft mooi. Dat moet ook niet, tenminste niet met een kist. Die moet er hetzelfde gaan uitzien als de ouwe kop van een griendwerker, maar zover is het nog niet met mijn kist. Die staat te glimmen met het monogram van Jan erop. Nieuwe kisten glimmen altijd.

Ik schud m’n peluw op en draai me om. Ik zweet.

Wil zal een flink stuk met ons opvaren en vervolgens afbuigen: de kooi ligt aan de ene kant van de plaat en het kappen gebeurt meer op de andere kant, zegt pa. Wil heeft een klein bootje. Die van pa is groot; er zitten zes mannen in. En ik. Pa roeit. Af en toe kijkt hij achterom of het goed gaat. Op zijn hoofd staan nu zweetdruppels en telkens als hij aan de riemen trekt, wordt zijn nek net boven zijn pilo dikker. Dat zijn spieren die helemaal over zijn schouders doorlopen naar zijn bovenarmen. Ook zie ik dikke opgezwollen aderen in zijn nek lopen. Toch is pa niet moe. Hij ademt heel rustig.

Onderweg varen we andere aken voorbij. In de ene zitten twee mensen en in de andere ook zes. Toch gaan zij niet zo hard als wij. Weer kijkt pa achterom. Als hij zijn hoofd weer bijdraait, komt zijn bovenlijf naar voren en duwt hij de riemen het water in. De dollen kraken als pa kracht zet en zijn halsaderen opzwellen. Zijn voeten zet hij schrap tegen een lat op de bodem van de roeiaak. En weer komt zijn lijf naar voren en weer zet hij kracht. Ik ben er stil van. Deze man is zo sterk! Dat roeien gaat hem gemakkelijk af; en straks, als hij gaat hakken, zal hij niet één keer misslaan. Het is ongelofelijk. Dat is mijn pa! Toon ziet het dat ik naar pa kijk en lacht naar me. Hij begrijpt me vast.

Wij roeien harder dan Wil. Na een poosje is ze bijna niet meer te zien.

Plotseling horen we een gil, heel hard over het water.

‘Wil, Wil,’ roep ik, ‘waar ben je?’

Ik zie haar handen boven het water uit komen.

‘Pa, we moeten Wil redden!’ roep ik. ‘Terug met die boot!’

‘Nee,’ roept een van de griendwerkers, ‘niet terug, man, niet terug. Wie niet werkt, zal ook niet eten. We moeten aan het werk.’

Nog harder roep ik naar pa: ‘Pa! Terug!’

Maar pa hoeft niet meer terug.

Er is niks meer te zien van Wil en ergens aan de oever drijft haar bootje. Ondersteboven. Ik ben vreselijk geschrokken.

‘Stil maar,’ zegt Wil en ze strijkt met haar hand over mijn voorhoofd. ‘Waar droomde je over?’

Ik kijk naar haar gestalte, net zichtbaar in het donker. Als ze me aanraakt, weet ik het zeker: Wil is niet verdronken.

‘Ik weet niet, maar het is weer over.’ Ik til mijn hoofd op en zoen haar in het holletje van haar nek.

‘Ga maar weer slapen. Morgen zul je al je kracht nodig hebben op de plaat,’ zegt ze.

Ze geeft me een zoen en gaat weer weg. Ik kan niet meer slapen. Als ik moe hoor, ga ik eruit. Ze snijdt het brood. Met de ene hand houdt ze het brood tegen haar borst en de andere gebruikt ze voor de broodzaag. Het duurt altijd even, want op maandagmorgen zijn we met veel. Vroeger maakte ik daar een spelletje van: moe sneed en als ze bijna door het brood heen was gezaagd hield ik m’n handen eronder en ving de snee brood op. Ik hielp moe met kleine dingetjes, maar van het vuur moest ik afblijven. Op een keer had ik toch een beetje met vuur gespeeld. Vader had twee boutjes meegebracht en naast het vuur neergelegd. Ze moesten nog worden geplukt en geslacht. Toen heb ik een boutje gepakt en met zijn vleugeltje boven een vlam gehouden. Dat stonk verschrikkelijk. ‘Vlerk!’ had moe geroepen. ‘Wat heb ik nou gezegd? Wil, haal hem daar weg.’ Toen was het boutje precies midden in het vuur gevallen en kwam er die avond geen eendenvlees op m’n bord. De hele avond en nacht stonk het in huis naar verbrande veren.

‘Het lijkt hier wel een schrankkeet,’ had pa gezegd.

Jan en Toon hadden toen hard gelachen en moe keek als een oorwurm. Die tijd is voorbij; nu gaat het echt gebeuren.

Pa en Wil lopen ook al rond te spoken. De olielamp zorgt voor lange schaduwen die langs de muren en balken glijden. Er wordt niet veel gepraat. Straks zal moe samen met Jan en Lies zijn. Toen Sjaantje trouwde, heeft Lies daar erg aan moeten wennen; nu ik straks de hele week weg ben, is dit opnieuw een heel spannend moment voor haar. Maar ook voor mij! Voor het eerst zal ik meeroeien naar de Biesbosch. Alles wat ik daarna ga doen, doe ik voor het eerst. Over een poosje doe ik de dingen zonder er echt bij na te denken. Gewoon omdat ik ze doe. Vorige week maandag deed ik ook iets voor ’t laatst: om spek bedelen bij mijn vader! Vanaf nu heb ik zelf spek.

‘De versmaadheid heeft mijn hart gebroken en ik ben zeer zwak; en ik heb gewacht naar medelijden, maar er is geen; en naar vertroosters, maar heb ze niet gevonden.’

Pa en zijn negenenzestigste. Hij leest over zijn zwakte terwijl hij een van de sterkste en beste griendwerkers is; dat snap ik niet. Ik denk terug aan mijn droom vannacht en de dikke aders in pa’s nek.

‘Hij beheerst alle werkzaamheden,’ zei een ouwe griendwerker eens tegen me, toen ik hem aan de rivier stond op te wachten, ‘het griendwerk zit ’m in z’n botten.’

Pa doet zijn pet voor de ogen en even is het stil.

Ik bid dat ik sterk mag zijn deze week. Ik vraag niet of ik geen kloven hoef te krijgen; wel bid ik voor Wil, dat ze niet zal verdrinken straks, midden op de Merwede.

Wil komt naar me toe en geeft me een zoen.

‘Ik heb wat voor je,’ zegt ze.

In een stuk krantenpapier zit iets hards. Ik kijk haar aan en pak het uit. Het is een beurs.

‘Daar kun je aan het end van de week je eerste centen in doen,’ zegt Wil.

Ik doe m’n arm om haar nek en zoen haar in haar hals. Ik voel me groot: ik ga verdienen! Toon en pa hebben de kist al op hun schouder; nu ik nog.

Het is zover. Ik doe m’n laarzen om m’n nek en zie dat ze allemaal naar me kijken als ik mijn kist dichtdoe. Ik heb al een aantal keren geprobeerd hem op te tillen en op m’n schouder te gooien. Maar toen was de kist nog halfleeg. Nu iedereen naar me kijkt, zal ik voor ’t eerst die volle kist op mijn schouder moeten hijsen. Daar gaat ie. Het lukt!

‘Nou meissie, ik neem hem van je over,’ hoor ik pa zeggen, ‘ajuu dan maar, hé.’

‘’t Is goed,’ zegt moe, ‘doe voorzichtig met hem en let op dat hij niet al gelijk gaat kraken en z’n rug verknoeit.’

‘Hou je haaks, kerel,’ zegt ze tegen mij.

Nu wegwezen hier!

Toon loopt de dijk al op, Wil komt achter ons aan. Als het goed is, staan de andere mannen al bij de boot. Alleen Aike zal er nog niet zijn, die is altijd de laatste, vertelde pa me pasgeleden.

We gooien de spullen vast in de roeiaak en wachten op Aike. Een van de mannen stopt een pijpje en steekt het op z’n gemak aan. Hij stoort zich er niet aan dat Aike er nog niet is: gezien het tij halen we die vijf minuten wel weer in. Tenminste, als hij er echt over vijf minuten is.

Ik heb veel verhalen over Aike gehoord, maar hem nog nooit gezien. Pa doet hem wel eens na. Hij schijnt een hoog krakerig stemmetje te hebben en een kort en dik lichaam. Verder is hij wat achterdochtig en loopt hij er soms de kantjes af, volgens pa. Aike woont nu bij ons in het dorp, maar eigenlijk is hij een Zuidwaller die wel eens te veel geniet van het leven, vindt pa.

Ik kijk over de rivier richting het oosten, de kant van de Biesbosch. Er is een streep licht en ook het eerste gefluit van een merel. Ja, op deze vroege morgen begint een nieuw stuk van mijn leven. Het water is donker, maar de steeds lichter wordende streep gaat het winnen van dat sombere geklots, dat weet ik zeker. Straks zullen de golven zichtbaar worden en tegen de zon in zijn de pareltjes van opspringende vissen te zien. Helemaal vanaf de bodem, misschien wel uit de slik, komen ze naar de oppervlakte om te blinken.

‘Goeie mèrèguh.’

Schel klinkt vanaf de dijk een stem. Dat moet hem dus zijn, Aike. Zijn korte lichaam hobbelt het talud af en plotseling zit hij naast me.

‘Môge, Aike. Lag ze weer es op je nachthemd?’ zegt Dirk, een van pa’s maats.

‘Jao, nou joa, niet hillemoal, maor een stukske wel joa, joa, dat wel joa,’ zegt Aike.

Plotseling buigt hij langs me heen en spietst een grote straal pruimsap het water in. Met z’n rechtermouw veegt hij zijn mondhoeken schoon en dan kijkt hij me recht aan. Ik kan hem maar net zien, zo donker is het nog. ‘Hou’ ter de moed maor in, jong. Overmèrèguh over drie daoge is ’t weer zaoterdag.’

Wil is ondertussen ook in haar roeiaak gestapt en pa gooit een touwtje naar haar toe, dat ze vastbindt aan haar boot. De mannen zullen haar een eindje op weg helpen, terwijl ze natuurlijk zelf ook aan de riemen gaat. Het touwtje tussen Wil en mij is zo’n vijftien meter lang. Straks zal het worden losgemaakt; de laatste kilometer zal ze alleen moeten. Dat gaat deze morgen bijna vanzelf, omdat de stroom meehelpt. Met een riem stoot een van de mannen de boot van de kant en al snel zijn de roeispanen in een regelmatige beweging gebracht.

Ik moet denken aan mijn droom. Af en toe kijk ik om naar Wil; ik zie alleen haar rug. Stevig trekt ze aan haar riemen en ik vraag me af of ze ons straks niet voorbij zal komen, zo goed kan ze roeien. Daar in de verte, tegen de opkomende zon, zie ik het grijs van de Biesbosch opdoemen.

Ik weet niet hoe het daar zal zijn, behalve dat het draait om werken, eten en slapen, werken, eten en slapen. Totdat het weer vrijdagavond of zaterdagmiddag zal zijn, afhankelijk van het tij.

‘Los maar,’ roept Wil.

Ze gooit het touw in het water en nu zijn we los. Nog één keer kijkt ze om naar de griendwerkers en naar mij. Nu ben ik een griendwerker aan het worden. Als ik aan het einde van de week thuiskom, heb ik kloven. Iedereen zal aan me kunnen zien dat ik in de Biesbosch ben geweest.

Pa en Aike kennen elkaar al heel lang. Aike is een paar jaar ouder dan pa. Van hem leerde hij het werken in de Biesbosch en er ontstond een goede vriendschap tussen hem en Aike, een roomse die aan onze kant was neergestreken. Dat komt niet alleen omdat ze hetzelfde denken over de eigenaren van de Biesbosch, die slecht zorgen voor de griendwerkers, maar ook omdat pa voor Aike eens een nieuwe beddenzak en een paar door moe gemaakte pilo’s heeft meegebracht. Zomaar. Maar ook omdat Aike er nog te veel als Zuidwaller bij liep, vond moe, en Aikes vrouw een beetje slonzig is.

Aan de wal vindt men het gek dat pa er een paapse vriend op nahoudt, maar niemand durft dat tegen hem te zeggen. Ook Jan vindt dat Aike nu hij op de Noordwal woont aan goeie spullen geholpen moet worden. In z’n eigen tijd maakt hij voor hem een nieuwe rijshaak. Op een avond verstopt pa het ding onder Aikes peluw en als hij hem vindt, weet niemand wie het ding er heeft neergelegd. Aike wel! Als dank voor dat moois brengt hij op een mooie zomermaandagmorgen zijn accordeon mee en een kruikje jenever.

De hele dag weten we al dat het vanavond feest zal worden op de plaat. Aikes oogjes glimmen van pret en het slaat op ons over.

‘Aike, wat ga je voor ons zingen vanavond?’ vraagt Toon.

Maar er komt geen antwoord.

Onder het eten stijgt de spanning. Niet dat er iets bijzonders gebeurt, maar je voelt gewoon dat iedereen zin heeft in een feestje.

Als pa klaar is met lezen en de borden, pannen en potten zijn schoongespoeld, gaan we buiten zitten. Aike blijft binnen. De avondzon schijnt laag door de takken. Het is echt een avond om nog een poos buiten te blijven en te genieten van de stille geluiden, de geuren, bloemen en vlinders op onze plaat.

Doezelig van het warme eten dommelen we een beetje weg. Een koppel eenden vliegt over en hoog boven ons hoofd koert een duif. Een stille zucht van een boom waar de wind even mee speelt. Er klinkt een vliegje dat m’n oor binnenvliegt, maar al direct spijt krijgt. Ik trek m’n laarzen en kousen uit, stroop m’n boks op en speel met m’n blote voeten in het gras. Naast me hoor ik pa snurken. Toon volgt mijn voorbeeld en ontdoet zich ook van zijn laarzen. Ik schurk me tegen de rieten wand van de keet en sluit m’n ogen. Ineens hoor ik door de wand heen de eerste tonen van Aikes accordeon. Hij is klaar met het verzinnen van een liedje; hij zal het wel niet hebben opgeschreven, want dat gaat hem niet zo goed af. Dan komt hij naar buiten en trekt zijn instrument helemaal breed zodat het lijkt dat hij hem in stukken trekt. Maar dat gebeurt niet en er klinkt een mooi, aanstekelijk akkoord. Soepel bewegen Aikes vingers over de toetsen en dan begint hij te neuriën. Zijn pretoogjes twinkelen en pa stopt met snurken, wordt zelfs wakker. Na nog een paar akkoorden is daar de opmaat voor het lied en zegt Aike: ‘Ik zing u over onze wonderschone Biesbosch, het liefste maidje van de lage landen:

O, wonderschoon groen maidje

liefgeurend dartelt daor

gij deur de laoge landen,

het leven is niet zwaor

lacht guitig met een tuitje

oe zwoele lippen rond

uw witte tanden blinken

lieve woordjes in oe mond.

Niet zwaor, niet zwaor,

het leven is niet zwaor.’

Het lied bestaat uit drie coupletten en nadat hij het ons drie keer heeft voorgezongen vindt Aike dat we het kennen, dus moeten we meezingen. Zelfs pa doet mee, zie ik; hij geniet van zijn vriend.

Aike vindt het helemaal niet gek dat we daar dorst van krijgen, duikt de keet in en komt weer naar buiten met het kruikje en de kommetjes die we altijd meenemen de griend in. Voorzichtig klokt hij de kommetjes vol met jenever en iedereen geniet ervan. Maar nu ik nog. Het brandt op m’n tong en in m’n keel. Maar een griendwerker drinkt jenever, net zo goed als hij kloven heeft. Zo voelt m’n keel nu: als één grote kloof. Ik durf niet te slikken. Ineens weet ik het: ik meng de eerste slok met speeksel en slik het in één keer door.

Aike pakt zijn instrument weer en zingt erop los; dit keer over een klein vogeltje op een groene tak, het lievelingslied van moe, weet ik. Pa kijkt me aan en we weten dat Aike dat niet voor niks speelt vanavond. Met een mooi slotakkoord zingt Aike luidkeels de vraag van het lied, wie toch de meester van het kleine vogeltje geweest is.

M’n slokdarm is nu zo heet als een stuk rijshaak bij de smid in het vuur. Ik moet een beetje kuchen, maar neem een volgende slok, die minder scherp is, merk ik. Gelukkig kijkt er nu niemand naar me en als ze zouden kijken, zien ze niks aan me. Griendwerkers drinken jenever. Aan de Zuidwal meer dan aan de Noordwal, maar drinken dóen ze!

Als Aike voor de tweede keer inschenkt, begrijp ik de opmerking van Dirk al heel goed: ‘Aike, wat glijdt het er lekker in, man! Een paling is er niks bij.’ Geweldig spul vind ik. Zo uit de natuur, want brood en graan doen een griendwerker staan, zegt Aike altijd. Het is even wennen, maar van lieverlee gaat het beter.

Het wordt een geweldig feest, zomaar aan het begin van de week hier op de plaat. Zijn eigenhandig gecomponeerde liederen, zoals hij dat zegt, schudt Aike achter elkaar uit z’n mouw. Heel vaak krijgen de hoge heren een sneer, soms is er de nodige zelfspot in te horen, zoals bij het liedje over een grienduil die op de plaat in slaap is gevallen en droomt dat hij door zeven badende juffrouwen wakker gekust wordt. Helaas blijken het zijn maats te zijn.

Het is pikkedonker en we moeten naar kooi. Dat valt niet mee, want we zijn vergeten een pitje aan te steken. Dirk strompelt naar binnen en gaat languit op z’n bakkes. Vloekend komt hij op handen en voeten naar buiten en zegt: ‘Ik zie niks meer. Het is daar stikdonker.’ Met zijn armen en benen gespreid blijft hij voor de deuropening liggen. Ik rijs op om hem te gaan helpen, maar dan valt de hele keet ondersteboven en lig ik naast Dirk. Boven me staat pa te bulderen van het lachen. Als ik probeer op te krabbelen, grijpt hij me bij de band van mijn boks en zweef ik.

Ondertussen heeft Aike een pitje aangestoken.

‘Kom maar binnen, mannen, de kust is veilig.’

Met kleren en al duik ik de kooi in, net als de anderen.