Als ik jou vergeet, Jeruzalem

Omslagontwerp Wil Immink Design

Vertaling Rika Vliek

Oorspronkelijk verschenen bij Bloomsbury Berlin, Berlin Verlag, onder de titel Wenn ich dich vergesse, Jerusalem

ISBN 978 90 239 0589 9

NUR 342

© 2008 BV Berlin Verlag GmbH, Berlin

© Nederlandse vertaling 2009 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Meer informatie over deze roman en andere uitgaven van Mozaïek vindt u op www.uitgeverijmozaiek.nl

Alle rechten voorbehouden

15 februari 1947

Zij zijn vast ginds ergens op zee, dacht ze. Als ze ons ontdekken, is het afgelopen.

De wind was aangewakkerd. De regen, die in al zwaarder wordende buien overtrok, sloeg haar in het gezicht, liep langs haar benen en vermengde zich met het zeewater dat bij de reling naar haar voeten greep. Er stond in deze maanloze nacht een noordwesterstorm die de temperatuur binnen een paar uur nog verder had doen dalen.

Judith Wertheimer keek naar de kapitein die op de open brug stond, zijn donkerblauwe vettige pet achter op zijn hoofd geschoven, en keer op keer met zijn zware verrekijker de horizon afzocht. De Cyprioot met zijn smalle, spitse gezicht en grijze stoppelbaard leek onaangedaan. Slechts af en toe was aan het malen van zijn onderkaken te zien dat hij toch wel gespannen was.

Ook zij staarde nu in westelijke richting in de duisternis, over de witte schuimkoppen naar de donkergrijze wolkenmassa die de opgezweepte Middellandse Zee leek aan te raken. De gedachte schoot opnieuw door haar heen: als ze ons ontdekken, is het afgelopen. En wat dan? Weer prikkeldraad, weer barakken, weer een kamp? Ze zou het niet kunnen verdragen, niet nog een keer.

Judith trok de oude, maar lekker warme grijze loden jas die ooit van een soldaat van de Wehrmacht was geweest, dichter om zich heen. Sinds een Duitse huisvrouw hem had vermaakt was hij meermalen overgegaan in andere handen, totdat een gezette verpleegster van het Rode Kruis de jas kort voor de afvaart uit een grote hoop tweedehands kleren had getrokken en hem Judith in de hand had geduwd. Nerveus voelde ze
in de rechterjaszak. Zat de ansichtkaart er nog in, met daarop in zijn kriebelige handschrift zijn naam en adres? Ze werd rustiger toen ze hem tussen haar vingers voelde en liet hem er toen toch maar in zitten, uit angst dat de kaart nat zou worden.

Jij leeft vast nog. Kom naar me toe , had hij geschreven in oud-Duits schrift. Kom naar Jeruzalem. Je oom Albert. Een eenvoudige boodschap: Kom naar me toe. In de linkerbovenhoek stond in piepkleine lettertjes het adres. Albert Wertheimer, Ben Jehoedastraat 112, Jeruzalem, Palestina.

Hoe oud zou hij nu zijn – vierenzestig, vijfenzestig? Ja, ze wist het opeens zeker, vijfenzestig was doctor Albert Wertheimer, de broer van haar vader, destijds advocaat en notaris.

Doordat ze een moment was afgeleid zag ze de onstuimige golf, die van rechts kwam en hoger was dan de andere, pas toen hij tegen de boeg smakte. Het schip leek even te slingeren, toen steigerde het, kwam ver omhoog en viel met een klap terug. De oude romp kraakte ervan. De golf rukte het voorste gedeelte van de reddingsboot uit zijn verankering. Hij kiepte links over de scheepswand en bleef daar enkele seconden bengelen, beukend tegen de romp, totdat ook de ketting brak die de boot aan de achterkant nog hield. De boot viel met de kiel naar boven in de watermassa en dreef weg.

Uit het luik waardoor je benedendeks kon komen steeg een veelstemmige kreet op, gevolgd door het doordringende huilen van een kind, en toen niets meer. Het duurde even voordat Judith begreep wat er was gebeurd. De motor die het stampende schip moeizaam had voortgestuwd, was voor de tweede keer sinds hun vertrek vanaf Cyprus uitgevallen. De eerste keer had het bijna drie uur geduurd voordat de diesel gerepareerd was en weer aansloeg – kostbare tijd omdat ze anders nu al aan land hadden kunnen gaan.

Ze wist dat de tijd drong. Ze moesten hun bestemming bereikt hebben voordat het licht werd, ander was het gevaar groot dat ze op het strand nog werden onderschept. Onwillekeurig ging haar blik naar de kapitein. Hij had de verrekijker neergelegd, de pet naar voren getrokken en nam snel de paar treden die hem van de brug op het dek brachten, en verdween samen met een jong bemanningslid benedendeks.

De Morning Cloud was nu een speelbal van de golven; ongecontroleerd slingerde het schip. Bij het luik dook een oude vrouw op. Ze strompelde een paar passen over het dek, klemde zich aan de reling vast en gaf over. Judith ging naar haar toe en hield haar bij de schouders vast. Ze had de vrouw herkend. Het was Esther, de kleine Poolse die in de barak in het Britse interneringskamp op Cyprus naast haar een plek had gehad. Ze was pas zevenenvijftig, maar leek veel ouder doordat ze een kromme smalle rug had en de dwangarbeid in Hitler-Duitsland haar had uitgeput. In de wijd opengesperde ogen waarmee ze Judith aankeek, schoot de angst als een dwaallicht heen en weer. Ze gaf nog een keer over.

Vanuit het scheepsruim baande een gedempt geronk zich een weg, eerst haperend, daarna steeds regelmatiger. Er voer een lichte siddering door de romp toen de dieselmotor weer op toeren kwam. De kapitein klom het trappetje op naar de brug en begon opnieuw de horizon af te zoeken. De Morning Cloud draaide de boeg langzaam weer in oostelijke richting.

Judith had Esther bij de arm genomen en bleef haar vasthouden.

‘Rustig, rustig nu maar. Het duurt nog maar een paar uur, dan is het ons gelukt,’ hoorde ze zichzelf tegen de wind in roepen, er niet van overtuigd dat ze zelf geloofde wat ze zei.

Esther sloot de ogen en knikte. Ondertussen deed ze alle moeite om de braakneiging te onderdrukken. Judith nam haar mee terug naar het luik, uit de regen die nog heviger leek te zijn geworden, terug naar de bijna tweehonderdvijftig mensen die benedendeks waren samengeperst, overgeleverd aan de stank van braaksel omdat ze bijna allemaal zeeziek en uitgeput waren.

Toch gaven de meesten er de voorkeur aan benedendeks te blijven. Alles was beter dan zich blootstellen aan het woeden van de storm. Judith keek om en richtte haar blik op het dikke, meermalen herstelde touw dat als reling dienstdeed. Toen zag ze hem, achter op het schip. De man droeg een zwartleren jasje, een donkere broek en laarzen.

Ze tuurde ingespannen, in een poging door de regen heen meer bijzonderheden te onderscheiden. Op gezichtshoogte flikkerde er iets op, een smeulende sigaret waarschijnlijk. Hij zwaaide licht heen en weer op zijn benen om het rijzen en dalen van de golven te compenseren. Van het ene op het andere moment wist Judith dat ze hem eerder had gezien, heel kort toen ze scheep gingen; hij was samen met Ari, de man van de Hagana, de Joodse verdedigingsorganisatie in Palestina. Ze herinnerde zich zijn opvallende pikzwarte haar en de even zwarte snor. De slanke man was waarschijnlijk een jaar of vijfendertig en had een lichte huidskleur; onder andere omstandigheden had ze hem waarschijnlijk gekenschetst als een sportieve verschijning, maar Judith vond die beschrijving nu niet gepast. Meer nog dan zijn haar waren haar zijn ogen opgevallen; die waren blauw, helblauw. Waar dat vandaan kwam wist ze niet, maar deze ogen hadden haar geïrriteerd, haar zelfs uiterst onzeker gemaakt.

Haar blik richtte zich opnieuw op de gestalte in het donker, die ongeveer tien meter bij haar vandaan rokend de regen trotseerde. Ze haalde een keer diep adem, concentreerde zich, maar kon deze ogen niet goed plaatsen. Toch raakte ze er steeds sterker van overtuigd dat ze ze al eens eerder had gezien.

Ze liet haar blik weer naar voren gaan, langs de reling. Nog steeds zweepte de wind de golven op, maar het regengordijn was een moment doorzichtiger geworden. Ze meende, vermoedde eerder, hoopte ver voor zich uit een paar lichtpunten te ontdekken. Geen lichtjes op het water, dacht ze, maar lichtjes op de oever, de lichtjes van Tel Aviv.

‘Ze komen eraan.’

Uri Rabinowitsch drukte de verrekijker dichter tegen zijn ogen. ‘Ze komen eraan,’ zei hij nog een keer, dringender nu.

Hij wachtte even omdat hij zeker van zijn zaak wilde zijn. Toen riep hij, zijn hand nog steeds stevig om de verrekijker: ‘Ze zijn het. Geef het teken!’

Daniël Wyzanski sprong op en richtte de schijnwerper op de zee. Driemaal lang, eenmaal kort, driemaal lang.

Uri hield even zijn adem in. Stel dat hij zich had vergist? Stel dat de Morning Cloud onderschept was zoals al eerder vele andere schepen? Er leken minuten te verstrijken in plaats van seconden. Nerveus keek hij op zijn horloge. Half zes, ze waren laat, veel te laat. Nog even en het werd licht.

‘Nog één keer,’ riep hij Daniël toe.

Daniël liet de schijnwerper opflitsen. Uri staarde door de verrekijker. Nog steeds niets. Hij vloekte binnensmonds,
maar toen zag hij ze dan toch, de lichtflitsen van de schijnwerper aan de andere kant, driemaal lang, tweemaal kort, driemaal lang.

Uri liet de verrekijker zakken. ‘Snel,’ riep hij tegen de wind in. ‘Maak de boten gereed voor gebruik.’

De vijf jongemannen van de Hagana sprongen op om over de duinen naar het strand te lopen, waar de rubberboten lagen. Slechts twee van de vijf boten hadden een buitenboordmotor, de andere moesten ongeveer driehonderd meter door de branding geroeid worden; de golven waren hier vlak bij de kust vlakker dan verderop op de Middellandse Zee, maar toch nog gevaarlijk hoog.

De Morning Cloud was nu duidelijk te onderscheiden.

Eindelijk kwam Uri met de anderen aan op het strand, hijgend na het eindje hardlopen. Toen hij in de rubberboot wilde springen, gebeurde het. Boven de Morning Cloud verscheen een verblindend fel licht dat hoog de lucht in ging en het oude schip bescheen.

Uri bracht de verrekijker naar zijn ogen en keek waar de vuurpijl vandaan was gekomen. Het schip was nog ver weg, ver achter het schip met vluchtelingen, nauwelijks te onderscheiden door de regen. Hij wist echter wat het betekende: daarginds waren de Britten en ze zouden snel dichterbij komen.

Judith werd zozeer door het licht verblind dat ze haar ogen een moment afschermde met haar handen. Heel even was ze in de ban van het woeste schouwspel: het schip danste op aanrollende en vervolgens brekende grauwe golven, de nu glinsterende regen weerkaatste het witte licht, boven het water jachtten wolkenflarden. Toen kreeg de schrik vat op haar. Haar blik boorde zich door de duisternis die achter het helverlichte gebied rondom de Morning Cloud zee en lucht nog steeds leek te verenigen. Toen zag ze aan de horizon de schaduw die nauwelijks afstak tegen de donkergrijze muur van regen en wolken: de Britse torpedobootjager.

Instinctief draaide ze zich om om het gevaar de rug toe te keren, alsof ze het noodlot zou kunnen afwenden door er niet naar te kijken. Ze sloeg de handen voor het gezicht en haalde diep adem. De beelden van de gebeurtenissen van de laatste achtenveertig uur trokken nog een keer aan haar voorbij: de door de Hagana georganiseerde ontsnapping uit het kamp op Cyprus, het vervoer in vrachtwagens naar de wachtende Morning Cloud , de angst voor de Britse achtervolgers, de haast van de mensen die elkaar verdrongen op de smalle loopplank, het smalle, te zwaar beladen schip.

Wat er zou gebeuren als de Britten hen oppakten, was duidelijk. De kleine Poolse Esther had dat al een keer meegemaakt. Ze zouden hen terugbrengen naar hun kamp op Cyprus, waarin dertigduizend Joden elkaar verdrongen, allen overlevenden van de Holocaust die slechts één doel hadden, een doel dat de Britten hun beletten te bereiken: Palestina.

Om haar heen was het ineens een drukte van belang. De drie mannen van de Hagana hadden de menselijke vracht uit het scheepsruim gehaald: bange mensen, wankel op de benen; kinderen die zich vasthielden aan de broekspijpen van de volwassenen of zich huilend vastklampten aan hun moeder.

‘Gooi de touwladders uit,’ riep Ari.

Een paar mannen hesen de touwladders over de reling en lieten ze uitrollen. Terwijl ze neerkletsten in het water, voer er een hevige schok door het schip. De Morning Cloud was vastgelopen op een zandbank.

Alle ogen richtten zich op de kapitein die het schip weer vlot probeerde te krijgen door het achteruit te laten varen. Tevergeefs – de Morning Cloud zat muurvast. De bemanningsleden gingen in allerijl aan de slag met de enige nog aanwezige reddingsboot en lieten die in de woelige golven zakken. Daarna begonnen ze reddingsvesten uit te delen en algauw bleek dat het er veel te weinig waren: vijftig voor tweehonderdvijftig passagiers.

‘Geef ze aan de kinderen! Opschieten!’ riep Ari.

Judith zag dat Esther haar zwemvest aan een klein meisje gaf en haar hielp het aan te trekken.

‘Sneller, sneller,’ hoorde ze Ari bulderen.

Judith pakte het meisje vast en duwde haar in de richting van de touwladders. Het kind aarzelde.

‘Waar is je moeder?’

Het meisje haalde de schouders op en keek Judith angstig aan.

‘Komt er nog wat van? Schiet nu toch op!’ brulde Ari.

‘Ga jij maar tegelijk met dit kleintje,’ zei Judith tegen Esther. ‘Ik kom meteen achter jullie aan.’

De Poolse nam het kind bij de hand, hielp het over de reling te klimmen en deed dat toen zelf ook, zij het met tegenzin. ‘Ik… ik kan niet zwemmen,’ fluisterde ze.

Judith probeerde haar gerust te stellen. ‘Niet bang zijn, je redt het wel.’

Ze zag dat de Poolse moeizaam de ladder afdaalde, zich vastklemmend aan de touwen. Judith klauterde na haar de golven tegemoet. Ze zag onder zich een grijze rubberboot met daarin twee mannen die de schipbreukelingen opvingen. Er waren er al een stuk of vijf aan boord. Een van de twee strekte zijn armen uit naar het meisje dat nu vertwijfeld om haar moeder riep, trok haar snel naar zich toe en droeg haar over aan een van de vrouwen.

Nu was Esther aan de beurt. Ze klemde zich vast aan de touwladder, zo verstijfd van angst dat ze zich niet kon bewegen. Er werd haar een hand toegestoken die haar probeerde vast te pakken, maar de storm was nog in kracht toegenomen en de Morning Cloud bewoog zich op de zandbank wild van de ene naar de andere kant. Met haar gezicht naar de scheepswand hing Esther daar en ze klampte zich met beide handen vast aan de touwladder. Uiteindelijk greep de man haar bij het rechterbeen, maar ze schopte in paniek van zich af en weigerde los te laten, totdat ze opeens wel losliet omdat ze geen weerstand meer kon bieden aan zijn gesjor. Ze viel voorover naar beneden. Haar been glipte uit zijn handen.

Judith zag haar in de golven verdwijnen. Ze slaakte geen kreet, maar sprong zonder zich een moment te bedenken met de voeten eerst kaarsrecht de diepte in op de plek waar ze Esther het laatst had gezien. Ze schrok pas van de kou toen ze proestend opdook. Watertrappelend en zwaaiend met haar armen probeerde ze het hoofd boven water te houden. Koortsachtig keek ze om zich heen, op zoek naar Esther.

Opeens meende ze haar hoofd te zien in een golfkam. Dadelijk begon ze meer als een hond dan als een getrainde zwemster die richting uit te crawlen, maar vanwege haar zware jas en het ijskoude water was dit vanaf het begin gedoemd te mislukken.

‘Esther?’ schreeuwde ze tegen de wind in. ‘Esther!’

Haar krachten namen snel af, maar ze merkte het niet. Nog steeds maaiden haar armen door het water zonder dat ze ook maar een meter vooruitkwam. Haar bewegingen werden trager en toen een volgende golf over haar heen sloeg, kreeg ze heel veel water binnen, dat ze hoestend en kokhalzend weer opgaf. ‘Esther,’ rochelde ze.

Opeens merkte ze dat ze stevig bij de nek werd gegrepen en dat er een arm om haar bovenlichaam werd geslagen. Instinctief sloeg ze om zich heen, in een poging zich aan de greep te ontworstelen.

‘Hou op,’ hoorde ze een mannenstem zeggen. ‘Hou op, u kunt niets meer voor haar doen.’

Maar ze bleef zich verzetten en nu heftiger.

De man verstevigde zijn greep op haar bovenlichaam. ‘Volhouden, de boot komt eraan,’ riep hij.

‘Esther,’ murmelde ze.

Toen zag ze direct boven zich de grijze rubbersteven van de opblaasboot. Er werden armen naar haar uitgestoken, boven haar verscheen een gezicht, omkranst met diepzwart glanzend haar, en blauwe, helblauwe ogen. Verscheidene handen grepen haar jas vast en trokken eraan. De man in het water, die haar nog steeds van achteren vasthield, liet zijn greep verslappen en duwde haar de handen tegemoet. Het ging langzaam, als in een vertraagde opname, maar uiteindelijk slaagden ze erin Judith aan boord te trekken. Esther, dacht ze nog. Je hebt het Duitse werkkamp overleefd, de dodenmarsen, de onzekere tijd na de oorlog, het kamp van de Britten op Cyprus, en nu ben je dood. Slechts een paar honderd meter van het strand van Tel Aviv verdronken. Toen verloor ze het bewustzijn.

Toen ze weer bijkwam, lag ze op een wollen deken in het duinzand. Het zwart van de nacht had plaatsgemaakt voor het grijs van de ochtendschemering. Het regende niet meer. Op het strand stonden enkele vrachtwagens met draaiende motor, de laadvloeren propvol mensen met van uitputting wit weggetrokken gezichten. Moeders hielden hun kinderen dicht tegen zich aan.

Er boog zich een gezicht over haar heen waarop ze iets zag dat waarschijnlijk moest doorgaan voor een glimlach. Het bleek een man van midden twintig te zijn met kort donkerbruin haar, een vastberaden blik in de donkere ogen en een nogal weke mond die niet bij hem leek te passen.

‘Hoe gaat het met je?’ vroeg hij.

Ze ging zitten. Op deze eenvoudige vraag wist ze niet direct antwoord te geven. Hoe het met haar ging? Werktuigelijk antwoordde ze: ‘Goed, hoor.’

De man glimlachte nog steeds. Hij stak zijn hand uit. ‘We hebben elkaar in het water al ontmoet. Uri,’ zei hij, ‘Uri Rabinowitsch.’

Nog steeds werktuigelijk stak zij haar rechterhand uit. ‘Judith Wertheimer.’

Op dat moment kreeg ze er pas erg in dat ze onder de wollen deken slechts een slipje droeg; haar kleren lagen nat naast haar. Op slag werd het haar duidelijk hoe dwaas het was dat ze zich zo vormelijk aan elkaar voorstelden onder deze omstandigheden. Ze kreeg er een kleur van, maar Uri had zijn blik al afgewend.

Hij gebaarde naar een jonge vrouw dat ze naar hem toe moest komen. ‘Dit is Jaël,’ zei hij. ‘Zij zal zich over je ontfermen.’

Jaël lachte ongedwongen naar haar. Ze was ongeveer even oud als Judith, had donkerblond haar en droeg een korte kakibroek en een dunne wollen trui. Ze maakte op Judith een atletische, bijna jongensachtige indruk. Uit een papieren zak haalde ze kledingstukken tevoorschijn: een kakibroek, een kakioverhemd en een trui die op die van haarzelf leek.

‘Trek maar aan; het zijn de kleren die ze in de kibboets dragen,’ zei ze toen ze merkte hoe Judith ernaar keek.

Ze raapte Judiths natte kleren op om ze in de papieren zak te stoppen, maar Judith hield haar tegen. Ze pakte de jas die ooit van een soldaat van de Wehrmacht was geweest. Haastig voelde ze in de rechterzak en haalde de ansichtkaart eruit. Hij was veranderd in een nat vod waarop de letters vervaagd waren. Zorgvuldig streek ze het papier glad. Op de voorkant was de afbeelding nog herkenbaar. Het was een foto van de Klaagmuur, waar de Rotskoepel bovenuit stak.

Uri sloeg hen gade en stak ondertussen een sigaret op. Hij bood Judith en Jaël het pakje aan. Jaël haalde er een sigaret uit en liet zich door Uri een vuurtje geven. Judith schudde haar hoofd.

In de verte was opeens het loeien van een sirene te horen.

Uri’s gelaatstrekken verhardden zich en hij vloekte. ‘Daar zul je de Britten hebben,’ foeterde hij. ‘Op de torpedojager hebben ze hen zeker radiotelegrafisch op de hoogte gesteld.’

Hij gooide zijn sigaret in het zand en gebaarde in de richting van de vrachtwagens. ‘Wegrijden! Vooruit, opschieten!’

Jaël trok Judith aan de arm mee naar de achterste vrachtwagen. Ze waren nog maar net in de auto geklommen toen de chauffeur het gaspedaal intrapte.

Judith zag dat Uri naar een donkere personenauto rende. Ze meende te zien dat er iemand op de achterbank zat, een man met zwart haar en een opvallende snor.

Uri trok het portier met een klap dicht. De auto reed weg.

17 februari 1947

Hij schrok wakker van geklop op de deur.

Een vrouw riep zacht zijn naam. ‘Uri, Uri, doe open.’

Hij trok het beddenlaken naar zich toe, zodat Jaël daar opeens poedelnaakt lag. Ze protesteerde in haar slaap. Hij trok gauw een wollen deken over haar heen, wikkelde het laken om zijn heupen, haalde zijn revolver onder het kussen vandaan en liep naar de deur. Zijn adres in Tel Aviv was slechts bij enkelen bekend. Met zijn linkerhand draaide hij de sleutel om en deed de deur op een kiertje open.

Voor hem stond een volslanke vrouw van achter in de twintig. Of blond haar natuurlijke haarkleur was, was niet met zekerheid te zeggen. Haar gewelfde lippen waren opvallend rood gestift en omdat haar blouse één knoop te ver openstond, waren haar volle borsten zichtbaar.

Uri liet de revolver zakken. Hij deed de deur een klein stukje verder open.

Ze duwde haar gezicht bijna tegen zijn neus. ‘De Britten,’ fluisterde Hilda, ‘zijn van plan vandaag rond te kijken in de wasserij.’ Ze liet haar blik over zijn schouder door de ka-
mer dwalen. ‘Neem me niet kwalijk, ik zie dat je bezoek hebt.’

Uri keerde zich snel om en zag dat Jaël toch wakker was geworden. Hij draaide zich weer om naar de vrouw voor de deur en zei zachtjes: ‘Bedankt, Hilda. Je hebt ons hiermee net als altijd weer bijzonder goed geholpen.’

Hij duwde de deur dicht en zocht zijn kleren bij elkaar. Snel stapte hij in een broek en trok een overhemd aan. Toen zette hij een pet met klep op.

Jaël was gisteravond uit Jardeniem gekomen met een vrachtwagen vol groenten voor de markt in Tel Aviv. Nu zat ze met haar armen rond haar opgetrokken benen op het bed zwijgend naar hem te kijken.

Uri knikte in de richting van de deur. ‘Hilda. Ze werkt voor ons.’

Jaël bleef hem zwijgend aankijken.

Uri voelde zich er ongemakkelijk bij en hij wist dat dat precies haar bedoeling was. Hij pakte haar kleren van de stoel waarop ze lagen en gooide ze haar toe. ‘Hier, kleed je gauw aan. Ik moet hen gaan waarschuwen.’

Zonder iets te zeggen kleedde Jaël zich aan. ‘Laten we gaan,’ zei ze ten slotte.

Samen stapten ze in de oude Ford. Uri reed in noordelijke richting. Jaël zat enigszins van hem afgewend uit het raam te kijken. Ze draait wel weer bij, dacht hij.

‘Hoe gaat het met de jonge vrouw die we uit het water hebben gehaald?’ vroeg hij ter afleiding. ‘Hoe heette ze ook alweer?’

Jaël bleef uit het raam kijken.

‘Judith, Judith Wertheimer,’ zei ze even later.

‘En? Is ze al gewend?’

‘Nee, niet echt. Ze heeft veel meegemaakt; eerst het concentratiekamp, toen dat kamp op Cyprus en ten slotte het koude bad bij aankomst. Dat moet ze nu eerst nog allemaal verwerken,’ antwoordde Jaël.

Uri maakte een bocht en verliet de verharde weg. ‘We zijn er zo.’

In de kibboets Mageen Michaël aan de rand van Tel Aviv stond het lage gebouw van een wasserij. Een vrachtwagen leverde er uniformen en overhemden af.

‘Britse kleding.’ Uri grijnsde. ‘Wij wassen die hier voor hun troepen. Daar wordt goed aan verdiend.’

Even later stond hij met Jaël langs de weg het langs-
komende verkeer in ogenschouw te nemen. Er was niets opvallends te zien. Uiteindelijk ging hij naar binnen en gebaarde naar Jaël dat ze mee moest lopen.

In de wasserij waren een paar jonge meisjes bezig uniformen te strijken. Uri liep hen voorbij, verder het grote gebouw in. In een ruimte achterin bleef hij staan bij een scharnierend luik in de vloer. Hij tikte er drie keer met zijn voet op, wachtte een moment en deed dat nog een keer. Het luik werd van binnenuit opengeduwd. Uri verzocht Jaël voor hem uit de trap af te lopen. Ze kwamen in een atelier waar kale peertjes aan het plafond voor verlichting zorgden. Daar zaten ongeveer duizend mannen en vrouwen aan ruwweg in elkaar getimmerde tafels, met voor zich op de tafel grijze kartonnen dozen. In een hoek stonden behalve een draaibank freesmachines en nog enkele andere machines om metaal mee te bewerken.

‘Moet je kijken.’ Uri haalde uit een doos een handvol smalle metalen hulzen en hield ze Jaël voor. ‘Voor lippenstiften, rechtstreeks uit Groot-Brittannië geïmporteerd, niet nagemaakt.’

Hij deed een greep in een andere doos. ‘En dit maken wij ervan.’

De hulzen voor de lippenstiften waren veranderd in patronen van groot kaliber.

‘We fabriceren hier ook handgranaten, kleine landmijnen, springstof – alles waaraan behoefte is. Ik hoop dat ik het zo kan regelen dat er binnenkort een zending naar Jardeniem gaat.’ Hij was er zo te horen trots op.

In de buurt van de trap ontstond opeens onrust. Een jonge vrouw die volgens Jaël daarnet nog had staan strijken, kwam op Uri afgerend en fluisterde hem opgewonden iets in het oor.

‘Allemaal naar buiten!’ riep hij. ‘Snel!’

Onmiddellijk repte iedereen zich de trap op. Boven tilden de mannen een zware kast op het luik in de vloer.

‘Ga aan de wandel totdat ze weer weg zijn,’ zei Uri. Toen draaide hij zich om naar de meisjes achter de strijkplanken. ‘Jullie krijgen zo dadelijk bezoek. De Britten zijn in aantocht. Ga gewoon door met je werk, laat je niet bang maken.’

Hij trok Jaël mee naar zijn Ford en liet haar instappen.

‘Ze komen vast alleen maar hun was ophalen, maar het is, denk ik, toch beter dat ze ons hier niet zien.’ Hij stak een sigaret op. ‘Wat ik nog wilde zeggen over Hilda… Haar klanten zijn voornamelijk Britten. Ze is onze succesvolste spion.’

Hij boog zich naar Jaël over en kuste haar.

Ze beantwoordde zijn kus en sloeg haar armen om zijn nek. ‘Laten we naar jouw kamer gaan. Ik heb nog een uur voordat de vrachtauto terugrijdt naar de kibboets.’ Ze legde een hand op zijn knie en liet die omhoog glijden. ‘Het mag niet zover komen dat je me vergeet.’

Hij pakte het stuurwiel met beide handen vast en gaf gas.

19 februari 1947

De bus van de Nationale Autobusmaatschappij stopte met een ruk voor het huis van de moektar, een statig gebouw in het centrum van Deir Jassin. Hana Khalidy stapte in. Nog ruim een halfuur, dan zou ze hem zien. Ze kon bijna niet wachten.

Zou hij vanmorgen meer aandacht aan haar besteden dan in zuiver formele zin? De gedachte bezorgde haar butterflies in de buik, zoals zuster Sarah dat gevoel een keer omschreven had. Hana had het woord opgezocht in het woordenboek: butterflies – vlinders.

Deir Jassin was een redelijk welvarend Arabisch dorp met zevenhonderd inwoners, dat slechts enkele kilometers ten noordwesten van Jeruzalem lag. De dorpsbewoners werk-
ten veelal in de stad en stonden op goede voet met de Joden.

Na een paar honderd meter liet de bus het dorp achter zich. Even later reed hij op de kustweg die naar Jeruzalem voerde.

Nog vijfentwintig minuten, dacht ze. Wat duurt het nog lang! Kon zij hem als eerste groeten? Was dat gepast of zou dat te opdringerig lijken? Hij was per slot van rekening haar meerdere.

Hana hield haar handtas stevig vast. Iedere ochtend keek ze gefascineerd toe als voor haar Jeruzalem verscheen. Achter haar verdween het dorp, maar daar keek ze niet naar om. Ze wilde het zichzelf niet bekennen, maar het werd haar iedere ochtend duidelijker waar haar toekomst lag: voor haar, in deze grote stad, niet in dat dorp Deir Jassin.

In Hana’s oren weerklonk nog wat haar moeder had gezegd. ‘Hana, het wordt tijd.’ De laatste weken had ze dat steeds vaker moeten aanhoren, en op steeds dringender toon. Ze was drieëntwintig, eigenlijk al te oud voor het traditionele leven in haar geboortedorp. Ze was nog ongetrouwd, terwijl twee van de jongere zussen uit het gezin allang waren uitgehuwelijkt aan jongemannen uit de dorpsgemeenschap en al kinderen hadden. Haar twee broers waren eveneens getrouwd en wat haarzelf betrof: lang geleden was al toegezegd dat zij zou trouwen met de zoon van een buurman, Jousseff Hamoud, die de grote bakkerij van zijn vader zou erven. Hij was al vijfentwintig en werd af en toe door de anderen in het dorp gepest omdat hij nog steeds vrijgezel was. Keer op keer was het haar gelukt hem aan het lijntje te houden, maar ze wist dat dit niet lang meer zo kon doorgaan.

Bijkomend probleem was dat ze in ieder geval eerst haar opleiding tot verpleegster wilde afmaken. Daarna zag ze wel weer verder. Maar ze wist heel goed dat hij juist daarmee steeds minder vrede kon hebben. Jousseff kon het niet verdragen dat Hana zich liet opleiden voor een beroep waarin ze dagelijks met andere mannen omging. Tot overmaat van ramp waren het niet eens Arabieren, maar Joden uit Europa en Amerika, uit steden als Wilna, Krakau, Berlijn, Londen en New York.

Uit Amerika, dacht ze, uit New York. Hoe zouden de vrouwen in New York eruitzien, de vrouwen die hij kende? Zouden het er veel geweest zijn? Ze bekeek zichzelf. Zij, een Arabische leerling-verpleegster, kon vast niet met deze vrouwen concurreren. Hoe kon ze ook maar denken dat hij haar, uitgerekend haar, de moeite waard vond?

Het wordt tijd, Hana, hoorde ze haar moeder weer zeggen, tijd voor de bruiloft met Jousseff. Alleen haar vader koos partij voor haar. Hij was een man van aanzien in Deir Jassin, welgesteld; hij bezat een paar woningen in Jeruzalem die hij deels ook aan Joden had verhuurd. Hana was zijn lievelingsdochter, hij kon haar niets weigeren. Heimelijk was hij trots op haar, wist ze, trots omdat ze contact had met mensen uit de hele wereld.

De rit duurde niet lang. Bij het busstation in het westelijke deel van Jeruzalem, aan de weg naar Tel Aviv, stapte Hana over op een bus die haar op de Scopusberg zou brengen. Een Arabische krantenverkoper verkondigde luidkeels de koppen uit de krant van die dag. Hana kocht een exemplaar van de Palestine Post , de Engelstalige krant in het Britse mandaatgebied.

Asjer Leibowitz was een jongeman die liever in zijn kibboets op een snel paard had gezeten dan mee te rijden in deze oude bus, maar dat was nu eenmaal zijn huidige opdracht. Zolang hij nog in zijn vrije weekend met de kameraden van de Palmach, de stoottroepen van de Hagana, kon trainen, vooral in het omgaan met handgranaten, vond hij alles best.

Hij grijnsde naar Hana. ‘ Boker tov , Hana. Het begint die lui in Londen nu zo langzamerhand ernst te worden. ’t Werd tijd.’

Hana keek behoedzaam om zich heen. De gezichten van de andere Arabische passagiers drukten onverschilligheid uit. Toen antwoordde ze zacht in het Hebreeuws: ‘ Boker tov .’

Hana liet de krant zakken. In het Britse Lagerhuis had minister van Buitenlandse Zaken Bevin bekendgemaakt dat de regering van Zijne Majesteit de oplossing van het Palestinaprobleem aan de Verenigde Naties overliet. Welke gevolgen zou dat hebben? Dat was moeilijk te zeggen. Ze keek uit het raam, bestudeerde de reclameborden aan de winkels met, afhankelijk van het stadsdeel, opschriften in het Arabisch, het Hebreeuws of het Engels. Tevreden stelde ze vast dat ze ze allemaal kon begrijpen. Ze had flink haar best gedaan om naast haar moedertaal goed Hebreeuws en Engels te leren spreken en in het ziekenhuis had ze ook nog geleerd zich in het Jiddisj verstaanbaar te maken.

De Britten, Jousseff, haar moeder, haar beroep – dat alles vormde in haar hoofd één mengelmoes. En toen kwam tegen wil en dank voor de zoveelste keer toch weer de gedachte aan David bij haar op. David Cohen.

Het bloed steeg haar naar het gezicht en de vlammen sloegen haar uit. Ze probeerde zich weer in de Palestine Post te verdiepen, in het artikel over Bevins redevoering in Londen, maar de zinnen leken voor haar ogen in elkaar over te vloeien. Nog een paar minuten, dan zou ze hem zien!

De bus kwam tot stilstand voor het indrukwekkende Hadassa Ziekenhuis, het modernste ziekenhuis in Palestina. Het lag boven op de Scopusberg in het oostelijke deel van Jeruzalem, midden in Arabisch gebied.

Hana stapte uit en genoot een paar minuten van het uitzicht dat haar iedere ochtend opnieuw fascineerde. Aan haar voeten lag Jeruzalem. Boven de met kantelen bekroonde muren van de Oude Stad uit was de Tempelberg te zien die de Arabieren Haram es-Sjarif noemen en de Joden Har Habajit . De gouden koepel van de moskee over de rots waarop Abraham God zijn zoon wilde offeren glansde in de ochtendzon. Van die rots was volgens de overlevering ook de profeet Mohammed op zijn paard onder begeleiding van de aartsengel Gabriël opgestegen naar de hemel. Deze Rotskoepelmoskee, op Mekka en Medina na de belangrijkste plaats van de islam, is door de moslims uitgerekend op de plek gebouwd waar ooit de tempel van de Joden heeft gestaan. De Romeinse legioensoldaten hadden bij de verwoesting van de tempel in het jaar 70 slechts ruïnes en de fundamenten overgelaten, die nu de Klaagmuur vormen. Op de heuvels erachter liggen de nieuwere gedeelten van de stad die door drie religies wordt opgeëist.

Ze kneep haar ogen tot spleetjes en probeerde het King David Hotel te lokaliseren, het hoofdkwartier van de Britten waarvan de Irgoen – de Joodse ondergrondse militaire organisatie – vorig jaar juli de westvleugel had opgeblazen. Vlak erachter ontwaarde ze de markante toren van het jongerencentrum ymca. Hana klampte zich stevig vast aan de koude metalen leuning waarvoor ze stond, nadat ze haar tas op de grond had gezet. Het was sinds vandaag duidelijk dat de Britten geen verantwoordelijkheid meer wensten te dragen voor deze stad. Ze waren de voortdurende aanslagen beu, het geweld van beide partijen, de onmogelijke opgave om een politieke oplossing te vinden waarmee iedereen vrede kon hebben. Ze wilden hun jongens naar huis halen. Hana wist wat iedereen in Palestina wist: het vertrek van de Britten zou alleen nog maar meer geweld tot gevolg hebben.

Achter Hana remde nog een volle bus. Verpleegsters, artsen, patiënten en bezoekers van het Hadassa Ziekenhuis stapten uit.

Een man met een witte doktersjas over de arm, achter in de twintig, slank en met donker haar, liep Hana voorbij. Toen hij haar herkende, bleef hij even staan. ‘Goedemorgen, Hana, hoe is ’t?’

Ze draaide zich met een ruk om toen ze zijn stem hoorde. Ze begon te blozen. ‘Met mij? O, eh… goed, hoor,’ stotterde ze. Toen herstelde ze zich. ‘Goed, dokter Cohen.’

Hij glimlachte even naar haar. Toen wendde hij zich af en liep met de anderen die net waren aangekomen naar de ingang van het ziekenhuis.

Hana pakte haar tas en liep snel achter hem aan. Ze kon zich nog net inhouden, anders was ze achter de groep aan gerend.

20 februari 1947

Het was een koude maanloze nacht. In deze februarimaand was er in Galilea een groot verschil tussen de dag- en de nachttemperatuur.

Judith wierp zich tussen waken en dromen van de ene op de andere zij. Het hoesten was erger geworden.

Jaël werd wakker van de onrust van haar kamergenoot. Ze stond op, stak een kaars aan en voelde Judith de pols. ‘Weet je zeker dat je wilt vertrekken?’ vroeg ze bezorgd. ‘Volgens mij heb je nog steeds koorts.’

Judith hoestte weer. Het was een diepe, vastzittende hoest. Toch knikte ze.

Jaël hield haar hand vast. ‘Wees verstandig en blijf hier totdat je weer helemaal op de been bent.’

Maar Judith wilde hem nu eindelijk ontmoeten. Voor de eerste keer sinds Dachau zou ze iemand ontmoeten die familie van haar was. Haar vader was in de pogromnacht door SA-beulen in elkaar geslagen en achtenveertig uur later overleden aan de gevolgen van een schedelbasisfractuur. Haar broer Josef was ze uit het oog verloren nadat hij als kind naar Engeland was gestuurd, met het laatste transport waarvoor de nazi’s toestemming hadden gegeven. Zij was bij haar moeder gebleven, totdat zij naar Theresienstadt was overgebracht en vandaar in 1944 naar Auschwitz.

Haar oom had ze als kind voor het laatst gezien; ze kon zich hem nauwelijks nog herinneren. Hij was destijds al boven de vijftig geweest en in 1935 was hij naar Palestina geëmigreerd, nadat het hem onmogelijk was gemaakt om in Berlijn als rechter werkzaam te blijven.

In het begin was de familie Wertheim van mening geweest dat oom Albert een enigszins naïeve idealist was, een onverbeterlijke zionist die het land zonder noodzaak had verlaten. De familie ging er namelijk van uit, net als vele andere Joden in Berlijn, dat de nazi’s snel weer van het politieke toneel zouden verdwijnen of zouden inbinden als de Olympische Spelen eenmaal met succes waren afgesloten. Momenteel was hij echter het enige deel van haar identiteit, van haar familie, van haarzelf, waarmee ze nog in contact kon komen.

Judith sloeg de deken terug. Langzaam ging ze rechtop zitten. ‘Ik red me wel. In Dachau hebben we wel ergere dingen overleefd,’ zei ze, half tegen zichzelf.

Jaël schudde haar hoofd. ‘Je hoeft hier niet de heldin uit te hangen. Zorg dat je beter uitgerust raakt. Wat maken een paar dagen extra nog uit?’ Ze probeerde Judith met zachte dwang weer tegen het kussen op het smalle bed te duwen.

Toen klonk er een knal en de vensterruit versplinterde. Een kogel sloeg in in de houten wand aan de andere kant van de kamer; daarin bleef hij steken.

Jaël liet zich onwillekeurig op de grond vallen. ‘Zoek snel dekking,’ siste ze, terwijl ze zich nog één keer even oprichtte om de kaars uit te blazen. Ze rukte Judith aan haar arm van het bed af en trok haar onder de tafel.

Eindeloos durende minuten wachtten ze of de schutter buiten nog een keer op het raam zou schieten.

Judith deed haar best om een hoestaanval te onderdrukken; dat kostte haar zo veel inspanning dat haar boven-lichaam er pijn van deed.

Opeens sprong Jaël overeind, vloog naar haar bed en tilde de matras op. Er lag een oude karabijn onder, die ze doorlaadde op een manier waaruit bleek dat ze dit al vaak geoefend had. Toen sloeg ze met de loop van het geweer de puntige restanten van de gesprongen ruit uit de sponningen en hurkte neer onder de vensterbank, de karabijn in de aanslag.

Buiten waren snelle voetstappen te horen en een mannenstem riep in het Hebreeuws: ‘Verspreiden, vooruit, opschieten.’

Er vielen schoten, eerst uit afzonderlijke karabijnen, gevolgd door het geratel van een mitrailleur.

Judith lag nog steeds onder de tafel. Ze zag hoe Jaël over de loop van haar geweer heen in het donker tuurde. Langzaam kromde haar vinger zich om de trekker en toen schoot ze. Er galmde een kreet door de nacht, die overging in gejammer dat enige ogenblikken aanhield en ten slotte verstomde.

‘Ik denk dat ik hem heb geraakt,’ stelde Jaël nuchter vast terwijl ze weer doorlaadde.

Judith had de handen voor de ogen geslagen en hield haar ellebogen een eindje van haar lijf, alsof ze zo het lawaai van de strijd kon uitbannen. Ze merkte dat ze trilde en dat het steeds erger werd. Het koude zweet brak haar uit. Buiten was het nu weer rustig. Alleen de mannen van de Palmach, die de velden doorzochten op nog meer aanvallers, veroorzaakten nog geluiden. In haar hoofd duurde het schieten echter voort. Ononderbroken salvo’s uit mitrailleurs aan de rand van het kamp, waar de SS’ers de Russische krijgsgevangenen afslachtten. Diep in haar borst baande een gerochel zich een weg omhoog; het ontlaadde zich in een heftig, krampachtig hoesten.

Judith kreeg een poosje later pas in de gaten dat Jaël een hand op haar hoofd had gelegd en haar kalmerend over de rug streek.

‘Laat mij je even helpen,’ zei ze zacht. ‘Kom, ga maar weer liggen. Het is voorbij.’

Judith werd wakker doordat Jaël voor haar stond met een dienblad waarop een kopje thee stond en een bord met brood en roerei, gegarneerd met een paar schijfjes augurk.

‘Ontbijt,’ zei ze.

Judith schoot overeind. ‘Hoe laat is het?’

Jaël keek op de oude wekker op haar nachtkastje. ‘Even na achten,’ zei ze. ‘Ben je soms van plan om toch te vertrekken... na deze nacht?’

Judith knikte heftig.

‘Hier, pak aan, eet wat. De bus vertrekt pas om negen uur.’ Energiek zette ze het dienblad bij Judith op schoot. ‘Toe nou,’ drong ze aan.

Judith begon werktuigelijk te eten.

‘Ze hebben hem gevonden. Het was Mohammed,’ zei Jaël, ‘een jongen uit het dorp even verderop. Als kind heb ik vaak met hem gespeeld. Toen was hij al een heethoofd, maar tegenwoordig worden ze allemaal door de mannen van de moefti opgehitst. Ze trekken door de dorpen en zetten de mensen tegen ons op. Het was deze maand al de derde aanval op onze kibboets.’

Judith keek op. ‘En hoe is het met hem?’

Jaël keek haar geïrriteerd aan. ‘Hoe kun je dat nou vragen! Hij is dood, ik heb hem neergeschoten.’

Judith zette meteen het bord weer op het dienblad.

Vol ongeduld keek Jaël haar aan. ‘Eet nu toch door, anders wordt het echt niets met jou.’

Judith schudde haar hoofd. ‘Ik krijg geen hap meer door mijn keel.’

Jaël haalde haar schouders op.

Judith was al opgestaan en trok de jurk die ze op het schip had gedragen over haar hoofd. Vervolgens wrikte ze haar voeten in de oude, platte leren schoenen die ze meegebracht had uit Duitsland en pakte de grijze jas. Snel haalde ze nog even een kam door haar lange donkere haar. Toen pakte ze de verkreukelde ansichtkaart met de afbeelding van de Tempelberg van het nachtkastje en stak die in de jaszak.

‘O, nou ja, dan moet ik je maar naar de bus brengen,’ zei Jaël gelaten.

‘Hoe is het met Uri?’ vroeg Judith.

‘Het is dagen geleden dat ik iets van hem heb gehoord,’ zei ze zacht, alsof ze wilde voorkomen dat anderen konden meeluisteren. ‘Hij is nu bijna altijd onderweg. Hier in de kibboets is hij nog maar zelden.’

Achter haar stapte een jongeman in, begin twintig, zijn haar zo kort geschoren dat zijn hoofdhuid duidelijk te zien was. Ze had hem in de vijftien dagen die ze in Jardeniem had doorgebracht slechts eenmaal even gezien, in de tent waarin in de kibboets werd gegeten.

Ze ging op de achterbank zitten, helemaal in de hoek, en leunde met haar hoofd tegen de ruit. Vanuit een ooghoek zag ze dat de kibboetsnik in de andere hoek op de achterbank plaatsnam.

De bus kreeg meer vaart. Ze zag de velden van de kibboets voorbijglijden. Deze ochtend waren de jonge kolonisten bezig een lange afwateringssloot uit te graven. Aan de rand stonden twee mannen met schietklare stenguns, hun blik gericht op het Arabische dorp dat nauwelijks een kilometer verderop lag.

Judith was weggedommeld maar werd wakker van het irritante geronk van de dieselmotor toen de buschauffeur voortdurend schakelde om de helling te kunnen nemen. Links en rechts van de smalle weg liepen de heuvels steil omhoog.

‘Bab el-Wad,’ zei de jonge kibboetsnik die intussen naar haar toegeschoven was. Hij zag dat ze hem vragend aankeek.
‘De Arabieren noemen deze plek Bab el-Wad omdat de kloof hier bijzonder smal is. Af en toe schieten ze daar boven op alles wat hier beneden op de weg beweegt. Zou ik in hun plaats ook doen. Het is hier echt bijna onmogelijk om te ontsnappen.’

Hij trok zijn overhemd omhoog om haar het pistool te laten zien dat achter de tailleband van zijn broek was gestoken. ‘Wees maar niet bang, we kunnen ons verwe-
ren.’

De bus kroop zo langzaam tegen de helling op dat Judith er evengoed naast had kunnen gaan lopen. Het zweet brak haar uit.

De jongeman liet zich weer horen. ‘We zullen de Arabieren wel krijgen. De enige taal die ze verstaan is geweld.’

Het viel haar op dat zijn levendige donkere ogen voortdurend bijna koortsachtig heen en weer schoten.

Hij stak Judith zijn hand toe en stelde zich voor. ‘Abraham Horowitz.’

Aarzelend gaf ze ook hem een hand.

Hij hield die even vast. ‘Wat gloei jij! Koorts?’

Judith trok haar hand terug. ‘Zo erg is het niet,’ zei ze.

Horowitz leek niet overtuigd.

Er kwam hun een pantserwagen tegemoet. Aan het uiteinde van de op en neer bewegende radioantenne wapperde een Brits vlaggetje. De soldaten met hun rode baretten knipoogden nonchalant naar hen.

‘Vervloekte Britten,’ murmelde Horowitz en hij stak zijn vuist in de lucht. ‘Tweemaal per dag laten ze hun verkenningsvoertuig over de weg van Jeruzalem naar Tel Aviv rijden. Daarmee is de zaak voor hen afgedaan. Officieel kunnen ze dan zeggen: “De weg is vrij.” De rest interesseert hen niet. En de Arabieren houden zich natuurlijk koest wanneer de Britten eraan komen.’

Uiterst langzaam passeerde de bus een ezelkar die zwaarbeladen was met zakken.

‘Moet je die Arabier zien,’ zei Horowitz verachtelijk. ‘Dit primitieve volk van ezeldrijvers en fellachen oftewel boeren woont al eeuwen in dit land, maar het is óns land. Het is van ons, hoor je, van ons! En dat is altijd al zo geweest.’ Met een broeierige blik in de ogen keek hij voor zich uit.

Judith probeerde nog verder in haar hoekje weg te kruipen. Ze had het koud en merkte dat ze begon te bibberen. Dat gebeurde al een paar dagen telkens opnieuw als gevolg van haar sprong in de koude Middellandse Zee.

‘Jij hebt de afgelopen nacht ook meegemaakt dat ze steeds brutaler worden, maar reken maar dat we het hun betaald zullen zetten.’

Hoe hoger de bus in de bergen van Judea kwam, hoe kouder het werd. Judith herinnerde zich dat Jeruzalem ruim zevenhonderd meter hoger lag dan Tel Aviv. Ze trok de jas dichter om zich heen.

‘Wij zullen nooit vredig naast elkaar kunnen leven,’ begon Horowitz weer. ‘Het is zij of wij.’

Hoog boven de weg waren op de bergkam in de verte vaag huizen te onderscheiden die als tinnen afstaken tegen de blauwe hemel.

‘Daarginds’ – Horowitz wees in oostelijke richting – ‘daarginds, zie je wel? Daar is het. Dat is Jeruzalem.’

Judith belde voor de tweede keer aan. Toen voor de derde keer. Ze haalde de oude ansichtkaart met het adres tevoorschijn en keek nog een keer of het huisnummer klopte. Ja, Ben Jehoedastraat 112. Ze drukte nogmaals op de bel. Op het naambordje stond zijn naam. Dr. Albert Wertheimer, advocaat . Ze moest hier toch goed zijn.

Een vrouw met twee kleine kinderen aan de hand en aan haar arm een boodschappenmand, kwam naar haar toe. Ze leek aan Judiths gezicht te zien dat ze ten einde raad was. ‘Kan ik u ergens mee helpen?’

‘Ik wilde doctor Wertheimer bezoeken,’ antwoordde Judith, ‘maar hij lijkt niet thuis te zijn.’

De vrouw kromp ineen, maar herstelde zich snel. ‘Bent u een goede bekende van hem?’ vroeg ze voorzichtig, terwijl ze in haar mand rommelde, op zoek naar de sleutel.

‘Ik ben Judith Wertheimer. Albert is mijn oom.’

De vrouw stak de sleutel in het slot en maakte de deur open. ‘Gaat u maar even met mij mee naar binnen. Ik was zijn buurvrouw.’

Judith had een ogenblik nodig om daarop te reageren. ‘ Wás?’ vroeg ze. ‘Is hij verhuisd?’

De vrouw duwde de deur wijd open, liet de kinderen voor zich uit lopen en gaf Judith met een gebaar te kennen dat ze ook naar binnen mocht gaan. ‘Eh... nee, maar laten we alstublieft eerst even naar binnen gaan.’

Ze gingen gezamenlijk de trap op naar de tweede verdieping. Onderweg bleef Judith tweemaal stilstaan, hevig hoestend.

De vrouw keek haar bezorgd aan. ‘Bent u niet lekker?’

Judith vermande zich. ‘Jawel, jawel, het gaat wel.’

Er mocht in dit appartement, waarin een gezin met twee kleine kinderen woonde, wel eens opgeruimd worden, vond Judith. Het viel haar op dat er behalve een paar speeltjes veel boeken en kranten rondslingerden.

‘Let maar niet op de rommel,’ zei de vrouw enigszins verlegen. Ze wees naar de bank. ‘Gaat u daar maar zitten. Als u het goedvindt, ga ik snel even een kopje thee zetten.’

Zonder een antwoord af te wachten liep ze naar de keuken. De twee kinderen kwamen op Judith af. Ze waren daarvoor eigenlijk te verlegen, maar hun nieuwsgierigheid won het.

‘Hoe heet je?’ vroeg Judith aan het meisje dat waarschijnlijk een jaar of zes was.

‘Ayelith.’

Stralend gaf ze Judith haar oude pop die er nogal gehavend uitzag. Judith streelde de pop over het verwarde haar en dat viel klaarblijkelijk bij Ayelith in de smaak, want ze lachte blij.

‘En dat is Sjimon.’ Ze wees naar haar broer die iets groter was dan zij.

Hun moeder kwam terug met een theepot en twee kopjes in haar handen. ‘Ik zie dat jullie al vriendschap hebben gesloten,’ zei ze. ‘Ik ben overigens Tamar Schiff.’

Ze zette de theepot op het tafeltje voor de bank en begon thee in te schenken. ‘Kinderen,’ zei ze op een toon die geen tegenspraak duldde, ‘gaan jullie maar even naar de kamer hiernaast.’

De twee keken elkaar aan, maar verdwenen toen toch gehoorzaam.

Tamar duwde de deur zachtjes achter hen dicht. ‘Suiker?’ vroeg ze aarzelend.

Ze wachtte totdat Judith in haar thee had geroerd en er een slokje van had genomen. Toen ging ze rechtop zitten en schraapte haar keel. ‘Eh, wat uw oom betreft...’

Ze bracht het kopje naar haar mond, maar zette het weer neer. ‘Dat zit zo. Hij was al een poosje ziek en naar mijn idee sterk verzwakt. Dat was ook geen wonder na twee hartinfarcten.’ Ze liet weer even een stilte vallen. ‘En toen kwam een week of twee geleden die jonge Britse officier langs. Die stond opeens voor de deur, net als u vandaag, en ik stond net op het punt om de kinderen te gaan ophalen. Daardoor heb ik meegekregen wat er in het trappenhuis gebeurde. Uw oom scheen niet goed te weten hoe hij het had. Ik weet niet waar het om ging, maar hij wekte de indruk dat hij buitengewoon verrast was. Toen gingen ze naar boven, naar zijn appartement.’

Ze nam een slokje thee. ‘Toen ik later weer thuis was, besloot ik even te gaan kijken hoe het met hem was. We hebben ons altijd om de oude heer bekommerd, weet u, want hij had verder niemand. Hij maakte feitelijk min of meer deel uit van ons gezin. Hij heeft de kinderen vaak met hun huiswerk geholpen. Om kort te gaan, ik ging de trap op en belde bij hem aan. Toen hij niet reageerde, ben ik naar binnen gegaan.’

In plaats van Judith aan te kijken staarde ze naar een denkbeeldige plek op de muur achter haar. ‘Hij zat in zijn stoel... Hij was dood.’

Judith zette verschrikt het theekopje neer. ‘Dood?’

Tamar knikte hulpeloos. ‘Ja, en dat kwam door zijn hart, heeft de arts naderhand vastgesteld. Hij had voor de derde keer een hartinfarct gekregen en deze keer had hij die niet overleefd. De opwinding was hem waarschijnlijk te veel geworden.’

Judith haalde moeizaam adem. ‘En de Engelsman?’ vroeg ze even later.

‘Die was verdwenen.’ Tamar legde een hand op Judiths arm. ‘Het spijt me, het spijt me zeer.’

Het bleef een poosje stil in de kamer.

Met trillende stem vroeg Judith uiteindelijk: ‘Die Engelsman... Wat wilde hij eigenlijk?’

‘Dat kan ik u helaas niet vertellen. Merkwaardig was alleen dat ze allebei Duits spraken. Voor zover ik dat heb kunnen vaststellen sprak de Engelsman die taal vloeiend.’

Judith nam een slokje thee. ‘Weet u hoe hij heette?’

Tamar dacht even na. ‘Ik weet het niet zeker, maar ik geloof dat hij zich voorstelde als Goldsmith, eerste luitenant Josef Goldsmith. Een Joodse naam, zou ik zo zeggen.’

Judith probeerde zich te herinneren of ze die naam al eens eerder had gehoord, en in welk verband dan, maar er schoot haar niets te binnen.

Ze kreeg opnieuw een hoestaanval. Zo diep uit de zieke longen moest het gehoest komen dat haar door koorts verzwakte lichaam ervan schudde. En tijdens die aanval kwam ze van het ene op het andere moment tot het besef dat ze nu alleen was, helemaal alleen, op een ander continent, in een land dat Palestina heette, waar ze in de paar dagen sinds haar aankomst met vrijwel niets anders te maken had gekregen dan met geweld en dood. Het was anders geweest dan in Duitsland, anders dan in Dachau, maar het bleef geweld en dood. Ze kromp ineen en het theekopje glipte uit haar handen.

‘Lieve help, wat is er toch met u aan de hand?’ hoorde ze Tamar in de verte zeggen.

Ze probeerde zich te concentreren.

‘Is er ergens iemand die zich om u kan bekommeren?’ vroeg Tamar.

Judith schudde haar hoofd.

‘Moet u luisteren, het huurcontract van uw oom loopt nog door tot eind van de maand, dus nog een week. Ik heb de sleutel van zijn appartement. U kunt daar logeren tot u zich beter voelt. Ik zal zo lang voor u zorgen. Komt u maar mee.’

Ze nam Judith bij de hand en trok haar behoedzaam omhoog. Samen liepen ze de trap op.

In Albert Wertheimers appartement maakte Tamar voor Judith een bed op de brede bank, ze legde een deken over haar heen en stopte haar in. ‘Slaapt u nu eerst maar een poosje. Ik kom straks nog even bij u kijken.’

De duisternis viel in deze tijd in Jeruzalem vroeg in.

Tamar haalde de pan met kippensoep van het fornuis. ‘Ik ben zo weer terug, jongens. Ik ga haar alleen even snel iets te eten brengen,’ riep ze naar Sjimon en Ayelith die in een hoek van de woonkamer speelden.

Ze maakte de deur van Albert Wertheimers appartement open. ‘Hallo? Ik ben het, Tamar,’ riep ze, terwijl ze in de hal de plafondlamp aandeed. Toen liep ze door naar de woonkamer, waar het donker was.

‘Hallo?’ riep ze nog een keer. Met haar vrije hand tastte ze naar de lichtschakelaar aan de muur. Het peertje van veertig watt dompelde het vertrek in gedempt licht.

Tamar slaakte een kreet van schrik. Haastig zette ze de soeppan op het aanrecht en liep naar de bank. De deken die ze over Judith heen had gelegd, was doordrenkt van bloed en haar slap afhangende linkerhand raakte de grond. Op de grond lag een keukenmes. Er sijpelde nog steeds bloed uit een ader.

Tamar bleef een moment als aan de grond genageld staan. Toen riep ze luidkeels: ‘Help, help!’

In het trappenhuis waren de voetstappen van de kinderen te horen, die even later met ontstelde gezichten naast haar stonden.

‘Nee, jongens, ga maar gauw weer terug naar ons eigen appartement.’ Tamar duwde hen de deur uit. Daarna rende ze zelf de trap af naar de groentewinkel op de begane grond. ‘Mag ik even uw telefoon gebruiken?’ kon ze nog net uitbrengen.

De groenteboer keek haar wezenloos aan.

‘Ik heb een ziekenauto nodig, en snel ook!’ zei ze, nog steeds buiten adem.

‘Ga uw gang,’ zei de man, wijzend naar de telefoon die in een hoek achter in de winkel hing.

David Cohen knipte het slot van zijn versleten aktetas dicht en begon zijn witte jas uit te trekken.

Op dat moment ging de telefoon in de artsenkamer. ‘Een spoedgeval,’ zei een stem aan de andere kant van de lijn.

David knoopte de doktersjas weer dicht. ‘Ik kom eraan.’

Een paar minuten later duwde hij de deur naar de ehbo-afdeling open.

De broeder van de ziekenauto boog zich juist over de patiënt heen. ‘Veel bloedverlies,’ zei hij tegen David, ‘maar ze leeft nog; ze is alleen maar bewusteloos. Heeft haar polsen doorgesneden, maar niet op de juiste manier. Ze heeft ze net als de meeste mensen die niet goed geïnformeerd zijn, dwars doorgesneden in plaats van in de lengte.’

David boog zich over haar heen. ‘Laat u mij maar eens even kijken.’

De broeder had haar arm afgebonden en daarmee het bloeden gestopt.

David voelde haar de pols. Heel zwak, en waarschijnlijk had ze ook nog koorts. Hij haalde zijn stethoscoop tevoorschijn en beluisterde haar bovenlichaam. ‘Hm, dat klinkt helemaal niet goed,’ murmelde hij.

Hij wendde zich tot de verpleegster die naast hem zijn opdrachten afwachtte. ‘Nou, aan de slag dan maar, zuster Sarah. Een behoorlijk ernstig geval. Ze heeft dringend een bloedtransfusie nodig. Daarvoor moeten we allereerst haar bloedgroep vaststellen. Daarna zullen we een antibioticum geven tegen de koorts en een röntgenfoto maken. Dat moet allemaal zo snel mogelijk gebeuren, want ik denk aan een zware longontsteking.’

De verpleegster knikte. ‘Gaan we meteen doen, dokter. Hana?’

Hana had achter haar gestaan en oplettend meegeluisterd. Ze haalde uit een la een injectiespuit.

‘Goed, neem jij dan nu maar bloed af, Hana,’ zei Sarah welwillend.

‘Ik zie dat jullie het hier onder controle hebben. Laat me roepen wanneer de bloedgroep vaststaat. Ik ben in de artsenkamer.’ David draaide zich om naar de deur. ‘Het ziet ernaar uit dat we weer een paar overuren moeten maken, Hana,’ zei hij.

Hana kleurde. ‘Dat... dat geeft niet, dokter.’

De deur vloog open. Twee broeders schoven een verrijdbare brancard naar binnen. Er lag een man op onder een laken dat doordrenkt was van het bloed.

‘Aanslag met handgranaten. Bij de Jaffapoort, voor het busstation. Een vent heeft de granaten midden in een groep Arabieren gegooid. Waarschijnlijk weer iemand van de Irgoen. Een kaalkop van een jaar of twintig is er daarna in een auto vandoor gegaan. Heeft de laatste paar dagen al vaker dood en verderf gezaaid. Het gaat om een nieuweling die Horowitz zou heten. Van de gewonden is deze er het ergst aan toe. De verwondingen aan zijn been zien er niet best uit. Ik denk niet dat het nog te redden is.’

David trok het laken weg. Het been was verbrijzeld, de botten staken eruit. ‘Hoe staat het ervoor met de anderen?’ vroeg hij.

De broeder haalde de schouders op. ‘Die hebben we meteen naar het lijkenhuis gebracht. Een moeder met een kind van vier. Daar was niets meer aan te doen.’

Toen zuster Sarah later op de deur van de artsenkamer klopte, stond David juist zijn handen te wassen. Zijn jas zat vol bloedvlekken; hij had bij de operatie moeten assisteren. De broeder had gelijk gekregen: het been van de jonge Arabier moest geamputeerd worden.

Het duurde even voordat het tot Cohen doordrong dat zuster Sarah daar voor hem stond.

Ze sloeg de dunne map met de uitslagen van het lab open en keek met een veelbetekenend gezicht eerst dokter Cohen aan en toen leerling-verpleegster Hana die met haar meegekomen was. ‘Bloedgroep AB,’ zei ze gewichtig. ‘De patiënte heeft bloedgroep AB,’ zei ze nogmaals om de uitslag te onderstrepen.

David knikte. ‘Zeer zeldzame bloedgroep, maar goed, geef haar maar dadelijk een transfusie.’

De veelbetekenende uitdrukking verdween niet van zuster Sarahs gezicht. ‘Inderdaad, een zeldzame bloedgroep. Slechts ongeveer vier procent heeft die bloedgroep. Het probleem is dat ze er niets meer van in voorraad hebben. Ze hebben de laatste tijd te veel gewonden te verwerken gehad en het aantal donoren loopt voortdurend terug.’

Cohen nam haar de map uit handen en staarde naar de weinige gegevens die het laboratoriumonderzoek had opgeleverd. Hij wist dat dit geen uitstel kon lijden. De patiënte had te veel bloed verloren. Zonder een bloedtransfusie betekenden deze gegevens voor haar waarschijnlijk het doodvonnis.

‘Is er geen mouw aan te passen?’ vroeg hij. Hij had het nog niet gezegd of hij ergerde zich aan deze overbodige vraag.

Zuster Sarah sloeg haar ogen neer.

Hana, die achter Sarah was blijven staan, schraapte haar keel.

David keek haar vragend aan.

‘Ik...’ stak ze van wal, ‘ik heb bloedgroep AB.’

‘Jij?’ Er klonk onmiskenbaar verbazing door in zijn stem. ‘Weet je dat heel zeker?’

Ze kreeg een kleur. ‘Heel zeker, dokter. Het staat in mijn dossier met persoonsgegevens.’

‘En je bent bereid... Ik bedoel, kun je je voorstellen dat je...?’

Hana knikte. ‘Ja, natuurlijk.’

David legde een hand op haar schouder. ‘Dankjewel, Hana.’ Zakelijk voegde hij eraan toe: ‘We moeten ons haasten; we mogen echt geen tijd meer verliezen.’

Toen Judith bijkwam, duurde het een tijdje voordat ze begreep in welke situatie ze verkeerde. Ze lag in een schoon bed, in een grote, lichte kamer waarin nog vijf andere bedden stonden. In haar linkerarm zat een naald, met daaraan een slangetje dat naar een fles liep waaruit een of andere vloeistof druppelde. Haar linkerpols was verbonden. Haar bed stond naast een groot raam. Door het raam zag ze een stukje blauwe lucht, daaronder helgele kale heuvels met een paar groene vlekken. In de verte meende ze tenten te zien, waarvoor een kudde schapen graasde.

De deur ging open en drie in het wit geklede personen, een man en twee vrouwen, stevenden rechtstreeks op haar bed af.

De man glimlachte. ‘U bent bijgekomen,’ zei hij.

Judith probeerde eveneens te glimlachen.

‘Ik ben dokter Cohen en dit zijn zuster Sarah en zuster Hana.’ De arts wees naar de twee vrouwen van wie de ene begin twintig, de andere een jaar of tien ouder was.

Hij pakte haar rechterhand en voelde haar de pols. ‘Iets beter,’ zei hij. ‘Nog een beetje zwak, maar dat komt wel weer goed. De koorts schijnt ook al iets gezakt te zijn.’

Hij pakte zijn stethoscoop. ‘Mag ik?’ Hij maakte haar nachthemd open en boog zich over haar heen. ‘Nou, dat klinkt nog niet zo goed, maar dat is geen wonder.’

Dokter Cohen richtte zich weer op. ‘U hebt geluk gehad,’ zei hij zakelijk. ‘Ondanks alles.’

Hij wendde zich tot de jongere verpleegster die hem Judiths status aangaf. ‘U heeft een zware longontsteking, aanzienlijk bloedverlies als gevolg van de snijwonden aan uw arm en natuurlijk koorts.’

Hij gaf de status terug aan de verpleegster. ‘Tussen twee haakjes, dit is Hana Khalidy. Zonder haar was u nu waarschijnlijk dood geweest.’

Judith bekeek de jonge vrouw aandachtiger.

‘Hana heeft bloed voor u gegeven omdat ze dezelfde zeldzame bloedgroep heeft als u. Er was geen enkele andere mogelijkheid.’

Judith wist het niet zeker, maar ze had het idee dat Hana Arabische gelaatstrekken had.

De arts scheen haar gedachten te raden. ‘Het Hadassa Ziekenhuis wordt vooral door Joden uit Amerika gefinancierd, maar wij zijn een open instelling. We maken geen onderscheid; we hebben hier patiënten uit vele landen, maar natuurlijk vooral uit het Midden-Oosten: Joden, Arabieren, Europeanen, Amerikanen. En dat geldt ook voor het personeel.’

Hij gaf Judith een tikje op haar hand. ‘Ik denk dat u zich over een paar dagen al weer veel beter zult voelen. Hebt u familie, vrienden, iemand in Jeruzalem die u kent?’

Judith schudde haar hoofd.

Dokter Cohen leek een moment onthutst. ‘Hebt u er iets op tegen wanneer zuster Hana een beetje op u let? Het is toch al zo dat haar bloed door uw aderen stroomt.’

Judith lachte zwakjes.

‘Goed, rust u eerst maar eens uit, dan zien we wel verder.’ Hij wendde zich af en wilde weglopen, maar bedacht zich, kennelijk omdat hem nog iets te binnen was geschoten.

Hij pakte haar hand en hield die een moment vast. Hij zocht haar blik en zei toen zacht:

‘En geen domme dingen meer doen, beloofd?’ Hij wachtte op haar reactie.

Ze sloeg haar ogen neer.

‘Beloofd?’ drong hij aan.

‘Beloofd,’ zei ze.

Hij liet haar hand los en beende naar de deur, gevolgd door de twee verpleegsters. Het viel Judith op dat Hana zich nog even omdraaide en haar kant uit keek.

‘Hoe is het met de jonge Arabier die ze gisteravond hebben binnengebracht?’ vroeg dokter Cohen terwijl ze de kamer uitliepen.

Toen de bus tegen de heuvel op naar het dorp reed, was hij bijna leeg. Hana was van uitputting in slaap gevallen. Pas toen de bus voor het huis van de moektar van Deir Jassin tot stilstand kwam, werd ze wakker.

Ze had het koud. Overdag was Jeruzalem voor het eerst een lentetemperatuur beschoren geweest, maar de nachten waren nog koud.

Bij de bushalte stond Jousseff, zijn handen diep in zijn zakken. ‘Waar bleef je zo lang?’ vroeg hij zonder verdere begroeting toen ze uitstapte.

Ze bleef staan. ‘In het ziekenhuis,’ antwoordde ze stug.

‘In het ziekenhuis bij die dokters van je?’

‘In het ziekenhuis bij de patiënten,’ antwoordde ze.

‘De hele avond?’ vroeg hij giftig.

Ze doorstond zijn blik. ‘De hele dag, de hele nacht en nog een keer de hele dag, tot vanavond.’

Hij had een kille blik in zijn ogen. ‘En wat doe je daar dan een hele dag en een hele nacht in het Jodenziekenhuis?’

Ze rechtte haar rug om zich zo lang mogelijk te maken. ‘Je kent Ali toch, Ali Heikal? Ongeveer even oud als jij? Uit het dorp even verderop?’

‘Ali? Wat is er met Ali?’ vroeg hij geïrriteerd.

‘Ze hebben hem geopereerd. Het heeft de halve nacht geduurd en ik heb daarbij geholpen,’ zei ze. ‘Hij is een been kwijtgeraakt, maar hij leeft nog.’

Hij stond een moment als aan de grond genageld. Toen vroeg hij verder. ‘En waarom is hij een been kwijtgeraakt?’

Ze beet op haar lippen. Ze wist dat ze geen keus had; de waarheid zou toch al snel de ronde doen. ‘Er was een aanslag, bij het busstation.’

‘Dat was natuurlijk weer een geintje van de Joden! Iedere dag opnieuw een aanslag. En jij?’ Zijn stem sloeg over. ‘Jij helpt hen ook nog. Daar moet een einde aan komen, hoor je, ik kan het niet langer verdragen! Allah mag me straffen wanneer ik dat nog langer voor lief neem.’

‘In het ziekenhuis helpen we iedereen, ook de Arabieren,’ wierp ze tegen.

‘Heb je me niet gehoord?! Ik verdraag het niet meer. We gaan trouwen, hoor je. En mijn vrouw zal niet in een Jodenziekenhuis werken,’ schreeuwde hij.

Hana boog haar hoofd en hield het een hele tijd zo. Toen hief ze het op en keek Jousseff trots aan. Haar ogen vonkten, maar ze zei niets. Ze draaide zich om en liep weg, met steeds snellere passen.

Hij raapte een steen op en gooide die in haar richting. Hij miste haar hoofd op slechts een paar centimeter na.

26 februari 1947

Uri gooide de sigaret op de grond en probeerde voor de zoveelste keer de gedachten aan Jaël uit zijn hoofd te zetten. Had hij haar moeten vragen te blijven? Was er ook hier niet genoeg te doen? Ze bouwden de kibboets in het noordelijke deel van Galilea en hij kon er niet bij zijn, kon haar niet beschermen. Uri wist dat het in Jardeniem gevaarlijk was, dat de Syriërs bereid waren aan de andere kant van de grens onrust te stoken. Jaël was een sabra, ze was in dit land geboren, ze wist heel goed hoe ze zich moest verweren, probeerde hij zichzelf gerust te stellen. De Hagana had hem nu eenmaal hier nodig, in Tel Aviv, hij was een van de commandanten.

Nu moest hij zich om de Duitser bekommeren. Hij liep de trap op en klopte aan. Toen de deur op een kiertje openging, keek hij in een paar opvallend blauwe ogen.

De man deed de deur verder open en liet Uri binnenkomen.

Uri zag meteen dat hij een wapen voor het grijpen had liggen op het nachtkastje. Hij stak zijn hand uit. ‘Laat eens zien, Adolf,’ zei hij in het Duits.

Friedrich Paulsen gaf hem het pistool. Uri woog het in zijn hand.

‘Niet slecht. Hoeveel Joden heb je ermee om zeep geholpen?’ vroeg hij, half sarcastisch, half serieus.

De vraag leek een ogenblik door het vertrek te zweven, onbeantwoord. Paulsen was met opgetrokken schouders op de rand van het bed gaan zitten en verroerde zich niet. Hij keek naar zijn blote voeten.

Uri gaf hem het pistool terug.

De Duitser nam het aarzelend aan en legde het weer op het nachtkastje.

‘Oké, Adolf, maak je klaar, er staat heel wat op het programma.’

‘Houd op met me Adolf te noemen. Ik heet Friedrich, zoals je heel goed weet, en de meesten noemen me Fritz.’ Na een korte stilte voegde hij eraan toe: ‘In ieder geval als ze met mij bevriend willen zijn.’

‘Ook goed, Fritz,’ zei Uri inschikkelijk. Hij stak hem de hand toe. ‘Noem mij maar Uri.’

Na een korte aarzeling schudde Fritz hem de hand. Toen stond hij op en liep naar de kleine wastafel. ‘Ik moet me alleen nog even scheren,’ zei hij. Hij begon zijn gezicht in te zepen.

Uri keek uit het raam.

‘Hoe lang moet ik die maskerade met de donkere baard en geverfde haren nog volhouden?’ vroeg Fritz.

‘Zal nog wel een poosje duren,’ antwoordde Uri. ‘We mogen geen risico nemen.’

Fritz legde het scheermes weer op de wastafel, keek of het pistool gezekerd was en stak het toen tussen zijn broeksband. Samen liepen ze de trap af.

Het ging in de straten van Tel Aviv levendig toe. Bussen bliezen een zwarte walm uit hun uitlaat, stootten een menselijke vracht uit, slokten nieuwe vrachten op. Vrachtwagens reden zwaarbeladen naar de vele bouwplaatsen die bijna dagelijks verandering brachten in het aanzien van Tel Aviv.

De stad-in-aanbouw vertoonde nauwelijks enige gelijkenis met het beeld van een schilderachtig Midden-Oosten dat de Europeanen met Palestina in verband brachten. De meeste huizen waren gewit, de lijnen van de voorgevels waren strak en duidelijk, de straten breed en recht.

‘Drieduizend,’ zei Uri, bijna als een gids, ‘drieduizend gebouwen hebben ze hier neergezet – allemaal in dezelfde Bauhausstijl van de nieuwe zakelijkheid. Ze hebben zich hier echt kunnen uitleven nadat Adolf hen in Dessous op straat had gezet.’

De storm was overgetrokken, de wind was zo gedraaid dat hij lentewarmte vanuit de Negev meevoerde naar de stad. In het westen hingen witte wolkjes boven de zee. De terrasjes zaten ook deze middag vol.

‘Laten we gaan zitten,’ zei Uri uitnodigend.

Een serveerster kwam in stuntelig Hebreeuws vragen wat ze wensten.

‘Koffie, wittebrood, boter en een paar spiegeleieren,’ bestelde Uri in het Duits.

De serveerster schonk hem een dankbare glimlach. ‘Komt eraan, mijnheer,’ antwoordde ze, eveneens in het Duits.

‘Je zult hier veel landgenoten tegenkomen,’ zei Uri. ‘Ze worden “Jeckes”genoemd en zijn voornamelijk in de dertiger jaren naar Israël gekomen, toen Hitler hen begon te verdrijven. Eerst uit Duitsland en toen uit Oostenrijk. In het begin waren de nazi’s blij dat ze hun Joden konden afschuiven op Palestina. Eichmann heeft zelfs met de zionisten samengewerkt. Dat is vandaag de dag misschien ongelooflijk, maar het is toch waar. Niet dat hij sympathie had voor de Joden, hij wilde maar één ding: weg met hen, richting Tel Aviv, en dat zo snel mogelijk. Telkens wanneer hij zo een stelletje Joden kwijtraakte, was hij daar trots op. In 1941 hebben ze de grenzen definitief gesloten en daarna kwam Auschwitz.’

Uri vertelde dit zonder dat duidelijk werd welke gevoelens hij erbij had. Ondertussen viel hij met grote eetlust aan op de spiegeleieren.

Paulsen keek toe, geïrriteerd omdat de man tegenover hem de geschiedenis van de Europese Joden zo nuchter had samengevat.

Aan het tafeltje naast hen voerden twee vrouwen van middelbare leeftijd een levendig gesprek in het Pools.

Uri draaide zich naar hen om. ‘Zoudt u mij het zoutvaatje even willen aangeven?’ vroeg hij, nu ook overgaand in het Pools.

Een van de vrouwen reikte het hem aan.

‘ Dzi ™ kuje bardzo ,’ bedankte hij hen accentloos.

Hij kreeg in de gaten dat Paulsen hem een vragende blik toewierp. ‘Lemberg,’ zei hij. ‘Mijn familie komt uit Lemberg, of Lwow als je dat liever hebt. Daar had je Polen, Duitsers, Oekraïners, Joden. Wij waren thuis meertalig. Ik was veertien toen we in 1936 vertrokken. Mijn ouders waren zionisten van het zuiverste water. Idealisten, snap je? Theodor Herzl hadden ze even hoog staan als onze Lieve Heer, misschien nog wel hoger. Dat de meeste mensen rondom ons fervente antisemieten waren, heeft ons natuurlijk geholpen om in Erets Jisraël eenvoudigweg het Paradijs te zien. Ze zijn natuurlijk meteen in een kibboets gaan wonen en daar verblijven ze nog steeds, dromend van de verwezenlijking van hun socialistische ideaal. Lemberg is nu ook socialistisch; daar heeft kameraad Stalin voor gezorgd.’

Hij overhandigde Fritz een pakje sigaretten en stak er zelf een op. ‘Wanneer ze gebleven waren, waren ze waarschijnlijk ook in Auschwitz door de schoorsteen gegaan. Of in Sobibor of Treblinka.’

Hij ademde de rook uit via zijn neus. ‘En ik ook,’ voegde hij er nuchter aan toe. Daarbij keek hij naar het heldere blauw van de lucht boven hen.

Na een moment van stilte vervolgde hij: ‘Nu komen ze vanuit heel Europa hiernaartoe, vanuit Hongarije, Roemenië, Frankrijk, Holland en natuurlijk ook vanuit Duitsland. Dat wil zeggen: voor zover de Britten hen toelaten. Momenteel zorgen zij alleen maar voor problemen. Maar goed, dat heb je zelf aan den lijve ondervonden.’

Hij nam weer een trekje van zijn sigaret. ‘Maar wij zullen om iedere Jood vechten. We hebben hier iedere nieuweling nodig om te bereiken dat we onze eigen staat krijgen. Iedere Jood.’

Hij gooide de sigarettenpeuk op de grond en maakte hem met zijn voet uit. ‘Zonder de immigratie zullen we ons tegenover de Arabieren niet kunnen handhaven.’

Voor de eerste keer meende Fritz in zijn stem enige emotie te horen.

‘Daar komt bij dat we aan twee fronten tegelijk moeten strijden, tegen de Arabieren en tegen de Britten. Alleen de laatsten hebben hier in Palestina al honderdduizend man gestationeerd. Dat zijn er behoorlijk veel in vergelijking met onze paar duizend strijders. We moeten de Britten het land uit jagen, en wel zo snel mogelijk.’

Uri legde een paar bankbiljetten op het tafeltje. Ze slenterden een poosje door de straten, tot ze bij de Allenbystraat aankwamen. Tegen de hoek van een huis aan gedrukt stond een vrouw die te zwaar was opgemaakt voor een zonnige middag. Onzeker probeerde ze haar evenwicht te bewaren op schoenen met spitse neuzen en hoge hakken. Ze keek de twee mannen vol verwachting aan.

‘Hallo, Hilda,’ zei Uri op vertrouwelijke toon. En tegen Fritz: ‘Of je het nu gelooft of niet, ze komt net als ik uit Lemberg, uit hetzelfde stadsdeel.’ Hij gaf haar een tikje op haar achterste.

‘Hij hier’ – hij wees naar Fritz – ‘is een nieuwe vriend, rechtstreeks van het schip, zojuist aangekomen. Heeft enkele mensen het leven gered. Doe hem een keer een genoegen, moja kochanka ,’ vleide hij. ‘Ik denk dat het lang geleden is dat hij zoiets geweldigs als jij heeft gezien, van dichtbij, bedoel ik.’

Haar lippen krulden zich tot een glimlach.

Hij voegde er snel aan toe: ‘Gratis, hoor.’

Ze leek een moment te aarzelen; legde zich er toen maar bij neer. ‘Dan heb ik nog iets van je te goed,’ fluisterde ze.

‘Ja, ja, best,’ zei hij met een grijns. Hij pakte Fritz’ hand en legde hem in die van Hilda.

Fritz wilde hem terugtrekken, maar Hilda sloot haar hand stevig om die van hem en trok hem mee naar de ingang van het gebouw waar ze voor stonden. Ze duwde de deur open en ging met hem de trap op naar een klein appartement op de eerste verdieping, waar de ramen met zwarte gordijnen verduisterd waren. In de hoek stond een breed bed en boven het bed hing een grote spiegel. Zonder verdere plichtplegingen begon ze zich uit te kleden.

Fritz bleef staan waar hij stond, niet goed wetend wat te doen.

‘ Co jest ?’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Ik begrijp niet wat je zegt,’ zei hij in het Duits.

Ze glimlachte. ‘Ook goed, dan laat ik het je wel zien,’ zei ze, nu eveneens in het Duits.

Ze maakte zijn riem los en trok zijn broek naar beneden. Het pistool kletterde op de grond. ‘Wat krijgen we nu?’ vroeg ze, niet echt geschrokken.

Met vaardige hand trok ze ook zijn onderbroek naar beneden en raakte zijn geslachtsdeel aan. ‘Interessant,’ zei ze, terwijl ze hem meetrok en op het bed duwde. ‘Het is lang geleden dat ik dat heb gezien.’

Aarzelend keek hij toe terwijl ze het nog eens nieuwsgierig opnam. Hij schraapte zijn keel voordat hij verlegen vroeg: ‘Wat is er eigenlijk zo interessant aan?’

‘Je komt uit Duitsland, maar je hoort niet bij ons. Je bent niet eens besneden.’

Hij deed een poging om het uit te leggen. ‘Ik…’

‘Nu niet,’ zei ze. ‘Praten kunnen we na afloop.’

1 maart 1947

Judith staarde naar het plafond. In het bed naast haar hoorde ze de diepe ademhaling van de bedoeïenenvrouw die na een blindedarmoperatie haar narcose uitsliep. De drie andere bedden waren leeg. Direct naast de deur lag een vrouw uit Dresden, die Roswitha Goldfarb heette en rond de zestig, sterk vermagerd en bleek was. Ze had zich jarenlang in een kelder verstopt om te ontkomen aan de Gestapo en had zo het bombardement overleefd.

Op 13 februari 1945 bevond ze zich in een schuilplaats helemaal achter in een kelder in het centrum van de stad. Iedereen die vooraan in de lange gang zijn toevlucht had gezocht, was dood, gestikt door de vrijkomende gassen tijdens de vuurstorm. Het was haar geluk geweest dat ze wist hoe ze in de schuilkelder van het huis ernaast kon komen. In de chaos na de nacht van het bombardement dwaalden de mensen door de straten van Dresden en lette niemand op de Jodin, een van de tienduizenden daklozen. Ze had het hoofd boven water gehouden tot de Russen kwamen. Een Joodse officier van het Rode Leger had haar na de capitulatie een plek bezorgd in een trein naar Berlijn en het was haar gelukt vandaar in Palestina terecht te komen. Nu lag ze in het Hadassa Ziekenhuis met ongeneeslijke maagkanker.

Judith voelde aan het verband om haar pols. Ze was in leven gebleven. Alleen daarvan was ze zeker. Maar waarvoor was ze in leven gebleven? In het werkkamp in Dachau had ze zich steeds voorgesteld hoe het zou zijn wanneer de verschrikking voorbij was. Samen met de andere gevangenen had ze een doel gehad: de volgende dag halen en elke nieuwe dag weer de daaropvolgende. Er was daar zelfs sprake geweest van enige solidariteit, het gevoel in de ellende bij elkaar te horen. Nu lag ze in een schoon bed, maar ze had geen doel. Waar diende het toe om de volgende dag te halen? Ze was alleen, alleen in een vreemd land.

Roswitha zat rechtop in haar bed de krant te lezen. Op haar neus balanceerde een veel te grote bril. Het omslaan van de bladen was ongewoon goed te horen en werd slechts overstemd door het gekreun van de bedoeïenenvrouw. Af en toe keek ze met een alerte blik in haar ogen naar Judith en knipoogde naar haar. Op haar nachtkastje lag een grote stapel tijdschriften en boeken die ze geleend had bij de bibliotheek van het ziekenhuis. Judith had de indruk dat Roswitha bijna ononderbroken las.

De deur zwaaide open. Dokter Cohen kwam met gezwinde pas binnen, in zijn kielzog zuster Sarah en zuster Hana. Hij ging naast Roswitha staan en pakte haar hand.

Hij deed zijn best om een montere toon aan te slaan. ‘Al bezig met de ochtendlectuur? De zuster zal u zo dadelijk een injectie geven. U weet al dat dat u helpt om goed de dag door te komen.’

Ze schonk hem een dankbare glimlach. Alleen de morfine-injecties hielpen nog om haar pijn te verzachten.

‘Als u redelijk goed Engels kunt lezen, heb ik overigens nog wel een paar tijdschriften uit New York voor u,’ zei hij. ‘Wilt u die hebben?’

Roswitha knikte.

‘Goed, goed, u bent een dappere vrouw. Hana zal ze u zo dadelijk komen brengen.’

Hij wendde zich tot Judith. ‘En hoe gaat het vanochtend met u? Beter?’

Hij wachtte het antwoord niet af, maar keek naar de temperatuurcurve die achter haar bed aan de muur hing. Die gaf een temperatuur van 37,2 aan.

Cohen voelde haar pols en beluisterde toen met de stethoscoop haar longen. ‘Ja, echt al een stuk beter. Nog een paar dagen en het is ons gelukt de longontsteking eronder te krijgen. Vandaag mag het verband eraf.’ Hij knikte naar Hana. ‘Dat mag je zo dadelijk meteen doen.’

Snel liep hij door naar de bedoeïenenvrouw. Hij voelde haar de pols en bekeek even de operatiewond. ‘Ziet er normaal uit. Het zal niet lang meer duren of ze wordt wakker. Dan zullen we nog een keer bij haar kijken.’

Hij keek om zich heen en deed zijn best om iedereen een brede glimlach te laten zien waaruit moest blijken dat alles goed zou komen. Het viel Judith viel echter op dat hij donkere kringen onder zijn ogen had.

‘Goed, tot morgenochtend,’ zei hij.

Hij bleef nog even bij Roswitha staan en streek haar bijna teder over het haar. ‘Hana komt u zo meteen de tijdschriften brengen.’

Roswitha pakte zijn hand en hield deze een ogenblik vast. ‘Ja, dokter, daar verheug ik me op.’

Een poosje later kwam Hana terug met twee exemplaren van het tijdschrift Life ; ze legde ze op Roswitha’s nachtkastje. Hana schudde haar kussen op. ‘Hebt u zin in een kopje thee?’ Roswitha was al in een van de tijdschriften verdiept. ‘Nee, dank je, nu nog even niet,’ antwoordde ze.

Hana draaide zich om naar Judith. ‘Mag ik even naar uw arm kijken?’

Judith stak haar pols uit. Hana pakte een schaar en knipte de pleister door die het verband op zijn plaats hield. Met vaardige handen wikkelde ze het gaas van de pols. De wond dwars over het gewricht was goed genezen. Ze hield een moment in, leek te overleggen of het wel gepast was om de vraag te stellen. Toen stelde ze die toch maar. ‘De cijfers boven uw pols – wat hebben die te betekenen?’

Judith trok snel haar arm terug en probeerde hem instinctief onder het beddengoed te verbergen.

‘Neemt u me niet kwalijk, ik wilde niet... Het was niet mijn bedoeling u te kwetsen,’ zei Hana verschrikt.

Roswitha had het tijdschrift op de beddensprei gelegd en keek door haar grote bril naar de overkant. Hana stond daar met afhangende schouders, niet wetend wat te doen. Judith voelde zich betrapt, als een klein kind.

‘Kom, vertel het haar nu maar,’ moedigde Roswitha haar aan. ‘Het is toch zeker geen schande?’

Langzaam trok Judith de arm weer onder het beddengoed vandaan en stak Hana de pols met de daarin getatoeëerde cijfers toe. ‘Mijn nummer uit het concentratiekamp. Alle gevangenen kregen zo’n nummer.’

Hana’s adem stokte. ‘Dat wist ik niet,’ zei ze bedremmeld.

Judith kreeg een onbehaaglijk gevoel. Wat had deze jonge Arabische vrouw te maken met wat haar was overkomen? Waarom vond zij dit nu zo vervelend? Daartoe had Hana beslist geen reden. Integendeel. Haar bloed stroomde door Judiths aderen.

Judith verlegde onder de sprei haar benen zodat ze aan één kant lagen. ‘Kom maar even op de rand van het bed zitten,’ zei ze.

Met de handen gevouwen op haar schoot deed Hana wat haar was gevraagd.

‘Ik weet dat ik het aan jou te danken heb dat ik nog leef. Dankjewel, Hana,’ zei Judith. ‘Je moet het me maar niet kwalijk nemen dat ik daar zo laat mee kom.’ Ze legde haar hand op Hana’s handen die nog steeds gevouwen op haar schoot lagen.

De leerling-verpleegster bleef een moment heel stil zitten. ‘Hoe was het daarginds? In het kamp, bedoel ik,’ vroeg ze uiteindelijk.

Judith merkte dat achter haar ogen de tranen begonnen te branden. Ze schaamde zich voor deze Arabische jonge vrouw, maar ze voelde zich toch opgelucht toen de tranen eindelijk begonnen te vloeien. Haar lichaam trilde alsof er een aardbeving plaatsvond. Ze wilde schreeuwen, uitschreeuwen wat ze in al die jaren van zwijgen had opgekropt, ze wilde reageren op het negeren, het verdringen, het zich doof houden, maar er steeg slechts een diepe zucht op uit haar borst.

Hana wist niet wat ze moest doen. Uiteindelijk boog ze zich naar Judith toe, nam haar in haar armen en drukte haar voorzichtig tegen zich aan.

Het duurde een hele poos voordat Judith rustiger begon te worden. ‘Het... het spijt me,’ zei ze, terwijl ze met de rug van haar hand probeerde haar tranen af te vegen. ‘Het spijt me... Ik... ik kan er nu niet over praten. Later misschien.’

Judith bleef een moment stil liggen, uitgeput en toch ontspannen. Ze deed een behoedzame poging om te glimlachen.

Hana wekte de indruk dat ze nog onzekerder was geworden. ‘Geeft niets, juffrouw Wertheimer, het was niet mijn bedoeling u aan het praten te krijgen.’

Judith greep spontaan haar handen. ‘Toe, Hana, noem me alsjeblieft Judith. En ik heb het ook niet zo opgevat. Integendeel. Ik ben echt heel blij dat je ernaar hebt gevraagd. Alleen... ik weet niet, het kwam zo onverwacht.’

Er werd op de deur geklopt. Zuster Sarah stak haar hoofd om het hoekje van de deur. ‘Hana? Dokter Cohen heeft je dringend nodig.’

Hana stond op.

Judith hield nog even haar handen vast. ‘Je weet echt niet hoe dankbaar ik je ben,’ zei ze.

Hana streek haar witte verpleegstersuniform glad. ‘Tot straks, juffrouw Wertheimer.’ Blozend verbeterde ze: ‘Tot straks, Judith.’

Judith liet zich terugzakken in het kussen. Ze haalde diep adem. Was dit het gevoel dat je kreeg als je van iets was bevrijd? Deze jonge Arabische vrouw had in ieder geval iets in haar losgemaakt, dat was duidelijk. Ze wist niet precies wat, maar één ding was zeker: Hana was de eerste die naar haar tijd in het kamp had gevraagd sinds ze naar Palestina was gekomen.

Oom Albert, haar laatste verbinding met haar vroegere leven, was dood en begraven. Ze zou pogingen ondernemen om zijn graf te vinden. Haar schoot weer te binnen wat Tamar had gezegd, wat ze over zijn laatste uren had verteld. Er was een Britse officier opgedoken en daardoor was hij zo van streek geraakt dat hij een dodelijke hartaanval had gekregen.

Judith wendde zich tot Roswitha. ‘Is hier ergens een telefoon?’

Roswitha legde het tijdschrift neer en dacht na. ‘Ik geloof dat er in de artsenkamer een is.’

Judith sloeg de beddensprei terug en stond op. Ze werd duizelig en moest zich even aan het hoofdeinde van het bed vasthouden. Zodra dat over was, liep ze de gang op. ‘Waar is de artsenkamer?’ vroeg ze aan een verpleegster die haar een wantrouwige blik toewierp.

De verpleegster maakte een hoofdgebaar in de richting van het einde van de lange gang. Daar hing op een deur een bordje waarop zowel in het Hebreeuws als in het Engels Artsenkamer, verboden toegang stond.

Judith klopte op de deur en duwde tegelijkertijd de deurklink naar beneden.

Dokter Cohen, die bezig was een patiëntendossier door te nemen, keek verrast op. ‘Wie hebben we daar? Hebt u iets nodig?’

‘Nee, nee,’ weerde ze af. ‘Ik moet alleen even dringend gebruikmaken van de telefoon.’

Cohen sloeg het patiëntendossier dicht. ‘Mag ik vragen wie u wilt bellen?’

Judith haalde diep adem. ‘Het Britse hoofdkwartier.’

Jonathan Higgins bladerde het document door en bleef bij een bepaalde bladzijde steken. Deze bekeek hij nauwkeuriger. ‘Wat een smeerlap,’ bromde hij.

Er waren deze week drie meldingen gedaan en er moest steeds opnieuw aan dezelfde dader worden gedacht. Horowitz, Abraham , las hij in het proces-verbaal van de Britse politie. Begin twintig, opvallend kenmerk: kaal hoofd. Pleger van brute aanslagen. De laatste daad: aanslag met handgranaten op een Britse jeep, een dode, twee zwaargewonden. De Irgoen aan te rekenen .

Het rinkelen van de telefoon onderbrak zijn gedachtegang. Hij legde zijn sigaret in de asbak en nam op. ‘Bureau generaal McMillan, u spreekt met sergeant Higgins,’ zei hij.

Hij hoorde een vrouwenstem die Engels sprak met een sterk accent, Duits waarschijnlijk.

‘Wie wilt u spreken? Eerste luitenant Goldsmith?’ Hij reikte naar zijn sigaret. ‘Mag ik vragen waar het om gaat?’

Met een half oor luisterde hij naar de vrouw die een verward verhaal ophing over haar overleden oom. ‘En wat heeft eerste luitenant Goldsmith daarmee te maken? Ah, dat weet u ook niet precies – heb ik dat goed begrepen?’

Higgins was in een slechte bui. Die Joden werden steeds lastiger. En in ieder geval gevaarlijker. De meldingen over de aanslagen op de Engelse soldaten gingen bij hem over de schrijftafel in de kamer die grensde aan die van de bevelvoerende generaal van de Britse strijdkrachten in Palestina. Higgins was er al twintig jaar bij betrokken – eerst Indië en Jemen, toen de invasie in Normandië en ten slotte Duitsland. Hij was een van de soldaten geweest die het concentratiekamp Bergen-Belsen hadden bevrijd. In het begin had hij medelijden met, ja zelfs sympathie voor de slachtoffers van de nazi’s gehad, totdat hij was overgeplaatst naar Palestina.

Hij had zich in het King David Hotel in Jeruzalem bevon-den toen de Irgoen het had opgeblazen. Higgins had er slechts een oorprobleem aan overgehouden, maar er waren meer dan zestig mensen bij omgekomen. Sindsdien waren de aanslagen van de Joden op de militairen toegenomen. Het Britse hoofdkwartier in Jeruzalem deed aan een vesting denken, dicht met verschillende afrasteringen van prikkeldraad omgeven. Ze noemden het Bevingrad, naar de Britse minister van Buitenlandse Zaken Bevin.

Net als bij de meeste andere soldaten was de sympathie voor de Joden bij Higgins geheel en al verdwenen. En net als de meeste andere soldaten wilde Higgins nog maar één ding: naar huis! Hij wilde naar zijn gezin in Lancastershire. De Joden en de Arabieren moesten het maar met elkaar uitvechten, moesten het maar samen zien eens te worden over het Palestinaprobleem. Niemand wist een oplossing, de mensen in Londen niet en ook de Britse mandaatregering niet. De Verenigde Naties moesten nu een manier proberen te vinden om alle partijen tevreden te stellen. Nou, ga je gang, dacht Higgins, veel succes.

‘Ja, eerste luitenant Goldsmith werkt hier, maar hij is momenteel niet aanwezig.’ Hij drukt zijn sigaret uit in de asbak. ‘Wanneer hij terugkomt? Luister, juffrouw, het staat mij niet vrij vreemde mensen over de telefoon inlichtingen te verstrekken die de dienst betreffen.’

Zuchtend pakte hij een potlood. ‘Hoe is uw naam?’ Hij krabbelde die op een stukje papier. Wertheimer, Judith . ‘Ik zal het aan hem doorgeven.’

Higgins legde neer. Eerste luitenant Goldsmith was op dienstreis naar het hoofdkwartier in Caïro. Hij was nog maar kortgeleden hier aangekomen, overgeplaatst door de Britse bezettingstroepen in Berlijn. Was hij niet ook een Jood? Hij behoorde in ieder geval bij de weinigen in generaal McMillans omgeving die niet openlijk anti-Joods waren.

13 maart 1947

Hana wist wat er ging komen. Ze had bijna medelijden met haar vader. Hij kon niet veranderen, hoe graag hij dat ook wilde. Hij moest ervoor zorgen dat de gebruiken in ere werden gehouden.

Mohammed Khalidy stond met de handen op de rug bij het raam naar buiten te kijken. Hij was een statige man. Hoewel hij reeds boven de vijftig was, had hij nog een volle kop met haar; het was alleen sterk vergrijsd. Hij droeg als altijd een kostuum naar westerse snit, met een stropdas.

Hana volgde zijn blik. Buiten veegde hun chauffeur Ali met een stoffer over de ruiten van de nieuwe Chevrolet die haar vader onlangs had gekocht. Mohammed Khalidy’s vader was arts geweest en ook hij had in Egypte en in Londen geneeskunde gestudeerd. Hij sprak naast Arabisch Hebreeuws, Engels en Frans. Op een gegeven moment echter was zijn vader overleden en toen had hij de studie geneeskunde niet afgemaakt. Met het geld dat hij erfde van zijn ouders had hij in het westelijke deel van Jeruzalem woningen laten bouwen. Hana had veel respect voor haar vader.

‘Ik begrijp je wel, Hana,’ zei hij uiteindelijk, zijn blik nog steeds op de buitenwereld gericht, ‘maar je moet ook voor mij begrip hebben. Jousseff maakt deel uit van een van de oudste families in Deir Jassin. Zijn vader is een neef van je moeder. Ik kan hem niet eenvoudigweg vertellen dat het niet doorgaat. Er is beloofd dat jij met hem zou trouwen en aan die belofte moeten we ons houden. De eer van onze familie hangt ervan af.’

Hana haalde een keer diep adem voordat ze zei: ‘U weet dat hij niet bij ons past, vader. Dat weet u evengoed als
ik.’

Mohammed Khalidy draaide zich om en keek haar door zijn bril met stalen montuur aandachtig aan.

‘Hij wordt ook steeds radicaler, hij komt steeds meer onder de invloed van de moefti te staan. En bovendien: ik houd niet van hem.’

Khalidy zag er opeens moe uit. Jousseff was ongetwijfeld het zwarte schaap van de familie. Hij was voortijdig van school gegaan, het werk in de bakkerij verveelde hem en hij was in zijn beroep gespeend van elke eerzucht. In plaats daarvan had hij zich bij de aanhangers van Hadj Amin Husseini aangesloten. De voormalige moefti van Jeruzalem had na zijn tijd in Berlijn, waar hij met de nazi’s heulde, de wijk genomen naar Caïro. Hij had zijn leven gewijd aan de strijd tegen de Joden in Palestina en vond nu steeds meer bereidwillige aanhangers, vooral onder de jongeren, die de Joden terug wilden drijven in de zee.

Khalidy deed een stap naar zijn dochter toe. ‘Je weet dat ik trots op je ben,’ zei hij enigszins onbeholpen. ‘Ik heb zelf ooit medicus willen worden en nu help jij in ieder geval de mensen.’

Hana zweeg. Ze realiseerde zich hoe moeilijk de situatie voor haar vader was. Tot nog toe had hij haar haar gang laten gaan, maar hoe lang kon hij het huwelijk nog tegenhouden? Het was al vroeg geregeld, toen beiden nog tieners waren en nog niet gebleken was dat Jousseff een heethoofd van de ergste soort was. In Deir Jassin namen nog maar weinig mensen deel aan de kruistocht van de moefti om Palestina te bevrijden van de Joodse immigranten.

Khalidy was het met de moektar eens dat het belangrijk was goede betrekkingen met de Joden in Jeruzalem te onderhouden. Iedereen profiteerde ervan als het rustig bleef. De leiders van het dorp hadden ook contacten met de Hagana; ze hadden met elkaar onderhandeld en waren een tijdelijke opschorting van de vijandelijkheden overeengekomen, die nog steeds standhield.

‘Ik zal met mijn neef gaan praten,’ zei Khalidy. ‘Hij moet Jousseff maar eens flink onder handen nemen.’

Hana bleef met gebogen hoofd staan waar ze stond. ‘Ik moet weg, ik heb vandaag late dienst.’

Ze had er het liefst nog aan toegevoegd: ‘Ik zal hem vandaag zien, en al probeert Jousseff nog honderd keer druk op me uit te oefenen, ik houd niet van hem. Ik houd alleen maar van David.’

Hana had een boeket voorjaarsbloemen gekocht. Zorgvuldig schikte ze de bloemen in de vaas en bracht ze toen naar Judiths ziekenkamer.

‘Voor mij?’

Hana knikte.

‘Maar, Hana, dat is toch... Ik weet gewoon niet wat ik zeggen moet.’

Hana plukte verlegen aan de bloemen. ‘Het is een afscheidsgeschenk,’ zei ze.

Judith ging met een ruk rechtop in het bed zitten en duwde zichzelf omhoog totdat ze Hana kon omhelzen. Ze drukte haar zo stevig tegen zich aan dat de jonge Arabische vrouw bijna geen lucht meer kon krijgen. Judith huilde. ‘Ik weet echt niet, Hana, hoe ik je bedanken moet. Voor alles. Voor alles wat je voor mij hebt gedaan.’

Het kostte Hana moeite haar tranen te bedwingen. ‘Wat ga je doen?’

‘Ik ga terug naar de kibboets. Daar zijn ze bereid me onderdak te verschaffen. Het is de enige plek waar ik naartoe kan,’ antwoordde Judith nadat ze enigszins tot rust was gekomen. ‘En jij?’

Hana’s gezicht betrok. Stug antwoordde ze: ‘Ik? Ik blijf hier totdat ik klaar ben met mijn verpleegstersopleiding.’

Judith voelde zich zwak. Een paar keer bleef ze op de trap stilstaan om uit te rusten. Met de ene hand zocht ze steun tegen de muur, met de andere hield ze Hana’s boeket vast. Ze hoorde iets achter zich.

Sjimon kwam met een rood aangelopen gezicht van de straat naar boven gerend, een bal onder de arm. Toen hij bij Judith was aangekomen, keek hij naar haar op.

‘Is je moeder thuis?’ vroeg Judith.

Sjimon knikte, beklom voor haar uit de nog resterende traptreden en belde aan alsof er brand was.

Tamar Schiff deed open.

‘De tante is hier, u weet wel, Judith met de gewonde arm!’

Tamar liep de hal in en zag Judith op de trap staan. Haastig ging ze haar tegemoet om haar te ondersteunen. ‘Kom, laat me je helpen.’ Ze gaf Judith een arm. Samen namen ze de laatste traptreden.

Eenmaal binnen voerde Tamar Judith mee naar een stoel. ‘Ga zitten. Ik heb net sirooplimonade gemaakt.’

Even later zette ze een glas voor Judith neer, die er een slokje van nam. ‘Ik wilde alleen even afscheid komen ne-
men en je natuurlijk nog een keer bedanken,’ zei Judith zacht.

‘Ben je van plan te vertrekken? Je wilt Jeruzalem werkelijk verlaten?’ vroeg Tamar.

‘Ja, hier heb ik te veel sombere herinneringen. Je weet wel... Oom Albert, mijn...’ – ze zocht naar woorden – ‘mijn reactie op zijn overlijden, het ziekenhuis...’

Tamar probeerde haar op andere gedachten te brengen. ‘Blijf toch hier. We vinden vast wel een onderkomen voor je, we hebben jonge mensen nodig in Jeruzalem. Je mag eerst wel een tijdje hier bij ons komen wonen; dat is geen probleem, echt niet.’

‘Aardig van je, Tamar, heel erg bedankt, maar ik kan hier niet blijven. In de kibboets kan ik me in ieder geval nog een beetje nuttig maken. Ik heb gewoon een plek nodig waar ik thuishoor.’

Een stukje vaderland, had ze willen zeggen, maar ze kreeg het niet over haar lippen. Vaderland? Wat was voor haar het vaderland? Duitsland kon het niet zijn en hier, in Jeruzalem, was het laatste stukje vaderland gestorven, vergaan, voorgoed verdwenen.

Judith kwam overeind. Tamar sprong op om haar te ondersteunen, maar Judith liet het niet toe. ‘Ik red het wel, dank je,’ zei ze. ‘Ik moet weg, mijn bus naar Jardeniem gaat over een kwartier.’

Tamar rende naar de keuken. Een paar tellen later kwam ze terug met een pakketje in de hand. ‘Alsjeblieft, een halve kaaskoek, voor onderweg. Verder heb ik niets bijzonders in huis,’ zei ze.

Ze duwde Judith de kaaskoek in de hand en gaf haar een kus op de wang. ‘Sjimon,’ riep ze toen in de richting van de kinderkamer, ‘breng jij Judith even naar de bus? Daarna moet je meteen weer terugkomen, hoor.’

Sjimon kwam met de bal onder de arm uit de kamer. ‘Mag ik daarna nog een half uur voetballen, ima ?’ bedelde hij. ‘Menachem heeft gezegd dat ik de beste keeper ben.’

Tamar gaf hem een aai over zijn bol. ‘Nou, goed dan, een half uur.’

De bus stopte met piepende remmen op de weg die naar de kibboets Jardeniem voerde. Alleen Judith stapte uit. Het boeket bloemen van Hana hield ze nog steeds in haar hand.

Jaël stond haar op te wachten. Ze gaf Judith een vluchtige kus op de wang. ‘Daar ben je weer,’ zei ze vriendelijk. ‘Je hebt vast veel te vertellen.’

Judith ging er niet op in. ‘Ja, daar ben ik weer,’ zei ze alleen maar.

Ze keek om zich heen. In de korte tijd dat ze weg was geweest, waren de inwoners van Jardeniem begonnen met de bouw van twee nieuwe stevige gebouwen die binnenkort een paar tenten moesten vervangen. Op dat moment werden ze juist van daken voorzien. Jaël hoorde bij de gelukkigen die al een kamer in een van de houten huizen hadden, zoals ze Judith op weg naar een tent vertelde.

‘Het spijt me, maar we zullen je eerst nog even hierin moeten onderbrengen. Later kun je met mij de kamer delen als je dat wilt, maar vandaag...’ Ze lachte verlegen. ‘Uri komt.’

Een lid van de Palmach reed hen op een bruine hengst voorbij, zijn machinegeweer in de aanslag.

‘De laatste paar nachten is het rustig gebleven. De Arabieren hebben kennelijk hun lesje geleerd,’ zei Jaël toen ze Judiths vragende blik opving, ‘maar ik ben bang dat er geen reden is om minder op onze hoede te zijn. Hoe sterker de jisjoev – de Joodse bevolking – wordt, des te sterker wordt ook de tegenstand.’

In de tent aangekomen wees Jaël haar een vrij bed aan.

Judith keek zoekend om zich heen. ‘Kan ik hier ergens een vaas vinden?’

Jaël lachte. ‘Ik ben zo terug.’

Even later kwam ze terug met een jampot die ze met water had gevuld. ‘Iets anders hebben we jammer genoeg niet,’ zei ze. ‘Je weet dat ze in een kibboets eenvoudig leven.’

Judith schikte de bloemen zorgvuldig en zette ze naast haar bed.

‘Een afscheidsgeschenk? Van een aardige arts?’

‘Ja, een afscheidsgeschenk,’ antwoordde Judith, ‘van een Arabische vrouw. Hana heet ze.’

Het vuur laaide die avond hoog op, de warmte ervan was bij de tafel waarop de wijnflessen stonden te voelen.

‘Van de berg Karmel,’ zei Jaël terwijl ze Judith een glas aangaf. ‘ Lechajim .’

Judith nam aarzelend een slokje. Ze was er niet meer aan gewend alcohol te drinken.

Jaël dronk haar glas leeg alsof ze bang was dat het haar verboden zou worden. Om de haverklap keek ze op haar horloge. ‘Hij heeft gezegd dat hij komt,’ giechelde ze, ‘en je kunt van hem op aan.’ Ze schonk haar glas voor de zoveelste keer vol. ‘Hé, kom op, Judith, wees nu geen spelbreker.’

Judith nam nog een slokje en moest hoesten.

Jaël klopte haar op de rug. ‘Wie flink doorwerkt, moet ook flink feestvieren,’ zei ze.

In de verte was motorgeronk te horen.

Jaël straalde. ‘Daar zul je hem hebben.’

Een paar minuten later kwam er een oude Ford aangereden. Twee mannen stapten uit. Jaël sprong overeind en liep op de grootste van de twee af, sloeg haar armen om hem heen en kuste hem op de mond.

Uri bevrijdde zich lachend uit haar omhelzing en haalde iets van de achterbank van de Ford. Het was een fles, die hij aan Jaël gaf. ‘Franse champagne,’ zei hij, ‘of je het nu gelooft of niet. Uit Tel Aviv.’

Hij vertelde er niet bij dat iemand van de Hagana hem uit een Brits depot had gestolen.

Hij pakte nog iets van de achterbank. Dit keer was het een rode roos. ‘Hartelijk gefeliciteerd met je verjaardag,’ riep hij zo luid dat iedereen het kon horen en hij gaf ook de roos aan Jaël. Hij kuste haar, sloeg een arm om haar middel en wervelde met haar in de rondte.

Na drie rondjes zette hij haar weer op de grond. Hij wees naar de man die met hem meegekomen was. ‘Dit is Fritz, een vriend.’

Ben Zvi, een immigrant uit Roemenië, had zijn accordeon tevoorschijn gehaald en begon met veel inzet te spelen. De jonge kibboetsniks stonden op en gingen hand in hand in een kring om Uri en Jaël heen staan. Ze begonnen rond het vuur de hora te dansen. Deze volksdans hield in dat iedere danser in een rechtsom draaiende kring op het ritme van de muziek eerst drie passen één kant op deed en dan een pas terug, waarbij je eerst de linker- en dan de rechtervoet verzette. De kring draaide almaar sneller in het rond.

Jaël slaakte een vreugdekreet. Toen ze zag dat Judith nog aan de tafel zat, wenkte ze haar. ‘Kom nou, kom, doe mee.’

Met tegenzin stond Judith op en voegde zich in de kring. De wijn kreeg zijn uitwerking op haar; ze moest moeite doen om in de pas te lopen. Het bloed steeg haar naar het hoofd, de vlammen werden wazig voor haar ogen. Als de twee dansers rechts en links van haar haar niet stevig bij de hand hadden gehouden, was ze waarschijnlijk omgevallen. Maar ze liet zich meevoeren en uiteindelijk ging ze helemaal op in het ritme van de dans.

De muziek verstomde, iedereen was buiten adem. Judith vond met moeite haar tafeltje terug. Onmiddellijk werden de glazen opnieuw gevuld met rode wijn. Ze liet haar blik over de tafels dwalen, op zoek naar een fles water. Helemaal aan de rand, ver van de anderen, zat de man die Uri meegebracht had. De vlammen laaiden op toen Uri een nieuw houtblok op het vuur gooide. Het lichtschijnsel van het vuur viel op het gezicht van de man. Hun blikken kruisten elkaar. Judith schrok. Ze wist nu opeens zeker waar ze deze blauwe ogen voor het eerst had gezien. Dat was in april 1945 geweest, in Dachau.

Judith keerde zich in haar smalle bed van de ene op de andere zij. Af en toe werd ze wakker; dan trok ze de wollen deken over haar schouders en viel weer in een onrustige slaap. De nachten waren in het noordelijke deel van Galilea nog steeds koud. De wijn waaraan ze niet gewend was, het dansen om het vuur en de onverwachte herinnering verweefden zich in haar dromen tot een mengeling van realiteit en fictie.

Zijn ogen drongen haar bewustzijn binnen. Ze waren haar destijds al opgevallen, toen in Dachau de dagen van de wraak aangebroken waren. Hij stond midden in een groep Amerikaanse soldaten die zich beschermend om hem heen hadden geschaard. Een paar meter verderop stond een groep gevangenen, van wie er een paar een wapen droegen. Die hadden ze afgepakt van de SS-bewakers; de Amerikanen hadden de andere kant opgekeken. Bij de overname van het kamp hadden de soldaten de trein gevonden, gevuld met honderden lijken van gevangenen, vel over been, in gestreepte concentratiekampkleding, gestorven van honger en van uitputting. Het was de SS niet meer gelukt om ze weg te werken. Zodoende was deze berg lijken een gruwelijk bewijs van de terreur die ook in Dachau had gewoed. Er waren in het bioscoopjournaal beelden van verschenen die de hele wereld waren overgegaan. Toen pas, in die lentedagen in Beieren, werd het vele Amerikaanse soldaten duidelijk wat het naziregime had ingehouden, waar het bij deze oorlog om gegaan was, en ze waren ten opzichte van de Duitsers vervuld van woede, van afschuw. Ze lieten de gevangenen wraak nemen! Ongeveer driehonderd bewakers die deel uitmaakten van de SS hadden ze neergeschoten, zonder dat het Amerikaanse leger ingreep.

Judith herinnerde zich de man in uniform zonder kentekenen van zijn rang, maar met de runentekens van de SS op de kraagspiegel. Toch hadden de Amerikaanse soldaten hem tegen de gevangenen, tegen hun wraakzucht, hun woeste, opgekropte, nietsontziende woede beschermd. Ze brachten hem in veiligheid door hem in een jeep te zetten en met hem het kamp uit te rijden.

Judith trok de wollen deken over haar hoofd. Ze probeerde tevergeefs het beeld uit haar hoofd te zetten. Pas toen de ochtendschemering binnendrong in de tent, viel ze weer in een onrustige slaap.

Uri zat aan het hoofdeinde van de lange tafel smakelijk te eten. Jaël zat dicht tegen hem aan met een kop koffie in de hand. Fritz Paulsen had een plaatsje alleen aan het andere uiteinde van de tafel opgezocht. De kibboetsniks lieten drie plekken tussen hen en de vreemdeling in vrij. Door de opengemaakte ingang van de tent drong de intense geur van de bloesem van sinaasappelbomen naar binnen. Jardeniem had een begin gemaakt met het aanplanten van sinaasappelbomen en die stonden nu allemaal in volle bloei.

Judith zag de vrije plekken naast de Duitser en ging naast hem zitten. Ze pakte de koffiepot en schonk voor zichzelf in. ‘U ook?’ vroeg ze.

Fritz knikte.

Ze zaten een tijdje naast elkaar zonder iets te zeggen.

‘Ik moet u bedanken,’ zei Judith.

Fritz reageerde niet.

‘U hebt mijn leven gered in de opblaasboot voor de kust.’

Hij glimlachte gereserveerd, maar reageerde er verder niet op.

Judith reikte hem vormelijk de hand. ‘Judith Wertheimer, uit Berlijn,’ zei ze. ‘Laatste verblijfplaats Dachau.’

Fritz schudde de hand aarzelend, maar liet hem meteen weer los. ‘Fritz Paulsen,’ murmelde hij. ‘Ik kom ook uit Berlijn.’

Judith liet de koffie in haar kopje ronddraaien, maar hield daar opeens mee op. Ze vermande zich. ‘Ik heb u al eens eerder gezien, in Dachau. U was toen in uniform. Een SS-uniform.’

Fritz zette zijn kopje onbesuisd neer. Judith zag hoe zijn verschrikte blik snel naar Uri ging, maar die was met zijn arm om Jaëls middel in gesprek met de persoon die aan de andere kant naast hem aan tafel zat.

‘In Dachau?’ vroeg hij uiteindelijk.

‘Ja, in Dachau. Op 28 april 1945 om precies te zijn,’ voegde ze eraan toe. ‘Of vergis ik me daarin?’

Fritz sloeg zijn ogen neer en schudde na een tijdje zijn hoofd. ‘Nee, u vergist zich niet. Ik heb het kamp overleefd, net als u.’

Judith ging rechtop zitten. ‘Wat wilt u daarmee zeggen? U hoorde bij de andere partij, bij de moordenaars!’

Fritz pakte haar hand. ‘Niet hier. Ik ga wel met u mee naar buiten als u wilt.’

Met tegenzin stond Judith op en liep achter hem aan naar de uitgang van de tent.

Ze liepen naar een groepje sinaasappelbomen. Judith snoof de geur op. De voorjaarszon won nu al aan kracht. Het was een heldere ochtend, de lucht was wolkeloos. Boven de velden cirkelde een valk, op zoek naar buit. Opeens suisde hij naar beneden en meteen daarop weer snel omhoog, met een muis in zijn klauwen. Hij zwenkte in de richting van het Arabische dorp, waar uit de schoorstenen slierten rook opstegen. Op de houten wachttoren aan de rand van de kibboets zocht een man van de Palmach, karabijn om de hals, met een verrekijker de omgeving af. Judith vond dat hij dit vredige beeld verstoorde. Een moment verdrong ze de reden van deze wandeling.

Onverwachts onderbrak Fritz haar gedachtegang. ‘Als de Amerikanen een dag later waren gekomen, zou ik dood zijn geweest,’ zei hij.

Judith bleef staan. ‘Hoe bedoelt u?’

‘De deserteurs van de SS werden naar Dachau gestuurd om daar geëxecuteerd te worden. Of liever gezegd: wat de SS voor deserteurs liet doorgaan.’

‘In Dachau? SS-deserteurs?’ Ze keek hem ongelovig aan.

‘Ja, die had je ook binnen de SS. Lui die niet meer in de Führer geloofden, die niet meer wilden meedoen.’

Judith zag het weer voor zich: Fritz Paulsen, omgeven door Amerikanen, in SS-uniform, maar zonder onderscheidingstekenen.

‘Ik was een van hen.’

Judith zette zich weer in beweging. Fritz volgde haar voorbeeld.

‘Maar u was bij de SS,’ hield ze vol.

‘Ja. En ook nog vrijwillig, dat geef ik toe. Ik trad toe zodra ik daar oud genoeg voor was, meteen na de Hitlerjugend .’

De valk was teruggekeerd van zijn nest en cirkelde nu direct boven hen.

‘U hebt gezegd dat u uit Berlijn komt,’ vervolgde Fritz. ‘Mag ik u vragen in welk deel van de stad u woonde?’

‘In Dahlem. Hoezo?’

‘Bent u wel eens in Wedding geweest?’

Judith schudde haar hoofd.

‘Daar ben ik opgegroeid. In het achterste deel van een huis, vijfde verdieping, wc in het trappenhuis. Een Berlijnse arbeiderswijk. Mijn vader keerde gehandicapt terug uit de Eerste Wereldoorlog; zijn linkerarm was eraf geschoten. We waren met ons zessen. In het begin had hij nog werk, als nachtwaker, totdat de wereldeconomie instortte. Net als miljoenen anderen was hij jarenlang werkeloos. Chaos op straat, honger. Weet u wat het is om als kind voortdurend honger te hebben? En toen kwam Hitler, die bijna van de ene op de andere dag een einde maakte aan de chaotische toestanden. Ja, op zijn manier, maar het ging weer de goede kant op. Mijn vader sloot zich bij de nazi’s aan. Geestdriftig. En ik kort daarna ook.’

Van haar stuk gebracht bleef Judith staan.

‘Ja, het is waar, hij heeft de Joden verdreven, eerst uit het openbare leven en toen uit Duitsland. Dat hebben de Joden aan zichzelf te wijten, vertelde men ons bij de Hitlerjugend ; het is hun schuld dat alles achteruitgaat, het zijn bloedzuigers. We waren jong, we geloofden dat.’ Hij liet een onaangenaam lachje horen. ‘Toen werd het oorlog. Er werden grote overwinningen behaald; van Noorwegen tot aan de woestijn in Noord-Afrika behoorde de wereld Duitsland toe. Niemand kon ons tegenhouden. Hitler in Wenen, in Parijs; de Führer beval en wij gehoorzaamden. En de SS had trouw hoog in het vaandel staan. Jawel, ik was erbij, ik was een van hen.’

‘Maar u moet het toch gezien hebben, de moorden achter het front, de massa-executies, de razzia’s.’

‘Ja, dat heb ik gezien. In het begin dacht ik dat het zo moest, dat het bij oorlog hoort. Oog om oog, tand om tand. Dat was de tol die betaald moest worden, zodat Duitsland weer een grote natie zou worden. En toen kwamen de twijfels, niet alleen vanwege Stalingrad. De nachtelijke bombardementen door de Britten werden heviger, mijn vader was dood, mijn moeder een halfjaar later ook en dan had je natuurlijk nog de concentratiekampen. Ik was er zelf niet geweest, maar ik heb ervan geweten. Ik kan niets goedpraten, ik was aan te veel andere zaken medeplichtig, maar op een gegeven moment heb ik ingezien dat het verkeerd was. Ik heb geprobeerd te helpen waar ik kon. Misschien niet consequent genoeg, misschien niet moedig genoeg, misschien te laat, maar toen ik op een dag een bejaarde Jodin liet ontsnappen hebben ze me betrapt. En toen werd ik op transport gesteld naar Dachau, kort voordat de oorlog afliep. Ik dacht: nu ben ik er geweest. En ik was opgelucht, ondanks alles.’

Deels geboeid, deels vervuld van afschuw had Judith geluisterd, zonder hem ook maar één keer te onderbreken. Opeens vond ze de idylle van deze ochtend smakeloos, ongepast. Ze wist niet hoe ze moest omgaan met alles wat ze daarnet had gehoord, wist niet meer wat goed en wat verkeerd was.

Ze dacht nog een keer na over die dag in Dachau, haalde zich het beeld voor de geest van die eerste keer dat ze deze Fritz Paulsen had gezien. Er klopte iets niet. Ze zag hem voor zich met zijn opvallend blauwe ogen op het moment dat de Amerikanen hem in de jeep zetten.

Opeens schoot het haar weer te binnen. ‘U was destijds blond. Een goede Duitser, blond met blauwe ogen, een ideale nazi. Waarom, mijnheer Paulsen, hebt u uw haar zwart geverfd?’

Hij gaf geen antwoord.

‘En wat doet u hier in Palestina?’

Ook deze keer ging hij niet op haar vraag in, maar ze liet het er niet bij zitten.

‘Als u mij geen antwoord geeft, wat let mij dan om tegen de anderen te gaan zeggen: er houdt zich hier een vroegere SS’er schuil?’

Fritz keek haar rustig aan. ‘U moet doen wat u niet laten kunt, maar ik denk dat u dan grote problemen met Uri krijgt.’

15 maart 1947

Aan de andere kant van het dal, tegenover de Scopusberg, glinsterden de lichtjes van Jeruzalem onder een heldere sterrenhemel. In de gangen van het Hadassa Ziekenhuis was na een slopende dag de rust weergekeerd. Slechts af en toe was nog het geschuifel van in pantoffels gestoken voeten te horen: patiënten op weg naar het toilet.

David Cohen zat aan zijn bureau in zijn ogen te wrijven. Hij klapte het patiëntendossier van een gecompliceerd geval uit Teheran dicht en legde zijn benen op de tafel. De telefoon had het laatste uur niet meer gerinkeld en nu werd hij zich ervan bewust hoe uitgeput hij was. David pakte het koffiekopje op en stelde vast dat het leeg was. Hij pakte een pakje sigaretten uit de la, haalde er een sigaret uit en speelde met de lucifers. Dat moet je niet doen, zei hij tegen zichzelf, nu niet en ook straks niet. Hij rookte te veel, een slechte gewoonte uit zijn diensttijd. Hij legde de sigaret naast het dossier. Toen werd er zacht op de deur geklopt. ‘Binnen,’ riep hij.

Hana keek om het hoekje van de deur. ‘Ik wil alleen maar vragen of ik nog iets doen kan.’

David wierp een blik op zijn horloge. Kort na middernacht. ‘Nee, dank je,’ zei hij automatisch. Toen bedacht hij zich. ‘Het zou fijn zijn als je nog een kop koffie zou weten te bemachtigen.’

Zonder iets te zeggen trok ze de deur achter zich dicht.

David duwde zich omhoog uit zijn stoel en liep naar het raam. Hij had een hekel aan zelfmedelijden. Toch gaf hij zich er op dit moment aan over. Wat doe ik hier eigenlijk? vroeg hij zich af.

Deze vraag had hij zich de laatste weken keer op keer gesteld. Hij had thuis kunnen zitten, in Brooklyn, en het moment kunnen afwachten waarop hij de goedlopende praktijk van zijn vader in het centrum van Manhattan over kon nemen. Zijn vader zou hem er dankbaar voor zijn, zeer dankbaar zelfs. Zijn moeder zou zich dan niet meer voortdurend zorgen hoeven te maken over de steeds bedenkelijker wordende berichten uit Palestina. En hijzelf? Ja, hoe zou het hem daar vergaan? Hij zou zich waarschijnlijk verschrikkelijk vervelen. En nog meer roken. Totdat er eindelijk eens iets gebeurde.

Hij moest aan Lea denken. Die wilde altijd alles hebben, en wel meteen. Ze wilde graag een huis in Central Park, twee kinderen, ten minste twee kindermeisjes, een vakantiehuis in Nantucket op de noordpunt van Long Island, in de winter op vakantie in Florida, en ze wilde hem hebben. Dat had ze ook bijna voor elkaar gekregen, maar gelukkig niet helemaal! Ze was een JAP – wat de Joden in New York vol zelfspot een ‘Joods-Amerikaanse prinses’ noemden – zeer met zichzelf ingenomen en vooral bedacht op haar eigen gewin.

Als David eerlijk was, moest hij bekennen dat zij een van de redenen was geweest waarom hij geschreven had op de personeelsadvertentie van het Hadassa Ziekenhuis. Ze had hem laten zien hoe zijn leven níet moest verlopen. Lea was diep gekrenkt geweest en had een enorme scène gemaakt. Acht weken later had ze zich met een bankier verloofd.

De laatste maanden van de oorlog had hij als jonge militaire arts doorgebracht in Noord-Afrika, waar nog gevochten werd toen in Europa de wapens al wekenlang zwegen, en gezien wat de eerste atoombom op Hiroshima voor uitwerking had gehad op de mensen. Daardoor had hij aanvankelijk niet gezien wat het bioscoopjournaal toonde over de bevrijding van concentratiekampen waarvan hij de namen nog nooit had gehoord: Auschwitz, Treblinka, Bergen-Belsen, Dachau. Pas toen hij kort daarna terugkeerde naar New York, begon hij te begrijpen wat er in Europa was voorgevallen. Hij was nooit een gelovige Jood geweest. In zijn familie hielden ze zich eigenlijk alleen nog maar met religie bezig op Jom Kipoer, en eventueel met Chanoeka in plaats van het kerstfeest dat de christenen om hen heen vierden, maar nu begon hij zich geleidelijk aan voor de eigen geschiedenis te interesseren, voor zijn wortels. Zijn grootouders waren aan het eind van de negentiende eeuw vanuit Oekraïne naar de Verenigde Staten gekomen; hij herinnerde zich dat ze thuis nog Jiddisj hadden gesproken. Sinds de oorlog was afgelopen hoorde hij hoe langer hoe meer berichten die het onvoorstelbare staafden: de nazi’s hadden miljoenen Europese Joden omgebracht. Systematisch. Bij David had dat tot uitwerking gehad dat hij zich voor het eerst Jood voelde, overlevende van een ras dat de nazi’s volledig hadden willen uitroeien. Toen hij in de New York Times een artikel over het Hadassa Ziekenhuis las, had hij van het ene op het andere moment het besluit genomen te solliciteren. Dat was een jaar geleden geweest, in het voorjaar van 1946.

Geklop op de deur haalde hem uit zijn gedachten.

Hana kwam binnen met een koffiepot. ‘Uw koffie, dokter.’

Hij liep terug naar zijn bureau en liet voor zich inschenken. ‘Toe, Hana, wil je me niet gezelschap houden?’ vroeg hij terwijl hij nog een kopje van de plank pakte.

Na een korte aarzeling ging ze op het randje van de stoel voor zijn bureau zitten, haar benen dicht tegen elkaar aan, haar rug recht. ‘Graag, dokter Cohen.’

‘Laten we maar wat minder afstandelijk doen,’ zei hij. ‘Bij ons in Amerika noemen we elkaar bij de voornaam. Zeg maar David.’

Ze kleurde. ‘Graag, dokter...’ Na een korte stilte voegde ze eraan toe: ‘Graag, David.’

Onrustig speelde hij met de sigaret. Het was bijna een uur ’s nachts en hier zat hij met deze Arabische jonge vrouw in de artsenkamer koffie te drinken. Hij wist niet goed wat hij moest denken van de situatie die hijzelf had bewerkstelligd. Opeens reikte hij naar de lucifers. De pot op met al zijn goede voornemens! Genietend liet hij de rook via zijn neus ontsnappen.

Hana zat als vastgenageld op haar stoel, haar handen op haar benen.

Die benen waren, vond David, enigszins te dik, niet zo volmaakt als die van Lea. Hana was helemaal een tikkeltje dikker dan Lea. De laatste was feitelijk mager, dacht hij, en hij merkte dat hij Hana inwendig begon te verdedigen. Ze had in ieder geval een knapper gezicht, veel knapper. Gelijkmatig, fijnbesneden, met een enigszins oosterse inslag. En dat dikke, zwarte halflange haar dat ze opgestoken droeg onder haar witte verpleegsterskapje…

Zijn blik dwaalde terug naar haar benen. Hij merkte dat ze hem opwonden. Hij nam voor de zoveelste keer een trekje van zijn sigaret. Hoe lang had ze al hier met hem samengewerkt? Waarom viel het hem nu pas op hoe knap ze was?

Bijna ontsnapte hem een lelijk woord. Hij rookte zijn sigaret op tot aan de filter en kon zich er nog net van weerhouden er weer een op te steken. Hij besefte opeens dat hij al die tijd had gezwegen.

Hana zat hem strak aan te kijken.

‘Neem me niet kwalijk, ik was in gedachten,’ zei hij.

Ze glimlachte beleefd. Niets in haar gezicht verried haar gevoelens.

Hij stond op, liep om het bureau heen, nam haar bij de hand en trok haar mee naar het raam. De sikkel van een wassende maan hing boven de stad en spiegelde zich in het goud van de Rotskoepel.

‘Jeruzalem,’ zei hij. ‘Heel bijzonder.’ Hana zweeg, maar hij was zich bewust van haar nabijheid. ‘Net zo bijzonder als ik,’ grapte hij.

Hij stond nu achter haar en trok de schuifjes die haar kapje op zijn plaats hielden uit haar haar. Het haar golfde naar beneden. Hij streelde het voorzichtig. Ze liet het gebeuren, zonder zich te verroeren. Zijn handen beroerden haar hals, masseerden die licht, gleden verder naar beneden en pakten van achteraf haar schouders vast. Hij aarzelde.

Toen draaide zij zich met een ruk om, sloeg haar armen om zijn hals en kuste hem hartstochtelijk op de mond.

3 april 1947

Judith zat met een al behoorlijk verfomfaaid leerboek op haar knieën op een steen naast het weiland dat geheel met stenen en wilde voorjaarsbloemen bezaaid was.

‘ Boker tov ,’ spelde ze. Daarna zei ze het een paar keer hardop. ‘ Boker tov , goedemorgen.’

Ze liet haar vinger verder omlaag glijden over de lijst met woordjes. ‘ Leila tov , goedenacht. Mazzel tov , het beste.’

Een schaap duwde zijn snuit tegen haar been. Ze keek op en liet haar blik over de kudde dwalen. De ongeveer veertig schapen graasden rustig, lammetjes zochten naar de uiers van hun moeder; een beeld van bijna bijbelse vreedzaamheid. Judith richtte haar aandacht weer op haar leerboek.

In Jardeniem zelf werd het geblaat van de schapen overstemd door het gehamer van de kibboetsniks die bezig waren het dak van het nieuwe houten huis op zijn plek vast te spijkeren. De nederzetting breidde zich in rap tempo uit.

Judith was eraan gewend geraakt dat zij de kleine kudde hoedde. In het begin had ze ertegen geprotesteerd, maar ze had moeten inzien dat ze verder weinig in de kibboets kon bijdragen. Van landbouw wist ze helemaal niets en voor het zware werk op het veld dat ook bij het alledaagse leven van de vrouwen hoorde, was ze nog te zwak.

Jaël had een poging gedaan om haar te troosten. ‘We willen een grote kudde fokken en jij kunt daarbij helpen,’ had ze haar voorgehouden. ‘Iedereen hier moet doen wat hij het beste kan.’

Vanmorgen had Jaël haar hier zelfs een kop koffie gebracht. Ze straalde. Uri had de kibboets laat in de avond een kort bezoek gebracht. Hij had, verstopt onder een deken, drie geweren meegebracht, een kist munitie en ook nog een paar zelfgemaakte handgranaten.

Judith maakte gebruik van de tijd die ze met de kudde doorbracht om verbetering te brengen in haar povere kennis van het Hebreeuws. Jardeniem was een nederzetting waar men allerlei talen door elkaar sprak: Jiddisj, Pools, Russisch, Duits. Hebreeuws moest de voertaal worden, maar het kostte vele nieuwkomers grote moeite om te wennen aan de taal van hun voorouders.

Het werk werd kennelijk onderbroken voor het ontbijt, want het gehamer hield op en de werklieden klommen van het dak. Judith zag een valk boven haar kudde rondcirkelen. De mussen fladderden opgewonden heen en weer; hun opgewonden gekwetter vermengde zich met het blaten van de schapen.

Opeens hoorde ze vanaf de weg het geronk van een auto die in de richting van de kibboets reed. Een donkergroene jeep naderde met grote snelheid, een lange stofwolk slierde erachteraan. Aan het stuur zat een man in uniform. Vanaf haar steen kon Judith zien dat de kibboetsniks opsprongen en zich verzamelden rond de jeep die midden in de kibboets tot stilstand was gekomen. Ze zag hen gebaren en uiteindelijk haar kant op wijzen.

De man in uniform kwam naar haar toe. Hij had een zonnebril op waarvan de glazen met stof bedekt waren. Hij droeg een rode baret op zijn korte donkere haar. Zijn kakiuniform was gestreken, zijn laarzen waren gepoetst, de donkere snor was verzorgd. Op-en-top een Britse officier, dacht Judith.

De Brit bleef voor haar staan en staarde haar aan, de ogen onzichtbaar door de zonnebril. Die zette hij langzaam af en vervolgens ook zijn baret. ‘Ben jij het echt, Judith?’ vroeg hij in het Duits.

Ze liet haar boek op de grond vallen. Haar ogen werden groot. Onwillekeurig sloeg ze haar linkerhand voor haar mond die opengevallen was alsof ze een kreet wilde slaken, maar ze kon geen klank voortbrengen.

De twee stonden een moment roerloos tegenover elkaar, niet in staat het werkelijk te begrijpen.

Judith merkte dat de tranen haar in de ogen sprongen. Toen viel ze de Brit huilend om de hals. ‘Josef, Josef,’ fluisterde ze.

Hij hield haar vast totdat ze zich ten slotte losmaakte en een stap achteruit deed om hem te bekijken, om zich ervan te overtuigen dat het geen vergissing was. Hij lachte en het was hetzelfde jongensachtige lachje als destijds. Nee, ondanks het Britse uniform was er geen twijfel mogelijk, het was haar broer Josef.

Josef pakte haar hand, ging op de steen zitten en trok haar naast zich. Hij raapte het boek op, klopte het stof eraf en legde het op haar schoot. ‘ Mazzel tov .’ Hij lachte.

‘ Mazzel tov ,’ antwoordde ze zacht.

‘Het heeft een paar dagen geduurd voordat ik je gevonden had, want ik had alleen maar dat briefje met je naam, van die keer dat je had opgebeld,’ stak hij van wal. ‘Ik ben nog een keer bij Tamar Schiff langs geweest om te vragen hoe het met oom Albert was. Toen heb ik pas te horen gekregen dat hij direct na mijn bezoek is overleden. Ze vertelde mij toen ook dat jij bij haar was opgedoken en dat je in het Hadassa Ziekenhuis had gelegen. Daar wist men dat je naar deze kibboets was vertrokken. Zo is het dus gekomen dat ik nu hier ben.’

‘Maar dat uniform, de andere naam – Goldsmith? Het zou niet bij me opgekomen zijn te denken dat jij dat bent,’ wierp ze tegen.

‘Toen ik in Engeland aankwam, heb ik in het begin met de andere kinderen in een soort kamp gezeten. Daarna kwam ik bij een boer in huis en ten slotte bij een Joodse familie, de familie Goldsmith, en die heeft mij geadopteerd. Vandaar de nieuwe naam.’

Hij draaide zijn rode baret om en om. ‘Zodra ik oud genoeg was, heb ik dienst genomen, tegen de Duitsers. Ik ben er overal bij geweest, in Normandië, in Bergen-Belsen, in Berlijn. Daar heb ik naar familieleden gezocht, maar niemand meer gevonden. Toen heb ik me laten overplaatsen naar Palestina.’ Hij grijnsde als een kwajongen.

Dat was zo typerend voor hem dat haar hart opsprong van vreugde.

‘Nou, daar ben ik dan.’

Judith hield nog steeds zijn hand vast. ‘Zo heeft oom Albert ons toch nog samengebracht,’ zei ze zacht.

Hij knikte. ‘Hoe gaat het verder met je? Kan ik ergens mee helpen?’ vroeg hij na een tijdje. Zijn blik dwaalde naar het Arabische dorp. ‘Het is buitengewoon gevaarlijk hier. Als je het mij vraagt, zal de situatie hier er in de nabije toekomst niet beter op worden. Maak je daar maar geen illusies
over. De Arabieren hebben zich nog niet zo goed georganiseerd, in tegenstelling tot de Joden, maar ze zullen zich er niet bij neerleggen dat er steeds meer Joden het land binnenkomen.’ Hij liet een korte stilte vallen. ‘En de Britten ook niet.’

Judith reageerde er niet op.

‘Dat kun je de Arabieren niet eens kwalijk nemen,’ vervolgde hij. ‘Ik bedoel daarmee te zeggen dat ze al eeuwenlang in dit land wonen en nu komen de Joden en zeggen: “Dit is ons land, zo staat het in de Bijbel, dus maak plaats voor ons.”’

Judith liet zijn hand los en streek verlegen over het Hebreeuwse leerboek. Boven hen, tussen de kibboets en het Arabische dorp in, cirkelde weer de valk.

‘Ik blijf hier,’ zei ze even later aarzelend. ‘Ik zou niet weten waar ik anders naartoe zou kunnen gaan. En daar komt nog bij...’

Ze maakte de zin niet af. Ze wist zelf niet wat ze nog meer had kunnen zeggen. Was dat de reden dat ze hier was? Dat ze niet wist waar ze anders naartoe zou moeten gaan? Ze was hier bij toeval terechtgekomen; het was beslist niet haar bedoeling geweest ergens in Galilea een kudde schapen te hoeden en al helemaal niet in de nabijheid van de Arabieren die zich ertegen verzetten dat de Joden het land in bezit namen. Het kwam doordat oom Albert was overleden dat ze naar de kibboets was teruggekeerd.

Josef keek op zijn horloge. ‘Sorry, het is al laat, ik moet terug naar Jeruzalem.’ Hij stond op en trok haar omhoog. Ze omhelsden elkaar.

‘Beloof me dat je goed op jezelf past,’ zei hij teder, ‘en denk erover na, denk er nog eens goed over na. Ik kan je helpen, ik kan je hier vandaan halen, dit hier is niets voor jou. Ik kan je laten overbrengen naar Engeland, daar bedenk ik wel iets op. Je moet weten dat de Britse regering gisteren de Verenigde Naties heeft laten weten dat Londen het mandaat over Palestina werkelijk wil opgeven. Niet nu meteen, maar zodra er een oplossing gevonden is.’

Judith liep met hem mee terug naar zijn jeep. Ze merkte dat de ogen van de kibboetsniks haar op de voet volgden; alle hoofden draaiden zich in de richting van de Britse officier naast haar die haar een zoen gaf en de auto startte.

‘Toe, kom mij in Jeruzalem opzoeken. En nogmaals: denk er nog eens goed over na.’ Hij liet de motor brullen. ‘Voordat het te laat is.’

De jeep zette zich in beweging. Ze zwaaide hem na.

Een poosje later merkte ze pas dat Uri naast haar stond, zijn arm om Jaël heen.

‘Je broer zit dus bij de Britten,’ zei hij koeltjes.

Judith begreep het niet meteen.

‘Dat hebben we hier nu net nodig, een Britse officier die zich voor onze kibboets interesseert. Alsof we niet al genoeg problemen hebben,’ praatte hij verder.

Judith vond dit zo schokkend dat ze een moment niet wist wat ze moest zeggen. Toen vermande ze zich. ‘Ja, de Britten hebben hem onderdak verleend toen de nazi’s hem hadden verdreven, ze hebben hem een thuis gegeven. Hij heeft met hen tegen de Duitsers gevochten. En Bergen-Belsen bevrijd.’

Jaël keek naar haar voeten, toen Uri vervolgde: ‘Hij is een Britse officier. En de Britten zijn nog veel erger dan de Arabieren. De Arabieren zijn bang hun land kwijt te raken, ze strijden tegen ons en velen haten ons, maar de Britten, die spelen een spelletje met ons. Eerst beloven ze ons in de Balfourverklaring grootmoedig een nationaal tehuis, om vervolgens weer terug te krabbelen. En nu, nu gaat het hun alleen nog maar om hun positie in het Midden-Oosten, om de olie in Irak, in Saoedi-Arabië, om het Suezkanaal, om hun macht in de wereld. De Joden storen hen daarbij, ze zijn hun tot last.’

Hij begon op stoom te komen. ‘Toen Rommel vlak voor het Suezkanaal stond, mochten wij opeens hun uniform dragen; toen hebben ze snel de Joodse Brigade opgericht. En weet je wat? Mij hebben ze tot officier gebombardeerd, net als jouw broer. Ja, ook ik heb hun uniform gedragen. Ik ben met hen in Egypte, in Italië en daarna in Wenen geweest en ook zelfs korte tijd in Duitsland. Maar de oorlog was nog niet ten einde of we werden met groot verlof gestuurd, en toen hebben ze weer partij gekozen voor de Arabieren. Nu vechten ze tegen ons, ze hinderen, treiteren ons. De Arabieren paaien ze echter waar ze maar kunnen, terwijl de meesten van hen ergere antisemieten zijn dan de nazi’s.’

Verachtelijk spuwde hij op de grond. ‘Maar wij zullen dat niet accepteren. Wanneer ze druk uitoefenen, oefenen wij tegendruk uit; wanneer ze onze mensen beschieten, dan schieten we terug. En dat werkt. Ze zoeken nu een uitweg, proberen te bedenken hoe ze van het Palestinaprobleem af kunnen komen. Dat vinden we prima, we helpen hen er zelfs graag bij.’

Judith draaide zich om, liep langzaam terug naar de wei waar de kudde schapen vredig graasde en ging weer op de steen zitten. Ze sloeg haar handen voor haar gezicht. Ze begon te beven, steeds erger te beven, totdat er snikken uit haar losbarstten. Het duurde een poosje voordat ze erg had in de hand op haar schouder.

Het was Jaël. ‘Het spijt me. Je broer kan er ook niets aan doen, maar de Britten maken ons het leven werkelijk zó zuur.’ Ze trok haar hand terug. ‘Je kunt maar het beste bij de kudde blijven totdat Uri weg is. Hij trekt wel weer bij.’

1 mei 1947

De chamsien – de warme, droge woestijnwind – was na twee dagen eindelijk gaan liggen. De temperatuur in Jeruzalem was er echter zo door omhooggeschoten dat de restauranthouders haastig hun stoelen buiten zetten. Nu zaten de mensen op de terrasjes van de warmte te genieten. Een paar uur lang was het alsof er vrede heerste in de stad.

Hana veegde zich het zweet van het voorhoofd en trok het pak uit dat ze tijdens de twee uur durende operatie gedragen had.

Zuster Sarah legde de hoorn op de haak. ‘Dokter Cohen wil je spreken.’

Hana sprong meteen op, maar hield zich snel in. Ze probeerde rustig en bedaard over te komen. Zou Sarah iets in de gaten hebben? vroeg ze zich voor de zoveelste keer af. Dokter Cohen had de laatste weken wat al te vaak gebeld, wat al te vaak aan zuster Sarah gevraagd of de leerling-verpleegster hem weer bij een belangrijke taak kon helpen.

Even later stond ze voor de artsenkamer en haalde een keer diep adem. Ze merkte dat haar hart bonsde, en dat niet alleen omdat ze zo snel de lange gang door was gelopen. Ze deed nog even haar best om rustig te worden, toen klopte ze op de deur. Ze wachtte totdat ze zijn energieke ‘Binnen’ hoorde. Toen keek ze nog eenmaal eerst naar links en toen naar rechts de gang in, duwde daarna snel de deur open en deed deze haastig achter zich dicht.

David sprong op uit zijn stoel achter het bureau dat net als altijd met patiëntendossiers was overladen, greep met zijn ene hand haar schouder vast en draaide met de andere achter haar de deur op slot. Toen kuste hij haar op de mond en drukte haar stevig tegen zich aan.

‘Daar heb ik al de hele ochtend naar uitgekeken,’ zei hij toen hij haar eindelijk losliet, en hij lachte ondeugend. Hij friemelde aan de knopen van het witte jasje van haar verpleegstersuniform, totdat ze zijn hand vastpakte.

‘Toe nou, niet hier,’ fluisterde ze.

Hij deed nog een poging, maar ze liet zich niet vermurwen. ‘Nee, niet doen.’

David lachte. ‘Braaf, zuster Hana, heel braaf.’ Hij liet zijn handen zakken, maar nog geen moment later kuste hij haar toch weer.

Ze liet hem zijn gang gaan.

‘We gedragen ons als tieners op de middelbare school,’ zei hij en weer moest hij lachen. ‘Dat wil zeggen: ik in ieder geval. Jij...’

Het rinkelen van de telefoon onderbrak hem. Zijn gezicht werd ernstig. ‘Ja, ik kom eraan.’

Hij legde neer. ‘Alweer een schotwond.’ Hij knoopte zijn doktersjas dicht en gaf haar een vluchtige kus op het voorhoofd. ‘Ik heb vanavond vrij. Wat denk je, zouden we samen uit kunnen gaan, naar de bioscoop bijvoorbeeld?’

Het bloed schoot Hana naar het gezicht. Heel even overlegde ze bij zichzelf. Het was eigenlijk onmogelijk. Ze kon niet weer zo laat thuiskomen. Nee, het was absoluut onmogelijk, de situatie was zo al erg genoeg. Ze had alle smoesjes die ze kende afgewerkt en er steeds weer nieuwe bij verzonnen om Jousseff op afstand te houden. Ook haar moeder was niet meer bereid de uitvluchten waarmee ze telkens aankwam te accepteren.

Ze slikte. Toen hoorde ze zichzelf zeggen: ‘Ja, graag, David, heel graag.’

De Britse agent liet de foto overal zien. Het was een slechte afdruk, onscherp, maar je kon hem duidelijk herkennen: hij was jong en had een opvallend kaal hoofd. ‘Horowitz,’ zei de agent, ‘Abraham Horowitz. Wel eens gezien?’

De vrouw schudde haar hoofd.

De agent wendde zich tot een andere voorbijganger, maar ook deze haalde slechts de schouders op.

De Britten hadden ervoor gezorgd dat er meer politie op straat aanwezig was nadat de Irgoen die middag handgranaten naar een Arabisch kraampje in de Oude Stad en naar een politiepost had gegooid. De voor de Arabieren bedoelde handgranaten die onmiskenbaar van eigen makelij waren, waren niet goed tot ontploffing gekomen. Toch was er bij een Britse sergeant een arm afgerukt en was een ander lichtgewond geraakt. Met mismoedige gezichten stonden de mannen in uniform op de kruispunten in de Joodse wijk, hun mitrailleurs in de aanslag. In de Jaffastraat waren een paar jeeps van de politie voor een huis blijven staan. Op de stoep waren mensen samengedromd.

‘Doorlopen, vooruit, doorlopen,’ beval de Britse agent ontstemd.

De nieuwsgierigen kwamen echter niet in beweging.

Een poosje later kwamen er uit het huis vijf mannen in uniform die twee jongemannen in handboeien voor zich uit duwden en ruw in een van de jeeps stouwden. Een van de mannen in uniform had een kartonnen doos bij zich, waaruit de loop van een machinegeweer stak; dat was kennelijk aangetroffen bij de huiszoeking.

Vanuit de menigte riep iemand van een jaar of twintig met een kaal hoofd dat half schuilging onder een pet met klep: ‘Smeerlappen, vuile smeerlappen! Rot nu toch eindelijk eens op uit Palestina!’

De Britse agent herkende hem meteen, maar voordat hij zich door de mensenmenigte had kunnen worstelen was Abraham Horowitz al om de dichtstbijzijnde hoek verdwenen.

David, die met Hana tussen de nieuwsgierigen had gestaan, trok haar mee. ‘Kom, laten we gaan, de film begint over tien minuten.’

Voor de Sionbioscoop stond een lange rij. Op de radio werd verslag gedaan van de laatste aanslagen, maar de mensen leken eraan gewend te zijn geraakt.

William Wylers film The best years of our lifes was eindelijk naar Jeruzalem gekomen. Deze film, die nog niet zo lang geleden in Hollywood een Oscar had gewonnen, ging over het lot van drie uit de oorlog teruggekeerde Amerikanen.

David kocht twee kaartjes voor een van de achterste rijen. De caissière wierp een afkeurende blik op Hana. David probeerde eraan voorbij te zien. Haastig baande hij zich met haar een weg tussen de rijen stoelen door naar de twee lege plaatsen.

Toen het licht uitging, haalde hij Hana naar zich toe en legde een arm om haar heen. Hij voelde dat ze tegen hem aan leunde. David Cohen, dacht hij, waar ben je nu toch mee bezig? Als de enige zoon van dokter Abraham en Ruth Cohen uit Brooklyn, New York, zat hij hier met een Arabische leerling-verpleegster in een bioscoop in Jeruzalem, waar iedere dag doden en gewonden vielen en Joden en Arabieren elkaar steeds vaker naar de keel vlogen sinds alle tekenen erop wezen dat de Britten hun mandaat zouden opgeven. Absurd, dacht hij, volkomen absurd, maar hij genoot ervan. Hij moest aan Lea denken. Ze had in de bioscoop altijd afstand bewaard, hoewel ze in bed fantastisch was geweest. Seks had bij haar absoluut niets met gevoelens te maken. Zou ze intussen al met haar bankier zijn getrouwd?

Aan seks met Hana, dacht hij enigszins gelaten, hoefde hij voorlopig niet te denken. Hij wist dat ze verloofd was. Ze had hem toevertrouwd dat ze die vent, die Jousseff, niet wilde hebben, maar dat de verloving nog steeds niet was verbroken. Daarom was ze zo terughoudend, tenminste wat de seks betrof. David had haar er niet naar gevraagd, maar hij was er vrij zeker van dat ze nog steeds maagd was. Hij zuchtte en probeerde zich op de gebeurtenissen op het doek voor hem te concentreren, maar hij bleef zich bewust van Hana’s nabijheid. Ze wond hem op. Hij boog zich naar haar over en kuste haar op de mond.

Het was laat op de avond nog steeds warm. Na afloop van de film stroomden de mensen de cafés binnen. David nam Hana bij de hand en slenterde met haar over de Avenue King George V. Nog maar twee straten en ze waren bij zijn kleine appartement.

Hij schraapte zijn keel. ‘Zullen we... Ik wou zeggen, heb je misschien zin... Zullen we nog even naar mijn huis gaan?’ vroeg hij.

Ze keek hem ernstig aan. ‘Dat kan niet.’ Ze keek op haar horloge. ‘Ik moet nu meteen weg, de laatste bus vertrekt over een kwartier.’

Hij liep met haar mee naar de bushalte in de Jaffastraat. Ten afscheid zwaaide ze naar hem van achter het raam van de bus.

Ja, met hem wil ik wel naar bed, dacht ze toen de bus Jeruzalem achter zich had gelaten. Dat wilde ze niet alleen omdat hij haar iedere keer weer zover probeerde te krijgen. Ze wilde hem voelen, hem eindelijk voelen zoals een vrouw een man voelt. Ze stelde zich vaak voor hoe dat zou zijn. David en zij, zij en David, een paar. Maar eerst moest ze zeker van haar zaak zijn, volkomen zeker. Zij hield van David, maar hield hij ook van haar? Ook wilde ze dat er eerst een eind kwam aan die toestand met Jousseff.

Ze vond het een opluchting dat Jousseff haar niet weer stond op te wachten. Door het raam zag Hana licht branden in de woonkamer van haar ouderlijk huis. Toen ze binnenkwam, zat haar vader in de stoel bij het raam een sigaret te roken. Haar moeder had de kaarsen aangestoken en sterk gezoete thee op tafel gezet. Samen luisterden ze naar de radio, een symfonieorkest speelde Tsjaikovski. Het gezicht van haar moeder was rimpelig, zoals je dat bij een vrouw van midden vijftig verwacht, maar in haar donkere haar zag ze nog maar weinig grijze strengen. Ze was een knappe vrouw, vond Hana, en het was niet de eerste keer dat ze dat dacht wanneer ze naar haar keek.

Hana ging op haar vader af en kuste hem met eerbied op het voorhoofd. Haar moeder stond op en deed de radio uit.

‘Het is laat,’ zei haar vader.

Hana zei niets.

‘Jousseff is al twee keer langs geweest om naar je te vragen,’ zei haar moeder op haar beurt op verwijtende toon. ‘Ik heb tegen hem gezegd dat je nog moest werken. Hoe vaak moet ik hem dat nu nog zeggen?’

Enige tijd was alleen het regelmatige tikken van de klok aan de muur te horen.

‘U weet dat ik niet met hem kan trouwen,’ zei Hana uiteindelijk.

De gelaatstrekken van haar moeder versteenden. ‘We hebben het aan zijn familie beloofd; er is geen andere weg.’

Hana’s vader trok heftig aan zijn sigaret voordat hij die neerlegde in een glazen asbak. ‘Ik heb je neef gesproken,’ zei hij tegen zijn vrouw zonder haar aan te kijken. ‘Ik ben bereid hem een groot bedrag te betalen om deze verloving te verbreken.’ Hij pakte zijn sigaret weer.

‘En hoe heeft hij dat opgenomen?’ vroeg Hana’s moeder.

‘Hij heeft om bedenktijd gevraagd,’ antwoordde hij, zijn blik op de bijna opgerookte sigaret gericht. ‘Ga naar bed, Hana.’

Hana verliet de woonkamer, maar ze hoorde haar moeder nog net zeggen: ‘Ze brengt schande over onze familie.’

15 juli 1947

De moektar klapte in de handen. Hij was een jaar of zeventig, schatte Judith. Zijn gebruinde gezicht was met diepe voren doorploegd en werd omkranst door een volle grijze baard. Hoewel het heel warm was, droeg hij een keffiyeh , een vierkante doek van katoen die met een band op het hoofd wordt samengehouden, en een lange, bruine boernoes.

Door een gordijn kwam een gezette vrouw in een lang zwart gewaad binnen om hun thee te serveren. Ze zaten
op de grond op een paar over elkaar heen gelegde vloerkleden.

De moektar wachtte totdat allen van de thee hadden gedronken, en zei toen: ‘Het was werkelijk een verschrikkelijke donderbui.’

Judith en haar twee begeleiders, David en Zvi, knikten. Sinds de onverwachte nachtelijke aanval, waarbij was geschoten, waren de betrekkingen tussen de kibboets en het nabijgelegen Arabische dorp Deir El Nar uiterst gespannen. De kibboetsniks hadden nu echter besloten een delegatie naar het dorp te sturen. Vijf schapen waren in paniek weggevlucht uit de kudde toen op hun weiland de bliksem was ingeslagen in een boom. Ze liepen nu rond op een van de velden van de Arabieren. Judith had opdracht gekregen ze terug te halen.

‘Maar de regen waarmee het onweer gepaard ging, is goed, goed voor ons allemaal,’ zei de moektar. Zvi, die Arabisch verstond, vertaalde.

‘Ja, inderdaad,’ beaamde Judith.

‘Allah, de Algoede en Almachtige – zijn Naam zij geprezen – wil dat wij in vrede samenleven,’ vervolgde de oude man, ‘maar sommigen zijn niet bereid gevolg te geven aan wat Allah wil.’

Judith begreep het. Ze was intussen te weten gekomen dat de meeste dorpsbewoners in vrede met hun Joodse buren wilden leven. Ze hadden daarvan geprofiteerd. Wanneer er uit Tel Aviv een dokter naar de kibboets kwam, behandelde hij ook de dorpsbewoners.

‘Er heerst veel haat onder de mensen,’ zei hij. ‘Zij komen van ver.’ Hij maakte een hoofdbeweging richting het oosten, waar de Golanhoogte was die bij Syrië hoorde. ‘Zij willen geen vrede.’

Opnieuw klapte hij in de handen en weer verscheen de vrouw en schonk nog een keer thee in. De moektar zei verder niets meer. Hij wilde klaarblijkelijk niets meer over dit onderwerp zeggen.

Judith stelde de schapen aan de orde. ‘We kunnen u sinaasappelen aanbieden. Vijf zakken, voor elk schaap een.’

‘Tien.’

‘Zeven,’ bracht Judith ertegen in.

‘Acht,’ antwoordde de moektar.

Ze knikte. ‘Goed, acht.’

Ze kwamen overeind en schudden elkaar de hand.

‘Wat een afzetterij,’ zei Zvi grijnzend nadat ze het huis hadden verlaten. ‘Maar goed, wij hebben onze schapen terug.’

Onder de argwanende blikken van de dorpsbewoners liepen ze de onverharde weg af. In de hete middagzon verdampten de plassen die nog getuigden van het onweer van die nacht.

Het viel Judith op dat de meeste kinderen op blote voeten liepen. Een stelletje honden liep met hen mee. Blaffend
renden ze voor hen uit, keerden terug, ravotten in het stof.

‘De moektar wilde ons waarschuwen,’ zei David peinzend, ‘voor de Syriërs die de mensen in Galilea steeds meer tegen ons ophitsen. De moefti speelt met hen onder één hoedje en de moektar kan daar niets tegen doen.’

Badend in het zweet werd Judith wakker; ze vloog van schrik overeind. Ze had opnieuw de beelden van de trein met de tweeduizend lijken voor ogen gekregen. Het lukte maar niet om die uit haar geheugen te wissen. Ze had een paar keer een poging gewaagd om er met Jaël over te praten, met wie ze intussen op een kamer sliep, maar had het opgegeven toen ze merkte dat Jaël niet echt luisterde. In de kibboets had men andere zorgen. Waar moesten de wapens vandaan gehaald worden om de toenemende aanvallen van de Arabieren af te slaan? En hoe konden ze het beste de wapens verstoppen voor de Britten die regelmatig urenlange zoektochten hielden? Waar moesten ze nieuwe immigranten onderbrengen? Hoe moesten ze de oogst verkopen? Zou er deze zomer genoeg water zijn?

In het bed naast haar kreunde Jaël.

Judith stak de petroleumlamp aan, ging naar haar toe en legde een koude doek op haar voorhoofd. Haar vriendin had al twee dagen hoge koorts. Met regelmatige tussenpozen leden de kibboetsniks aan malaria; het kwam voor dat wel een vierde deel van de bewoners ziek was. Malaria was een van de gesels van Palestina.

Judith loste een kininetablet op in een glas water en liet Jaël het medicijn opdrinken.

‘ Toda ,’ zei Jaël dankbaar, terwijl ze rechtop ging zitten.

Judith propte een kussen achter haar rug zodat ze gemakkelijker zat, en ging op het voeteneinde van haar bed zitten.

Het was deze nacht drukkend warm. In de verte was het blaffen van de honden in het Arabische dorp te horen en even later de hoge en lage tonen van het schelle balken van ezels, totdat de dieren rustig werden en het dal weer was gehuld in de stilte van de nacht. In de kamer was nu het ergerlijke zoemen van muggen te horen. Judith zag in het schijnsel van de lantaarn haar eigen schaduw op de wand.

‘Hoe stelde de moektar zich op?’ vroeg Jaël vermoeid.

‘Verzoenend.’

‘Ik denk niet dat het lang vrede blijft,’ zei Jaël.

Judith legde haar handen in haar schoot. ‘Hoe lang bestaat het dorp eigenlijk al?’ vroeg ze.

‘Geen idee. Het was er gewoon altijd al. In de tijd van de kruisridders, in de tijd van de Turken en nu onder het bewind van de Britten. De Arabieren hebben zich daarin gewoon moeten schikken. Hun manier van leven blijft zo’n beetje hetzelfde. Je hebt gezien dat het er nogal armoedig uitziet en de mensen zijn bijna allemaal analfabeet. Zo is het altijd geweest en ik denk dat het ook wel zo zal blijven.’

‘Maar…’ Judiths stemgeluid zweefde een moment in de ruimte.

‘Maar wat?’

‘Maar het is toch hun vaderland. Ze wonen er toch al eeuwen?’

‘Nou en?’

‘Nou, ik wil er maar mee zeggen dat wij ons hun land toe-eigenen. Wij pakken het hun af.’

Jaël strekte haar rug om nu helemaal rechtop te gaan zitten. ‘Zij wonen hier, maar de Joden wonen hier ook. Sinds eeuwen. Sinds de tempel en nog langer geleden. Je weet dat wij hier in de kibboets beslist niet religieus zijn, maar we willen nu eindelijk wel eens ons eigen land hebben waar wij, Joden, Joden mogen zijn. Waar we ons er niet voortdurend voor hoeven te verontschuldigen dat we bestaan. Als de Arabieren dat maar willen, is er plaats genoeg voor ons allemaal.’

‘En als ze dat niet willen?’ opperde Judith.

‘Dan zullen wij onze plek hier verdedigen. Met alle mogelijke middelen. Wij zijn iedere dag bezig eigenhandig het land op te bouwen en dat is hard werken, kan ik je vertellen. En we zijn niet van plan dat allemaal weer op te geven.’

In de kamer was even uitsluitend het zoemen van de muggen te horen.

‘Maar hoe moet dat aflopen?’ vroeg Judith uiteindelijk.

‘Heel simpel: wij willen een staat, onze staat, hebben en zij mogen hun staat hebben.’

Judith was niet overtuigd. ‘Als wij hier in Galilea blijven en onze nederzettingen uitbreiden, en die moeten ook deel uitmaken van onze staat, dan betekent dat toch dat de Arabieren in het nabijgelegen dorp moeten verdwijnen?’

Jaël haalde haar schouders op.

‘Ze zullen zich daar niet eenvoudigweg bij neerleggen. Een vreedzame oplossing is er niet. Het zal alleen maar met geweld werkelijkheid kunnen worden,’ zei Judith opgewonden.

Jaël zweeg koppig.

‘Wij, Joden, hebben in Europa net meegemaakt wat geweld inhoudt. Men heeft slachtoffers van ons gemaakt. Moeten wij dan nu de daders worden? We mogen de Arabieren nu toch niet met geweld te lijf gaan? Is het niet juist onze plicht om naar een vreedzame oplossing te zoeken?’ bracht Judith uit.

Jaël haalde diep adem. ‘Wij willen ons hier vestigen, op een vreedzame manier als dat kan, maar daar zijn twee partijen voor nodig.’ Ze liet zich weer onder de deken glijden. ‘En wat ik trouwens verder nog zeggen wilde: morgen verzorgen Palmachleden schietoefeningen. Ik denk dat velen hier het goed zouden vinden als je daaraan zou deelnemen.’ Ze draaide zich om naar de wand.

Judith stond op en draaide de petroleumlamp uit. Nog heel lang lag ze in het donker naar het gezoem van de muggen te luisteren.

De telefoon rinkelde onafgebroken.

‘Hoe ver weg zijn ze nog, Higgins?’ Eerste luitenant Josef Goldsmith keek de sergeant gespannen aan.

Higgins had een kaart voor zich liggen waarop hij met een potlood de koers van de Exodus en de Britse vaartuigen die het schip escorteerden aangaf. ‘Nog ongeveer vijftig mijl uit de kust, sir.’

In het hoofdkwartier van de Britse strijdkrachten in Jeruzalem volgde men al dagenlang de koers van het schip. Op 11 juli had de omgebouwde rivierstoomboot die ooit onder de naam President Warfield de Chesapeakebaai voor de poorten van Washington had doorkruist, in Marseille in Frankrijk zijn anker gelicht.

‘Ik zou niet graag in de schoenen van de opvarenden staan,’ mompelde Higgins. ‘Volgens mij kunnen ze op die schuit hun kont niet keren, maar ja, ze willen kennelijk niet anders. Ze willen koste wat kost hun propagandashow opvoeren. Onze jongens zullen hun nog wel een poepje laten ruiken.’ Higgins stak maar weer eens een sigaret op.

Onder aanvoering van de lichte kruiser Ajax achtervolgden zes torpedobootjagers en twee mijnenleggers het schip over de Middellandse Zee. Aan boord waren ruim vijfenveertighonderd vluchtelingen uit Europa, onder wie vele overlevenden uit de concentratiekampen. Het honderdachttien meter lange schip, dat het grote symbool voor de immigratie in Palestina moest worden, was daarmee veel te zwaar beladen.

‘We hebben hun vaak genoeg gesommeerd er eindelijk
de brui aan te geven,’ zei Higgins. ‘De kapitein is echter onverzettelijk. Gisteren hebben ze het schip zelfs een nieuwe naam gegeven, Exodus , en ook nog de Joodse vlag gehesen. Nou ja, de komende nacht zullen ze niet weten wat hun overkomt.’

Josef hief zijn hoofd op.

‘U weet toch wat er is bevolen, sir,’ zei Higgins. ‘De mandaatregering wil in geen geval dat deze Joden Palestijnse grond betreden.’ Hij overhandigde Josef de op schrift gestelde orders.

‘Kijk, hier, ziet u wel, duidelijke verordeningen. De schuilnaam luidt “Operation Oasis”.’

Josef parkeerde zijn jeep bij de kademuur. Een soldaat salueerde toen hij de officier zag.

‘Hierheen, sir.’

Duizenden mensen stonden op de pier in de haven van Haifa. Een lange rij Britse soldaten, uitgerust met houten knuppels, schermde de pier af voor de nieuwsgierigen. Het was al middag en de zon scheen op haar warmst. In de verte dook het konvooi op. Langzaam werd het schip de haven in gesleept. Onder de brug prijkte een met de hand beschilderd bord waarop stond Haganaschip Exodus . Josef zag aan de sporen op de romp waar de torpedobootjagers het schip de afgelopen nacht twintig mijl uit de kust hadden geramd. Dankzij de radioberichten van de Ajax wist hij dat de strijd zeven uur had geduurd, totdat de Britse soldaten zich meester hadden gemaakt van de Exodus en de tegenstand van de passagiers met geweld hadden gebroken. De vertwijfelde mensen hadden de Britten ontvangen met een regen van schroeven, conservenblikken, aardappelen, flessen en planken. Pas toen de Britten op de menigte schoten, had men zich overgegeven. Vier doden en honderdvijftig zwaargewonden waren het resultaat.

Een oude Jood in een lange, zwarte kaftan, een zwarte hoed op de haarlokken die langs zijn oren bungelden en een spits toelopende witte baard kwam voor Josef staan en spuwde voor zijn voeten op de straat.

‘Britse zwijnen, dat zijn jullie!’ krijste hij. ‘Mijn zoon, mijn Menachem – daarboven staat hij en jullie laten hem niet aan wal gaan.’

De oude man zwaaide met zijn armen en wees naar de Ocean Vigour die samen met de vrachtschepen Runnymede Park en Empire Rival in de haven lag. Even daarvoor hadden vijf Britse soldaten de laatste passagier, een jongeman die verwoed om zich heen sloeg, van de Exodus naar de Ocean Vigour gedragen. Daarmee was er een eind gekomen aan de actie. De soldaten hadden de bevelen uitgevoerd. Op de doden en zwaargewonden na waren alle passagiers van de Exodus naar een ander schip overgebracht, zodat er zich nu aan boord van de drie vrachtschepen vierenveertighonderd mensen bevonden. Met het verlies van de Exodus, die er verlaten bijlag, als een geruimd slachtveld, had de Hagana haar tot nog toe zwaarste nederlaag geleden.

‘Hij heeft in Auschwitz gezeten,’ jammerde de oude man. Hij spuwde nog een keer voor Josefs voeten op de grond. Stampend van machteloosheid begon hij te huilen. ‘In welk kamp stoppen jullie hem deze keer? In dat op Cyprus, net als de anderen?’

Josef probeerde zich een weg te banen naar zijn jeep. Hij keek in van haat vertrokken gezichten. Hij wist van de bevelen voor ‘Operation Oasis’. De passagiers zouden geen van allen terechtkomen op het nabijgelegen Cyprus waar de illegale immigranten normaliter naartoe werden gedeporteerd. Deze keer wilde de mandaatregering bijzonder nadrukkelijk een voorbeeld stellen, maar dat wist geen van de woedende Joden in de haven van Haifa. Morgenochtend zouden de drie Britse vrachtstoomboten met militair escorte zee kiezen en de passagiers van de Exodus terugbrengen naar de plek waar ze vandaan waren gekomen: Europa.

Josef was eindelijk bij zijn jeep aangekomen. Hij startte, gaf gas en reed de kustweg langs de Middellandse Zee op. In zijn hoofd werd een film versneld teruggedraaid: de plaatsen waar hij gelegerd was geweest als militair – Haifa, Jeruzalem, Berlijn, Bergen-Belsen, Normandië, Londen. Nog verder, steeds verder en nog sneller, steeds sneller draaide de film terug: Engeland, Nederland, Duitsland, terug naar Berlijn, station Zoo, als vluchteling, als Jood. De film stopte.

Josef bekeek zijn uniform van onder tot boven. Plotseling voelde hij zich opgesloten in die kakistof met de Britse orde- en rangtekenen, alsof hij in de huid van een vreemde zat. Hij had het uniform vele jaren met trots gedragen; nu had hij het gevoel dat hij verkleed was. Zijn voet zocht naar de rem en trapte het pedaal helemaal in. De jeep kwam slingerend aan de kant van de weg tot stilstand. Boven de Middellandse Zee ging de zon onder, donkerrood. Kitsch, dacht hij geërgerd. Hij friemelde in zijn borstzak om er zijn pakje sigaretten uit te halen, stak een Dunhill op en inhaleerde diep. Enige tijd later liep hij om de jeep heen, haalde de jerrycan uit de houder en vulde de tank bij. In het laatste licht van de avondschemering wierp hij een blik op de kaart van Palestina en zocht het punt in het noordelijke deel van Galilea op.

Mosjee Ben Porat zag de koplampen al van verre. Ze kwamen snel door het donker op Jardeniem af. Het was een heldere maanloze sterrennacht. Mosjee, die boven op de wachttoren stond, duwde de verrekijker tegen zijn ogen. Hij verkeerde in onzekerheid. Was het iemand van de Hagana die daar nog zo laat aankwam? Of was het een Brits militair voertuig? Hij besloot geen risico te nemen, vooral niet omdat hij wist dat Haganacommandant Rabinowitsch in de kibboets overnachtte. Hij sloeg alarm.

Enkele ogenblikken later haastten zich gedaanten uit de houten huizen en tenten; ze namen met hun karabijnen ieder hun eigen plekje in bij de houten omheining van de kibboets.

Mosjee had zich met de twee andere Palmachbewakers bij de ingang van de kibboets opgesteld. Het duurde niet lang of hij herkende de contouren van een jeep die recht op de ingang af reed.

De mannen versperden hem de weg. De jeep kwam met een ruk tot stilstand. Mosjee bescheen het voertuig met een zaklamp. Aan het stuur zat een Britse officier, zijn gezicht en uniform vol stof. Verblind door het licht hield hij een hand voor zijn ogen.

Mosjee bekeek hem nog eens goed. Het gezicht van de Brit kwam hem bekend voor.

‘Goldsmith,’ zei de Brit, ‘Josef Goldsmith.’

Mosjee wenkte naar de anderen. ‘Laat hem maar door.’

Josef liet de jeep weer in beweging komen en reed door tot recht voor de nieuwe zaal die het middelpunt van de kibboets vormde.

Langzaam maakten zich figuren los uit de schaduwen van de huizen en dromden om de jeep heen.

Judith had een trui over haar pyjama aangetrokken en was net als alle anderen naar het militaire voertuig gelopen. ‘Josef!’ riep ze uit toen ze de man aan het stuur herkende. Ze viel hem om de hals.

Haar broer sloeg zijn armen om haar heen en hield haar een tijdje vast. Toen stapte hij uit.

De anderen staarden hem aan, zonder iets te zeggen, wantrouwig. Dat duurde even, totdat Uri zich liet zien. ‘Een ongebruikelijke tijd voor een bezoek, meneer Goldsmith.’

Josef reageerde er niet op. In plaats daarvan reikte hij naar de leren holster aan zijn koppel, waarin hij zijn dienstwapen droeg.

Mosjee ging haastig naast Uri staan en hield zijn machinepistool zo vast dat Josef het zien kon. De Brit trok zijn pistool uit de holster en pakte het met de rechterhand bij de loop vast, zodat de handgreep in Uri’s richting wees. Hij stak Uri het pistool toe. ‘Pak aan,’ zei hij. ‘Ik heb het niet meer nodig.’

Het duurde even voordat Uri begreep wat dit gebaar inhield. Aarzelend nam hij het pistool aan. Josef trok nu ook zijn uniformjasje uit en gooide het in de jeep.

De gespannen sfeer ontlaadde zich opeens. De kibboetsniks, van wie velen nog in pyjama of ondergoed waren, klapten in de handen en joelden. Ben Zvi, de Roemeen, rende naar zijn tent en kwam terug met zijn accordeon. Mosjee haalde een jerrycan benzine, goot de brandstof over de stapel houtblokken die voor de eetzaal lag en wierp er een brandende lucifer op. De vlammen laaiden hoog op. Ben Zvi probeerde enkele klanken te ontlokken aan zijn muziekinstrument. Onwillekeurig namen de kibboetsniks elkaar bij de hand en vormden een grote kring. Ze pakten de aarzelende Brit beet en duwden hem tussen zich in, zodat hij deel uitmaakte van de kring. Judith ging naast hem staan en hield zijn hand vast. De kring zette zich in beweging en draaide in het rond, sneller, steeds sneller. Pas na een halfuur lieten de dansers met verhitte gezichten elkaars handen los en zochten een plaatsje rond het vuur.

Judith liep naar de keuken en kwam met een mand vol flessen terug. Ze verdeelde de wijn en enkele glazen.

Uri pakte een glas, schonk het vol en bood het Josef aan. ‘ Lechajim , op het leven,’ zei hij. ‘Welkom thuis.’

Na het gezamenlijke ontbijt in de grote zaal van de kibboets nam Uri Josef bij de arm. ‘Laten we even een ommetje maken.’ Hij nam hem mee naar een veld dat tegenover het Arabische dorp lag. ‘Het zal niet lang meer duren voordat ze ons aanvallen en dan moeten wij daarop voorbereid zijn.’

Uri haalde Josefs dienstpistool uit zijn jack. ‘Pak aan,’ zei hij, ‘neem het terug.’

Josef keek hem geïrriteerd aan.

‘Het is heel simpel: we zijn uiteraard blij met iedereen die zich bij ons aansluit. We hebben iedere man nodig, werkelijk iedere man, maar ieder op zijn eigen plek. Jij bent een officier die in het hoofdkwartier van de Britse strijdkrachten zit. Dat is toch het beste wat ons kan overkomen?’

Josef bleef staan.

‘Wil je daarmee zeggen dat ik eenvoudigweg moet blijven doen wat ik deed? Moet ik hun bevelen uitvoeren, nog meer Joden laten arresteren en deporteren? Sinds ik heb gezien wat ze met de mensen van de Exodus hebben gedaan, kan ik dat niet meer opbrengen.’

‘Niet simpelweg doen wat je tot nog toe hebt gedaan. Ja, je gaat wel gewoon door als een goede officier van Zijne Majesteit de Koning, maar in werkelijkheid werk je voor ons in het centrum van hun macht.’ Uri wees naar de kibboetsniks die bezig waren een bevloeiingskanaal uit te graven. ‘Daarmee help je ons echt veel meer dan wanneer je hier een houweel ter hand neemt.’

Hij nam hem mee terug naar de jeep. ‘Informatie, tips over razzia’s tegen ons, over verplaatsingen van de Britse troepen, over wapendepots, en, wanneer het zover is, over hun precieze plannen om zich terug te trekken – dat hebben we nodig en niemand kan ons daar beter aan helpen dan jij.’

Josef aarzelde. ‘Ik ben niet in de wieg gelegd voor verrader. Daar komt nog bij dat ik veel aan de Britten te danken heb.’

‘Wat denk je dat ze van je vinden als je hier blijft, als wij je voortdurend voor hen moeten verstoppen – jou, de deserteur? Nee, je hebt de overstap gemaakt. Je bent nu een van ons en je weet dat dat zo is.’

Uri had het pistool nog steeds in zijn hand. ‘Hier, pak nu maar aan. En trek je uniform aan. Meld je bij je superieuren en zeg tegen hen dat je onderweg pech hebt gehad met de auto.’

Josef pakte het pistool. ‘Goed dan,’ zei hij zacht.

1 augustus 1947

‘ Bye, bye, David ,’ zei Hana, in een poging Amerikaans te klinken.

David nam haar stevig in zijn armen en kuste haar. ‘ Bye bye, darling ,’ zei hij toen hij haar losliet. ‘Zien we elkaar vanavond?’

Hana kreeg een kleur. Natuurlijk wilde ze hem vanavond zien; als ze het alleen voor het zeggen had, zou ze hem iedere avond willen zien. Ze wilde echter nog een keer met haar ouders praten. Een ogenblik kwam ze in de verleiding om te zeggen: ‘Ga maar gewoon met mij mee, dan zal ik je aan mijn ouders voorstellen.’ Maar ze wist dat dat onmogelijk was.

‘Het spijt me, maar dat kan vandaag echt niet.’ Ze ging op haar tenen staan en kuste hem nog een keer.

Om hen heen stroomden de verpleegsters en de artsen van de dagdienst naar de bussen die met lopende motoren stonden te wachten.

David hield haar arm vast.‘Ik zal je missen, darling ,’ zei hij lachend. ‘Tot morgen dan maar.’

‘Tot morgen. Ik denk aan je.’

Toen ze in de bus wilde stappen, werd er een hand op haar arm gelegd. Met een ruk draaide ze zich om; ze keek in het gezicht van haar vader.

Mohammed Khalidy droeg ondanks de hitte een pak en een donkere vilthoed.

Van de andere kant van het dal was het klokgelui van de christelijke kerk in de Oude Stad van Jeruzalem te horen; het riep de mensen op naar het avondgebed te komen.

Het viel Hana op dat haar vader er moe uitzag, gespannen. ‘Dag, vader,’ zei ze, kleurend. Ze kuste hem op de wangen.

Haar vader nam haar bij de arm en voerde haar mee naar zijn auto. Hij opende het achterportier en duwde haar naar binnen. Toen ging hij naast haar zitten en knikte naar Ali, die achter het stuur zat. Ali startte.

‘Waar gaan we heen?’ vroeg Hana, terwijl ze onrustig op haar zitplaats heen en weer schoof.

‘Naar je nieuwe appartement.’

Hana keek hem ongelovig aan.

De Chevrolet reed door een smalle aflopende straat en haalde met een gevaarlijke manoeuvre de bus in. Even later stopte de grote auto in de wijk Sjeik Djarra voor een uit licht zandsteen opgetrokken huis met een plat dak, waarin zich zes appartementen bevonden. In Sjeik Djarra woonden overwegend Arabieren die tot de gegoede burgerij van de stad behoorden en bijna allemaal in Jeruzalem werkten. Ali stapte uit en tilde enkele grote koffers uit de kofferbak. Hij maakte de voordeur open en droeg de koffers naar binnen. Hana zat nog steeds met haar vader in de auto.

‘Je weet dat ik de eigenaar van dit huis ben en ik wil dat jij hier je intrek neemt. Nu meteen.’

Hana slikte.

Haar vader wekte de indruk dat hij zijn arm om haar heen wilde leggen, maar hij bedacht zich kennelijk. ‘Je wilt niet met hem trouwen en ik wil je niet dwingen. Dat betekent echter dat je niet in Deir Jassin kunt blijven wonen. Het is al zwaar genoeg voor de familie, vooral voor je moeder.’ Hij schraapte zijn keel. ‘Wie was overigens die man die je voor het oog van de hele wereld kuste?’

Ze kleurde opnieuw.

‘Een... vriend.’

‘Hij was zo te zien geen Arabier.’

‘Eh... nee. Hij is...’ Hij is een Jood, had ze willen zeggen, maar ze hield zich nog net op tijd in. ‘Hij is Amerikaan.’

‘Amerikaan?’

‘Ja, een Amerikaanse arts.’

Hana besefte dat hij dit schokkend moest vinden. ‘Wat gaat u tegen moeder zeggen?’

‘Niets,’ mompelde hij. ‘Ik heb verder alles met haar besproken en het was al moeilijk genoeg voor haar om de verbreking van de verloving met Jousseff te accepteren.’

‘De verbreking van de verloving?’ vroeg Hana snel.

‘Ja, ik heb zijn familie een geldbedrag gegeven en toen gingen ze er eindelijk mee akkoord.’

Hana viel hem spontaan om de hals.

Haar vader schoof bij haar vandaan. ‘Wees voorzichtig. Heb je dat goed gehoord? Wees heel voorzichtig. Dat moet je me beloven.’

Toen boog hij zich toch naar haar toe en kuste haar op het voorhoofd. Zijn hoed verschoof daarbij. Hij trok hem weer recht. Zijn handen trilden.

Hana zag tranen in zijn ogen.

‘Ga nu maar,’ zei hij. ‘Ik kom binnenkort een keer bij je op bezoek.’

Ze drukte hem nog een keer stevig tegen zich aan. Toen sprong ze uit de auto en rende het huis binnen.

Hij gaf zo’n harde trap tegen de vuilnisemmer dat deze met veel lawaai omviel. Jousseff haalde een oude revolver uit zijn zak en schoot ermee in de lucht totdat het magazijn leeg was. In Deir Jassin gingen achter de ramen lampen aan. Jousseff trok zich er niets van aan. Laat ze maar naar me kijken, dacht hij. Het zijn allemaal laffe verraders – de moektar, iedereen. Ze hebben vrede gesloten met de Joden. Ze willen rust hebben en menen dat ze zonder problemen kunnen samenleven met die indringers uit Europa. Ze hebben zich vernederd. Ze zijn kennelijk vergeten dat ze Arabieren zijn, trotse nazaten van de Profeet. Wat een dwazen!

Aan alle kanten hoorde hij honden blaffen. Er was er een mee begonnen en de andere waren mee gaan doen. Jousseff marcheerde door de straten van het dorp, begeleid door woedend gekef, en liep door totdat hij Deir Jassin achter zich had gelaten. Achter de heuvel zag hij de lichtjes van Jeruzalem.

Het was een warme, wolkeloze nacht. De rotsen gaven nog steeds de zomerse hitte af die ze overdag hadden opgeslagen. Hij zocht een heel groot rotsblok uit en ging erop zitten. Hij staarde in het duister zonder dat echt tot hem doordrong wat hij zag.

Ze had schande over hem gebracht, dat was duidelijk. Iedereen in het dorp was ervan op de hoogte. Wat moest hij nu doen? Moest hij het eenvoudigweg over zijn kant laten gaan en erop vertrouwen dat ze het op een gegeven moment zouden zijn vergeten? Welk meisje zou nu nog bereid zijn zijn vrouw te worden? De vrouw van een mislukkeling?

Hij woog de revolver in zijn hand. Moest hij Hana opwachten, de schande met bloed vergelden? Hij liet de revolver aan de trekker rondgaan om zijn vinger. Het was natuurlijk wel zo dat zijn vader het geld van de oude Khalidy had aangepakt, veel geld. Mocht hij ongehoorzaam zijn door tegen de beslissing van zijn vader in te gaan?

Veel erger nog dan de verbroken trouwbelofte was voor hem het feit dat ze nu definitief in de wereld van de Joden was ondergedoken. De Joden! Het werden er iedere dag meer, ondanks de inspanningen van de Britten om een einde te maken aan de immigratie. Overal stichtten zij hun versterkte nederzettingen, die steeds groter werden en het land in beslag namen dat vanouds Arabisch was. Ze deden alsof zij hier de dienst uitmaakten. Ze wilden een eigen staat stichten, met Jeruzalem als hoofdstad. Jeruzalem, de op twee na heiligste stad van de moslims! El-Kuds. Wat een waanzin! Allah zou dat niet toelaten, nooit!

Ondanks de duisternis onderscheidde hij de weg die zich door de heuvels omhoog kronkelde naar Jeruzalem. Hij wist wat iedereen wist: het was de vitale verbindingslijn van de stad; via deze weg werd Jeruzalem vanaf de kust bevoorraad. En hij was slechts met grote moeite te verdedigen. Dat was de reden dat de Arabieren telkens opnieuw vanuit de heuvels schoten op de konvooien die ervoor zorgden dat de Joden goed bevoorraad bleven.

In de verte zag Jousseff lichtjes die langzaam naderbij kwamen. Het waren de koplampen van een auto die langzaam door de heuvels zijn kant op kwam.

Jousseff liet de lege patroonhulzen uit de trommel van zijn revolver vallen. Haastig zocht hij in zijn zak naar patronen. Hij vond er nog maar twee, vulde daarmee snel het magazijn en liet het dichtklikken.

Hij kende de landstreek goed. De maan lichtte hem bij terwijl hij de heuvel afliep naar de weg. Jousseff rende, sprong, viel, kwam weer overeind. De auto kwam steeds dichterbij. Uiteindelijk vond Jousseff een plek achter een rotsblok, ongeveer twintig meter boven de weg die hier over een lengte van een paar honderd meter wat minder steil opliep.

Hij was verhit, gespannen. Hij tilde zijn rechterarm op en merkte hoe zwaar de oude revolver was. Zijn hand bibberde een beetje. Hij gebruikte zijn linkerhand om de rechter te ondersteunen. Toen de auto zich recht onder de plek waar hij zat bevond, haalde hij de trekker over. De eerste kogel miste zijn doel op een paar centimeter na, schampte af op een rots aan de andere kant van de weg en kwam in het steengruis naast de rijbaan terecht. Jousseff schoot nog een keer. Hij hoorde glas versplinteren en zag hoe de wagen begon te slingeren en toen met gierende motor wegstoof. Hij haalde nogmaals de trekker over, maar het magazijn van de revolver was leeg.

Josef Goldsmith trapte met kracht het gaspedaal in. Langzaam, veel te langzaam minderde de Rover vaart. De rechterachterruit lag aan barrels. De commandant in Jaffa had hem gewaarschuwd niet ’s nachts terug te rijden naar Jeruzalem. Dat was in deze maanden te onveilig, maar Josef had erop gestaan omdat generaal McMillan zijn officieren had uitgenodigd voor een belangrijke bespreking die de volgende ochtend moest plaatsvinden. Het ging om een grote geplande operatie tegen de Joodse verdedigingsorganisaties; vooral tegen de Irgoen, maar ook tegen de Palmach. Josef wilde die bijeenkomst in geen geval missen. De Hagana wachtte op zijn gecodeerde bericht. Hij had hun de laatste tijd regelmatig van die berichten voorzien. Zodoende had hij hen meestal kunnen waarschuwen wanneer de Britten weer een keer in de aanval gingen.

Hij keek even naar de sergeant naast zich.

Jonathan Higgins hield zijn dienstwapen in de hand en keek achterom, waar de schoten vandaan waren gekomen.

‘Alles kits, sergeant?’

‘ Fuckin’ Arabs ,’ foeterde Higgins. ‘Alleen de Joden zijn nog erger.’

Josef wierp hem een kritische blik toe.

De sergeant merkte het. ‘Eh... sorry, sir, het was niet mijn bedoeling... Er zijn natuurlijk ook aardige Joden. U snapt toch wel...’

Josef gaf er de voorkeur aan zijn mond dicht te houden en concentreerde zich op de weg. Higgins stak een sigaret op. De gloed wierp licht op zijn hoekige gezicht. Meer tegen zichzelf dan tegen Josef zei hij: ‘Ze zijn hier allemaal mesjogge . ’t Wordt tijd dat we ’m eindelijk smeren uit dit rotland.’

29 november 1947

Ze stonden in de straat voor het zandstenen gebouw waarin haar appartement was. Hana kuste David op de mond. Hij nam haar in zijn armen en drukte haar dicht tegen zich aan.

Dit was bijna vaste prik geworden, maar voor David Cohen was ze opwindender dan ooit. Sinds Hana in haar eigen appartement was getrokken, speelden ze een spel waarvan zij nog steeds de regels bepaalde. Het was het wij-zijn-niet-getrouwd-spel. En David was er tot zijn eigen verbazing tot nog toe in meegegaan, al was het vaak met tegenzin.

Hier op straat, zo luidden de regels, eindigden hun gemeenschappelijke avonden. Zo wilde Hana dat – ze zei in ieder geval steeds: ‘Nu moet je gaan.’

En hij had zich er tot nog toe bij neergelegd. Voor hem, een liberale Jood uit New York, was het echter wel een moeilijk te verkroppen toestand, vooral omdat hier in Jeruzalem, in het Hadassa Ziekenhuis, niet alleen Hana, maar ook nog vele andere jonge verpleegsters gek op hem waren.

Twee keer was hij in de verleiding gekomen op hun overduidelijke aanbod in te gaan, maar beide keren had hij zich beheerst. Soms vroeg hij zich af waarom eigenlijk. Tenslotte herinnerde Hana hem er vaak genoeg aan dat ze niet getrouwd waren. In de tijd dat hij dan alleen het kwartiertje naar zijn eigen woning liep, vroeg hij zich vaak af hoe het eigenlijk kwam dat hij zo veel geduld kon opbrengen. En dan moest hij zichzelf iets bekennen waarvan hij eigenlijk liever niet wilde dat het waar was omdat het hem helemaal niet beviel. Daar ben ik nog niet klaar voor, zei hij bij zichzelf. Later misschien, veel later. Maar telkens kwam hij weer uit op het punt dat hij zich gedwongen zag eerlijk te zijn, althans tegen zichzelf. Het was heel simpel: hij hield van Hana.

Vanavond waren ze net als altijd naar de bioscoop geweest, maar deze keer hield ze hem langer vast dan anders, wekte ze de indruk dat ze hem niet wilde loslaten. ‘Ik...’ begon ze aarzelend, ‘ik heb een radio in mijn appartement. Je weet toch wel dat vanavond de beslissing valt?’

Ze liet hem los en rommelde in haar handtas, op zoek naar de sleutelbos. Ze duwde de deur open en nam David met een bedeesd lachje bij de hand. ‘Kom.’

Hij liep achter haar aan het trappenhuis in en langzaam, bijna aarzelend ging hij achter haar aan de twee trappen op naar de voordeur van haar appartement.

Opnieuw lachte ze bedeesd toen ze de sleutel omdraaide in het slot en hem bij de hand nam en meetrok de hal in. Ze wachtte tot hij haar uit haar jas hielp en verzocht hem toen door te lopen naar de woonkamer. ‘Ga toch zitten,’ spoorde ze hem aan.

David nam enigszins onbeholpen plaats op de bank en verbaasde zich erover dat hij zich zo geremd voelde.

‘Ik zet snel even een kopje thee,’ zei ze.

Ze verdween door een deur waarachter de keuken was, vermoedde hij, want hij hoorde water lopen en kopjes en schoteltjes rammelen. Hij keek om zich heen. De inrichting van de woonkamer maakte indruk op hem. Er stonden zware eiken meubelen, er lagen dikke, handgeknoopte tapijten en er hing een groot olieverfschilderij dat een beeld gaf van de stad Jeruzalem in vroeger tijden. In het midden was prominent de Omarmoskee met haar gouden koepel afgebeeld – vanuit het ziekenhuis zag je de stad ook ongeveer zo. Dikke veloursgordijnen hielden het licht van de straatlantaarns tegen. Op een lage kast stond een grote foto van een ernstig kijkende oudere man en ernaast stond nog een foto in een kleinere lijst. Het was een in het ziekenhuis genomen groepsfoto waar hij zelf ook op stond, lachend en omringd door verpleegsters. Hana stond vlak naast hem, eveneens lachend. Op het andere uiteinde van de lange kast stond een Philips radio.

Even later kwam Hana binnen met een dienblad waarop een theepot en twee kopjes stonden. Ze zette het dienblad op de salontafel en ging op gepaste afstand naast hem op de bank zitten, alsof ze elkaar die dag pas voor het eerst hadden ontmoet.

Hana schonk thee in en gaf hem het kopje aan. ‘Alsjeblieft,’ zei ze vormelijk.

Hij pakte het kopje aan en nam een slokje zoete pepermuntthee; de smaak was verfrissend. Het bleef even stil in de kamer.

David kon zich niet langer bedwingen. Hij trok haar naar zich toe, nam haar in zijn armen en kuste haar hartstochtelijk.

Ze bood geen tegenstand, maar na een tijdje maakte ze zich los uit zijn omarming en keek op haar polshorloge. ‘De uitzending uit New York begint zo,’ zei ze, ademloos en toch geconcentreerd. Ze liep naar de lage kast en zette de radio aan.

Het vuur laaide hoger op dan normaal, de kibboetsniks gooiden steeds weer nieuwe houtblokken in de vlammen. Op deze avond in november was in het noordelijke deel van Galilea de avond snel gevallen.

Judith had net als op alle andere avonden met de anderen in de gemeenschappelijke eetzaal gezeten, maar ze had geen trek. Vandaag moet dus de beslissing vallen, dacht ze, en ze was even gespannen als onzeker. Als de Verenigde Naties toestemden, ging de droom van een eigen staat in vervulling – maar zou het ook echt háár staat zijn?

Jaël had naar haar zitten kijken en kwam nu naast haar zitten. Ook zij was ongewoon stil. De dag was in de kibboets verlopen als elke andere dag, met zwaar werk op het veld, maar nu was duidelijk te bespeuren hoe gespannen de jonge kibboetsniks waren. Iedereen wist maar al te goed wat er zich ongeveer tienduizend kilometer verder naar het westen afspeelde. Hun leven zou erdoor veranderen, hoe het ook uitpakte.
Alleen Uri, die tegen de middag vanuit Tel Aviv in de kibboets was aangekomen met een gezicht dat grauw was van oververmoeidheid, had zich in zijn kamer teruggetrokken. ‘Maak me wakker als het zover is.’

Ben Zvi had de accordeon opgehaald en een paar noten gespeeld, maar toen duidelijk werd dat niemand naar hem wilde luisteren had hij het instrument snel weer opgeborgen. Onthutst keek hij naar de anderen die zich deels bij het vuur hadden uitgestrekt of nog steeds op hun bank zaten met een leeg bord voor hun neus.

‘Ik heb gehoord dat de Amerikanen nog een keer hevige druk hebben uitgeoefend, vooral op de afgevaardigden uit Latijns-Amerika en ook op die van de Filippijnen,’ zei Jaël tegen Judith. ‘Het gaat erom spannen, let maar op. Twee derde moet vóór stemmen. Eén stem minder en het gaat niet door.’

Judith zweeg.

‘Hoe het ook uitpakt, we laten ons niet kisten. Ook wanneer ze nee zeggen, zullen we hier niet weer vandaan gaan. Nooit,’ zei Jaël, nu met opzet op luide toon.

De meeste anderen hieven hun hoofd op.

‘Ja, zo is het precies,’ zei Ben Zvi. ‘We staan wat we hier allemaal hebben opgebouwd toch niet af aan de Arabieren, of wel soms?’ In zijn stem klonk onzekerheid door. ‘Zijn jullie het met me eens, of niet?’ drong hij nog een keer aan.

Jaël liet zich opnieuw horen. ‘Nee, nee, in geen geval,’ zei ze. ‘We doen al dat werk hier toch zeker niet voor niets? Om over alle gevaren maar niet eens te spreken!’

De vijfendertigjarige Mosjee Ben Porat, die de oudste was in de kibboets, had tot nog toe zijn mond niet opengedaan. Nu zei hij: ‘Het zal oorlog worden, welke beslissing er ook wordt genomen. De Arabieren hebben al verklaard dat ze zich in geen geval zullen neerleggen bij een verdeling van Palestina. Als wij in New York winnen, zullen zij het resultaat dus niet accepteren. En als we verliezen...’ – hij liet een langdurige stilte vallen – ‘als we verliezen, zullen wij dat ook niet slikken. Dat zou immers betekenen dat de kans dat wij, een minderheid in een groot Arabisch Palestina, ooit een eigen staat krijgen, is verkeken. Of ziet iemand hier dat anders?’

Judith staarde naar haar nagels. Geweld, dacht ze, altijd alleen maar geweld! Kwam daar dan nooit een eind aan? Had haar broer wellicht gelijk? Moest ze maar eenvoudig alles hier opgeven en weggaan, naar Engeland? Of naar Amerika? Maar had hijzelf niet pas een keuze gemaakt – voor een eigen Joodse staat? Hadden juist vluchtelingen zoals zij niet een plek nodig waar ze thuishoorden? Moesten de Joden dan voorgoed het volk blijven dat geen recht had op een eigen nationaal tehuis? Zou er nooit een eind komen aan de onderdrukking, aan de vervolging?

Driehonderd gedelegeerden van de Verenigde Naties zaten in een voormalige kunstschaatshal in Flushing Meadow, New York, bij elkaar om over deze vragen te beslissen. Moest Palestina opgedeeld worden in een Joodse en een Arabische staat, met de stad Jeruzalem onder internationale controle? Dat was het verdelingsvoorstel van de VN. De opzet was voor ongeveer zeshonderdvijftigduizend Joden en ruim een miljoen Arabieren een autonoom nationaal tehuis te bewerkstelligen. Twee derde van de algemene vergadering van de negenenvijftig lidstaten van de Verenigde Naties moest met dit plan instemmen. Of dit doel ook bereikt zou worden was allesbehalve zeker.

De afgelopen dagen waren er achter de schermen nog vele gesprekken gevoerd. Vooral de Amerikaanse president Truman had het hoofd van zijn delegatie in New York opgedragen alle mogelijke middelen aan te wenden om ervoor te zorgen dat een meerderheid met het plan zou instemmen. Niet alleen de VS maar ook de Sovjet-Unie had aangekondigd voor het verdelingsplan te stemmen. Alle blikken van de wereld waren op deze zaterdagmiddag gericht op het grauwe betonnen gebouw waarin ooit sportieve New Yorkers hadden geschaatst.

‘Ga Uri wakker maken,’ zei Judith tegen Jaël. ‘Het kan nu niet lang meer duren.’

Jaël sprong onmiddellijk op en liep naar het houten huis waarin zich haar kamer bevond. Een paar minuten later kwam ze met Uri terug. Ze schaarden zich met z’n allen rond de op batterijen werkende radio die op de lange tafel in de eetzaal stond. Mosjee Ben Porat zette het apparaat aan. De Palestine Broadcasting Corporation zond klassieke muziek uit.

Opeens werd het programma onderbroken. Uri staarde naar de grond, zijn gezicht versteend, alsof iedereen om hem heen lucht was. Jaël waagde het niet dichter bij hem te gaan zitten. Ben Zvi klemde zich vast aan zijn harmonica. Mosjee trok nerveus aan zijn sigaret en trommelde met zijn vingertoppen op het tafelblad.

In Palestina was het middernacht, in Londen zeven uur ’s avonds toen de voorzitter van de Verenigde Naties, de Braziliaan Oswaldo Aranha, het resultaat bekendmaakte.

‘De algemene vergadering van de Verenigde Naties,’ zo was via de luidspreker te horen, ‘heeft het verdelingsplan in stemming gebracht en met eenendertig stemmen voor, dertien stemmen tegen en tien onthoudingen voor het plan gestemd.’

Uri bleef nog een moment als verstard zitten. Toen hief hij zijn hoofd op en riep: ‘Ja, ja, het is ons gelukt!’

Jaël viel hem om de hals.

Van het ene op het andere moment kwam bij iedereen de spanning tot uitbarsting. ‘Gelukt, gelukt!’ schreeuwden ze door elkaar heen. ‘We hebben een staat, we hebben onze staat!’

Jaël keerde zich om naar Judith en sloeg haar armen om haar heen. ‘Nog even en jij bent ook een Israëli, hoor.’

Mosjee kwam uit de keuken met een grote mand waar de halzen van wijnflessen boven uitstaken. Hij zette de mand op de tafel en begon de eerste fles te ontkurken. Hij nam niet de moeite op zoek te gaan naar glazen. Hij gaf de fles aan degene die naast hem stond, die nam er een flinke slok uit en gaf de fles vervolgens door. ‘ Lechajim ,’ riep hij.

Iedereen richtte zijn aandacht op Uri, alsof deze Haganaofficier in zijn eentje deze overwinning in New York behaald had. Ze klopten hem op de schouder, sloegen hun armen om hem heen of probeerden hem op een andere manier aan te raken. Bijna bedeesd liep ook Judith naar hem toe en sloeg haar armen om hem heen.

Uri trok haar dicht tegen zich aan en lachte. ‘ Mazzel tov ,’ zei hij in haar oor.

Judith kwam tot ontdekking dat ze hem nog steeds vasthield. Een gevoel dat ze nog nooit eerder had gehad, ging door haar heen; duizelig werd ze ervan. Dit lichaam in haar armen straalde een grote kracht uit en gaf tegelijk geborgenheid, en dat was iets wat ze nog niet eerder had meegemaakt. Verschrikt liet ze hem los, deed een stap achteruit en haalde een keer diep adem. Verlegen antwoordde ze: ‘Jij ook gefeliciteerd, Uri.’

Uri had zich echter allang weer tot Jaël gewend.

Ben Zvi speelde een paar noten op zijn accordeon, waarop de anderen hun flessen op de tafel zetten, opstonden en elkaar bij de hand namen. Jaël trok Judith mee de kring in. De muzikant beroerde de toetsen en algauw herkenden ze de melodie. Luidkeels zongen ze het lied van de zionisten, het Hatikva , het lied van de hoop.

Hana zat roerloos op de bank. Haar gezicht was bleek. Na enige tijd stond ze op en zette de radio uit. Toen ging ze weer naast David zitten. Ze keek hem niet aan.

Hij schoof naar haar toe, pakte voorzichtig haar hand en hield die zonder iets te zeggen vast.

Een doordringend geluid verstoorde de nachtelijke stilte, werd luider; het leek aan te zwellen en zich vervolgens te vermenigvuldigen. Luider, steeds luider klonken er geluiden op vanuit Mea Sjeariem, de wijk van de orthodoxe Joden. Mannen met lange pijpenkrullen langs hun oren hadden hun sjofar tevoorschijn gehaald en bliezen uit alle macht op de ramshoorn, het eeuwenoude symbool van de Joodse traditie dat de Israëlieten bij hun gevechten om het Beloofde Land al het teken had gegeven om aan te vallen.

David merkte dat Hana zijn hand steviger omklemde en dat ze zich bevend en met gesloten ogen dicht tegen hem aan vlijde. Ze leek iets te willen zeggen, maar deed er toen toch het zwijgen toe.

In het Arabische Sjeik Djarra was het rustig, maar uit de stadsdelen ten zuidwesten van de Jaffastraat klonk het lawaai van de Joodse bewoners, die uitgelaten dansten in de straten, zo uitgelaten dat ze er bijna hysterisch van werden. Het was alsof alle ongeveer honderdduizend Joden in de stad binnen enkele minuten naar buiten waren gestroomd. Zelfs vele Britse soldaten vierden deze avond feest, meegesleept door de euforie van het moment.

David voelde zich niet op zijn gemak. Het sprak voor zich dat hij nu graag in de Ben Jehoedastraat was geweest om samen met hen uitgelaten feest te vieren. Het werd hem op dit moment duidelijk dat de nieuwe staat ook zijn staat zou zijn. Hij was Jood en hij wilde ook Jood zijn, hoewel hij niet eens wist hoeveel boeken Mozes had achtergelaten of hoe die ieder voor zich heetten, en dat eigenlijk ook niet wilde weten. Maar hij zat nu naast een Arabische vrouw – naast de vrouw van wie hij hield. Hij bleef haar hand vasthouden.

Hana’s gezicht stond star en onbewogen, als uit steen gehouwen, maar opeens liepen de tranen haar over de wangen. Haar bovenlichaam begon te schokken. Uiteindelijk sloeg ze haar armen om zijn hals en huilde luid.

Zwijgend streelde hij haar over het haar.

‘David, ik ben bang,’ snikte ze, ‘heel erg bang.’

Hana liet haar armen zakken en keek hem recht aan. ‘Vertel me wat er nu van ons moet worden.’

Op die vraag was hij niet voorbereid. Op slag werd hij zich ervan bewust dat hij een besluit moest nemen, hier en nu. De tijd dat hij had kunnen flirten zonder zich nog op enigerlei wijze te binden was voorbij. Hij kon de vraag hoe hij zich de toekomst met deze jonge Arabische vrouw voorstelde niet meer uit de weg gaan. Hij moest er voor haar en daarmee ook voor zichzelf een antwoord op geven.

Hij pakte haar handen en hield ze stevig in de zijne. ‘Ik hou van je,’ hoorde hij zichzelf zeggen, ‘en ik wil graag dat wij samen blijven.’

Ze stond op zonder zijn handen los te laten en trok hem overeind.

Als bedwelmd liep hij achter haar aan in de richting van de slaapkamer.

Op de drempel kuste ze hem.‘Je wilt dat wij samen blijven? Voorgoed?’

‘Voorgoed,’ antwoordde hij ademloos. Hij had haar blouse al open geknoopt voordat ze zich op haar bed lieten vallen.

Door het openstaande raam was het luide getoeter van auto’s te horen; jonge Joden stoven met gierende banden door de smalle straten van Jeruzalem. Pas vroeg in de ochtend keerde langzaam de rust terug in de stad, die vanaf dat moment in de hoofden van zijn ongeveer honderdzeventigduizend inwoners een gedeelde stad was.

De gedelegeerden in de oude kunstschaatshal in Flushing Meadow hadden aldus besloten en op die beslissing kon niet worden teruggekomen.

2 december 1947

Jonathan Higgins veerde op vanachter zijn bureau en sprong in de houding. ‘Goedemorgen, sir,’ begroette hij de generaal.

Gordon McMillan gaf hem een kort knikje en schreed met de borst vooruit zijn werkkamer binnen. Hij zette zijn pet af en legde die op het bureau naast zich neer, evenals zijn handschoenen. Toen trok hij het kakikleurige uniformjasje recht. Enige tijd later wierp hij een blik op de deur die nog steeds openstond. ‘Sergeant, het verslag,’ beval hij.

Higgins pakte haastig de langwerpige dossiermap en ging in de houding voor het bureau van de generaal staan. Hij sloeg de hakken tegen elkaar.

‘En?’ vroeg McMillan.

‘Behoorlijk roerige nacht, sir.’

De generaal keek hem ongeduldig aan. ‘Bijzonderheden?’

Higgins sloeg het dossier op. ‘Gisteren hebben de Arabieren, komende van de Jaffapoort, het Joodse handelscentrum aangevallen dat aan de andere kant van de Oude Stad ligt. Flinke verstoring van de openbare orde, als u het mij vraagt.’

McMillan stak een sigaret op. ‘Ga verder.’

‘Wel, de Arabieren hebben het eerst geplunderd en vervolgens in brand gestoken. Er was volgens zeggen ook Britse politie ter plaatste toen dit gebeurde.’ Hij schraapte zijn keel. ‘Enkelen van hen hebben volgens zeggen geholpen het traliewerk voor de winkels te vernielen.’

De generaal vertrok geen spier.

‘Het was een flinke brand, waarbij veel rook vrijkwam, en er waren vele gewonden. De boys van de Hagana hebben toen over de hoofden van de Arabieren heen geschoten. Ze worden steeds brutaler, laten zich flink gelden.’

‘En verder?’

De sergeant keek naar de dichtbeschreven vellen papier die hij voor zich had. Daarop waren de gebeurtenissen van de afgelopen vierentwintig uur op een rijtje gezet. ‘De Joden hebben wraak genomen. Er wordt beweerd dat het mensen van de Irgoen zijn geweest. Wat daar ook van waar is, ze zijn de Arabische Rex Bioscoop binnengedrongen en hebben die in brand gestoken. Het gebouw is volledig uitgebrand. Verder waren er aanslagen met handgranaten op cafés, een synagoge werd in de fik gestoken, voetgangers werden neergestoken. Bovendien hebben enkele mensen hun woning verlaten, omdat ze aan de verkeerde kant van de straat woonden.’

McMillan drukte zijn sigaret uit in de asbak. ‘En de rest van het land?’

De sergeant bladerde in de documenten. ‘Hetzelfde beeld. Overal aanslagen, op bussen, op markten; een paar doden. Als u ’t mij vraagt, gaat het nu pas echt beginnen. Het verdelingsplan van de Verenigde Naties heeft onder de Arabieren niet echt veel aanhangers, voorzichtig uitgedrukt, en de Joden vatten het natuurlijk op als een erkenning en zullen nu pas echt gaan terugslaan.’

‘Daar ziet het wel naar uit,’ antwoordde McMillan. ‘Regel dat er vanavond een twee dagen geldend uitgaansverbod van kracht wordt; dan zullen de gemoederen wel bedaren.’ Hij stak opnieuw een sigaret op. ‘En zeg tegen Goldsmith dat hij hier zijn opwachting moet maken.’

Higgins sloeg opnieuw de hakken tegen elkaar. ‘Jazeker, sir, een uitgaansverbod. Ik zal onmiddellijk de nodige maatregelen treffen.’

McMillan was opgestaan en stond bij het raam toen eerste luitenant Goldsmith binnenkwam. De generaal keek naar de dichte afrasteringen van prikkeldraad rond het Britse hoofdkwartier. De Britten hadden zich volledig van de rest van de stad afgeschermd.

‘Nog een paar maanden, Goldsmith. Dertig jaar waren wij hier heer en meester, maar dat is nu gauw voorbij.’ De generaal draaide zich om. ‘Maar voor het zover is, moeten wij hier hoe dan ook nog de orde bewaren. Of in ieder geval de indruk wekken dat we dat doen.’

Hij keek de eerste luitenant strak aan. ‘Om misverstanden tussen ons te voorkomen: het gaat mij niet om de gekken daarbuiten. Het gaat mij om onze jongens. Voor hen voel ik mij verantwoordelijk. Bijna iedere dag hebben wij nu doden of gewonden te betreuren. Ik heb echt geen zin om onze soldaten nodeloos risico te laten lopen. Onze bevelen uit Londen zijn duidelijk: hard optreden wanneer we aangevallen worden; verder moeten we ons zo veel mogelijk buiten hun geruzie houden.’

Josef voelde zich niet op zijn gemak. ‘Met alle respect, sir, is het niet zo dat wij nogal eenzijdig ingrijpen als het daarvan komt? Zijn wij niet meestal op de hand van de Arabieren? Doen we niet alles om de Joodse immigratie te belemmeren? Hoe moeten ze een staat stichten wanneer wij geen mensen het land binnenlaten?’

McMillan keek hem met kille ogen aan. ‘Wij hebben, zoals gezegd, duidelijke orders uit Londen. Die behelzen onder meer dat we niets moeten veranderen aan ons beperkende immigratiebeleid. Ook als wij niet meer hier ter plaatste zijn, hebben we ontegenzeglijk nog steeds belangen in de Arabische wereld. Olie, energie, het Suezkanaal – dat hoef ik je toch niet allemaal meer uit te leggen? Wij waren geen voorstander van deze Joodse staat en hebben ook geen enkele reden om dat nu anders te zien. Noodgedwongen hebben we ons aan de situatie aangepast. Verder is de zaak toch klip-en-klaar: wie vallen ons voortdurend aan? Wie brengen onze jongens om, gooien hun handgranaten naar het hoofd, stelen onze wapens? Wie, Goldsmith, wie? Dat weet jij even goed als ik. De terroristen van de Irgoen. Ze scheppen bovendien op over iedere Brit die ze om zeep helpen. Neem nu maar van me aan dat er slechts één kruid tegen gewassen is: vastberaden optreden. De komende weken zullen we enkele Irgoenleden in de Acre-gevangenis ophangen. Al was het maar ter verhoging van het moreel van de soldaten.’

Josef liet niet merken hoe schokkend hij dit vond.

McMillan vervolgde: ‘Ik weet dat je een enigszins gecompliceerd verleden hebt, Goldsmith. Maar ik verwacht van al mijn officieren ondubbelzinnige loyaliteit. Is dat duidelijk, luitenant?’

Josef wachtte net iets te lang voor hij antwoordde: ‘Ja-zeker, sir, vanzelfsprekend, sir.’

McMillan keek hem doordringend aan. ‘Ingerukt.’

15 december 1947

Ze hadden een moment geaarzeld toen in Jardeniem de vraag was opgekomen wie deze taak het beste op zich zou kunnen nemen. Aller ogen hadden zich echter op Judith gericht en zo kwam het dat zij nu in een vrachtwagen op weg was naar Jeruzalem. Deze was volgeladen met groenten, maar moest met een heel andere vracht terugkeren.

Ben Zvi had zich achter het stuur gewurmd en had vanaf het begin van de rit geen woord gezegd. Telkens wanneer er een groepje Arabieren aan de rand van de weg opdook, greep hij nerveus naar de mitrailleur die naast zijn stoel stond. Judith had onder haar stoel een revolver verborgen. In de laadbak lagen twee jongens van de Palmach, die eveneens mitrailleurs bij zich hadden.

Naarmate ze dichter bij Jeruzalem kwamen, drongen zich aan Judith herinneringen op waartegen ze zich verzette, gebeurtenissen waaraan ze niet wilde terugdenken. Herinneringen aan oom Albert, aan de dood, aan de teleurstelling, aan haar zelfmoordpoging. Was het eerlijk om Jeruzalem daarmee in verband te brengen? vroeg ze zich af. En symboliseerde die stad niet ook voor haar sympathie, hoop? Hoe keek ze naar Hana, naar Tamar? Had ze niet haar oom verloren, maar haar broer teruggevonden? Hoe zat het met de mythe rond Jeruzalem, met al dat misbaar dat de Joden om deze stad maakten, en de Arabieren eveneens?

In de kibboets was niemand echt religieus, maar waar het om Jeruzalem ging was er niet één bereid afstand van de stad te doen. Toen ze op een avond weer een keer rond het vuur discussieerden over de betekenis van de stad voor de toekomstige Joodse staat, had Mosjee zelfs de Bijbel tevoorschijn gehaald en Psalm 137:5 opgeslagen, waarin de kinderen Israëls in Babylonische gevangenschap hun nood klagen: ‘Indien ik u vergeet, o Jeruzalem, zo vergete mijn rechterhand zichzelve.’ Het psalmvers was de strijdkreet geworden van de zionisten.

‘Hier, hier staat het,’ had Mosjee verder voorgelezen. ‘“Mijn tong kleve aan mijn gehemelte, zo ik aan u niet gedenke, zo ik Jeruzalem niet verheffe boven het hoogste mijner blijdschap.”’

Nieuwsgierig geworden had Judith de psalm naderhand zelf nog een keer gelezen. Toen had ze ook ontdekt wat er verder nog stond:

‘O dochter van Babel! die verwoest zult worden, welgelukzalig zal hij zijn, die u uw misdaad vergelden zal, die gij aan ons misdaan hebt. Welgelukzalig zal hij zijn, die uw kinderkens grijpen, en aan de steenrots verpletteren zal.’

Dat schoot nu allemaal weer door haar hoofd terwijl de vrachtwagen door het Jordaandal reed. Oog om oog, tand om tand – dat was nu eenmaal de boodschap van het Oude Testament. Maar hadden de Joden het recht daarvan het dogma te maken van de strijd om hun nieuwe staat? Ja, dacht ze, ze moeten zich nu maar eindelijk eens uit hun Babylonische gevangenschap bevrijden, eindelijk zelf een stuk land bezitten. Maar hoe hoog mocht de prijs daarvan zijn?

Nadat ze het rivierdal hadden verlaten, kroop de vrachtauto tegen de steile bergen op totdat daar eindelijk de stad voor hen lag.

‘Sla alsjeblieft rechtsaf, naar de Scopusberg,’ zei Judith.

Ben gaf gevolg aan haar wens. Bij het Hadassa Ziekenhuis verzocht ze hem even te stoppen.

Judith had een groot boeket rozen uit de kibboets meegebracht, die ze daar kweekten al was dat economisch gezien niet zo verstandig. ‘Ik wilde eindelijk een keer iets terugdoen,’ zei ze toen ze Hana het boeket in de handen duwde.

Beiden aarzelden even, maar sloegen toen de armen om elkaar heen. Hana begon te huilen.

‘Lieve help, wat mankeert jou?’ vroeg Judith bezorgd.

Hana schudde alleen maar haar hoofd terwijl ze met een zakdoek beschaamd haar tranen afveegde. ‘Eh... niets, ik ben alleen... Ach, geloof me nu maar, er is niets mis met me.’ Ze deed haar best om een glimlachje tevoorschijn te toveren.

Judith had het idee dat Hana zwaarder was geworden. Ze had donkere kringen onder haar ogen en maakte een vermoeide indruk. Allebei deden ze hun best om het gesprek op gang te houden, maar Hana leek afwezig, geremd, onzeker.

Judith probeerde te praten over de moeizame relatie tussen Joden en Arabieren waarmee Hana dag in dag uit in het ziekenhuis werd geconfronteerd, maar na een tijdje keek ze op de klok. ‘O, is het al zo laat? Dan moet ik gaan,’ zei ze.

Hana knikte, maar toen viel ze Judith toch weer om de hals. Ze hield haar vast en begon opnieuw te huilen. ‘Het spijt me... Ik weet ook niet wat er met me is,’ fluisterde ze Judith in het oor. ‘Bedankt, bedankt dat je gekomen bent.’

Judith maakte zich voorzichtig los uit de omhelzing. ‘Laat het me alsjeblieft weten als je me nodig hebt. Beloof me dat,’ zei ze. Ze vroeg zich echter af hoe ze Hana zou kunnen helpen, of ze werkelijk in de positie verkeerde om dat te kunnen doen.

In de Jaffastraat in het centrum van de stad sprong Judith van de vrachtwagen en liep met een zware mand door de oplopende Ben Jehoedastraat, totdat ze voor het gebouw stond waarin de familie Schiff woonde. Ze keek om zich heen en wenste dat Sjimon op dat moment ergens in de buurt aan het spelen was, zodat hij haar zou kunnen helpen de mand naar boven te sjouwen. Omdat hij echter nergens te bekennen was, sleepte ze hem zelf de trap op en belde enigszins buiten adem aan.

Tamar Schiff deed open. ‘Jij hier? Wat een verrassing,’ zei ze stralend.

Judith zette de mand met de verse groenten voor haar neer. ‘Voor jullie, voor de kinderen,’ zei ze. ‘Rechtstreeks uit Jardeniem.’

‘Kom binnen,’ zei Tamar. ‘Je hebt een gevaarlijke tocht achter de rug.’

Judith probeerde het te bagatelliseren. ‘Ik denk dat die niet veel gevaarlijker was dan het leven hier.’

‘Daarin heb je helaas gelijk,’ zei Tamar ernstig. ‘Ik vind het eigenlijk niet eens meer verantwoord dat de kinderen alleen op straat spelen, maar Sjimon, die alleen maar aan voetbal kan denken, wil daar natuurlijk niets van weten.’ Ze keek Judith recht aan. ‘En jij – hoe gaat het met jou?’

Judith wist niet wat ze daarop moest zeggen. Ze besloot de waarheid te spreken. ‘Als ik eerlijk ben, moet ik zeggen dat ik niet weet hoe het met me gaat,’ bekende ze. ‘Jardeniem maakt vorderingen, ondanks de Arabische aanvallen. We breiden de kibboets steeds verder uit. Ik hoor erbij, maar eigenlijk ook weer niet.’

‘De vraag is dan of je er wel bij wilt horen,’ zei Tamar.

‘Ja, dat wil ik wel, verstandelijk geredeneerd, maar ik denk vaak dat het toch niet zo kan zijn dat ik voortaan altijd te midden van conflicten moet leven, altijd door haat omgeven zal zijn.’

Buiten op straat hoorde Judith ongeduldig getoeter. ‘O, neem me niet kwalijk, maar ik moet maken dat ik wegkom. Er wordt op me gewacht.’

Tamar liep met haar mee naar de deur.

‘Ik hoop dat we elkaar gauw terugzien,’ zei Judith. ‘Geef Yossi en de kinderen een kus van me.’

De duisternis viel snel in. Tien kilometer ten oosten van de rand van de stad, op de weg naar Jericho, werd een jeep met het kenteken van het Britse leger geparkeerd. Toen de vrachtwagen naderbij kwam, liet de bestuurder van de jeep een keer zijn koplampen oplichten.

Ben Zvi stopte naast de jeep.

Een man in het uniform van een Britse officier stapte uit.

Judith sprong uit de cabine en omhelsde hem. ‘O, Josef, wat fijn dat ik je zie!’

Hij drukte haar hoofd een moment tegen zijn borst. ‘Wat dapper van je,’ zei hij, ‘dat je nog steeds daarginds zit. Ik maak me alleen wel grote zorgen om je.’

Judith deed haar best om onbevangen over te komen toen ze zei: ‘Ach, laat nou maar, ik red me wel.’

In de verte waren de lichten van een naderende auto te zien.

Josef schrok. ‘Opschieten,’ zei hij terwijl hij op de achterbank van de jeep een dekzeil terugsloeg.

De twee jongemannen van de Palmach en Ben kwamen snel in beweging. Ze tilden twintig geweren en drie houten kisten met munitie vanuit de jeep in de laadbak van hun vrachtwagen, wapentuig dat rechtstreeks afkomstig was uit de voorraden van het Britse leger.

Judith kuste haar broer op de wang. Hij probeerde haar tegen te houden, maar ze trok zich los en sprong in de cabine. Met slippende banden zette de vrachtwagen zich in beweging.

29 december 1947

Lange tijd bleef ze in de grote hal van het Hadassa Ziekenhuis staan, vlak voor de rode zeshoekige ster die midden in de marmeren vloer was aangebracht. Ze had er nog nooit over nagedacht, ze had het symbool zelfs geen blik waardig gekeurd wanneer ze ’s ochtends op haar werk was verschenen. Nu echter keek ze er bewust naar, heel bewust. Het was de davidster, de ster van de Joden.

Zuster Sarah kwam voorbij; ze had haar jas nog aan. ‘Goedemorgen, Hana.’

Hana reageerde niet.

De verpleegster bleef staan. ‘Voel je je niet lekker, Hana?’ vroeg ze bezorgd en ze raakte even Hana’s schouder aan.

Hana keek haar verschrikt aan. ‘Jawel, o jawel, hoor... Ik voel me prima.’

Hoofdschuddend liep zuster Sarah door.

Hana vroeg zich af hoeveel van haar Arabische collega’s vandaag weer thuisgebleven zouden zijn. In eerste instantie waren slechts twee collega’s niet meer op hun werk verschenen, maar het werden er iedere week meer. Op dit moment waagden nog slechts enkelen zich op de weg naar de Scopusberg. De toegangswegen liepen door Arabische wijken en vanuit die wijken werd er telkens weer geschoten op de voertuigen die de steile heuvel opreden naar het Hadassa Ziekenhuis. Ook het aantal Arabische patiënten was sterk teruggelopen.

Hana was duizelig. Zou ze het dichtstbijzijnde toilet halen? Thuis had ze ook al moeten overgeven. Ze overlegde bij zichzelf of ze zuster Sarah in vertrouwen zou nemen, maar besloot dat toch maar niet te doen. Tot nog toe had ze het ook voor David verzwegen. In het begin had ze nog getwijfeld, maar nu meende ze zekerheid te hebben. Maar al te vaak had ze tijdens de opleiding de symptomen doorgenomen, had ze zelf raad gegeven aan bedoeïenenvrouwen die met deze verschijnselen naar de kliniek waren gekomen.

Het was haar duidelijk geworden dat ze nu definitief geen weg terug meer zou weten te bedenken, niet naar de moslimwijk Deir Jassin. Hoe moest ze het aan haar moeder vertellen? Was juist zij er niet steeds op tegen geweest dat ze haar opleiding in het ziekenhuis van de Joden deed? Had ze haar niet steeds gewaarschuwd niet aan een dergelijk beroep te beginnen omdat ze zich dan dagelijks zou moeten inlaten met Joodse artsen?

Hana liep bij de davidster vandaan en leunde tegen de muur. Met gesloten ogen probeerde ze zich tegen de misselijkheid te verzetten. Ze ademde diep. Wat kon ze nu het beste doen? Moest ze naar hem toegaan om het hem te vertellen? Hoe zou hij reageren?

Nog steeds duizelig liep ze op de tast langs de muur. Hoewel de trap die de hal met de rest van het ziekenhuis verbond helemaal niet steil was, kostte het haar toch veel moeite die op te lopen. De kans was groot dat David al in de operatiekamer was. Ze besloot te wachten tot vanavond. Hij had beloofd dat hij naar haar toe zou komen als het werk het toeliet. Het werk hield momenteel vooral in schotwonden verbinden, kogels verwijderen, verbrijzelde ledematen amputeren.

De misselijkheid nam een beetje af en ze liep door naar de verpleegsterskamer.

Ze droeg een met veelkleurig borduurwerk versierd Arabisch gewaad. Haar donkere haar, dat ze anders altijd opgestoken had, viel los over haar schouders. Hana deed haar best om een glimlach te laten zien toen David binnenkwam. Ze zag meteen hoe moe hij was.

Hij boog zich naar haar over en gaf haar een kus. ‘Ze hebben de Hebreeuwse Universiteit moeten sluiten, maar dat had je waarschijnlijk al gehoord,’ zei hij gelaten. ‘Het gebouw staat immers direct naast het ziekenhuis. Het is eenvoudigweg te gevaarlijk geworden voor de studenten. Bijna iedere dag doen er zich op de weg ernaartoe schietpartijen voor.’

Na een korte stilte voegde hij eraan toe: ‘Met de nodige slachtoffers natuurlijk.’

Hij zette zijn aktetas neer en liep achter haar aan naar de woonkamer. Ze had kaarsen aangestoken en op de eettafel stond een kipgerecht met rijst te wachten, en ook nog een schaal dadels.

David nam Hana in zijn armen. ‘Je zou bijna vergeten onder wat voor omstandigheden we leven.’

Hij merkte dat ze gespannen was, dat ze in plaats van haar armen om hem heen te slaan een stapje achteruit deed. ‘Wat is er, Hana?’ vroeg hij.

‘Ik voel me niet goed,’ zei ze zacht. ‘Ik heb al dagen last van misselijkheid.’

David pakte haar hand en voelde haar de pols. Normaal. Hij legde een hand op haar voorhoofd. ‘Heb je koorts? Is het misschien een virus?’

‘Nee, dokter Cohen. Ik ben eigenlijk zo gezond als een vis.’

David keek haar onzeker aan.

‘Mijn menstruatie is uitgebleven, mijn borsten zijn gespannen en doen pijn, en ik moet telkens overgeven.’

David nam haar rechterhand in de zijne. ‘Je bent...?’

‘Ja, David, ik ben zwanger. Daar is feitelijk geen twijfel meer over mogelijk.’

Hij was een moment met stomheid geslagen, totdat hij zich begon af te vragen of hij werkelijk hier bij haar in haar woonkamer stond, of hij het goed had gehoord, of hij haar boodschap daarnet goed had begrepen. Spontaan wilde hij vragen of ze er echt helemaal zeker van was, maar hij hield het voor zich. Hana keek naar de vloer terwijl hij nog steeds haar hand vasthield.

Na een tijdje merkte hij dat de stilte in het vertrek benauwend werd.

Hij drukte haar dicht tegen zich aan. Het boord van zijn overhemd werd nat van haar tranen. ‘Niet huilen,’ fluisterde hij. ‘Het is alleen maar... Het komt allemaal zo onverwacht.’

Ze hield op met huilen. Haar blik was nu vast op hem gevestigd. ‘David, ik vraag me al dagen af hoe dit moet aflopen, met jou, met mij, met ons.’

‘Ik...’ stak hij aarzelend van wal.

Laat me even nadenken, wilde hij zeggen. Ik weet het ook niet. Daarbuiten vallen ze over elkaar heen, het geweld eist steeds meer levens, de toekomst is uiterst onzeker en hier zitten we nu: een Jood en een Arabische vrouw midden in Jeruzalem, die vader en moeder zullen worden. Dat is toch eigenlijk een door en door absurde situatie, dacht hij. Hoe moest dit aflopen? Kon hij het wel verantwoorden om in deze stad vol haat, waar de kloof tussen de Joodse bevolking en de moslimgemeenschappen iedere dag dieper werd, een kind geboren te laten worden? Moest hij niet aan Hana duidelijk maken hoe hij erover dacht?

In plaats daarvan nam hij haar opnieuw in zijn armen. ‘Ik hou van je,’ zei hij terwijl hij een paar plukken haar uit haar gezicht streek. ‘Ik weet niet precies hoe, maar het komt wel goed met ons.’

12 januari 1948

Jousseff Hamoud stond net als de anderen vol verwachting aan de kant van de weg.

‘Nog even en hij komt eraan, nog even,’ fluisterde een jongetje naast hem. ‘Abbu Moussa komt terug!’

De jongen had hem nog nooit gezien en ook Jousseff had hem nog nooit ontmoet, maar duizenden mensen verdrongen elkaar in het dorpje Beit Surif ten zuidwesten van Jeruzalem. Het waren fellachen – armoedig geklede boeren uit de dorpen –, jonge Arabieren uit de stadjes in donkere pakken en met een fez op het hoofd, vrouwen in donkere, lange gewaden. Ze wilden hem zien, wilden erbij zijn, wilden meemaken hoe hij intocht zou houden in zijn geboorteland Palestina.

Aan de rand van het dorp dook een auto op. Jousseff merkte dat het jongetje zijn arm vastgreep en er opgewon-den aan trok. ‘Dat moet hem zijn, dat moet hem zijn!’ riep hij.

De vrouwen stootten hoge, schrille kreten uit.

De auto kwam tot stilstand. Een man in een donker pak en met een keffiyeh op het hoofd stapte uit.

De massa kwam in beweging.

‘Abbu Moussa is er!’ schreeuwde het jongetje en iedereen om hem heen begon dat ook te schreeuwen. ‘Abbu Moussa is er!’

Abdul Khader Husseini liet de toejuichingen rustig over zich heen komen. Om de haverklap bleef hij staan om zich door de mensen te laten aanraken.

Jousseff stak zijn hand naar hem uit en Husseini drukte die stevig. Eindelijk, dacht Jousseff, eindelijk. Hij moet onze leider worden, hij heeft vaak genoeg bewezen dat hij daartoe in staat is.

De man die ze Abbu Moussa noemden, was een prominent lid van de Husseiniclan, de belangrijkste Arabische familie in Jeruzalem, waartoe ook zijn neef moefti Hadj Amin al-Husseini behoorde. Net als hij had Abbu Moussa een tiental jaren eerder de Arabische opstandelingen in Palestina aangevoerd, en net als hij had hij enige tijd in nazi-Duitsland doorgebracht. De Britten hadden hem jarenlang opgesloten en nu was hij heimelijk naar Palestina teruggekeerd. Zijn vijanden waren nu niet meer de Britten en hij had nog maar één doel: de Joden beletten op Palestijns grondgebied hun staat te stichten.

Abdul Khader Husseini liep op het huis af waar de moektars van de dorpen rondom Jeruzalem op hem wachtten. Het zou een lange bijeenkomst worden, met om te beginnen als verwelkoming een overvloedige maaltijd.

Geduldig bleef Jousseff buiten staan wachten. Evenals de opgewonden mensen om hem heen voelde hij aan dat hij getuige was van een beslissend moment in de strijd om de Heilige Stad. Er was hier een man aangekomen die een belangrijke bekwaamheid bezat waaraan het de meeste andere Arabische leiders ontbrak: hij kon de mensenmenigten niet alleen opzwepen, hij kon ze ook verenigen.

Nadat Abdul Khader Husseini weer naar buiten was gekomen en was weggestoven in zijn auto, baande Jousseff zich een weg naar een van de deelnemers aan de maaltijd, die hij uit het naburige dorp Kastel kende. ‘Wat heeft hij gezegd?’ vroeg hij.

‘Hij heeft gezegd dat we de wegen naar Jeruzalem zullen blokkeren. We zullen de Joden uithongeren.’

25 januari 1948

Jaël had hem een foto meegegeven, een zwart-witkiekje uit Jardeniem. Het viel hem op dat ze uit eigen beweging een witte blouse en een rok had aangetrokken in plaats van het kakioverhemd en de korte broek die ze meestal droeg. De manier waarop ze lachte, was opwindend, uitnodigend, zelfbewust en onbevangen tegelijk. Uri had de foto op het dashboard geplakt.

Hij reed met de Ford in de richting van de Allenbystraat. De berichten uit de legerplaats Quantara ten zuiden van Damascus waren onrustbarend. De Syriërs waren bezig zich te mobiliseren. Hij beet op zijn lip. Dat was vooral een bedreiging voor Galilea, voor Jardeniem. Tijd om de Duitser in actie te laten komen!

Uri stopte en parkeerde de Ford langs het trottoir. Hij maakte een draai naar links en zag tot zijn tevredenheid dat Paulsen al met Joshua Weinberg op het terras van het café zat. De broodmagere Weinberg droeg net als altijd een oud tweedjasje en een zwarte pet met klep, waar zijn ruige grijze haar onder uitstak. Hij was na de Tweede Wereldoorlog als een van de eersten in dit land aangekomen. Op de een of andere manier had hij het getto van Warschau en vervolgens Treblinka overleefd.

Uri wist dat Fritz en Weinberg elkaar hier regelmatig ontmoetten. Er stond een schaakbord tussen hen in en Weinberg was in afwachting van de volgende zet van de Duitser.

Fritz schoof een witte loper naar voren en Weinberg deed snel een tegenzet. Enkele minuten later lagen de eerste stukken van Fritz naast het bord en moest hij zich erop concentreren zijn koning te beschermen.

Uri was zonder dat ze het merkten naast het tafeltje komen staan, een sigaret tussen de lippen, en keek naar het schaakbord. Toen pakte hij een toren van Weinberg en zette die voor Fritz’ koning. ‘Schaak,’ zei hij grijnzend.

Fritz keek verrast op.

‘Als je ons wilt verontschuldigen,’ zei Uri tegen Weinberg.

Fritz knikte Joshua toe en stond op. ‘Tot morgen.’

‘Tot morgen,’ antwoordde Weinberg, terwijl hij al weer bezig was de stukken opnieuw op het schaakbord te zetten.

‘Ze beginnen een echt leger op de been te brengen waarmee ze ons willen aanvallen. Ze noemen dat leger Jaysh al-Inqadh al-Arabi, het Arabische Bevrijdingsleger,’ zei Uri, terwijl ze over het trottoir liepen. ‘Onze man in Quantara meldt dat het er nogal een chaos is, met Syriërs, Turken, Palestijnen, Irakezen, Libanezen en – nu komt het interessante deel – mannen van de Balkan én Duitsers. Die van de Balkan en de Duitsers zijn natuurlijk je oude vrienden van de SS en Wehrmacht soldaten die uit krijgsgevangenschap zijn gevlucht. Zij zijn het best opgeleid; onder hen zijn veel springstof- en wapenexperts en dat zijn uiteraard de lieden die ons het meest interesseren.’

Hij bleef staan en keek de Duitser recht in de ogen. ‘Het is zover, Fritz.’

Ze stonden voor een lingeriewinkel. Fritz keek naar de etalage in plaats van naar Uri. De winkelruit weerspiegelde een zongebruind gezicht met zwart haar en een zwarte snor.

Uri volgde zijn blik. ‘Het verstoppertje spelen heeft nu lang genoeg geduurd,’ zei hij.

‘Wanneer?’

‘Vannacht. Ik zal je naar de grens brengen en vandaar zal onze man je begeleiden tot vlak voor de Syrische legerplaats.’ Hij liep met Fritz mee naar zijn kamer. ‘Over drie uur ontmoeten we elkaar hier weer,’ zei hij.

Fritz verdween naar binnen.

Op de afgesproken tijd stond Uri te wachten voor Fritz’ huisdeur. De Duitser liet zich nog niet zien. Uri keek nerveus op zijn horloge. Toen haalde hij de foto van Jaël van het dashboard en streek er voorzichtig overheen. ‘Ik zal goed op je passen,’ mompelde hij, maar hij vroeg zich daarbij wel af wat hij nu echt voor Jaël zou kunnen doen.

Eindelijk ging de deur open. Er kwam een blonde man naar buiten. Uri had even tijd nodig om te begrijpen dat het Fritz Paulsen was. Hij had een einde gemaakt aan de vermomming. Uri zag een gezicht dat een heel andere uitstraling had. Het was het gladgeschoren gezicht van een Duitser uit een nazipropagandafilm, met blauwe ogen en daarboven een dikke bos blond haar.

Uri stak snel de foto van Jaël in zijn zak en duwde het portier van de auto open. ‘Laten we gaan,’ zei hij terwijl hij de motor startte.

De oude man droeg een keffiyeh en verder het traditionele lange gewaad van een Arabische boer. In zijn gordel stak een kromme dolk, in zijn rechterhand hield hij een oeroud geweer. Hij sprak het eenvoudige Arabisch van de plattelandsbevolking. Onzeker keek hij om zich heen; hij probeerde in de lange rij wachtenden aansluiting te vinden bij de honderden vrijwilligers die zich hadden gemeld voor de strijd tegen de Joden.

Fritz leunde tegen de barak en bekeek de toegestroomde mensen. Het waren voor het overgrote deel jonge Arabieren die zich wilden laten registreren en velen van hen waren gehuld in een oud Brits, Turks of Syrisch soldatenjasje of hadden soldatenlaarzen aan hun voeten. De wapens die ze bij zich hadden, vormden een niet minder bonte verzameling. Het waren voornamelijk verouderde karabijnen uit de tijd van de Turkse bezetting en enkelen hadden een machinegeweer bij zich dat onmiskenbaar van Britse herkomst was en in een soek in Damascus was aangeschaft.

Een Syrische overste kwam de barak uit, begeleid door een blonde man in een donkergrijs uniform, met daarbij hoge laarzen en een koppel met het Duitse opschrift Gott mit uns . Boven het borstzakje prijkte een adelaar die in zijn klauwen een hakenkruis hield, en op de schouder het rangteken van een eerste luitenant van de Wehrmacht , dat Fritz meteen herkende.

De Syriër nam de mensen die nieuw aangekomen waren aandachtig op. In de ogen van de Duitser meende Fritz juist enige reserve te zien. Hun blikken ontmoetten elkaar.

Fritz kwam naar voren en stak zijn hand uit. ‘ Hauptsturmführer Paulsen,’ zei hij.

De Duitser ging in de houding staan omdat Paulsen een hogere rang had en sloeg de hakken van zijn laarzen tegen elkaar. ‘ Oberleutnant Müller, Hauptsturmführer .’

Ze schudden elkaar de hand.

‘’k Ben net pas aangekomen,’ zei Fritz, ‘via Rome en vervolgens Beiroet. ’t Was bepaald niet eenvoudig, maar ik ben er nu in ieder geval.’

‘U komt precies op tijd, Hauptsturmführer ,’ antwoordde Müller. ‘De oorlog tegen de Joden gaat nu pas echt beginnen, en hier in Quantara zult u een paar mannen tegenkomen die al eerder samen met ons strijd hebben geleverd. Aan ons, Duitsers, is gevraagd de mannen te trainen en u ziet wel dat er nog heel wat moet gebeuren.’

Hij wees naar de mannen die elkaar bij de toegangspoort verdrongen. ‘Ik ben zelf uitgebroken uit een Brits krijgsgevangenenkamp in Palestina, Latroen, slechts enkele kilometers verwijderd van Tel Aviv. Ik was met Rommel in Libië en daar ben ik gewond geraakt,’ voegde hij er grijnzend aan toe. ‘Een Britse sergeant hoefde maar een oogje dicht te knijpen en ik stond buiten.’

Hij wees naar de barakken waarin de vrijwilligers zich verzamelden. ‘We hebben hier Britse deserteurs en verder moslims uit alle delen van de wereld, ook van de Balkan. Zij zijn bijzonder fanatiek en dat is geen wonder, want tot onze SS-divisie Handschar behoorde destijds een complete SS-eenheid van moslimmannen. Dat zijn uiteraard ook de mannen die bijzonder nauwe banden hebben met Hadj al-Husseini. De moefti heeft de oorlog in Berlijn uitgezeten en Hitler en Himmler hebben ervoor gezorgd dat hij de Joden vanuit Duitsland kon opjagen. Op deze lieden kunnen we ons verlaten, want er zijn ook vele experts bij op het gebied van sabotage, bomaanslagen en meer van dat soort zeer effectieve zaken.’

‘Ik ken de mannen die deel uitmaakten van deze SS-divisie,’ onderbrak Fritz hem. ‘Ik was een van hun instructeurs.’

In de lange rij wachtende mannen die bereid waren oorlog te gaan voeren, doodde een jonge ongeschoren man met een rood-witgeblokte keffiyeh de tijd met het schoonmaken van zijn karabijn. Aäron Mehulem knoopte zonder enig probleem gesprekken aan met de andere wachtenden. Zijn Arabisch was beter dan zijn Hebreeuws. Hij was in een voorstad van Bagdad als zoon van Joodse ouders opgegroeid en later met zijn familie naar Palestina geëmigreerd. Hij negeerde Fritz en de Duitser deed eveneens alsof hij lucht was, maar Aäron had een belangrijke opdracht. Hij was niet alleen de Joodse spion in dit trainingskamp, hij was ook degene die het contact onderhield tussen Fritz en de Hagana.

8 februari 1948

‘Het gaat beginnen.’ Sergeant Higgins stond met een rood aangelopen gezicht voor het bureau van eerste luitenant Goldsmith. Bijna triomfantelijk stak hij hem de map toe waarin het rapport van de Britse Militaire Geheime Dienst zat. ‘De Arabieren vallen aan. Nu zullen we wat beleven.’

Josef pakte de map aan.

Sterke eenheden van de Jarmoek Brigade bereiden zich voor op een massale aanval in het noordelijke deel van Galilea. Zij hebben inmiddels eenheden van het Arabische Bevrijdingsleger over de grens met Syrië gestuurd.

Hij verdiepte zich in de aantallen, in de beschrijving van de bewapening. Daarbij bleef zijn blik bij een zin steken: ‘Een van de beoogde doelen van de aanval zou kibboets Jardeniem kunnen zijn. Deze ligt strategisch gunstig aan een verbindingsweg tussen de grens en het zuidelijke deel van Galilea. ’

Josef ging rechtop zitten. ‘Is de generaal op de hoogte van dit rapport?’

‘Dat spreekt voor zich, sir,’ zei Higgins.

‘En wat gaan wij daartegen ondernemen?’

Op het gezicht van de sergeant was leedvermaak te lezen. ‘We moeten de situatie in het oog houden, sir.’

Josef keek op zijn polshorloge. Het was al na middernacht. Als hij nu wegreed, kon hij er over vijf uur zijn.

Het felle schijnsel van de volle maan wierp de rechthoek van het raam schuin over de vloer. Het was voldoende om de wijzers van de oude wekker op haar nachtkastje te zien. Over anderhalf uur zou de zon opgaan, maar nu zorgde alleen de maan voor licht.

Judith trok de deken over haar schouders om zich te beschermen tegen de kou van de februarinacht. Ze lag al urenlang wakker. De nachtmerries die ze al een tijdje niet meer had gehad, waren de laatste weken teruggekomen. Steeds weer drong het geratel van de mitrailleurs van het SS-executiecommando van Dachau door tot haar dromen, werd ze overvallen door beelden van geweld en dood die zich vermengden met indrukken van watermassa’s, schepen die op en neer gingen, gezichten, Esther, een blonde man, een grafsteen met de naam Albert Wertheimer erop. Totdat haar uiteindelijk het koude zweet uitbrak en ze wakker schrok.

Sinds het verdelingsbesluit van de Verenigde Naties waren de spanningen tussen Joden en Arabieren aanzienlijk toegenomen. In de eerste week was er nog contact geweest met Deir El Nar, maar daarna had niemand het meer gewaagd daar naartoe te gaan. Mosjee Ben Porat had tijdens het eten in de gemeenschappelijke eetzaal gemeld dat er de laatste dagen voortdurend vrachtwagens opdoken in de buurt van het Arabische dorp. In de kibboets die ongeveer tien kilometer noordelijker lag, had zich twee dagen geleden een hevige schietpartij met Arabische aanvallers voorgedaan. Daarbij waren twee Joodse kolonisten omgekomen en vijf gewond geraakt. Hoeveel doden de Arabieren te betreuren hadden, was niet duidelijk, maar de kibboetsniks hadden een Arabier gevangengenomen, een Irakees, en dat wees er ook op dat het conflict zich niet meer beperkte tot de plaatselijke bevolking.

Judith deed haar ogen dicht, maar ze was bang dat ze weer in slaap zou vallen. Ze wilde niet weer terugkeren naar die andere wereld, de wereld van haar nachtmerries.

De wegen door het Jordaandal zaten vol gaten. De koplampen van de jeep drongen nauwelijks door het stof heen dat de chamsien had doen opstuiven. Josef hield zijn rechtervoet op het gaspedaal, hoewel hij vaak bijna niets kon zien. Hij was dankbaar dat het volle maan was, maar de zandstorm uit het zuiden joeg telkens opnieuw stofwolken over de voorruit. Hij dacht aan Judith. Waarom had hij er niet op gestaan dat ze Jardeniem verliet? Het was toch waanzin wat er allemaal in dit deel van de wereld gebeurde? In Duitsland was ze in leven gebleven. Kon hij toelaten dat ze nu in groot gevaar kwam te verkeren? Hij moest haar waarschuwen, ervoor zorgen dat ze Palestina nog op tijd verliet. Het was hemzelf allang duidelijk: op dit moment was de beslissende strijd tussen Joden en Arabieren op komst en het zou een bloedige strijd worden. Ze zouden elkaar onverbiddelijk naar de keel vliegen, daar was geen twijfel meer over mogelijk.

Sneller, rij nu toch eens wat sneller!

Om de haverklap keek hij op zijn horloge. Als de Arabieren werkelijk aanvielen, zouden ze dat vermoedelijk rond het aanbreken van de nieuwe dag doen. Het was nu nog donker, maar hij schatte dat hij nog minstens vijftig kilometer moest afleggen voordat hij bij de kibboets was.

Josef moest hard op de rem trappen om een rotsblok op de weg te ontwijken. Toen gaf hij weer gas en stoof de jeep, bokkend als een paard, verder door de kuilen. Meermalen passeerde hij Arabische dorpen waar men zich helemaal niet bewust scheen te zijn van de spanning die zich in Galilea had opgebouwd. Nog even en hij was in Jardeniem, nog even. Nog vijftien, misschien nog slechts tien kilometer.

Voor de zoveelste keer denderde de jeep door een diepe kuil. Het kostte Josef moeite om het voertuig in bedwang te houden.

Opeens begon de jeep te slingeren. Josef hield het stuur stevig vast, maar kwam al gauw tot de ontdekking dat het geen zin had weer gas te geven. Hij schrok. Nee, dit kon niet waar zijn! Hij kon slechts één oorzaak bedenken en die was dat de jeep een lekke band had.

Met zijn hoofd voorover op het stuur bleef Josef een tijdje roerloos zitten. Hij veegde het stof uit zijn ogen en overwoog of hij niet maar gewoon verder moest gaan lopen. Hij was er echter niet zeker van dat hij er al snel zou zijn. Uiteindelijk stapte hij uit, liep om de jeep heen om het reservewiel te pakken en zocht naar de krik.

Opeens verstarde hij. In de verte hoorde hij geratel, gevolgd door een scherpe knal die zich steeds na een korte pauze herhaalde. Hij wist wat voor lawaai dat was. Hij had het in de oorlog in Europa al te vaak gehoord. Josef wist het zeker: er werden granaten afgevuurd en ertussendoor werd met mitrailleurs geschoten.

Josef liep terug en liet zich in de stoel achter het stuur vallen. Hij voelde zich opeens zwak. Het is te laat, dacht hij, het is te laat.

Jaël lag met haar rug naar Judith toe in haar bed aan de andere kant van de kleine kamer. Ze haalde diep en regelmatig adem. De spanningen van de laatste weken leken haar niet te deren. Ze had het zelfvertrouwen van een sabra die vertrouwd was met het land en ook met de gevaren. Ze wond zich alleen maar op wanneer ze op Uri wachtte, die haar tegenwoordig nog maar zelden in Jardeniem opzocht. Als hij kwam, had hij meestal wapens bij zich die hij onder de stoelen van zijn Ford had verstopt.

Vanuit Deir El Nar drong steeds luider het geblaf van honden tot Judith door. Ze ging rechtop in haar bed zitten en luisterde nerveus naar de geluiden van de nacht. Voor het houten huisje meende ze flarden van een in het Hebreeuws gevoerd gesprek te horen; dat was het gefluister van de nachtwakers. De laatste paar weken was de bewaking versterkt. In de houten toren zaten steevast twee bewakers en twee andere kibboetsniks liepen met hun mitrailleur in de aanslag rondjes om de gebouwen van Jardeniem.

De honden leken niet rustig te willen worden. Judith sloeg het beddengoed terug, trok een dikke trui aan over haar nachthemd en pakte haar kakibroek.

De explosie trof haar niettemin onvoorbereid. De glassplinters van de vensterruit boorden zich in haar bovenarm en in haar schouder, het hout van het vensterkruis knalde tegen haar slaap. Judith zocht tevergeefs naar houvast. Bewusteloos viel ze op de grond.

‘Judith, wakker worden. Judith!’

Ze hoorde de stemmen wel, maar ze leken van ver weg te komen. Iemand schudde haar bij de schouder heen en weer. Ze probeerde het niet tot zich te laten doordringen, in haar toestand tussen waken en slapen te blijven. Het schudden hield echter niet op en haar waarnemingen werden concreter, de stemmen duidelijker verstaanbaar.

‘Judith, kun je me horen? Word wakker.’

Toen ze haar ogen opsloeg, zag ze het gezicht van Ben Zvi.

‘God zij gedankt,’ zei Ben. Hij stak haar een veldfles toe. ‘Hier, drink wat.’

Ze nam een slokje. Het was warme koffie. Ze verslikte zich en begon te hoesten, wat tot gevolg had dat ze definitief in de werkelijkheid terugkeerde. Ze werd zich opeens bewust van de pijn in haar linkerbovenarm en linkerschouder. Toen ze omlaag keek, zag ze dat haar arm en haar bovenlichaam waren verbonden en dat er bloed door het verband heen sijpelde.

‘Je hebt geluk gehad,’ zei Ben, die haar blik opving. ‘Het zijn slechts lichte vleeswonden die over een paar dagen weer genezen zullen zijn.’

Judith keek hem verbaasd aan. ‘Wat is er gebeurd?’

Ben wees naar het versplinterde vensterkruis. ‘De Arabieren hebben ons aangevallen. Een van de granaten is vlak voor het raam ontploft. We hebben teruggeslagen, maar het was op het nippertje. Echt op het nippertje.’

Hij haalde uit zijn borstzakje een pakje sigaretten en bood er Judith een aan. Ze sloeg het aanbod af, maar hij stak er wel een op en inhaleerde diep.

‘Hoe is het met de anderen?’ vroeg Judith een poosje later.

‘Vijf doden, drie zwaar- en vier lichtgewonden,’ antwoordde Ben. ‘We hadden bijna geen munitie meer. Had het een uur langer geduurd, dan hadden ze ons onder de voet gelopen, maar ze verloren de moed en zijn ervandoor gegaan. Waarschijnlijk hebben we een van hun aanvoerders geraakt.’

Zwijgend rookte hij verder en staarde voor zich uit. ‘Blijf jij maar liggen; we halen haar zo dadelijk weg,’ zei hij opeens.

Judith keek hem niet-begrijpend aan.

Ben knikte naar de andere kant van het vertrek. Op de vloer lag een brancard met daarop een levenloos lichaam; eromheen was het een en al bloed.

‘Jaël,’ zei Ben terneergeslagen. ‘Een granaatscherf heeft haar slagader opengereten. Ze is doodgebloed.’

De valk cirkelde lang boven de steenrotsen tussen Jardeniem en Deir El Nar, alsof hij maar geen besluit kon nemen.
Uiteindelijk liet hij zich uit de lucht vallen om zijn prooi te grijpen. Daarna zwenkte hij de andere kant op en vloog weg.

Judith had hem tijdens zijn vlucht in het oog gehouden. Deir El Nar leek zo op het oog niet onder de indruk van de verschrikkingen van de afgelopen vierentwintig uur. Het leven ging gewoon verder. Een zwakke oostenwind voerde het stemgeluid van de muezzin mee, die vanaf de kleine minaret de gelovigen opriep tot het middaggebed.

Iedereen in de kibboets was verslagen. Direct na zonsopgang hadden ze de doden begraven aan de westkant van de kibboets, in de eerste graven sinds de stichting van Jardeniem. Uri, die later in de nacht was aangekomen, had er met een onbewogen gezicht bij gestaan toen ze Jaël in de ondiepe kuil legden. Hij zat nu op een van de houten banken in de eetzaal naar de vloer te staren.

Niemand waagde het hem te storen, totdat Judith al haar moed bij elkaar raapte en naast hem ging zitten. ‘Ik... ik vind het zo erg,’ zei ze onbeholpen.

Uri reageerde niet. Het was alsof hij door haar heen keek, alsof hij een ondoordringbaar pantser had aangetrokken dat hem inkapselde in zijn verdriet zonder tranen, onbereikbaar voor woorden. In zijn handen hield hij een foto van Jaël, waar hij voortdurend naar staarde.

Judith merkte dat ze een kleur kreeg en dat ze niet in staat was die te onderdrukken. Ze wist niet wat ze moest doen, wat ze moest zeggen. ‘Ze… ze was…’ stotterde ze, ‘Jaël was werkelijk een goede vriendin.’

Ze kleurde nog erger. Onrustig schoof ze op de bank heen en weer. Ze voelde zich als een kind dat kattenkwaad heeft uitgehaald. ‘We zullen haar missen, wij allemaal,’ wist ze ten slotte nog uit te brengen. Toen stond ze op. ‘Als ik ook maar iets kan doen...’ zei ze, in nog hogere mate onbeholpen dan daarnet.

Uri kwam half overeind, maar ging toen toch maar weer zitten. ‘Dank je,’ zei hij uiteindelijk, ‘dankjewel.’ Hij liet zijn hoofd in zijn handen zakken.

Judith liep naar de keuken en liet hem achter zonder nog één keer om te kijken.

De versterking van de Palmach kwam laat op de avond. Vijftig strijders van de Carmeli Brigade sprongen uit de vrachtauto en laadden een machinegeweer, twintig mitrailleurs en dertig karabijnen uit, en ook nog een aantal kisten met munitie.

Avi Gutmann, een Pool met donker haar en een even donkere, woeste baard, was hun commandant en hij drukte Uri zwijgend de hand. Ze kenden elkaar al een hele tijd. ‘Morgenvroeg, vijf uur,’ zei hij.

Uri knikte.

De mannen van de Palmach en de kibboetsniks waren in een halve cirkel om de twee heen gaan staan.

‘We hebben uit hun legerplaats in Quantara de informatie gekregen dat ze binnenkort nog meer troepen over de Syrische grens willen sturen. Nu komt het erop aan: óf we hakken zo hard als we kunnen op hen in, óf zij doen dat bij ons. Laten we ons maar geen illusies maken, er is geen vreedzame oplossing. Daarom wordt het de hoogste tijd dat we hun laten zien dat ze ons niet klein krijgen. Eenheden van het Arabische Bevrijdingsleger worden vooral hier in Galilea steeds agressiever.’

Er werd instemmend gemompeld.

‘We zullen hen uit het dorp verdrijven en met hen de bewoners.’

‘De bewoners?’ vroeg Ben.

‘Ja, de fellachen uit het dorp,’ antwoordde Gutmann met ongeduld in zijn stem.

‘En wat gebeurt er dan met hun gezinnen, met de kinderen?’

‘Die moeten verdwijnen, allemaal, volgens onze duidelijke orders. Geen vierkante meter land, geen nederzetting mag worden opgegeven, en tegenstand moet gebroken worden.’

Ben nam nog een keer het woord. ‘En als ze zich verdedigen?’ vroeg hij.

Gutmann wees naar zijn mitrailleur. ‘Dan zullen we hen hiermee verjagen. We kunnen ons geen sentimenteel gedoe meer veroorloven. Die tijd is geweest.’

Hij wendde zich tot de omstanders. ‘Verder nog vragen?’

Niemand deed zijn mond open.

‘Dan zullen we, met uitzondering van de wachtposten, kijken of we nog een poosje kunnen slapen,’ zei Gutmann en daarmee kwam er een einde aan de bijeenkomst.

15 februari 1948

Haar twee kinderen waren ongeduldig en wilden zich steeds losrukken, maar ze hield hen stevig bij de hand. ‘Hij komt heus wel,’ zei ze nog weer een keer.

Ze stonden bij het busstation in Jeruzalem, aan de westkant van de stad.

‘Knoop je sjaal beter vast.’ Tamar Schiff boog zich over naar Ayelith. ‘En jij,’ zei ze tegen haar zoon, ‘jij houdt je muts op.’

Tamar had Judiths brief, die met het laatste konvooi was meegekomen, in haar handtas gestopt. Ze had de kinderen niet verteld dat Judith erin had aangekondigd dat ze een cadeautje had voor Ayeliths verjaardag. Wat dat cadeautje was bleef onduidelijk, maar het was haar op de een of andere manier gelukt om vanuit Jardeniem iets te regelen. In de brief vroeg ze Yossi zich te melden bij een contactpersoon in Tel Aviv, bij een vrouw die Hilda heette. Het deed denken aan een samenzwering, vond Tamar. De kans was groot dat er een verbindingsman van de Hagana bij betrokken was. Wat een rare manier eigenlijk om een verjaardagsgeschenk bij de juiste persoon terecht te laten komen, maar het waren nu eenmaal rare tijden.

Het regende en de mensen die op de bus uit Tel Aviv wachtten, vernikkelden van de kou in deze februarimaand. Vlak bij de halte stond een ambulance met op beide zijkanten de Magen Davied Adom , de rode davidster, met draaiende motor te wachten. De laatste weken hoorde de ziekenauto bij het vaste ontvangstcomité van de bussen. Twee ambulancebroeders haalden er een brancard uit en zetten die op het trottoir.

‘Zou abba iets voor ons meebrengen?’ vroeg Ayelith. ‘U weet toch dat ik heel graag een nieuwe pop wil hebben.’

Sjimon rukte zich opeens los. ‘Kijk, kijk, daar komt het konvooi aan!’ schreeuwde hij.

Een gepantserde vrachtwagen kwam om de hoek van de straat die naar het busstation voerde, en erachteraan reden nog meer vrachtwagens en een bus. De bus kwam voor de ziekenwagen tot stilstand. Het portier ging open. De twee ambulancebroeders vlogen naar binnen en kwamen meteen daarna weer naar buiten met een bloedende man die ze op de brancard legden.

Verschrikt keken Ayelith en Sjimon op naar hun moeder.

‘Waar is abba?’ vroeg Ayelith.

Tamar beet op haar lippen toen ze de versplinterde ruiten in het middelste gedeelte van de bus ontdekte. Waar was Yossi?

De ambulancebroeders ondersteunden een vrouw met een dik, bloederig verband om haar hoofd. Toen daarna de overige passagiers uitstapten, hield Tamar haar adem in. Eindelijk zag ze hem aankomen. Onder zijn linkerarm hield hij een in krantenpapier gewikkeld pakket.

Ayelith rende naar hem toe. ‘Abba, abba,’ riep ze.

Yossi sloeg een arm om haar heen en verstopte met de andere het pakket achter zijn rug. Toen boog hij zich naar Sjimon toe en kuste hem op het voorhoofd. Ten slotte nam hij zijn vrouw in zijn armen. ‘Laten we maar gauw maken dat we wegkomen. Achter de bus liggen twee doden,’ fluisterde hij haar in het oor. ‘Toen we bij Bab el-Wad de bergen in reden, hebben de Arabieren ons beschoten. De kogels vlogen ons om de oren.’

Yossi probeerde zijn dochter te kalmeren. ‘Je moet wachten totdat ima terug is. Ze is nog gauw even een paar boodschappen doen om een echt feestmaal voor jou te kunnen klaarmaken, prinses. Je bent vandaag per slot van rekening al zeven geworden.’

Maar Ayelith wilde niet wachten. ‘Toe, toe nou, abba, ik wil mijn cadeau nu alvast uitpakken,’ drensde ze.

‘Wees nu toch eens een beetje geduldig. Het duurt echt nog maar even voordat je het krijgt.’

Sjimon hoorde het gerucht bij de deur het eerst en rende de gang in. Hij trok de deur open.

Tamar stond ervoor met de sleutel nog in de hand. Met een geforceerd lachje ging ze de woonkamer binnen en zette de mand met boodschappen naast zich neer: een brood, een blik sardientjes, een pakje margarine en twee eieren. ‘Het spijt me,’ zei ze zacht. ‘Meer was er in de winkel niet in voorraad. Ze hebben gezegd dat we werkelijk problemen zullen krijgen wanneer niet meer konvooien erin slagen hiernaartoe te komen.’

Sjimon keek haar aan. ‘Betekent dat, ima, dat we voortaan honger moeten lijden?’

Yossi aaide hem over zijn bol. ‘Welnee, zo erg zal het heus niet worden,’ probeerde hij hem gerust te stellen. ‘Zo, Ayelith, nu krijg jij je cadeau. Tante Judith heeft het voor je laten bezorgen.’ Hij haalde het in krantenpapier gewikkelde pakket tevoorschijn en gaf het aan zijn dochter.

Ze pakte het snel uit en legde de met de hand beschilderde kaart van Judith aan de kant. ‘ Toda , abba,’ juichte ze en ze kuste haar nieuwe pop.

Er was eindelijk een eind gekomen aan het schieten. Een colonne bewoog zich in de richting van Jardeniem, voorafgegaan door een kudde koeien. Judith schatte dat het vroeg in de middag was. De pijn in haar arm was draaglijk en ook de schouderblessure bleek niet ernstig te zijn. Boven Deir El Nar steeg een dichte zwarte rookwolk op in de helblauwe lucht. De koeien kwamen dichterbij, voortgedreven door mannen van de Palmach.

‘Letterlijk en figuurlijk een vette buit,’ grijnsde Avi Gutmann toen hij met zijn mannen in de kibboets aankwam. ‘Ik vind dat wij vandaag wel een lekker stukje braadvlees hebben verdiend. Het is heel lang geleden dat ik vlees, echt vers vlees heb gehad.’

Hij wees naar een van de vijftien koeien. ‘Zullen we die nemen?’

Mosjee Ben Porat knikte aarzelend. ‘Mij best; breng haar maar naar achteren en stook daar vast een groot vuur.’

‘Moet je kijken wat ik gevonden heb.’ Gutmann liet aan iedereen een verfomfaaid boekje zien. ‘Wat erin staat, is toch Duits, of vergis ik me daarin?’

‘Geef eens hier,’ zei Mosjee, wiens ouders afkomstig waren uit Lodz, waar men behalve Pools vooral Jiddisj en Duits had gesproken. Hij floot tussen zijn tanden. ‘Een soldijboekje van de Duitse Wehrmacht . Waar heb je dat vandaan?’

Gutmann pakte het boekje terug. ‘Het lag naast een dode, onmiskenbaar geen Arabier maar een Europeaan.’ Hij probeerde de naam te ontcijferen. ‘Müller,’ las hij. ‘Eerste luitenant Klaus Müller. Een Duitser bij de troepen van het Arabische Bevrijdingsleger. Ze geven dus niet op; er zijn nog steeds Duitsers die de Joden willen ombrengen.’

Ben Zvi kwam met een machinegeweer op zijn rug naar het plein en ging op het gras voor de vuurplaats zitten. Judith liep naar hem toe om hem gezelschap te houden.

Ben Zvi had een lege blik in zijn ogen. ‘Ze staarde me aan,’ zei hij uiteindelijk, meer tegen zichzelf dan tegen Judith.

‘Wie?’ vroeg Judith.

‘De vrouw van de moektar. Je weet wel, die vrouw die ons onlangs thee heeft geserveerd. Ze lag daar in een hoek van het huis en staarde me aan alsof ze me kon zien.’ Hij slikte. ‘En dat terwijl ze allang dood was. Gewoon dood, snap je?’

Judith kromp ineen. Ze kon zich de vrouw in de donkere gewaden nog goed herinneren. ‘Wat bedoel je met “gewoon dood”?’

‘Ze hebben haar doodgeschoten. De mannen van de Palmach hebben haar doodgeschoten.’

Judith keek hem aan met ogen die groot waren van schrik. ‘En de moektar? Is de moektar ook dood?’

‘Ja, die hebben ze het eerst neergeschoten.’

Judith legde een hand op zijn arm. ‘Mijn God!’

‘Welke God? Die van jou of die van ons?’ vroeg Ben. ‘Laat God er maar buiten. Als je hier al godsdienst bij wilt halen, kun je je alleen maar beroepen op de bijbeltekst: oog om oog, tand om tand.’

Avi Gutmann kwam bij hen zitten. ‘Man, wat heb ik een honger,’ zei hij.

Judith stond snel op en liep naar de wasplaats, waar Uri zijn rechteronderbeen afspoelde in een emmer. Judith zag het bloed. Ze voelde een steek in haar borst. Hij is gewond, dacht ze, Uri is gewond.

‘Het is maar een schram, stelt niets voor,’ zei Uri, die haar reactie had opgemerkt. ‘We hebben veel geluk gehad; er zijn maar een paar gewonden en geen doden. De Arabieren hebben zich als gekken verdedigd. Die lui van het Bevrijdingsleger hadden zich in het dorp verschanst; we hebben hen letterlijk moeten uitroken. Toen zijn ze gevlucht, tenminste, voor zover ze daartoe nog in staat waren. Nou ja, Deir El Nar is voor ons in ieder geval geen bedreiging meer. We hebben het ingenomen.’

‘En wat is er toen met de moektar gebeurd? En met zijn vrouw?’ bracht Judith moeizaam uit.

Uri aarzelde even. ‘De dorpsbewoners moesten daar weg, dat was de opdracht. Ze wilden echter niet vertrekken en daarom heeft de Palmach hen een handje geholpen. Dat heeft goed gewerkt, want ze zijn nu verdwenen, allemaal.’

Judith merkte hoe alles in haar in opstand kwam. ‘Nee!’ zei ze. ‘Het kan toch niet waar zijn dat juist wij, de Joden, hen hebben verdreven?’

Ze ging op een bank zitten, terwijl Uri bleef staan waar hij stond zonder verder nog iets te zeggen.

‘Zeg op, hoe hebben jullie dat kunnen doen? Hoe heb jij dat kunnen doen? Hoe? Zeg op!’

Uri rechtte zijn rug en ging in de houding staan. ‘Zij vallen ons aan, wij slaan terug. We moeten deze strijd leveren, nu of nooit. Het is onze enige kans; die moeten we benutten.’

‘Maar...’ Judith weigerde het te geloven. ‘Maar dat kan toch niet betekenen dat we volledig onschuldige mensen eenvoudigweg om het leven brengen, dat we hen uit hun huizen verdrijven, dat we hun hun land afpakken? Uri, dat mogen we niet doen, juist wíj niet!’

Uri keek haar geërgerd aan. ‘Wees niet zo naïef en stop nu eindelijk eens met het op je nemen van de slachtofferrol. De Holocaust is voorbij, hoor. We verdedigen ons nu als ze ons om het leven willen brengen. Je weet toch dat hun leiders zeggen dat ze ons, Joden, de zee in moeten drijven? En wees er maar van verzekerd dat ze dat zullen doen als ze er de kans voor krijgen. Feitelijk proberen ze dat nu al steeds. De aanvallen nemen met de dag toe en het wordt nog erger wanneer de Britten vertrekken.’

Hij verloor zijn fiere houding. Met afhangende schouders ging hij naast Judith op de bank zitten. Hij legde zijn hoofd in zijn handen. Na een lange stilte die een eeuwigheid leek te duren, zei hij ten slotte, nauwelijks hoorbaar: ‘Daarginds ligt Jaël. Deze kibboets was haar thuis. Nu is ze dood.’

Judith meende te horen dat hij diep zuchtte.

Hij hield nog steeds zijn hoofd in zijn handen. Toen keek hij op en haalde de rug van zijn hand langs zijn ogen. ‘Neem me niet kwalijk,’ zei hij verlegen. ‘Dat komt alleen maar... Het is altijd mijn bedoeling geweest om voor Jaël, voor ons, een toekomst op te bouwen, een veilige toekomst.’

In Judiths ogen was Uri een man die altijd sterk was en zo onbarmhartig dat de problemen van het leven ogenschijnlijk op hem afketsten zonder sporen achter te laten. Hem nu zo zwak te zien... Even kwam ze in de verleiding dicht bij hem te gaan staan, hem aan te raken, zijn hand te pakken. Deze impuls onderdrukte ze echter.

Uri stond op. ‘Neem me niet kwalijk,’ zei hij nog een keer met schorre stem. ‘Ik moet nu gaan.’

Toen hij wegliep, moest ze zich bedwingen. Als ze had gedaan wat haar hart haar ingaf, zou ze achter hem aan zijn gelopen.

20 februari 1948

De man droeg een traditionele fez; op de voorkant prijkte een adelaar met een hakenkruis. Hij had een donkere huid en zwart haar. Op de kraagspiegel van zijn uniformjasje waren twee runentekens te zien, het embleem van de SS. Iedereen in Quantara kende hem als Mustafa. Hij was afkomstig uit Kosovo. In 1944 hadden ze hem speciaal onttrokken aan de moslimdivisie Handschar van de SS om hem naar Duitsland te sturen. Omdat bijna niemand zo goed kon omgaan met springstoffen als hij, was hij nu de bommenmaker in de legerplaats. De eerstvolgende keer dat hij werd ingezet, zou dat voor een heel speciaal doel zijn: het Joodse deel van Jeruzalem moest in het hart getroffen worden. Mustafa moest de bommen vervaardigen, Britse deserteurs moesten ze plaatsen en laten afgaan.

Fritz Paulsen keek vanuit zijn barak toe toen Mustafa de springstof op de gestolen Britse vrachtwagen laadde. In Quantara was Fritz’ aankomst snel bekend geworden – een SS-officier bij de Arabieren! Ze traden hem overal met veel respect tegemoet. De commandant van de legerplaats had hem verzocht de beste vrijwilligers uit te kiezen om een slagvaardige speciale eenheid voor de strijd tegen de Joden te formeren. Fritz had erin toegestemd, maar om enig uitstel gevraagd. Nu ging het hem vooral om één ding: hij moest precies het doelwit te weten zien te komen van de zware bomaanslag in Jeruzalem. Zodra hem dat bekend was, zou hij Aäron Mehulem eropuit sturen om de Hagana te waarschuwen.

Toen Fritz de barak uitliep, kwam Mustafa op hem af en ging recht voor hem staan. ‘U bent een verrader,’ stootte hij uit, ‘een deserteur die ze op transport gezet hebben naar Dachau. Ik was daar destijds bij en u bent die persoon, Paulsen, voor wie de Duitsers ons hebben laten aantreden voordat ze u hebben afgevoerd als afschrikwekkend voorbeeld.’

Fritz voelde dat hij een zware klap op zijn hoofd kreeg. Toen werd alles donker.

22 februari 1948

Het was een heldere nacht. De vorige avond was er op het moment dat de eerste ster aan de hemel verscheen een eind gekomen aan de sabbat. Tot laat in de avond hadden de mensen in de Ben Jehoedastraat genoten van de voor dit jaargetijde ongebruikelijke zoelte. Café Atara was goed gevuld geweest en de laatste bezoekers waren pas ver na middernacht vertrokken.

Tamar Schiff stond in haar woning voor het raam en keek naar beneden, naar de verlaten straten. Zoals zo vaak in de afgelopen weken kon ze niet slapen. Straks zou Yossi voor twee dagen naar Tel Aviv vertrekken in een van de konvooien die nu nog vaker door de Arabische eenheden werden beschoten. Ze wilde hem een brief voor Judith meegeven, een uitnodiging voor Pesach, het Joodse paasfeest.

Tamar hoopte heimelijk dat het dan weer mogelijk zou zijn de stad zonder problemen te bereiken. Feitelijk was het belachelijk om daarop te hopen, bedacht ze. Jeruzalem had nu dagelijks te lijden onder schietpartijen en bomexplosies. Nog maar drie weken geleden had een zware bomaanslag het gebouw waarin zich de redactie van de Palestine Post bevond, verwoest.

Straks zou ze naar het winkeltje van Chaim Grünbaum gaan om te proberen een stukje vlees en wat melk voor de kinderen te kopen. Ze vroeg zich af hoeveel ze hem nu zou moeten toestoppen om ervoor te zorgen dat hij nog een keer een uitzondering maakte. Yossi had tijdens zijn vorige verblijf in Tel Aviv een fles cognac weten te bemachtigen, maar die zou ze achterhouden om daarop te kunnen terugvallen als het nog moeilijker werd om aan levensmiddelen te komen.

Misschien moest ze maar gewoon met hem meegaan, met de kinderen in de bus stappen en Jeruzalem achter zich laten, zoals zoveel mensen de laatste tijd deden. Ze kon toch ook best in Tel Aviv gaan wonen, aan de zee, in een stad waar praktisch alleen maar Joden waren en waar het betrekkelijk veilig was? Natuurlijk was men er bij het Joods Agentschap, dat op een paar honderd meter afstand in de Avenue King George V zijn hoofdkwartier had, op tegen. De Joden mochten Jeruzalem niet verlaten en zeker nu niet, zo kort voor de aftocht van de Britten. Kon ze het echter voor zichzelf verantwoorden de kinderen nog langer aan dit gevaar bloot te stellen? Ze zuchtte. Yossi voelde niet voor een verhuizing, daarvan was ze overtuigd. Zijn familie woonde al sinds het einde van de negentiende eeuw in Jeruzalem en daarom zou hij er nooit in toestemmen de stad op te geven.

Haar eigen familie was afkomstig uit Polen. Van haar verwanten daar leefde niemand meer; ze waren in het getto van Warschau omgekomen van de honger. Woonden zij niet ook allang in een getto dat steeds weer werd afgesneden van de rest van de wereld? Of bestond niet op zijn minst het gevaar dat het zover zou komen? Ze besloot het onderwerp die ochtend ter sprake te brengen, ook al wist ze van tevoren wat Yossi zou antwoorden.

Tamar keek op naar de donkere hemel waaraan de sterren zo helder schitterden. Nog een paar uur, dan zou de zon weer opgaan over Jeruzalem. In de verte, van de kant van de Jaffastraat, hoorde ze het geronk van zware motoren. De Britten, dacht ze, laten het weer voorkomen alsof ze de stad nog in hun greep hebben met hun troepen.

Zacht drukte ze de klink van de deur die toegang gaf tot de kinderkamer naar beneden. Ayelith en Sjimon sliepen vast. Ze ging op het randje van het bed van haar zoon zitten en streelde zijn haar.

Fritz Paulsen gaf de moed op en trok niet meer aan zijn boeien die zo strak om zijn armen gebonden waren dat ze de bloedtoevoer afsneden. De klap met de karabijn op zijn hoofd had hem een zware hersenschudding bezorgd. Sindsdien was hij nog maar af en toe bij kennis geweest, maar het was op de een of andere manier toch tot hem doorgedrongen dat hij in de laadbak van een vrachtwagen lag. Hij had stemmen gehoord die volgens hem Engels spraken. Hij hoorde dat de chauffeur vaak schakelde. Kennelijk reden ze door bergachtig gebied. In zijn pijnlijke hoofd had onverschilligheid postgevat. De vrachtwagen leek nu langzamer te rijden en kwam toen tot stilstand.

Fritz kwam een moment bij uit zijn schemertoestand. Hij probeerde zich te concentreren. ‘Wegwezen, vooruit, snel, wegwezen,’ hoorde hij iemand in het Engels zeggen.

Voetstappen verwijderden zich. In de cabine hoorde hij een zacht gesis dat gepaard ging met de scherpe lucht van iets wat brandde. Het gesis kwam zijn kant op, scheen zich door een dunne metalen buis te persen die langs hem heen liep.

Fritz kwam nog eenmaal goed bij bewustzijn. Hij wist opeens zeker wat het was. Het was hem ooit verteld tijdens een sabotagecursus van de SS. Het was de stank van een brandende lont.

De kinderkamer was aan de achterkant van het huis, dus niet direct aan de Ben Jehoedastraat gelegen. De ontploffing van de drie Britse militaire vrachtwagens, elk gevuld met een ton TNT, maakte dat de glassplinters van de vensterruit door de woonkamer vlogen. Een grote splinter boorde zich in de deur van de kinderkamer, die door de schokgolf opensprong. Tamar werd boven op Sjimon geslingerd. De jongen begon te gillen. Ayelith gaf geen kik en bleef in haar bed leggen, haar pop stevig tegen zich aan geklemd.

Even later hoorde Tamar iets in de kamer ernaast. Yossi verscheen in de deuropening. Het bloed liep over zijn gezicht, hij was door diverse glassplinters geraakt, maar hij leefde nog! Tamar wist niet waar ze de tegenwoordigheid van geest vandaan haalde, maar binnen enkele seconden had ze de balans opgemaakt. Buiten, in de Ben Jehoedastraat, had zich een reusachtige explosie voorgedaan, maar haar twee kinderen, haar man en zijzelf hadden de aanslag overleefd.

Ze sprong overeind en rukte een handdoek uit een van de kasten. Ze rende naar Yossi toe en begon het bloed van zijn gezicht te vegen.

Hij tastte naar haar handen en hield die vast. ‘Mij mankeert niets. Het zijn maar een paar sneetjes. Het is niet zo erg als het eruitziet.’

Yossi ging naast zijn zoon op het bed zitten en hield hem vast totdat hij wat rustiger werd. Daarna liep hij de woonkamer in en keek uit het raam, waaruit het kozijn weggerukt was.

‘Moet je nu toch eens zien!’

Ongeveer dertig meter verderop, richting Jaffastraat, bevond zich een krater in de straat. Aan beide kanten van de straat waren de gebouwen ingestort. Hotel Amdursky was één grote ruïne, het zes verdiepingen tellende Vilenchik-gebouw was eenvoudigweg in elkaar gestort. Er dwaalden mensen in nachtkleding door de straten, waarboven een dichte donkere rookwolk was ontstaan.

‘Wat een waanzin!’ Yossi draaide zich om naar Tamar. Zojuist had Jeruzalem haar tot nog toe zwaarste bomaanslag beleefd. Naderhand zou blijken dat zevenenvijftig mensen gedood waren, en achtentachtig gewond. ‘Maar als ze geloven dat ze ons op deze manier uit de stad kunnen verdrijven, dan hebben ze het mis,’ zei Yossi nadrukkelijk. ‘Jeruzalem is van ons en dat is al drie eeuwen zo.’

1 maart 1948

De laatste sneeuw op de top van de berg Hermon, hoog boven de Golanhoogte, glinsterde in de zon. Beneden in het dal rukte het voorjaar langzaam op, iedere dag een stukje verder.

Judith keek naar de schapen die zich verspreidden over het frisse groen van de weide. Ze ging op een steen zitten en legde haar machinegeweer aan de kant. Hoewel het vlakke weiland in het zicht van de wachttoren van Jardeniem lag, had Mosjee Ben Porat erop gestaan dat iedereen die de kibboets verliet een wapen droeg. Ondanks de inname van Deir El Nar waren de nachtelijke schermutselingen de laatste weken onmiskenbaar toegenomen. Eenheden van het Arabische Bevrijdingsleger probeerden telkens opnieuw Joodse nederzettingen aan te vallen.

Judith legde haar hoofd op haar armen en sloot haar ogen. Heel eventjes maar, heel eventjes maar, dacht ze. Ze werd zich bewust van de altijd aanwezige vermoeidheid in haar lichaam, als een loden last. Sinds Jaël was omgekomen, lag ze ’s nachts urenlang wakker, schoot bij het minste of geringste geluid omhoog en verving meermalen haar van zweet doorweekte nachthemd, om ten slotte tegen zonsopgang uitgeput in slaap te vallen.

Wat heeft het nog voor zin om strijd te leveren? dacht ze. En waarvoor? Voor een stuk land waarop maandenlang hevig gezwoegd is en dat dan nog steeds voor de helft slechts uit stenen en doornstruiken bestaat? En wat waren de vooruitzichten? Zou er ooit een einde komen aan de voortdurende gevechten met de Arabieren om te kunnen overleven?

Haar Hebreeuws was de laatste maanden beter geworden, maar ze stelde vast dat ze nog steeds in het Duits dacht. Ze had een keer een aanvaring gehad met Mosjee omdat ze in de kibboets Duits gesproken had, een taal die vele andere kibboetsniks ook beter verstonden dan Hebreeuws.

‘Hou daar nu toch eindelijk eens mee op,’ had hij gezegd. ‘Dat is de taal van Hitler.’

Ze had geprotesteerd, was voor de eerste maal uitgevallen zonder eerst na te denken. ‘Ja, daar heb je gelijk in en dat hoef je mij niet vertellen, mij niet. Het is echter ook de taal van mijn ouders en, al staat je dat helemaal niet aan, de taal van Theodor Herzl. Hij kende geen Hebreeuws.’

Met gesloten ogen luisterde ze naar het lawaai van de mussen die opgewonden kwetterend om de kudde schapen heen fladderden. Ze merkte dat de zonnestralen haar in de nek kietelden. Herinneringen drongen haar bewustzijn binnen, herinneringen aan warme zomerdagen. Ze was negen, het was de zomer van 1932, ze lag naast haar moeder op het strand aan de Wannsee in Berlijn en voelde zich heerlijk loom. Het was de laatste onbezorgde zomer geweest.

Judith vroeg zich af waarom ze daar nu juist aan moest denken. Hoe zou het er in Berlijn uitzien dit voorjaar? Zag je overal niets dan ruïnes of bestond er nog zoiets als een normaal leven? Zou hun huis in Dahlem nog overeind staan? En wie zouden er dan nu in wonen? Amerikanen misschien? Of de mensen die ooit hun buren waren? Zou ze het ooit nog terugzien? Haar gedachten bleven steken. Wilde ze het wel terugzien? Had ze soms heimwee? Heimwee naar dit Duitsland? Naar de taal, de cultuur van dat land waar ze geboren was?

Ze probeerde deze gedachten een halt toe te roepen. Haar hoofd lag nog steeds op haar armen. Toen bekroop haar een andere gedachte, die langzaam over de oude beelden heen schoof. Ze moest aan hem denken. Ze weigerde al dagenlang te erkennen dat het waar was, maar ze betrapte zich er telkens weer op dat ze zich steeds hetzelfde afvroeg: wat zou hij nu doen, waar is hij? Is hij in gevaar? Waarom had ze niets van hem gehoord? Wanneer ze de graven van Jaël en de anderen voorbijliep schaamde ze zich soms, maar ze kon er geen verandering in brengen. Ze moest steeds weer aan hem denken. Aan Uri.

Geklepper van paardenhoeven deed haar opschrikken. Ze keek op.

Ben Zvi liet zich van zijn schimmel glijden en bond het dier vast aan een boom. Hij droeg een soort uniform: kakibroek, kakioverhemd met epauletten en een wollen muts die ooit van een Amerikaanse soldaat was geweest. Over zijn schouder hing zijn karabijn. Hij zette het wapen tegen de steen en liet zich naast Judith op de grond zakken. ‘Het wordt eindelijk wat warmer,’ zei hij.

‘Ja, eindelijk.’

‘Stoor ik?’ vroeg hij voorzichtig.

‘Hoezo? Welnee,’ reageerde ze. ‘Ik ben alleen maar een beetje moe, je weet wel, korte nachten.’

Ze zwegen.

Ben kwam dichter bij haar zitten. Enigszins onbeholpen pakte hij haar hand. ‘Je wekt altijd de indruk dat je heel verdrietig bent. Mankeert jou iets?’

Ze schudde haar hoofd. ‘Nee, het is alleen... Het is misschien opeens allemaal een beetje veel. Je snapt het wel, de dood van mijn oom en toen Jaël…’ Ze had eigenlijk nog willen zeggen: ‘En de voortdurende moord en doodslag om ons heen, waaraan wijzelf ook meedoen,’ maar slikte het in.

‘Wanneer ik ook maar iets voor je kan doen...’ Het klonk hulpeloos.

Judith trok haar hand terug. ‘Dank je, Ben, maar... eh... nee. Ik red me wel.’

Kleurend schoof hij heen en weer. ‘Neem me niet kwalijk, maar ik... Het was niet mijn bedoeling jou te na te komen. Echt niet. Ik dacht alleen maar... Nou ja, zoals gezegd, als je hulp nodig hebt...’

Hij stond op en hing zijn karabijn over zijn schouder. Toen maakte hij het paard los, sprong in het zadel en reed weg, nadat hij haar nog even had toegeknikt.

Judith keek hem na en legde toen haar hoofd weer op haar armen. Even later viel ze in slaap.

Toen Judith haar ogen opsloeg, zag ze een paar stoffige soldatenlaarzen. Verschrikt tilde ze haar hoofd op en keek in het gezicht van Uri Rabinowitsch. Helemaal alleen stond hij voor haar neus. Het viel haar op dat hij zich kennelijk dagenlang niet had geschoren. Hij zag er moe uit, alleen zijn ogen maakten een levendige indruk.

‘Ik ben even naar je toegekomen om afscheid te ne-men.’

Judith keek hem verrast aan. ‘Afscheid nemen? Je bent toch nog maar net hier aangekomen?’

‘We gaan de nederzettingen langs, op zoek naar vrijwilligers om Jeruzalem te hulp te schieten,’ legde hij uit. ‘De Arabieren zijn bezig de stad systematisch af te grendelen. Als we geen einde kunnen maken aan de belegering, zullen ze de honderdduizend Joden die er wonen van honger laten omkomen. Dan zal de stad vallen en je weet wat dat betekent: een Joodse staat zonder Jeruzalem. Dat is toch ondenkbaar?’

Judith stond op van haar steen en kwam daardoor pal voor hem te staan. Ze waren slechts enkele centimeters van elkaar verwijderd. Judith werd zich daardoor opeens bewust van zijn lichamelijke nabijheid en had niets liever gewild dan zich tegen hem aan vlijen, hem vasthouden. Het kostte haar moeite om zich te bedwingen.

‘Ik moet gaan,’ zei Uri.

Judith aarzelde.

‘Jullie zijn nog steeds op zoek naar vrijwilligers? Komen vrouwen ook in aanmerking?’ vroeg ze uiteindelijk.

Uri gaf een ontwijkend antwoord. ‘Iedereen die bereid is een geweer op te pakken en het ook te gebruiken wanneer het erop aankomt, komt als vrijwilliger in aanmerking. Het zal een zware strijd worden, zwaarder dan we tot nog toe hebben meegemaakt. Er wordt nu vooral gevochten op en in de omgeving van de invalswegen naar Jeruzalem.’

Judith begreep het. Ze waren op zoek naar vechtjassen, niet naar vredesengelen. Ze hadden geen behoefte aan personen die door gewetensbezwaren werden gekweld, die zich voortdurend zorgen maakten over het geweld, die niet durfden te doden, aan iemand zoals zij.

Ze raapte al haar moed bij elkaar, ging op haar tenen staan en gaf hem een vluchtige kus op de wang. ‘Pas goed op jezelf,’ zei ze zacht. ‘Dat moet je me beloven.’

Hij legde zijn handen op haar schouders en hield haar vast, net iets te lang. Toen draaide hij zich zonder iets te zeggen om en liep weg.

De vrachtwagens stonden met draaiende motoren te wachten. Vijf vrijwilligers uit Jardeniem waren in een van de laadbakken geklommen en werden door de rekruten uit andere kibboetsen met een schouderklopje begroet. Uri Rabinowitsch klom in de cabine van de eerste vrachtwagen en gaf de chauffeur een teken. De colonne zette zich in beweging in de richting van het steil oplopende weggedeelte.

De twee voorste vrachtwagens waren al achter de heuvel verdwenen toen het gebeurde. De derde vrachtwagen begon enigszins te slingeren en bleef toen opeens staan.

De chauffeur sprong uit het voertuig en keek naar het linkerachterwiel. Woedend gaf hij een trap tegen de lekke band. ‘Allemaal uitstappen! Help me met het verwisselen van de band!’ schreeuwde hij in de richting van de laadbak.

De Haganarekruten sprongen op de grond en begonnen de reserveband los te schroeven.

Het eerste schot viel toen het wiel met de lekke band gedemonteerd was. De kogel vloog langs het hoofd van de chauffeur en bleef in de houten rand van de laadbak steken. De Haganaleden hadden hun wapens in de vrachtwagen laten liggen en probeerden die nu weer te bemachtigen. De Arabieren kwamen schreeuwend naar beneden gerend, tussen de olijfbomen door, hun karabijnen in de aanslag; er waren er ook enkelen bij die zwaaiden met een kromme dolk.

Judith, die naar de aftocht van de vrachtwagens had staan kijken, verstijfde. De aanval, ruim honderd meter bij haar vandaan, deed denken aan een film die voor haar ogen afgedraaid werd. Het duurde even voordat ze begreep dat wat zich hier vlak voor haar neus afspeelde, geen film was maar realiteit: guerrillastrijders van het Arabische Bevrijdingsleger vielen het Joodse konvooi aan.

Ben Zvi rende haar voorbij, gevolgd door Mosjee Ben Porat. Ben schoot met zijn machinegeweer op de aanvallers, maar die waren nog veel te ver weg om te kunnen worden geraakt.

Judith zette zich opeens in beweging, alsof ze door iets buiten zichzelf daartoe werd aangezet. Ze was even vergeten dat Uri in de eerste vrachtwagen zat, die al achter de heuvel was verdwenen. Ze kon maar aan één ding denken: de Arabieren vallen het konvooi aan, zíjn konvooi. Ze struikelde, krabbelde overeind, liep verder, achter Ben Zvi aan die nog steeds schoot.

Vlak voor de vrachtwagen die stil was blijven staan, stortte Ben neer. Uit een wond in zijn borst golfde bloed.

Judith zag de aanvaller, een jonge Arabier die ongeveer even oud was als Zvi. Hij had zijn geweer kennelijk leeggeschoten, want de Arabier bleef staan en begon verwoed in zijn zakken te zoeken naar patronen. Toen hij die eindelijk had gevonden, duwde hij de eerste patroon in het magazijn. Judith schoot instinctief naar voren om het machinegeweer, dat Ben nog steeds vasthad, uit zijn handen te rukken. Ze richtte op de jonge Arabier en haalde met haar rechterwijsvinger de trekker over.

De Arabier bleef nog een moment overeind staan toen de kogels insloegen in zijn lichaam, maar zakte vervolgens toch in elkaar. Zijn geweer viel naast hem op de grond.

Met het machinegeweer nog stevig in haar handen keek Judith bijna verwonderd om zich heen. Nu pas werd het haar duidelijk wat ze had gedaan. Ze had een mens gedood.

Van de kant van de heuvel was het staccato geratel van machinegeweren te horen, onderbroken door het lichtere geluid van afzonderlijke geweerschoten. De twee andere vrachtwagens waren teruggekomen en de rekruten van de Hagana schoten op de Arabische aanvallers. Na een kwartier nam het schieten af. De Arabieren die nog in leven waren, trokken zich tussen de verspreid staande olijfbomen door terug.

Judith lag achter het grote reservewiel en hield het machinegeweer nog steeds in haar handen.

Uri kwam naar haar toe en ging op de band zitten. Hij pakte haar het machinegeweer af, trok haar omhoog en naar zich toe, en legde een arm om haar heen. Een hele tijd bleven ze zo zwijgend naast elkaar zitten. ‘Goed gedaan,’ zei hij uiteindelijk met hese stem. Beschroomd gaf hij haar een kus op het voorhoofd.

De chauffeur van de vrachtwagen schraapte zijn keel. ‘Ik wil jullie niet storen, maar we hebben de band nodig.’

Ze stonden op en keken verlegen om zich heen, maar de anderen hadden helemaal geen oog voor hen. Ze waren druk bezig de band te repareren.

‘Klaar,’ riep de chauffeur een paar minuten later.

Uri boog zich nog een keer naar Judith toe en kuste haar nogmaals op het voorhoofd. Toen sprong hij met een zwaai in de platte laadbak van de vrachtwagen, gevolgd door de anderen, en knipoogde van boven af naar haar. ‘Tot gauw,’ riep hij.

Judith stond vlak achter de vrachtwagen naar hem op te kijken. Ze stak haar handen naar hem uit. Een moment bleef ze zo staan, de armen uitgestrekt.

Uri leek te aarzelen, overrompeld door haar gebaar. Toen pakte hij haar handen vast en trok haar op de vrachtwagen.

De anderen begonnen verwoed te klappen.

‘Rijden maar,’ riep Uri. ‘Op naar Jeruzalem!’

2 maart 1948

De ochtendmisselijkheid was minder geworden. Hana was een paar kilo aangekomen, maar ze droeg wijde kleding en niemand, behalve David, wist dat ze drie maanden zwanger was.

Ze hield zich vaak bezig met de vraag of haar baby een jongen of een meisje zou zijn. Ze hoopte op een jongen.

Iedere morgen probeerde ze de bus te nemen om het korte stukje van Sjeik Djarra naar het Hadassa Ziekenhuis af te leggen, maar de bus viel steeds vaker uit omdat hij vanuit de Arabische wijk door guerrillastrijders onder schot werd genomen. Slechts enkele Arabische collega’s kwamen nog werken in het ziekenhuis en er kwamen geen Arabische patiënten meer. Hana was zich bewust van de spanning die zich in het ziekenhuis tussen moslims en Joden had opgebouwd. Haar relatie met de Joodse arts was daarvan deels de oorzaak. In het begin werd er slechts gefluisterd in de gangen, maar al snel begonnen de verpleegsters opmerkingen te maken. Uiteindelijk had David Cohen in de artsenkamer zijn collega’s laten weten dat de geruchten klopten. Ja, het is waar, had hij gezegd, Hana Khalidy en ik zijn een paar.

Er werd aangebeld en daar schrok ze van. Sinds een paar weken kon het in Sjeik Djarra ook gevaar inhouden wanneer er iemand bij je op de stoep stond. Waren het de strijders van de Hagana die steeds vaker inbraken in de huizen om de Arabische bewoners te verdrijven? Waren het Arabische scherpschutters, op zoek naar een woning van waaruit ze de straat onder controle konden houden? Waren het de Britten die naar indringers zochten omdat ze er in ieder geval voor wilden zorgen dat de doorgangswegen naar Ramallah vrij bleven, omdat ze zich daarlangs zouden terugtrekken wanneer het moment van de aftocht was aangebroken?

Behoedzaam keek ze door het kijkgaatje in de deur. Ze zag een vertrouwd gezicht dat ze lang niet had gezien: het gezicht van haar vader. Ze liet hem binnen en deed de deur snel weer achter hem op slot.

Hij nam haar in zijn armen en hield haar lange tijd vast.

‘Kom binnen, dan zet ik een kopje thee voor ons,’ zei ze na een tijdje.

Haar vader ging na enige omhaal op de bank in de woonkamer zitten, in afwachting van de thee. Zwijgend dronken ze die even later op en toen pas zei hij: ‘Het wordt tijd om naar huis te komen.’

Hana kromp ineen. Tijd om naar huis te komen, naar haar dorp? Moest ze uitgerekend nu, in haar toestand, bij David vandaan gaan?

‘In Deir Jassin is het rustig,’ zei hij. ‘We hebben een soort afspraak gemaakt met de Hagana. Zij laten ons met rust als wij ervoor zorgen dat er zich geen narigheid voordoet met de scherpschutters uit Syrië en Irak.’ Hij nam een slokje thee. ‘Ga met mij mee voordat het te laat is,’ zei hij rustig. ‘Ook je moeder wil graag dat je thuiskomt.’

Hana had haar moeder al in geen maanden gezien. Ze had het niet kunnen verkroppen dat haar dochter de familie-eer bezoedeld had door niet met Jousseff Hamoud te trouwen. Heeft ze me dat dan nu vergeven? vroeg Hana zich af. Of legt ze zich slechts neer bij de wensen van haar man? Ze schonk voor haar vader nog een kopje thee in om tijd te winnen.

Hij keek haar vol verwachting aan. Hana had voor niets anders aandacht dan voor het door de thee roeren van twee lepeltjes suiker.

‘Dat kan ik niet,’ zei ze ten slotte. ‘Dat kan gewoon niet.’

Hana had haar vader altijd bewonderd omdat hij zo’n sterke persoonlijkheid was, een statige man die wist wat hij wilde. Nu zat hij echter met een bleek gezicht ineengedoken op de bank.

Het geluid van een sleutel die werd omgedraaid in het slot, deed hen allebei opschrikken.

Even later stond David in de deuropening van de woonkamer en keek haar verrast aan.

Hana sprong overeind, kuste hem en ging naast hem staan. ‘Vader, mag ik u dokter David Cohen voorstellen,’ zei ze vormelijk.

David liep naar Hana’s vader toe en stak hem zijn rechterhand toe. Mohammed Khalidy bleef zitten, onmiskenbaar geschokt.

‘David is de vader van mijn kind dat over een halfjaar geboren zal worden,’ zei Hana.

Hana’s vader maakte geen aanstalten om David de hand te schudden.

David schraapte zijn keel. ‘Ik begrijp dat u hierdoor wordt overvallen,’ zei hij. ‘Het is ook zeker geen goede tijd voor een dergelijke ontwikkeling.’ Hij deed een stap terug en legde een arm om Hana heen. ‘Maar wij horen bij elkaar, zeker nu, en ik zou heel graag willen dat u uw goedkeuring hecht aan deze verbintenis – en dat we elkaar wat beter leren kennen.’

Hana’s vader reageerde niet. Hij zat daar maar voor zich uit te staren, zijn handen stevig op zijn dijbenen. Hij leek ouder geworden, een verslagen man.

Hana verbrak de stilte in het vertrek. ‘Toe nou, vader,’ zei ze.

Mohammed Khalidy wekte de indruk dat hij terugkeerde uit een heel andere wereld. Hij stond op zonder de twee aan te kijken en liep hen met afhangende schouders voorbij naar de deur, de trap af naar de straat, waar Ali in de auto op hem zat te wachten.

10 maart 1948

‘Nee, nee, en nog eens nee!’ schreeuwde de man. ‘Ik ga niet rijden! We worden onderweg altijd alleen maar opgewacht door moordenaars. Ik ben toch niet mesjogge .’ Jaäkov Gernstein liet zich niet geruststellen.

Uiteindelijk trok Uri zijn revolver en drukte die tegen de slaap van de chauffeur. ‘Luister, zo is het wel genoeg geweest. Je gaat rijden, net als alle anderen.’

Gernstein jammerde: ‘Ik heb kinderen, drie kinderen en een vrouw. Heb je wel bedacht dat ik voor hen moet zorgen? Ze willen ook iets te eten hebben, en dat iedere dag. Als ik dood ben, zorg jij dan voor hen?’

Uri liet de revolver zakken. ‘En nou is het uit! Hou op met dat gejammer. Daarboven, in Jeruzalem, creperen vrouwen en kinderen. Ze komen daar om van honger en dorst, alleen maar omdat jij een bange schijterd bent. Wil je aan je kinderen vertellen: ik was te laf?’

Gernstein zette zijn pet af en draaide die om en om in zijn handen. Toen schopte hij tegen het wiel van zijn vrachtwagen. ‘Wat een rotstreek van je om dit zo tegen mij te zeggen! Maar oké, ik ga wel rijden.’

Uri grijnsde. De laatste paar uur had de Hagana de helft van de dringend noodzakelijke vrachtwagens en hun chauffeurs op de kruispunten in Tel Aviv onder bedreiging van een wapen aangehouden en naar een terrein naast een pakhuis aan de rand van de stad gedirigeerd. De chauffeurs waren woedend, ze wilden niet gedwongen worden mee te rijden in een konvooi dat de volgende ochtend door de uiterst gevaarlijke Bab el-Wad zou rijden.

Uri draaide zich om naar Judith die het tafereel had staan bekijken. ‘We hebben geen keus. Of we zorgen dat er eindelijk weer een konvooi met levensmiddelen doorheen komt, of Jeruzalem zal vallen omdat de mensen daar het niet meer kunnen volhouden. Zo simpel is het.’

Het pakhuis deed denken aan een kolossale bazaar. Over-al waren zakken meel opgestapeld, vaten met olie, kisten
met sinaasappelen, melkpoeder, blikjes sardines – de voorraad waarop de honderdduizend Joden in Jeruzalem met smart wachtten, omdat ze anders van honger zouden sterven.

‘Vooruit, aan het werk! Dat moet allemaal in de vrachtwagens worden geladen,’ riep Uri naar de chauffeurs die
nog steeds in een hoek van het pakhuis stonden te discussiëren.

Toen wendde hij zich weer tot Judith. ‘Je ziet wel dat ik me hiermee bezig moet houden,’ zei hij. ‘Bovendien...’ Hij zweeg een moment. ‘Bovendien wil ik nu graag afscheid van je nemen, want ik moet morgen heel vroeg weg. Tot gauw dus maar.’

Judith pakte hem bij de arm. ‘Afscheid nemen? Ik heb van Adina gehoord dat minstens tien bewapende vrouwen van de Hagana het konvooi zullen begeleiden.’

‘Wat wil je daarmee zeggen?’

‘Dat ik meega naar Jeruzalem.’

‘Jij?’

‘Ja, ik. Je hebt daarnet toch zelf tegen die chauffeur gezegd dat alleen de lafaards achterblijven.’

Uri wekte de indruk dat hij een moment verbaasd, ja zelfs uit zijn evenwicht was. Hij boog zich schutterig naar haar toe en leek haar te willen aanraken.

Judith voelde zich opeens helemaal warm worden, maar hij herwon kennelijk zijn zelfbeheersing. ‘We zullen zien,’ mompelde hij en wendde zich van haar af.

Het was een regenachtige, koude nacht en het was al middernacht geweest toen de mensen van de Hagana en de chauffeurs de voorraden in de vrachtwagens hadden gestouwd. Judith had meegeholpen en zat nu samen met Adina en twee andere meisjes in een hoek van het pakhuis, de handen om een kop thee.

‘Morgenvroeg, tegen tienen, zijn we in Jeruzalem,’ zei Adina. ‘Het konvooi kan maar heel langzaam rijden omdat de vrachtauto’s eigenlijk te zwaar beladen zijn en de weg steil oploopt.’ Ze haalde een borstel uit haar tas en haalde die door haar haren. ‘Hondsmoe ben ik,’ zei ze.

‘Waarom borstel je midden in de nacht je haar?’ vroeg een van de meisjes even later.

‘Omdat ik er morgen misschien niet aan toekom,’ zei Adina met een ondeugend lachje, ‘en morgenmiddag heb ik een afspraak, in Jeruzalem. Met Jitschak.’

Het drong opeens tot Judith door dat ze al urenlang niets van Uri had gehoord. Ongerust keek ze om zich heen. ‘Heb jij Uri ergens gezien?’ vroeg ze aan Adina.

‘Uri? Uri Rabinowitsch, bedoel je? Uri de Grote die het hier voor het zeggen heeft? Die Uri?’ Ze grinnikte. ‘Wil je daarmee zeggen dat Uri en jij...?’

Judith kreeg een kleur. Nee, wilde ze zeggen, dat begrijp je verkeerd, maar ze hield haar mond. Adina begreep het ook eigenlijk helemaal niet verkeerd; integendeel, ze had de spijker op de kop geslagen.

‘Je kunt me vertrouwen, hoor,’ zei Adina. ‘Je hoeft mij niets wijs te maken. Ga naar hem toe, nu meteen. Het leven is kort, weet je, verrekte kort.’ Ze werd weer een ogenblik ernstig. ‘Laat de gelegenheid niet voorbijgaan, want dan heb je er morgen misschien al spijt van.’

Judith gaf er de voorkeur aan daar niet op in te gaan, maar had Adina niet gelijk, volkomen gelijk? Er was een reële kans dat hij morgen al dood was. Of dat zijzelf morgen al dood was. Golden er in dit geval geen andere spelregels? Moest ze niet lak hebben aan wat hoorde en toegeven aan haar gevoelens? Daar stond tegenover: kon ze dat doen, eenvoudigweg naar hem toe gaan, hier en nu? Wat moest ze tegen hem zeggen? De waarheid? Dat ze van hem hield? Dat ze zijn mond op die van haar wilde voelen, zijn huid op haar huid? Kon ze dat zomaar doen? Hem letterlijk om de hals vallen en dat ook nog waar iedereen bij was? Nee, besloot ze, zo mocht het niet gaan.

Ze ging op zoek naar de donkergroene soldatentent uit Britse voorraden waarin haar een slaapplaats was toegewezen. De regen had een grote plas rondom de tent gevormd. Aarzelend sloeg ze de flap bij de ingang van de tent opzij en probeerde haar ogen te laten wennen aan de duisternis. Zo zacht mogelijk liet ze zich onder de oude wollen deken glijden. Ze dacht aan Uri, probeerde zich zijn gezicht voor te stellen, zijn blik, zijn glimlach, totdat ze door vermoeidheid werd overmand. Ze trok de deken over haar hoofd en viel slechts enkele seconden later in slaap.

Judith schrok wakker uit een wilde, verwarde droom, maar viel daarna meteen weer in een onrustige halfslaap. Een hele poos later sloeg ze haar ogen weer op omdat ze meende dat er naast haar iets bewoog. In het donker van de tent zag ze een gedaante die naast haar neerknielde. Ze schrok.

‘Sst,’ hoorde ze zacht zeggen. ‘Ik ben het, Uri.’ Judith ging met een ruk overeind zitten.

‘Sorry, ik wilde je niet laten schrikken,’ fluisterde hij.

Om hen heen was het regelmatige ademhalen van de anderen te horen. Er snurkte iemand.

Hij zocht in het donker naar haar rechterhand en hield die vast. ‘Ik wilde alleen maar even tegen je zeggen’ – hij kneep even in haar hand – ‘dat ik vind dat je je heel moedig gedraagt, maar... maar weet je zeker dat je echt met het konvooi mee wilt naar Jeruzalem? Je weet hoe gevaarlijk het wordt.’

Ze ademde diep in. ‘Ja, heel zeker, Uri.’

Hij boog zich naar haar over en zocht haar mond. Hij kuste haar, eerst aarzelend en toen hartstochtelijk. Overrompeld liet Judith het gebeuren.

Opeens liet hij haar los en maakte aanstalten om op te staan. Judith hield hem echter vast. ‘Toe, Uri, blijf,’ fluisterde ze. ‘Ga niet weg, niet nu.’

‘Dat kan niet, echt niet. Het konvooi vertrekt over twee uur en ik moet toezien op het volgooien van de tanks van de vrachtwagens.’ Hij kuste haar nogmaals en deze keer beantwoordde ze zijn kus.

‘We zullen de schade inhalen, dat beloof ik je,’ zei hij zacht. ‘In Jeruzalem.’ Toen kroop hij op handen en voeten de lage tent uit, de nattigheid in, want het wilde maar niet ophouden met regenen.

Jousseff hield zich aan zijn geweer vast en probeerde uit alle macht te voorkomen dat zijn tanden klapperden. Hij schaamde zich voor de jongen. De van de Middellandse Zee afkomstige harde wind drukte de wolken tegen de bergen van Judea en de regen kletterde tegen de rotsachtige hellingen. Jousseff ging plat op de grond achter een rotsblok liggen en hoopte dat Nadir niet zou merken hoeveel last hij had van de nachtelijke kou. Nadir, een verre neef uit een nabijgelegen dorp, was pas veertien. De jongen had zijn wollen cape over zijn hoofd getrokken en was ondanks de regen weggedommeld. Jousseff besloot hem te laten slapen.

Hij was er trots op dat Abdul Khader Husseini hem hoogstpersoonlijk de opdracht had gegeven de weg naar Jeruzalem te bewaken. Als het konvooi eraan kwam, moest Nadir naar het dorp lopen om Husseini’s strijders te alarmeren. Heel veel veroveraars die Jeruzalem onder hun gezag hadden gebracht, waren er over deze weg naartoe gekomen: de Romeinen, de kruisvaarders, de Turken, de Engelsen.

Sinds Husseini’s terugkeer was onder de Arabieren de bereidheid om strijd te leveren toegenomen. Hij had hun moed gegeven en een vastomlijnd doel: de Heilige Stad afgrendelen en de Joden uithongeren. Op die manier, dacht Jousseff, zouden ze El-Kuds bevrijden. Als die Britten nu maar eens verdwenen! Het kon toch nog maar een kwestie van enkele weken zijn voordat ze de aftocht bliezen? Dan was hun tijd gekomen, het uur van de wraak. Palestina zou van de Arabieren zijn – uitsluitend van de Arabieren.

Hij moest aan Hana denken. Wat zou die op dit moment doen? Was zij weer in dat ziekenhuis, bij haar Joodse arts? Ze had hem te schande gemaakt en daar zou hij niet meer overheen komen. Moge Allah haar straffen! Of nog beter: moge Allah hem de kans geven om die straf zelf aan haar te voltrekken.

De regen begon beekjes te vormen die langs hem heen de helling af liepen en geulen sleten in de roodbruine klei. Zouden ze vandaag komen? vroeg Jousseff zich af. Er kwamen nu niet veel konvooien meer langs; daarvoor had Husseini te veel succes met zijn opzet om de toegangsweg naar Jeruzalem te blokkeren.

De weg daar beneden was leeg. Jousseff legde zich erbij neer dat hij op dit moment niets anders kon doen dan wachten.

De vracht met meel gevulde zakken duwde het achterste deel van de vrachtauto’s ver naar beneden. Jaäkov Gernstein wierp Uri een geërgerde blik toe.

‘We redden het wel. Overmorgen ben je weer bij je gezin,’ zei Uri sussend.

Gernstein ging er niet op in. Zwijgend klom hij in de cabine en startte. Langzaam vormde het konvooi een vele honderden meters lange stoet.

Uri liep langs de vrachtwagens en knipoogde naar de bestuurders. Een enkeling knipoogde terug, anderen deden alsof ze hem niet zagen. Ten slotte kwam hij aan bij het pantservoertuig dat voor de colonne uit zou rijden.

Ezer Landauer had een sigaret tussen zijn lippen, zijn pet was ver naar voren geschoven.

Uri legde een hand op zijn schouder. ‘Hoe voel je je?’

Landauer lachte als een boer met kiespijn. ‘Ik verheug me al op de koffie in Atara. Dat was altijd al mijn favoriete koffiehuis in Jeruzalem,’ zei hij. ‘Als ik nu denk aan hun kwarktaart...’

Uri klopte hem op de schouder. ‘Die kwarktaart betaal ik,’ zei hij.

Onrustig keek hij op zijn horloge. Het was de hoogste tijd. Had ze zich soms bedacht? Hij kon het zich niet veroorloven haar speciaal op te zoeken, vond hij. Onmogelijk, echt onmogelijk.

Hij keek nog een keer op zijn horloge en opende toen met een heftig gebaar het portier van de vrachtwagen die hij zou besturen.

Ze zat op de bijrijdersstoel; tussen haar knieën hield ze een machinegeweer. ‘Ik ben er klaar voor,’ zei ze.

‘Ze komen eraan!’ Jousseff gaf Nadir een harde stomp tussen de ribben.

Het ochtendlicht was met moeite over de bergen van Judea heen gekropen en had zicht gegeven op de weidse vlakte in het westen die omlaag liep naar de zee. Ginds, aan de horizon, zag Jousseff iets bewegen. Was dat de eerste wagen van een lange colonne die zich langzaam in de richting van de bergen bewoog?

Nadir vloog overeind.

‘Vooruit, ren zo hard als je kunt naar de sjeik om hem te vertellen dat ze eraan komen. De Joden komen eraan!’

Nadir rende naar het dorp.

Jousseff laadde zijn geweer door, hoewel het konvooi nog lang niet binnen schootsafstand was. De kou van de nacht, waardoor zijn ledematen stijf en stroef waren geworden, leek vervlogen. Zijn hoofd bonsde en zijn polsslag was veel sneller dan normaal. Het was alsof hij koorts had. Hij tastte naar het gevest van de kromme dolk die hij tussen zijn riem had gestoken. Hij hoopte dat iemand zo dichtbij zou komen dat hij de dolk zou kunnen gebruiken.

Uri was als vijfentwintigjarige de oudste van de begeleiders van de Hagana die het konvooi moesten beveiligen. Hij zat met Judith in het tweede voertuig, een omgebouwde vrachtwagen met een cabine waarop pantserplaten waren geschroefd. Het voorste voertuig was uitgerust met een breed schild.

Uri hoorde achter zich de liederen van de jongelui die elkaar al sinds ze het pakhuis hadden verlaten de loef probeerden af te steken door steeds harder te gaan zingen. Maar zodra ze Latroen achter zich hadden gelaten, hield het zingen opeens op. Ze werden ernstig en zeiden nog slechts eenlettergrepige woorden tegen elkaar. Voor hen begon het terrein op te lopen en aan weerskanten van de weg verhieven zich de eerste heuvels. De Arabieren noemden dit punt Bab el-Wad, de poort naar het dal, maar ze waren vastbesloten er voor de Joden de poort naar de hel van te maken. De smalle verkeersweg liep ertussendoor en wie die weg onder controle had, besliste deze weken over het lot van de mensen in Jeruzalem.

Jousseff liet zich van de steil aflopende helling glijden. Met voldoening zag hij dat honderden fellachen hun dorpen uit kwamen gerend, hun rood-witgeblokte keffiyehs fladderend in de wind. Abdul Khader Husseini had hun een vette buit beloofd en nu was de ochtend aangebroken waarop hij zijn belofte zou inlossen. De fellachen droegen al het wapentuig dat ze bezaten met zich mee: oude jachtgeweren, zelf in elkaar geknutselde explosieven, handgranaten van Britse deserteurs, messen, bijlen.

‘Hé, breek hier de weg op!’ schreeuwde Jousseff hun toe.

Enkele fellachen begonnen met hun bijlen in te slaan op het wegdek, anderen rolden grote stenen dwars over de rijbaan en wierpen zo een barricade op. Opeens hielden ze ermee op. Alle blikken werden gericht op de man die vanuit een van de dorpen met vastberaden, maar afgemeten passen de weg kwam afgelopen.

Hij droeg de traditionele keffiyeh en rond zijn brede bovenlichaam twee gekruiste patroongordels; over zijn schouder hing een modern geweer. Toen hij bij de weg aankwam, stak hij zijn hand op.

Vol verwachting liet men een stilte vallen, waarop Abdul Khader Husseini zei: ‘De beslissende dag is aangebroken. Strijd voor El-Kuds, de stad van de profeet Mohammed. Jullie zijn de jihad muqadas , de strijders van de moefti. Allahuh Akbar !’

De eerbiedige stilte hield nog even aan, maar toen begonnen de mannen luidkeels te schreeuwen, zwaaiend met hun geweren en bijlen. ‘ Allahuh Akbar !’ ‘Allah is groot!’

De weg liep steil naar beneden. De vrachtwagens van het konvooi kwamen nog maar met vijftien kilometer per uur vooruit. Na twee kilometer kwam de eerste bocht. Daarachter bevond zich de barricade.

‘Als ik het niet dacht! Daar heb je ze.’

Vloekend gaf Ezer Landauer, de chauffeur van de voorste pantserwagen, gas. Met veel lawaai baande het brede schild voor op de motorkap zich een weg door de hoop stenen. Een paar stukken steen vlogen aan de kant, maar het voertuig kwam uiteindelijk toch tot stilstand. Landauer trapte het gaspedaal nog een keer helemaal in, de motor jankte, maar sloeg toen af. Gejaagd startte Landauer opnieuw. Met ongecontroleerde bewegingen zette hij het zware voertuig in zijn achteruit zodat het weer in beweging kwam, duwde de koppeling in de eerste versnelling en trapte toen opnieuw uit alle macht het gaspedaal in om met de pantserwagen de barricade van stenen te rammen. Tevergeefs.

Op dat moment vielen de eerste schoten. Vanaf de hellingen namen de Arabieren het konvooi onder schot. Even later vermengden hun opgewonden kreten zich met het fluiten van de kogels, waarna de eersten achter de rotsblokken vandaan sprongen en zwaaiend met hun geweer op het konvooi afstormden. Een van hen gooide een molotovcocktail en anderen volgden zijn voorbeeld. De kreten veranderden in een doordringend hoog gegil.

Jousseffs ogen glansden. Hij zag hoe de kleine Nadir met een bijl tegen het portier van de pantserwagen sloeg. Omdat dat niet werkte, pakte hij Nadir de bijl af. ‘Aan de kant, snel!’
Nadir keek hem vragend aan, maar sprong gauw achter een rotsblok toen hij zag dat Jousseff een handgranaat in zijn hand had.

Jousseff legde die op de benzinetank van de pantserwagen, trok de pin eruit en liet zich snel naast Nadir achter het rotsblok neervallen. De explosie reet de tank uiteen en binnen enkele seconden stond het voertuig in lichterlaaie.

De fellachen barstten los in gejuich om deze overwinning.

Vanwege de smalle kijkspleten in de pantserplaten voor de raampjes aan de zijkant hadden de lichte machinegeweren slechts een beperkt schootsveld. Uri schoot telkens opnieuw en trof meermalen doel, want hij zag hoe aanvallers tegen de grond sloegen of zich gewond achter een rotsblok terugtrokken.

‘Moet je kijken, het worden er steeds meer, ze komen van alle kanten aangestormd,’ zei hij buiten adem tussen twee salvo’s door. ‘Geef me eens gauw een nieuw magazijn.’

Judith reikte het hem aan, maar Uri verstarde. ‘Moet je dat zien,’ fluisterde hij.

Judith volgde zijn blik die gericht was op de brandende pantserwagen voor hen.

Een moment aarzelde hij, toen omklemde hij zijn machinegeweer nog steviger. ‘Geef me dekking,’ riep hij.

Hij duwde met zijn linkerhand de hendel van het portier naar beneden, gooide zich met alle kracht tegen het gepantserde portier en duwde het open. Hij liet zich naar buiten vallen, krabbelde overeind en rende in de richting van het brandende voertuig.

Een tengere jongeman, bijna een kind nog, versperde hem met een bijl de weg. Uri schoot. De jongen stortte neer. Achter zich hoorde Uri een salvo waarvan de kogels vlak naast hem insloegen, en er vielen nog twee Arabieren op de grond. Uri keek om en meende Judith achter de kijkspleten te herkennen. Voor haar gezicht bevond zich de loop van een machinegeweer waaruit telkens opnieuw vlammen schoten. Een moment later kwam hij bij de brandende pantserwagen aan. Hij sprong omhoog en rukte het portier open. Er golfde dikke rook uit de cabine. Ezer Landauer kwam naar buiten gerold; Uri slaagde er niet in de val van het levenloze lichaam te stuiten. De bijrijder lag tegen het rechterportier aan, eveneens roerloos. Hier was geen redden meer aan.

Uri draaide zich om en keek de weg af. Er stonden enkele vrachtwagens in brand. Een aantal fellachen was opgehouden met schieten. Ze waren in de laadbakken gesprongen om op eigen initiatief te zorgen voor de vervulling van Khader Husseini’s belofte. Ze plunderden de lading; zakken en dozen werden daarbij op de rijweg gesmeten.

Uri loste een salvo, maar besefte dat het geen zin had. Het konvooi was vastgelopen, er kon onmogelijk nog worden doorgereden.

‘Omkeren, omkeren,’ riep hij, verwoed naar achteren wijzend. Hij sprong op de treeplank van de derde vrachtwagen. ‘Je moet hier keren,’ riep hij de chauffeur toe.

De chauffeur schakelde, maar kon niet goed keren omdat minstens een van de banden lekgeschoten was. Heel langzaam begon het voertuig te draaien. De chauffeur moest op de smalle weg meermalen een eindje naar voren en dan weer een eindje naar achteren rijden voordat het hem lukte te keren. Het probleem was vervolgens dat de vrachtwagen voor hem, die tot de nok toe was gevuld met zakken meel, in brand stond en de weg blokkeerde. Op de treeplank zat een man die met beide handen zijn linkerbovenbeen vasthield. Door de gescheurde broek heen sijpelde bloed.

Uri rende naar hem toe.

‘De rotzakken hebben me geraakt,’ kreunde Jaäkov Gernstein met een van pijn vertrokken gezicht.

Uri trok hem overeind. Gernstein klemde de tanden op elkaar, kwam overeind en sloeg zijn arm om Uri heen. Op zijn rechterbeen hinkelde hij met hem mee. Uri duwde hem in de richting van de pantserwagen en Judith boog zich vanuit de cabine voorover om hem naar binnen te trekken.

Ook Uri sprong nu weer in de cabine.

Door een kijkspleet zag hij een statige gestalte met gekruiste patroongordels over de borst tussen twee fellachen in staan; hoog torende hij boven hen uit. Zijn mannen hielden zich voor het merendeel bezig met hun buit en vochten om de zakken meel, maar hij wekte de indruk dat hij hen wilde aansporen verder te strijden.

Uri vloekte. ‘Dat moet hem zijn,’ mompelde hij. Hij meende dat gezicht te hebben gezien op een foto in de Palestine Post . Daar voor hem, op slechts enkele meters afstand, stond Abdul Khader Husseini, de aanvoerder van de Arabieren in Jeruzalem en omstreken.

Uri loste een salvo, maar hij miste. Nog eenmaal richtte hij, deze keer nauwkeuriger, en haalde de trekker over, maar het machinegeweer weigerde dienst.

Khader Husseini bracht zich met een sprong achter een vrachtwagen in veiligheid.

Uri vloekte hartgrondig. Nu moest hij zich er volledig op concentreren het konvooi in veiligheid te brengen. Hij begon de vrachtauto te keren. ‘Waar wacht je op?’ riep hij naar de chauffeur van de vrachtwagen voor zich. ‘Je moet hem van de weg duwen!’

De chauffeur gaf gas en botste met de zijkant van zijn voertuig tegen het uitgebrande wrak, dat daarop langzaam overhelde en vervolgens omviel.

Uri hoorde dat Gernstein diep zuchtte. Zo-even was hij op de weg naar Jeruzalem zijn vrachtwagen kwijtgeraakt.

13 maart 1948

Tamar Schiff haalde haar distributiekaart tevoorschijn en liet hem aan de winkelier zien.

De man nam niet de moeite ernaar te kijken. ‘Ik heb niks meer,’ zei hij. ‘Kijkt u maar om u heen naar de schappen – allemaal leeg. Een kwartier nadat ik de winkel had geopend was alles al weg.’

‘Maak je maar geen zorgen,’ fluisterde Ayelith tegen haar pop. ‘Ik heb nog een stukje brood voor je onder het bed verstopt. Dat zullen we samen delen.’

De winkelier boog zich naar haar over. ‘Kom vanmiddag maar terug; dan is er misschien nog wel weer iets afgeleverd. Ze hebben gezegd dat er in ieder geval brood wordt gebracht.’ Hij wendde zich weer tot Tamar Schiff. ‘Voor de kinderen mogen we een extra hoeveelheid melk verkopen, maar verder hebben we al sinds eind februari geen vlees, geen vis en geen eieren meer. Er is nog wel aardig wat meel in voorraad, maar natuurlijk geen verse groente. Alles wat we nog krijgen, wordt ons in precies afgepaste hoeveelheden door het Joods Agentschap toebedeeld.’

Hij zuchtte. ‘Wat een ellende toch.’ Hij streek Ayelith over het hoofd. ‘Kom dus vanmiddag maar terug met je moeder. We gaan er op een of andere manier wel voor zorgen dat jouw pop niets tekortkomt.’

Een oudere vrouw die achter hen in de rij stond, bemoeide zich ermee. ‘Hebben jullie al gehoord wat die lui van het Joods Agentschap nu weer hebben bedacht? Ze willen dat wij zelf groenten gaan verbouwen, op het dak, in de tuin, op veldjes – waar dat maar mogelijk is. Het is hun gelukt zaaigoed te bemachtigen uit Britse levensmiddelendepots. En verder moeten we nu allemaal chelmiet eten.’

Tamar Schiff knikte. ‘Ik ben blij dat we chelmiet hebben. Het groeit nu in de wintermaanden overal. Het is eigenlijk wel een soort onkruid, maar met een beetje goede wil zou je het voor spinazie kunnen verslijten. Het smaakt in ieder geval ongeveer hetzelfde en er zitten vitaminen in.’

Maar de opstandige vrouw was nog niet uitgepraat. ‘Daar komt nog bij dat we zuinig moeten zijn met water! En met petroleum. En dat we als het even kan alleen nog maar hout mogen gebruiken om iets warms klaar te maken. Stoken om warm te worden mogen we al helemaal niet meer. Waar gaat dat heen?’

Ze keek om zich heen, in de hoop dat haar woorden met instemming zouden worden begroet.

‘Het wordt iedere dag erger. Je hoeft alleen maar achterom te kijken om te zien hoe de straat er hier uitziet. Vooraan ligt alles nog helemaal in puin sinds de bomaanslag. We mogen blij zijn dat we nog leven, maar hoe zal het gaan wanneer de Britten werkelijk de aftocht blazen? Iedereen is zo blij dat ze eindelijk vertrekken, maar ik kan jullie vertellen dat dat niet voor mij geldt. Wat gaat er dan gebeuren? De Arabieren zullen over ons heen vallen. Eerst hongeren ze ons uit en daarna slachten ze ons af.’

De winkelier onderbrak haar. ‘Ach, hou toch op. De Hagana gaat ervoor zorgen dat wij de dans ontspringen. Nog geen enkele keer in de geschiedenis hebben de Joden zich zo moedig verdedigd.’

‘O? Dan moet u toch nog eens goed om u heen kijken, dan zult u zien dat het voor de helft nog kinderen zijn. Ja, ze beschikken over een paar wapens, maar wat stelt dat nu helemaal voor? En dan hebben ze ook nog nauwelijks iets te eten. Waar moet dat toe leiden? Ik heb een broer in Amerika, in Florida, en wat hij allemaal schrijft – hij heeft daar gewoon een luizenleven. En zal ik u nog eens wat vertellen? Ik ga zelf ook zo gauw mogelijk weg, naar Amerika.’

De winkelier liep rood aan. ‘Ja, ja, gaat u maar, gaat u maar zo snel mogelijk. Mee-eters zoals u kunnen we hier in Jeruzalem missen als kiespijn.’

Tamar Schiff nam Ayelith, die angstig haar pop tegen zich aan klemde, bij de hand en trok haar mee naar de uitgang. ‘Kom,’ zei ze, ‘kom maar gauw.’

Ze stak haar nog natte paraplu op. Het regende alweer pijpenstelen. Er was in de wintermaanden nog nooit zo veel regen gevallen als deze keer. Nou ja, dacht ze, dat is in ieder geval nog iets. Zonder voldoende nattigheid kan de chelmiet niet groeien.

15 maart 1948

Uri zat met zijn hoofd op het stuurwiel in zijn oude Ford. Hij beefde helemaal.

Judith pakte zijn hand en streelde die. ‘Je kon er niets aan doen,’ zei ze zacht.

Hij reageerde niet. Zijn hoofd bleef over het stuur gebogen.

Judith zei nog een keer: ‘Uri, luister nu toch naar me, het is jouw schuld niet.’

Hij verroerde zich niet, maar hij beefde niet meer zo erg. Een hele poos later meende ze te horen dat hij snikte.

Ze kneep hem even in de hand. ‘Toe nou, Uri, huil nu niet. Niemand maakt je verwijten. Je hebt gedaan wat je kon.’ Maar Uri bleef snikken.

Ze streek hem over het haar. Het werd haar nu pas duidelijk hoeveel het hem deed dat het konvooi was gestrand. Ze hadden zeven doden en tweeëntwintig gewonden te betreuren en waren vijftien vrachtwagens en twee pantservoertuigen kwijtgeraakt, maar het ergste was dat de weg naar Jeruzalem weer geblokkeerd was.

Hij was niet verantwoordelijk voor de Arabische overval. De aanvallers waren in de meerderheid geweest en de Hagana had het risico willens en wetens op de koop toe genomen, omdat er voor de bevoorrading van Jeruzalem niets anders op zat. Toch gaf Uri zichzelf de schuld.

’s Middags had hij Judith meegenomen naar het ziekenhuis, waar hij naar Jaäkov Gernstein had bezocht. Gernstein had een ongecompliceerde dijbeenfractuur en goede vooruitzichten op volledige genezing. Hij was echter zijn belangrijkste bezit, zijn vrachtwagen, kwijtgeraakt. Die lag als een hoop oud schroot op de weg naar Jeruzalem.

Uri had al het geld dat hij bij zich had op het nachtkastje gelegd. Gernstein had hem niet aangekeken, maar zijn vrouw, die op de rand van het bed zat, had het geld zwijgend in haar tas gestopt.

‘Toe, Uri, kijk me alsjeblieft aan,’ zei Judith nu.

Langzaam hief hij zijn hoofd op.

Ze veegde de tranen uit zijn ogen. ‘Wat er verder ook mag gebeuren, je hebt altijd mij nog, hoor, en ik hou van je.’

Het bed was smal, de kamer in het hotelletje aan de Allenbystraat was slechts een pijpenla. In het vertrek hing de rook van een half pakje sigaretten. Een lege wijnfles was onder het bed gerold, op het nachtkastje stonden twee glazen. Uri sliep onrustig; af en toe voer er een schok door zijn ledematen en vertrok zijn mond.

Judith had het idee dat ze zijn huid nog op die van haar voelde, de kracht van zijn lichaam. Het was alsof hij alle opgekropte gevoelens –zijn teleurstelling, zijn woede op zichzelf, zijn frustratie, zijn verlangen naar zelfbevestiging na de nederlaag – in dat moment had gelegd, in die woeste omarming. Hij was hartstochtelijk, ongeremd geweest, bijna onverzadigbaar. Ze had zich aan deze stormloop overgegeven, zich gevoegd naar zijn ritme, van haar kant ten volle genoten van de ademloze extase van dat moment, waarvan ze duizelig, hulpeloos en sterk tegelijk werd. Voor het eerst sinds ze in Palestina was aangekomen, nee, sowieso voor de eerste keer had ze zich echt vrouw gevoeld. Misschien was het maar iets van voorbijgaande aard, maar deze nacht had ze in ieder geval het verleden achter zich gelaten.

Judith stond op, schoof het verschoten gordijn opzij en keek naar beneden, de straat in. Een kat stak de lege straat over en verdween achter twee overvolle vuilnisemmers.

Sinds ze de kibboets had verlaten, was ze weer gaan roken omdat iedereen om haar heen dat deed. Ook nu pakte ze uit het pakje op Uri’s nachtkastje een sigaret, stak die op en inhaleerde diep. Bibberend van de kou kroop ze weer in bed. Ze staarde lang naar het plafond. Zo was dus haar eerste nacht met Uri geweest.

Het was aan zijn onverzettelijkheid en aan de kracht die hij uitstraalde te danken geweest dat ze hem vanaf het begin erg aantrekkelijk had gevonden, dat hij haar had weten te fascineren.

Voorzichtig streelde ze nu zijn haar. Door de nederlaag was hij van zijn voetstuk getuimeld en daar was ze blij om. Ze wist zeker dat ze van hem hield, misschien juist wel daarom.

Haar gedachten gingen terug naar die morgen in het dal. Ze was ervan overtuigd dat ze bij Bab el-Wad verschillende Arabieren had neergeschoten. Tot haar eigen verwondering stelde ze vast dat ze dit geen schokkende gedachte vond. Ze hadden haar aangevallen, zij had teruggeschoten en haar aanvallers hadden het loodje gelegd. Kon het waar zijn dat je zo snel afstompte? vroeg ze zich af. Of bestond er zoiets als een gerechtvaardigde oorlog? Was deze oorlog gerechtvaardigd en stond ze aan de goede kant? Of ging het werkelijk zoals in de Bijbel stond: oog om oog, tand om tand? Was het waar dat uiteindelijk alleen dat echt telde? Of was het eenvoudigweg enkel een kwestie van overleven?

Judith hoorde beneden geluiden. Even later werd er zacht op de kamerdeur geklopt. ‘Uri? Hallo, Uri?’ hoorde ze iemand gedempt roepen. Het was een vrouwenstem.

Judith stapte uit bed en zocht onder hun kleren naar zijn revolver. Ze trok haar kakioverhemd over haar hoofd, pakte het wapen en ging op de deur af. Ze draaide de sleutel om een deed de deur op een kier open. Judith zag een vertrouwd gezicht. Het was Adina.

Die leek even te schrikken toen ze het wapen zag, maar ze herstelde zich snel. ‘De Hagana stuurt me. Uri moet meekomen, nu meteen. Het is de bedoeling dat hij naar Jeruzalem vliegt. Het vliegtuig vertrekt zodra het licht wordt. De auto staat beneden voor de deur te wachten.’

Judith liet de revolver zakken. Het was haar ter ore gekomen dat de Hagana sinds enkele weken beschikte over kleine verbindingsvliegtuigen die in Europa als oud ijzer waren opgekocht. Ze werden bestuurd door piloten die in de oorlog aan de kant van de Britten voor de Royal Air Force hadden gevlogen. Op dit moment boden ze de enige mogelijkheid om naar Jeruzalem te gaan.

‘Ik ga met hem mee,’ zei ze tegen Adina.

‘Kan niet. Er zijn slechts twee zitplaatsen, een voor de piloot en een voor een passagier.’

Judith wilde uitvallen, wilde op de een of andere manier een uitweg zien te vinden, totdat ze inzag dat ze zich maar beter kon beheersen. ‘Goed, ik zal hem wakker maken.’

‘Het spijt me, eerlijk waar,’ zei Adina, ‘voor Uri, maar ook voor jou en Uri samen. Ik snap ook wel dat het jammer is dat de nacht nog maar half voorbij is.’ Ze haalde een envelop uit haar jaszak. Enigszins beschaamd zei ze: ‘Alsjeblieft, een brief. Wil je die aan Uri meegeven? Hij is voor Jitschak.’

Judith pakte de brief aan.

‘Denk je eraan dat de auto staat te wachten?’ drong Adina aan.

Judith liep de kamer weer in en probeerde Uri wakker te schudden. Hij sloeg zijn ogen op en ging verschrikt rechtop zitten. Judith knipte het nachtlampje aan.

‘De Hagana wil dat jij je gereedmaakt om naar Jeruzalem te gaan, nu meteen. Met het vliegtuig.’

Uri sprong uit bed en begon zijn kleren bij elkaar te zoeken. Naast het nachtkastje stond een kom met water.

‘Ik was graag meegegaan, maar er is voor mij geen plaats in het vliegtuig,’ zei Judith, terwijl hij zijn gezicht waste.

Met een ruk draaide hij zich naar haar om. ‘Wat ben je nu weer van plan?’

‘Ik kom ook zo gauw mogelijk naar Jeruzalem, hoe dan ook.’

‘Nee, dat gebeurt niet,’ antwoordde hij, terwijl hij zijn gezicht afdroogde met een handdoek.

‘Waarom niet?’

‘Omdat... omdat ik dat niet wil,’ zei hij, maar toen kreeg hij in de gaten dat hij te ver was gegaan. ‘Omdat het niet goed voor je is, omdat... Je hebt toch gezien hoe gevaarlijk het is.’

Uri knoopte zijn kakioverhemd dicht. ‘Ik wil niet dat jou iets overkomt.’ Hij nam haar in zijn armen en drukte haar stevig tegen zich aan. ‘Dat zou ik niet kunnen verdragen.’

Hij pakte zijn revolver, stak die tussen zijn broekriem, trok zijn jasje aan en draaide zich om naar de deur. Hij liep echter de deur niet uit voordat hij zich nog een keer had omgedraaid en haar tegen zich aan had getrokken. ‘Misschien heb je wel gelijk. Misschien heeft alles zo moeten lopen om mij jou te laten vinden.’

Judith ging weer in bed liggen en zag dat hij zijn sigaretten had laten liggen. Ze stak er nog een op en dacht aan de tijd die ze een jaar geleden in Jeruzalem had doorgebracht, tijdens haar eerste bezoek aan de stad. Wat zou haar broer op dit moment uitspoken? Hij zou over een paar weken met de Britten mee teruggaan, wanneer het mandaat was afgelopen. Ze moest aan Tamar Schiff en haar gezin denken. Zouden ze nog in Jeruzalem zijn? Hoe zou het met hen gaan, nu er daar geen levensmiddelen meer werden afgeleverd? En met Hana, van wie het bloed door haar aderen vloeide? Was zij nu een vijand, alleen maar omdat ze een Arabische was?

Judith trok bijna gretig aan haar sigaret. Ze wilde het allemaal precies weten, ze wilde zich er zelf een beeld van vormen. En ze zou achter hem aan gaan, hoe dan ook.

1 april 1948

‘Ze zijn er.’

De mannen zaten rond een tafel in het Haganahoofdkwartier dat zich in het gebouw van het Joods Agentschap aan de Avenue King George V bevond. Spontaan begonnen ze te applaudisseren en schouderklopjes uit te delen.

Uri keek naar het opgeluchte gezicht van David Shaltiel, de commandant van de Hagana in Jeruzalem.

‘Eindelijk!’ zei Shaltiel. ‘Zorg dat de wapens zo snel mogelijk bij de eenheden terechtkomen.’

In de haven van Tel Aviv was enkele uren eerder de Nora binnengelopen met een waardevolle vracht waarop de Hagana met smart had gewacht. Verstopt onder een lading uien lagen in de laadruimten van de Nora vijfenveertighonderd geweren, tweehonderd lichte machinegeweren en vijf miljoen patronen. Een delegatie van het Joods Agentschap had maanden geleden in het geheim in Praag overeenstemming bereikt over deze leverantie uit Tsjecho-Slowakije, waarvoor twaalf miljoen dollar was betaald.

Uri wist evengoed als alle anderen in het vertrek dat Shaltiel lang op dit ogenblik had gewacht. Hij zag hoe de Haganacommandant zijn vinger liet dwalen over de landkaart die voor hem op tafel lag.

‘Het kan beginnen,’ zei Shaltiel. ‘We gaan operatie Nachsjon uitvoeren om een einde te maken aan de wurggreep van de Arabieren op Jeruzalem. De dorpen langs de weg naar Jeruzalem moeten veroverd en van agressors gezuiverd worden. Dit hier is een van de belangrijkste doelen.’ Hij wees naar een punt ongeveer tien kilometer ten westen van Jeruzalem. ‘Dat is Kastel. De kruisvaarders bouwden hier ooit al een burcht om de weg naar de stad onder controle te houden. Kastel moet hoe dan ook worden ingenomen, en zo snel mogelijk.’

Opnieuw applaudisseerden de Haganacommandanten.

Uri schrok ervan. Op dat moment werd hij zich er pas van bewust dat hij er niet echt met zijn gedachten bij was. Hij had moeten terugdenken aan die nacht in wat hem nu een ver, een heel ver verleden toescheen. Hij betrapte zich er voor de zoveelste keer op dat hij aan haar had zitten denken. Aan Judith.

3 april 1948

Officieel was Sjeroet Avir dat de taxivluchten boven Palestina moest uitvoeren, slechts een klein particulier luchtvaartbedrijf. De Piper Cup, een licht verbindingsvliegtuig met slechts één motor, stond aan de rand van de startbaan van Sedee Dov ten noorden van Tel Aviv.

Het was nog vroeg in de ochtend. Judith zat al een uur op een oude houten kist naast het vliegtuig en had het koud. Er stond een stevige bries die uit de richting van de Middellandse Zee kwam. Ze had al haar hoop gevestigd op de piloot van de Piper Cup. Ze wilde meevliegen, maar wist alleen nog niet hoe ze dat voor elkaar zou krijgen.

Een hele poos later kwam Joshua Weinberger naar de vlieg-
machine toe. Zonder haar iets te vragen trok hij zijn oude bruin-
leren jack met bontkraag uit en sloeg het om haar schouders.
Judith glimlachte dankbaar. Weinberger was in haar ogen een groot kind; maar wel een knap kind, dacht ze, en daar schaamde ze zich even voor. Een moment wilde ze hem het warme jack teruggeven, als om zichzelf te straffen. Toen stelde ze zichzelf gerust met de gedachte dat ze hem alleen maar nodig had om bij Uri te komen.

‘Hoe is het daarboven?’ vroeg ze. Haar blik ging naar de bergen waarop Jeruzalem lag.

‘Behoorlijk belabberd, als je het mij vraagt. Weinig te eten en dan zijn er natuurlijk ook nog iedere dag schietpartijen. Eén ding is duidelijk: de strijd begint eigenlijk pas goed wanneer de Britten de aftocht hebben geblazen.’

Hij keek haar onderzoekend aan. ‘Het gaat mij natuurlijk niets aan, maar vertel eens: waarom wil een jonge vrouw als jij eigenlijk onder deze omstandigheden naar Jeruzalem?’

‘Ik...’ Ze zocht naar woorden.

Weinberger keek op zijn polshorloge. ‘Wat is dit nu voor stom gedoe?’ foeterde hij binnensmonds. ‘Waar blijft die kerel nou toch?’ Hij had eigenlijk al een uur geleden willen opstijgen, zodra het licht begon te worden, om niet te veel aandacht te trekken.

Het vliegveld baadde in het warme, steeds feller wordende licht van de voorjaarszon. Weinberger liep nog een keer om de Piper heen, liet de smalle propeller ronddraaien en controleerde met de hand of de remkleppen en het roer goed functioneerden. In de oorlog had Weinberg voor de Royal Air Force gevlogen met Spitfires die de Britse bommenwerpers escorteerden boven nazi-Duitsland. Hij was een Canadees die deel uitmaakte van de Machal, een organisatie waarvoor de Hagana ongeveer drieduizend buitenlanders had aangetrokken, voornamelijk veteranen uit de Tweede Wereldoorlog. Er waren Joden en niet-Joden bij, idealisten, avonturiers en huursoldaten. Momenteel was Weinberger een van de piloten die voor de Hagana zoiets als een luchtmacht moesten opbouwen. Hij wachtte nu op een belangrijke functionaris van het Joods Agentschap die aanwezig was geweest bij een vergadering met Ben Goerion in Tel Aviv om de nijpende situatie betreffende de bevoorrading van Jeruzalem te bespreken. Bovendien waren in het vliegtuig met slechts twee zitplaatsen zo veel mogelijk geweren en munitie gestouwd, waarnaar men in Jeruzalem minstens zo reikhalzend uitkeek als naar de passagier die maar niet kwam opdagen.

Motorgeronk onderbrak zijn gedachtegang. Er kwam met grote snelheid een jeep aangereden, die naast de Piper Cup tot stilstand kwam.

Er stapte een koerier van de Hagana uit. ‘Hij komt niet. Hij moest naar het ziekenhuis; blindedarmontsteking.’

Weinberger knikte Judith toe. ‘Stap dan voor mijn part maar in, dan gaan we.’

Hij zag dat ze enigszins aarzelend achter hem in de cockpit klom. ‘Al een keer gevlogen?’

Ze schudde haar hoofd.

‘Maak je geen zorgen, ze komen altijd weer naar beneden.’

Joshua Weinberger liet de Piper Cup om te beginnen tegen de wind in vliegen – het waaide nog steeds vanaf de Middellandse Zee landinwaarts. Na de start liet hij het vliegtuigje een scherpe bocht naar links maken en koerste toen in oostelijke richting op de bergen van Judea aan.

Judith had een wee gevoel in haar maag, maar dat ging over toen de machine even later recht in de lucht hing, de propeller voor haar een in het licht fonkelende schijf was en de motor trouw bleef ronken. Ze begon te genieten van het weidse uitzicht over de bergen, de vlucht rechtstreeks naar de zon toe. Met uitzondering van haar eerste kinderjaren in Berlijn had ze zich nog maar zelden in haar leven zo onbezorgd gevoeld.

Snel lieten ze de groene vlakten achter zich. De gegroefde heuvels werden al hoger, totdat ze veranderden in heuse bergen. Er midden tussendoor kronkelde een smal, grijs lint. Was dat dezelfde weg waarop ze enkele dagen geleden nog de kreten van de gewonden had gehoord, de schoten, de ontploffingen van handgranaten?

Judith voelde zich licht worden, alsof ze met het achter zich laten van de aardbodem in een nieuwe werkelijkheid was ondergedompeld, een die met haar leven tot op dat moment niets van doen had. Joshua’s vraag schoot haar te binnen: wat wilde ze eigenlijk in Jeruzalem gaan doen? Even had ze het idee dat het antwoord niet belangrijk was. Hierboven, op deze heldere ochtend duizend meter boven het grondgebied van Palestina, was haar enige verlangen te leven. Ze zette de vraag uit haar hoofd.

Opeens begon de vliegmachine te trillen. Boven de dalen joeg de westenwind de luchtmassa omhoog en rukte aan het lichte vliegtuig. In paniek zocht Judith naar een handgreep waaraan ze zich zou kunnen vasthouden. Ze duwde haar rug stevig tegen de rugleuning van de stoel en bood weerstand aan de misselijkheid die opeens weer bezit van haar had genomen.
‘Niets aan de hand, geen probleem, alleen een beetje turbulentie,’ riep Weinberger haar toe boven het lawaai van de motor uit. Hij duwde de stuurknuppel naar voren. De Piper Cup maakte onmiskenbaar meer snelheid.

Judith had het gevoel dat haar maag zich omdraaide op het moment dat het vliegtuig steil naar beneden dook.

‘Kijk, daar, daar liggen ze,’ hoorde ze hem schreeuwen.

Ze dwong zich ertoe een blik uit het raam te werpen. De bergkammen bevonden zich nu op ooghoogte, de Piper Cup gleed door de kloof. De uitgebrande wrakken van het konvooi schoven onder hen door. Judith ontwaarde een dode ezel die naast een van de vrachtauto’s lag. Weinberger trok de stuurknuppel naar zich toe en het vliegtuig klom steil de lucht in. Even later was de weg weer een smal lint in de diepte onder hen. Aan weerskanten van de weg waren nu dorpen te zien die tegen de berghellingen aan leunden. Boven een ervan hing een dichte zwarte rookwolk.

‘Daarbeneden,’ riep Weinberger opgewonden, ‘daar zijn onze troepen! Ze roken de Arabieren uit.’

Weer kwam de vraag bij haar op: wat wilde ze in Jeruzalem gaan doen? Het was een eenvoudige, maar tegelijk gecompliceerde vraag.

Er was een zeer eenvoudig antwoord op mogelijk. Ze wilde naar Uri toe, ook al zou ze dat tegenover Weinberger nooit toegeven. Ze zocht nu echter ook eigenlijk niet naar een antwoord dat ze de piloot zou kunnen geven. Ze probeerde de vraag voor zichzelf te beantwoorden en dat antwoord moest meer betekenis hebben dan wat ze voor Uri voelde.

Hoe dichter de Piper Cup Jeruzalem naderde, hoe duidelijker het haar werd: er was geen weg terug meer mogelijk, haar vroegere leven was definitief verleden tijd. Ze had Berlijn achter zich gelaten, ze had Dachau achter zich gelaten, het interneringskamp van de Britten op Cyprus. Ze had Judith Wertheimer achter zich gelaten. Zodra de nieuwe Joodse staat gesticht was, zou ze een andere naam aannemen, een Hebreeuwse.

In het oosten, aan de horizon, waren reeds de contouren van Jeruzalem te zien toen Weinberger de daling inzette.

‘Kastel,’ riep Weinberger. ‘Daar boven op de bergtop, hoog boven de weg, de oude burcht. Het is nu een Arabisch dorp dat wij per se moeten innemen.’ Hij trapte met zijn rechtervoet het pedaal in waarmee het richtingsroer werd bediend en trok tegelijkertijd de stuurknuppel naar rechts.

Het vliegtuigje kwam zo scheef te hangen dat Judith direct uitzicht op Kastel had. Ze meende een flits te zien die afkomstig moest zijn uit een vuurmond.

Weinberger liet de vliegmachine steil omhoogschieten. ‘We zullen maar het zekere voor het onzekere nemen,’ riep hij. ‘Bij de vorige vlucht heb ik drie kogelgaten in de vleugels opgelopen.’

Geconcentreerd keek hij voor zich uit. Nu begon het gevaarlijkste deel van de vlucht: het aanvliegen van het terrein in Jeruzalem dat voor een landingsbaan moest doorgaan. Hij hield de machine hoog in de lucht en ging pas op het laatste moment, na een scherpe bocht naar links, snel over in een duikvlucht. Vlak voor het begin van de met stenen bezaaide landingsbaan bracht hij het vliegtuigje weer onder controle. Hortend en stotend landde de Piper Cup.

Joshua Weinberger draaide zich grijnzend om naar Judith. ‘Welkom, lady, welkom in Jeruzalem. Ik moet meteen weer terug, maar als je een keer niets beters te doen hebt dan met een piloot een kopje koffie te drinken – denk dan aan die goeie ouwe Josh.’

Naast de landingsbaan stond een jeep te wachten. Verschillende leden van de Hagana begonnen de wapens uit het vliegtuig te halen.

Judith stond er met nog steeds enigszins trillende benen naast. Ze wendde zich tot een jonge vrouw die op dat moment juist een poging deed om een zware kist in de jeep te tillen. ‘Ik ben op zoek naar Uri, Uri Rabinowitsch.’

De vrouw wierp haar een wantrouwige blik toe.

‘Hij... Hij is een vriend van me, een goede vriend,’ zei Judith aarzelend.

‘Help eens even,’ zei de vrouw. Samen zetten ze zich schrap om de kist met geweren in de jeep te tillen.

‘Heb je wel eens van Kastel gehoord?’ vroeg de vrouw.

Judith knikte.

‘Je hebt het niet van mij, hoor, maar daar moet hij zijn, jouw Uri.’

7 april 1948

Abraham Horowitz schoor zich zorgvuldig. Ten slotte veegde hij het scheermes af aan een oude handdoek. In het schijnsel van een kaars keek hij tevreden in een half doffe spiegel die op een kist stond.

‘Ben je nu eindelijk klaar?’ Ongeduldig liet Menachem Jaffe als een held in een cowboyfilm zijn revolver aan de haan om zijn vinger draaien. Hij streek over zijn eigen baardstoppels.

‘Ik vind het vermakelijk dat jij zo je best doet om mooi te zijn. Deed je dat in de kibboets ook? Of ben je weggegaan uit Jardeniem omdat ze je anders een spade in de hand geduwd zouden hebben?’

‘Ik ben weggegaan uit Jardeniem omdat ik het praten beu was, omdat ik daadwerkelijk iets voor de goede zaak wilde doen, voor ónze zaak,’ zei Horowitz.

Er werd zacht geklopt op de deur van de kelder waarvan de mannen van de Irgoen hun hoofdkwartier hadden gemaakt. Deze bevond zich in een huis in de nabijheid van de Jaffastraat, ongeveer ter hoogte van Mea Sjeariem, de wijk van de orthodoxen.

Met zijn revolver in de hand liep Horowitz naar de deur. Behoedzaam keek hij door een kijkspleet en trok toen de deur met een ruk open. ‘Kom binnen,’ zei hij.

‘Nieuw materieel,’ verklaarde Sjaoel Avriel. ‘Direct uit het munitiedepot van Zijne Majesteit.’

Hij schoof met zijn voet een kist met munitie de kelder in. ‘Hebben we gisteren weggehaald uit een Brits depot. Er vielen helaas twee doden bij – aan de kant van de Britten.’

Avriel deed de deur achter zich dicht. Hij liet een pakje sigaretten rondgaan. ‘Dunhill, betere zijn er niet. Ook uit Britse voorraad. We zullen ze nog gaan missen, de Britten, vooral vanwege al die mooie depots, gevuld met alles wat je hartje begeert: wapens, munitie, sigaretten, en zelfs whisky,’ zei hij sarcastisch.

‘Twee dode Britten? Dat zijn er maar verrekte weinig in vergelijking met alle slachtoffers onder ons die ze op hun geweten hebben,’ zei Horowitz.

‘Herinner jij je een zekere Josef, een Pool? En Mosjee Mirkowitz? En een zekere Sjmoeël, een Irakees? Allemaal mannen van ons, allemaal twee maanden geleden opgehangen in die vervloekte Acre-gevangenis van hen.’

Horowitz streek bijna teder over de kist met munitie en gaf het gesprek een andere wending.

‘Nou ja, laten we maar ter zake komen,’ zei hij. ‘Ik geloof dat het tijd wordt dat we iets ondernemen. We moeten een signaal afgeven, ook richting de Hagana, dat de Irgoen het heft nog steeds stevig in handen heeft. De Britten vertrekken binnenkort en dan gaat het erom te laten zien wie de baas in huis is. Jeruzalem is van de Joden; er mag geen discussie met die zwakkelingen ontstaan over internationalisering van de stad. Ook Judea en Samaria, het hele gebied dat van oudsher de Joden toebehoort – het is helemaal van ons, alleen van ons. We hebben lang genoeg tegen de Britten gestreden om ze te bewegen op te hoepelen, en er zijn aan onze kant te veel mensen omgekomen om er nu de brui aan te geven. Nu moeten we de Arabieren onder handen nemen, zodat zij het eindelijk ook gaan begrijpen.’

Hij pakte een landkaart en spreidde die uit op de grond. ‘Jullie weten toch wel waar Deir Jassin ligt? Daar, in het
westen, aan de rand van Jeruzalem. Dat dorp is ons doelwit.’

Avriel wreef over zijn neus, nam een trek van zijn sigaret en schraapte toen zijn keel. ‘Deir Jassin staat bekend als bijzonder vredig. Er zouden problemen van kunnen komen met het Joods Agentschap, met de mensen van Ben Goerion, met de internationale gemeenschap en in ieder geval ook met de Britten.’

Horowitz liep rood aan en ontplofte bijna van woede. ‘Sinds wanneer kan het ons iets schelen wat die idioten denken? We hebben schijt aan Ben Goerion, schijt aan zijn groeperingen hier in Jeruzalem, schijt aan de Hagana! De Irgoen heeft er nooit naar gevraagd of iets de Britten of weet ik welke Joodse angsthazen wel bevalt. Waar zouden ze zijn, die voorname heren in Tel Aviv die ons steeds bekritiseerd hebben, als wij niet meedogenloos hadden gestreden tegen de Britten? Voor terroristen hebben ze ons uitgescholden, maar de waarheid is dat wíj degenen zijn geweest die de Engelsen op de knieën hebben gedwongen. We zullen toeslaan zoals we steeds gedaan hebben.’

Horowitz keek uitdagend om zich heen. ‘Nee, Deir Jassin is een goed doelwit. Des te groter zal het verrassingsmoment zijn wanneer we uitgerekend dit dorp aanvallen. We willen geen Arabieren voor de poorten van Jeruzalem,’ vervolgde hij. ‘We kunnen ons geen sentimenteel gedoe veroorloven. Nog vragen?’

De anderen hielden hun mond.

‘Deir Jassin moet verdwijnen en wij gaan ervoor zorgen dat dat gebeurt.’

7 april 1948

Jousseff pakte met stralende ogen het nieuwe geweer aan dat Abdul Khader Husseini hem in de hand duwde. Hij wist niet dat Khader Husseini er maar een paar had meegebracht uit Damascus.

Een dag eerder was Khader Husseini naar Syrië geweest om te proberen daar steun voor de strijd om Jeruzalem te vinden. Het was een vergeefse tocht geweest. Het militaire comité dat aan het hoofd stond van het Arabische Bevrijdingsleger ala, scheepte hem af met een paar wapens die een plekje vonden in de kofferbak van zijn auto.

‘Jullie zijn allemaal verraders van de Arabische zaak en de geschiedenis zal bevestigen dat het jullie schuld is dat we Palestina kwijtraken,’ had hij tegen hen geschreeuwd voordat hij Damascus verliet.

Het was hem definitief duidelijk geworden dat de Arabische eenheid bij de strijd om Palestina een mythe was, dat iedereen slechts aan zijn eigen belangen dacht. De ALA wilde de jihad muquadas – het Palestijnse vrijwilligerscorps – geen vrij spel geven. Men was bang dat de invloed van de moefti van Jeruzalem op de Husseiniclan te groot zou worden. Daarom voerde Abdul Khader Husseini nu zelf het commando over de aanval op Kastel. Op de strijders uit de dorpen kon hij zich verlaten. De Husseini’s vormden de machtigste clan in en rond Jeruzalem en de mannen waren hem loyaliteit verschuldigd.

Jousseff Hamoud wist dat allemaal niet. Hij hoorde zijn commandant roepen: ‘Dood aan de Joden! Verdrijf hen uit ons vaderland. Allahuh Akbar .’ Jousseff juichte hem enthousiast toe.

Uri zat ineengedoken op de grond, met zijn hoofd tussen zijn knieën. Een kogel sloeg door het kapotgeschoten raam in de wand tegenover hem in, ketste af, vloog dwars door de ruimte en knalde enkele centimeters naast hem neer op de grond. Uri was te uitgeput om te reageren. Hij was zich er niet eens meer van bewust dat hij honger had, hij had alleen nog maar dorst.

De gevechten om Kastel duurden nu al dagen. Er werd om elk huis, om iedere heuvel gevochten. De Hagana had tot nog toe niet opgegeven, maar de Arabieren hadden telkens opnieuw honderden vrijwilligers opgetrommeld en op weg gestuurd om mee te vechten. Ook deze nacht zetten ze hun aanvallen door, heftiger nog dan daarvoor.

Een Haganaman kwam op zijn buik het vertrek binnengekropen. Het was Mordechai, een oude vriend van Uri. Er kwam nog een man, die Uri niet kende, achter hem aan.

Hij richtte zich op, stak zijn stengun door het raam naar buiten en vuurde een salvo af in de duisternis. ‘Ik geloof dat ik er een heb geraakt,’ zei hij.

Mordechai klopte hem op de schouder.

Uri merkte dat hij een stoot tussen zijn ribben kreeg. Hij schrok op.

‘Dek me,’ sommeerde Mordechai.

Uri nam half ineengedoken met zijn machinegeweer in de aanslag zijn positie in en schoot de donkere nacht in.

Mordechai rende ineengedoken naar de dode Arabier toe, doorzocht snel zijn zakken en rende terug zodra hij de papieren van de dode had gevonden.

8 april 1948

‘We hebben hen verdreven! We hebben de Joden uit Kastel verdreven!’

Jousseffs ogen schitterden. Hij maakte zijn geweer schoon en zette het tevreden tussen zijn voeten neer. Toen nam hij een slokje zoete pepermuntthee.

‘Allah – zijn Naam zij geloofd – Allah zij dank, en natuurlijk ook Abdul Khader Husseini. Waar zouden we zonder hem zijn gebleven? Sinds hij ons aanvoert, kunnen we ook zegevieren.’

Hij zat met een groep Arabische strijders rond een kampvuur aan de rand van Kastel. De vlammen wierpen hun schijnsel op hun gezichten. Die ochtend was het aantal Arabische aanvallers gestegen tot boven de duizend. Vanwege hun ononderbroken kogelregen had de Hagana niet meer kunnen standhouden.

‘Heb je gezien hoe ze ervandoor zijn gegaan? Hoe ze zich over de berghelling teruggetrokken hebben? Ineens waren ze verdwenen!’

Er kwam een jongen snakkend naar adem aangerend; zijn gezicht was ondanks de inspanning bleek.

‘Kom gauw mee naar boven, die heuvel daar op!’

Jousseff sprong overeind en liep achter hem aan, samen met de anderen. Even later stuitten ze op een groep mannen met geweren in de hand, van wie de meesten het traditionele lange gewaad droegen. Met afhangende schouders stonden ze naar de grond te kijken.

Jousseff baande zich een weg tussen hen door. Toen zag hij hem. Voor hen lag Abdul Khader Husseini. Op zijn gekruiste patronengordel zat een grote bloedvlek.

‘Hij is dood. De Joden hebben hem doodgeschoten,’ fluisterde een man. ‘Hij is een martelaar.’

9 april 1948

Sergeant Jonathan Higgins had het raam van zijn werkkamer opengezet. ‘Moet u horen, sir, wat een vuurwerk,’ zei hij.

Het knallen van salvo’s uit geweren, afkomstig uit het
oostelijke deel van Jeruzalem, drong zelfs door tot Bevingrad, het met een afrastering van prikkeldraad omgeven hoofdkwartier van de Britten ten oosten van de Jaffastraat. Josef stond op en liep naar het raam. Hij vouwde zijn handen achter zijn rug en sloot de ogen. Net als in de oorlog, dacht hij, toen hij de salvo’s hoorde. Voor de moslims was deze vrijdag eigenlijk hun vrije dag, de dag van vroom gebed, maar in deze stad van drie religies was dit geen dag van bezinning.

De Damascuspoort, de noordelijke toegangspoort tot de Oude Stad, kon de mensenmassa’s niet verwerken. Er pakten zich al urenlang mensen voor samen, totdat ze eindelijk doorgelaten werden en elkaar verdringend en duwend linksaf de smalle stegen in liepen. De hysterie nam toe naarmate ze de Tempelberg naderden waarop – daarover waren de Joden en de moslims het tenminste met elkaar eens – Abraham zijn zoon zou hebben geofferd als God hem daarvan niet op het laatste moment had weerhouden. Keer op keer schoten ze met hun geweren in de lucht om uiting te geven aan hun gevoelens. Dertigduizend rouwenden verdrongen elkaar omdat ze allemaal aanwezig wilden zijn op de plek waar Abdul Khader Husseini begraven zou worden, in de Rotskoepel.

Jousseff probeerde tevergeefs de kist aan te raken toen die over de hoofden van de rouwenden heen door het ene na het andere paar handen de Tempelberg op werd gedragen. Wraak, schoot het door hem heen, wraak! De dood van Abdul Khader Husseini moest gewroken worden!

In de werkkamer van Jonathan Higgins rinkelde de telefoon. Hij nam op en luisterde een moment aandachtig. Toen riep hij naar eerste luitenant Goldsmith: ‘Een interessant bericht van een van onze Arabische informanten. Moet je horen: de Arabieren hebben alles laten liggen en laten staan. Ze zijn met z’n allen naar de begrafenis, ook de overwinnaars van Kastel. De Hagana heeft dit doorgekregen; ze hebben zojuist Kastel weer ingenomen, zonder tegenstand. Hoe noemen de Joden dat? Een gotspe.’

Higgins ordende de recentste berichten die voor hem op het bureau lagen. ‘De laatste cijfers, sir, voor de generaal,’ zei hij, terwijl hij ze de eerste luitenant voorlegde. ‘Moet u zien. Het is een schande hoeveel van onze jongens het hebben moeten ontgelden. Mijn vraag aan u is nu: waarvoor?’

Josef bladerde het bericht door. Tussen 1 december en 3 april waren tijdens gevechten 6187 mensen gewond geraakt of gedood, onder wie 430 Britse soldaten. Hij kende ook nog een ander getal: honderden Britten waren gedeserteerd. De meesten van hen waren nu in dienst van de Arabieren, maar, zoals hij maar al te goed wist, niet allen.

De telefoon rinkelde weer. Higgins nam op. ‘Voor u, sir,’ zei hij en hij reikte de eerste luitenant de hoorn aan.

Josef luisterde met een stalen gezicht naar wat de opgewonden stem hem te melden had en wendde zich toen tot sergeant Higgins. ‘Waar is de generaal? Ik moet hem spreken in opdracht van de Hoge Commissaris. Het Arabische dorp Deir Jassin is aangevallen en het gaat er kennelijk nogal ruig aan toe. Hij wil dat onze troepen tussenbeide komen.’

Higgins wees naar de grote deur. ‘In zijn werkkamer; hij is een halfuur geleden aangekomen.’

Josef kwam overeind en liep met snelle schreden naar de werkkamer van de bevelvoerende generaal, McMillan.

Vijf minuten later kwam hij terug. Van zijn gezicht was ontzetting af te lezen. ‘De generaal is absoluut niet van plan gehoor te geven aan de opdracht van de Hoge Commissaris. Zo kort voor de terugtrekking wil hij geen Britse soldaten inzetten bij een actie waarvan Britten op de een of andere wijze het slachtoffer zouden kunnen worden.’

Sergeant Higgins stak een sigaret op en blies de rook in kringen de lucht in. ‘Ik kan het hem niet kwalijk nemen, sir.’

Hana hield Davids hand vast. Met donkere wallen onder hun rood geworden ogen stonden ze op de Avenue King George V, een van de doorgaande wegen in het Joodse deel van Jeruzalem. Als een lopend vuurtje had zich het bericht door de stad verspreid dat de Irgoen en Lechi – een andere gewapende Joodse groepering – Deir Jassin hadden aangevallen. Zowel in het Joodse als in het Arabische deel van de stad waren de mensen in beweging gekomen. Er circuleerden allerlei geruchten en onbevestigde berichten over het aantal doden en gewonden. De mensen in Jeruzalem kenden geen bijzonderheden, maar één ding leek overduidelijk: in het zevenhonderd zielen tellende dorp Deir Jassin moest iets afschuwelijks zijn gebeurd.

Hana ging dicht tegen David aan staan.

‘Luister eens, wij... ik…’ stotterde hij hulpeloos terwijl hij zijn arm om haar heen sloeg. ‘Ik... ik ga proberen zo snel mogelijk uit te vinden wat er precies is gebeurd.’

Vanuit het westelijke deel van Jeruzalem kwamen drie vrachtwagens de Avenue King George V op. In de open laadbakken stonden met de handen omhoog mensen die door mannen van de Irgoen met machinegeweren in de aanslag werden bewaakt.

Hana zag op de eerste vrachtwagen een kind dat ze kende: Ali, het tienjarige zoontje van haar buren. Ali’s gezicht stond strak en bibberend hield hij zijn armpjes hoog in de lentelucht. Een vrouw draaide zich naar hen om. Hana verstijfde. Het was Mirjam, haar nicht.

‘Mirjam, hier! Ik sta hier,’ schreeuwde Hana opeens.

Mirjams lange, witte gewaad was gescheurd en met bloed besmeurd. Ze probeerde zich te bewegen, haar handen te laten zakken om ze vanaf de langzamer rijdende vrachtwagen uit te steken naar Hana. Een van de mannen porde echter wreed met de kolf van zijn machinepistool tussen haar ribben.

Hana boorde haar vingertoppen in Davids arm. Ook de mensen op de tweede vrachtwagen kende ze, in ieder geval van gezicht. Ten slotte reed er nog een derde vrachtwagen voorbij.

De adem stokte Hana in de keel. Ze zag een oude man staan, leunend tegen de cabine van de vrachtwagen; hij moest moeite doen om overeind te blijven. ‘Vader,’ riep ze. ‘Vader! Vader!’ Ze rukte zich los en rende bij David vandaan.

David aarzelde even, maar sprong toen achter haar aan naar de vrachtauto en hield haar vast toen hij zag hoe iemand van de Irgoen zijn machinepistool op Hana richtte.

Het liefst was Judith op een terrasje gaan zitten om te genieten van de zon die haar huid op een weldadige, rustgevende manier verwarmde, maar ze had haast. Ze wilde aanwezig zijn bij de vergadering van de Hagana in het hoofdkwartier van het Joods Agentschap; stipt op tijd wilde ze daar zijn.

Op het moment dat ze de brede straat wilde oversteken, zag ze de colonne aankomen: drie vrachtwagens die langzaam door de straat reden. Judith bleef staan om ze voorbij te laten gaan. Op de stoeprand had zich een groepje nieuwsgierigen gevormd en Judith hoorde telkens opnieuw dat men elkaar op deze voorjaarsdag een naam in het oor fluisterde: Deir Jassin. Nu keek ze pas aandachtiger toe. Ze zag de mannen en vrouwen met machinepistolen op de auto, zag hun gevangenen.

Toen de derde vrachtwagen haar voorbijreed, hoorde ze aan de overkant een man schreeuwen. Een jonge vrouw, onmiskenbaar van Arabische afkomst, probeerde naar de vrachtwagen toe te lopen, maar werd door een man tegengehouden. De vrouw was duidelijk in paniek en haar geschreeuw ging Judith door merg en been.

Judith schrok. Had ze dat gezicht niet al eens eerder gezien? Van het ene op het andere moment wist ze het weer: die Arabische vrouw aan de overkant was Hana, Hana Khalidy, de verpleegster uit het Hadassa Ziekenhuis. Ze zag hoe Hana zich huilend aan de man vastklemde toen de colonne voorbijgereden was.

Zodra deze uit het zicht was, stak Judith over en raakte Hana’s schouder aan. ‘Ik ben het, Judith.’

Hana reageerde niet.

‘Toe nou, Hana, luister naar me. Ik ben het, Judith, je kent me toch nog wel?’

Hana maakte zich langzaam los van de man en draaide zich om naar Judith. Haar ogen vertelden Judith dat Hana haar herkend had, maar ze zei nog steeds niets.

‘Haar vader,’ zei de man naast haar, ‘was een van de mensen op de vrachtwagens die afkomstig zijn uit Deir Jassin. En ze is nu doodsbang voor wat haar moeder en de rest van de familie overkomen kan zijn.’

Judith sloeg haar armen om Hana heen en fluisterde haar in het oor: ‘Kalmeer nu maar, alsjeblieft. Ik ben bij de Hagana, ik zal zien wat ik doen kan.’

De voorgevel van het U-vormige gebouw van het Joods Agentschap lag nog steeds gedeeltelijk in puin. Drie weken eerder was de auto van de Amerikaanse consul-generaal daar naar binnen gereden. Op dat moment had alleen zijn chauffeur, een Arabier, in de auto gezeten. Bij de ontploffing van de bom waren dertien mensen om het leven gekomen.

Judith liep de trap op naar de etage waar de werkkamers waren en waar David Shaltiel zijn hoofdkwartier had ingericht. Ze rukte de deur open. Shaltiel hield op dat moment juist de hoorn van een zend-ontvangapparaat tegen zijn oor en gaf haar met een handgebaar te kennen dat ze plaats moest nemen. De belangrijkste Haganacommandanten waren bijeengekomen. Ze ging naast Uri zitten.

Enige tijd later legde Shaltiel de hoorn weer op het apparaat. ‘Onze man meldt dat de Irgoen en Lechi in Deir Jassin een afschuwelijk bloedbad hebben aangericht,’ zei hij zacht. ‘En daar blijft het kennelijk niet bij.’

Judith kon zich niet meer bedwingen. ‘En, wat gaan wij doen? Hebben jullie al een keer uit het raam gekeken? Daarbuiten rijden ze trots rond met hun gevangenen. Dat is toch een ongelooflijke provocatie.’

Shaltiel keek de kring rond. ‘Uri, kies een paar mannen uit, rij er met hen naartoe en maak een eind aan die waanzin. Zo nodig met geweld.’

Uri stond op.

Judith liep achter hem aan de gang op. ‘Uri, haal voor mij een man op, Mohammed Khalidy heet hij. Hij is de vader van Hana, je weet wel, de Arabische vrouw over wie ik je heb verteld.’

Ze liet hem haar onderarmen zien. ‘Kijk eens goed naar de aderen in mijn armen. Daar stroomt haar bloed doorheen. Zonder haar zou ik hier vandaag niet zijn geweest.’

Uri stond op het plein voor het huis van de moektar van Deir Jassin. Er waren in enkele gebouwen nog steeds af en toe schoten te horen. Hij zocht in zijn zakken naar een pakje sigaretten, maar hij had het niet bij zich.

Op dat moment liep Abraham Horowitz vanuit een van de huizen aan de overkant naar het huis van de moektar, met in zijn hand een pistool.

Zonder erbij na te denken laadde Uri zijn stengun door. ‘Halt, staan blijven, nu meteen,’ riep hij Horowitz toe en hij richtte het machinepistool op hem. Hij stak zijn linkerhand uit. ‘Geef hier dat pistool.’

Horowitz bleef staan. Hij aarzelde. ‘Zeg, wat is dit voor onzin? Ben je helemaal gek geworden?’ vroeg hij verbaasd.

‘Ik? Als er hier iemand gek is geworden, ben jij dat – jij en je maten. Jullie zijn moordenaars, niets dan brute moordenaars.’

Horowitz spuwde hem voor de voeten. ‘O ja, goochemerd? Wat weet jij er nu van! Ze hebben op ons geschoten toen we het dorp binnentrokken. Vier mannen van ons zijn dood, weet je, morsdood. Moeten we dat ongewroken laten?’

Uri kwam in de verleiding hem een klap in het gezicht te geven. ‘En dat rechtvaardigt wat ik hier heb gezien? Vrouwen, kinderen, oude mannen – afgemaakt als varkens. De huizen liggen vol lijken. Hoeveel zijn het er, vijftig, honderd, tweehonderd?’

‘Wat doe jij eigenlijk hier?’ vroeg Horowitz. ‘Het gaat hier om een operatie van de Irgoen en Lechi. Dit gaat alleen ons iets aan, niemand anders. Doe je niet beter voor dan je bent, Uri, doe maar niet alsof jullie bij de Hagana geen vuile handen maken. Of vallen er bij jullie operaties soms geen doden?’ Opnieuw spuwde hij Uri voor de voeten. ‘Ik kots van je. Maak dat je wegkomt.’

Uri richtte zijn stengun nu direct op Horowitz’ buik. ‘Geef mij je wapen en zeg tegen de anderen dat zij ze ook moeten inleveren. Dit is een bevel van David Shaltiel.’

‘Van de fijnbesnaarde Shaltiel,’ hoonde Horowitz. ‘Je meent het. Weet jij eigenlijk wel wat hij tegen ons heeft gezegd? We moesten het dorp innemen, ook al konden we standhouden. Hij wil namelijk hier in de buurt een landingsbaan aanleggen en dat is alleen maar mogelijk wanneer wij de controle hebben over Deir Jassin.’

Het bloed steeg Uri naar het gezicht. ‘En heeft hij ook tegen jullie gezegd dat jullie hier iedereen moesten afslachten? Een dorp innemen is één ding, er een bloedbad van maken is iets heel anders. Geef hier dat pistool,’ eiste hij nog een keer.

Horowitz kromde zijn vinger om de trekker van zijn wapen. ‘Kom het maar halen,’ zei hij grijnzend.

Ze stonden tegenover elkaar, hun wapens op elkaar gericht.

‘Schiet nou toch, lafaard,’ sarde Horowitz. ‘Laat heel de wereld zien hoe Joden Joden neerknallen. Daarop hebben de Arabieren gewacht en de Britten zullen zich op de knieën slaan van het lachen. Nou, vooruit, schiet dan.’

Uri liet zijn stengun zakken. Hij kon zichzelf er niet toe brengen. Hij was woedend, witheet van woede geweest, maar nu voelde hij zich alleen nog maar leeg. ‘Ik wil een van de gevangenen hebben,’ zei hij zacht. ‘Mohammed Khalidy, een oudere man.’

‘Maar natuurlijk, die meneer kun je krijgen, geen probleem.’ Horowitz stak het pistool achter zijn riem. ‘We zullen hem meteen naar je toe sturen, als je me dan verder maar met rust laat.’

Jousseff smeet de radio tegen de muur. De Joden hadden daarnet in hun ook in het Arabisch uitgezonden programma gemeld dat Deir Jassin was ingenomen. Eerst is Abdul Khader Husseini gedood en nu, slechts een paar uur na zijn begrafenis, ook dit nog, dacht hij. Allah moest hebben besloten hen op de proef te stellen.

Hij vergat een moment dat zijn neef Ahmed voor hem zat. Hij deed het raam met uitzicht op een van de smalle stegen in de Oude Stad open en schoot met zijn geweer in de lucht. Hij laadde telkens opnieuw door, totdat hij geen munitie meer had.

Ahmed zat ineengedoken op het smalle bed te huilen. Zijn linkeroog trilde onbeheerst. Het was Ahmed gelukt te ontsnappen naar Jeruzalem. Hij was een van de weinige overlevenden van het bloedbad. In zijn handen hield hij de Koran.

‘Hier, uit het huis van je ouders,’ zei hij terwijl hij Jousseff het boek aanreikte. ‘Ze… ze zijn dood. Je oudste zus ook,’ snikte hij.

Jousseff pakte de Koran aan en drukte het boek tegen zijn borst. Bij Allah, hij had de Almachtige een hele tijd geleden gezworen dat hij wraak zou nemen en nu zwoer hij opnieuw, op zijn leven en op de eer van zijn moeder, dat hij woord zou houden.

‘Waar zijn de anderen?’ vroeg hij aan Ahmed.

‘Weg, ver weg. Ze wilden de Jordaan oversteken, naar Transjordanië.’

Als een bliksemschicht flitste de haat door Jousseff heen. De Joden hadden met de overval op Deir Jassin werkelijk hun doel bereikt: de Arabieren verlieten met duizenden tegelijk in paniek hun dorpen.

De jeep stopte voor het huis in Sjeik Djarra. Mohammed Khalidy had gedurende de hele rit geen woord gezegd en bleef ook nu in elkaar gezakt op de achterbank zitten.

Judith keek even naar Uri die het stuur met beide handen omklemd hield, en stapte toen uit. Ze zocht naar de belknop die hoorde bij de naam Khalidy en belde aan. Boven haar hoofd werd een raam geopend.

Hana stak haar hoofd naar buiten. Enkele momenten later kwam ze het huis uitgerend en viel haar vader huilend om de hals.

Aarzelend sloeg Mohammed Khalidy een arm om haar heen. Uiteindelijk verhief hij zich moeizaam van de achterbank van de open jeep en stapte uit.

Op het trottoir ondersteunde Hana hem. Ze nam hem mee naar de voordeur, maar bleef vlak bij de ingang even staan. ‘Hoe zit het met moeder?’ vroeg ze.

Haar vader maakte zo’n vreemde beweging dat het was alsof hij ter plekke tegen de grond zou slaan.

Judith, die met de twee meegelopen was naar de deur, greep hem onder de armen vast totdat hij zichzelf weer onder controle had.

Hij gaf geen antwoord. Hij staarde alleen maar voor zich uit met een lege blik in de ogen.

Radeloos keek Hana in Uri’s richting. Uri zou het haar moeten kunnen vertellen. Hij had haar moeder gezien. Hij kon het echter niet over zijn hart verkrijgen haar te vertellen hoe haar lijk eruit had gezien.

Hij schudde slechts hulpeloos zijn hoofd.

David verscheen in de deuropening. Hij zette de deur wagenwijd open om Hana en haar vader te laten binnenkomen. Toen Judith aanstalten maakte om achter hen aan te lopen, ging David met een versteend gezicht tussen haar en de deuropening in staan. Hij nam haar van top tot teen op, van het kakiuniform tot het pistool aan haar gordel. ‘Ik denk dat het beter is dat u nu weggaat,’ zei hij toonloos.

‘Maar ik...’ begon ze. Ik ben niet een van hen, wilde ze zeggen, ik heb het niet gedaan, ik niet, hoe kunt u dat denken. Maar de woorden bleven haar in de keel steken.

David deed een stap terug en sloot de deur.

Door mijn aderen stroomt Hana’s bloed, dacht Judith. Is dat vanaf nu het bloed van mijn vijand?

Langzaam liep ze terug naar de jeep en stapte in. ‘Rijden maar. Verdorie, Uri, rij nu toch eindelijk weg!’

13 april 1948

David maakte haar voorzichtig wakker en fluisterde: ‘Ik moet weg.’

Hana schrok op en ging rechtop in bed zitten. ‘Nee, blijf bij me. Je mag niet weggaan, blijf alsjeblieft hier.’

‘Wees nu maar niet bang,’ probeerde hij haar gerust te stellen. ‘We worden goed bewaakt.’

Maar Hana wilde er niets van weten. ‘Het is veel te gevaarlijk! Er zwerven al dagenlang bendes in de omgeving rond. Je weet precies wat ze willen. Ze willen de Scopusberg definitief scheiden van het Joodse deel van Jeruzalem.’

‘Maar dat is het hem nu juist. We mogen niet toelaten dat het ziekenhuis wordt gesloten. We kunnen onze patiënten toch niet zomaar aan hun lot overlaten,’ antwoordde hij. Hij stak zijn hand in een zak van zijn colbertje en legde een envelop op haar nachtkastje. Deze was gefrankeerd met Amerikaanse postzegels.

Ze keek David vragend aan.

‘Een brief van mijn ouders uit New York. Ze hebben aangekondigd dat ze wanneer we maar willen hiernaartoe zullen komen – voor onze bruiloft.’

Hana zette meteen grote ogen op. ‘Voor onze brui-
loft?’

‘Ja, voor onze bruiloft.’ Hij sloeg zijn armen om haar heen. ‘Neem me niet kwalijk, het is misschien een beetje ongebruikelijk om het op deze manier te zeggen, maar het zijn nu ook allesbehalve normale tijden en ik wilde eerst zeker weten dat mijn ouders komen voordat ik jou ermee zou verrassen. Ja, Hana, ik wil graag eindelijk met je trouwen.’

Hij hield haar nog een poosje stevig omstrengeld. ‘Toe, Hana, zeg alsjeblieft ja. Ik weet dat het een afschuwelijke tijd is, voor jou, voor ons allemaal, maar ik hou van je en ik wil nog maar één ding: met jou samen zijn, als man en vrouw.’

Hij streelde voorzichtig haar buik, die al behoorlijk begon te bollen. ‘En ik wil natuurlijk ook graag dat ons kind opgroeit in een gezin.’

Hana begon te huilen. ‘David, ik... ik weet niet wat ik moet zeggen.’

‘Zeg nu maar gewoon ja. Toe, Hana, zeg gewoon ja.’

Ze sloeg een arm om zijn nek. ‘Ja, David, ja.’

Een hele tijd bleven ze zo in elkaars armen zitten, totdat hij voorzichtig probeerde zich uit haar omarming los te maken, maar ze liet hem niet los.

‘David, ga nou niet, blijf bij me.’ Smekend keek ze hem aan.

‘Het moet! Ik kan de anderen toch niet in de steek laten.’

‘Dan ga ik mee,’ zei ze vastbesloten. ‘Ik werk daar per slot van rekening ook.’

‘Wees nou verstandig. Dat gaat toch niet meer, niet in jouw toestand. Bovendien...’ Hij maakte de zin niet af, want hij had willen zeggen: ‘Bovendien is het voor een Arabische vrouw meer dan gevaarlijk om nog in dit Joodse ziekenhuis te werken.’

‘Bovendien moet jij op je vader passen,’ zei hij in plaats daarvan. ‘Hij heeft je nodig.’

Hij stond op, kuste haar en trok zijn colbertje aan dat over een stoelleuning hing. Stilletjes, om haar vader die in de kamer ernaast op de bank sliep niet wakker te maken, verliet hij de woning.

‘Kijk daar, verderop, daar staan de Britten.’

Jousseff kon hen goed zien aan de andere kant van de weg, waar het Antonius Huis stond. Het waren een paar soldaten van de Highland Light Infantry die op een pantserwagen in de lentezon zaten.

‘Als ik hen zo bekijk, denk ik dat ze niet bijzonder veel interesse hebben voor hun omgeving,’ merkte de Irakees op die naast hem op een muur lag, het geweer in de aanslag. ‘Heb je de mijn verstopt?’

Jousseff knikte. Hij lag tussen Ahmed en de Irakees in. Ahmed zag bleek en zijn linkeroog trilde nog steeds, maar Jousseff had erop gestaan dat hij meeging. ‘Denk aan je moeder,’ had hij gezegd. ‘Vandaag is de dag van de wraak.’

Aan weerskanten van de smalle weg tussen het Antonius Huis en de Nasjasjibibocht stonden stenen muurtjes. Deze weg liep een paar honderd meter steil omhoog en voerde voorbij de bocht naar het Hadassa Ziekenhuis. Mooi, dacht Jousseff, heel mooi. Hier kunnen ze niet aan ons ontkomen.

Hij draaide zich op zijn rug en keek naar de blauwe lucht boven Judea. De zon spiegelde zich in de gouden koepel van de Omarmoskee. Het beloofde een warme lentedag te worden.

De bussen stonden al met draaiende motor bij de halte in de Hasolelstraat te wachten. David keek op zijn horloge. Het was even voor negenen, het was hem gelukt om nog net op tijd te zijn.

Het Hadassa Ziekenhuis had dringend nieuwe voorraden nodig, anders zou het geen goede medische zorg meer kunnen bieden. De vrachtwagens met goederen om de voorraden aan te vullen werden al wekenlang door bewakers van de Hagana begeleid. Vanwege zijn strategische positie in het oostelijke deel van Jeruzalem mocht het ziekenhuis onder geen beding worden prijsgegeven.

‘Fijn dat je ons trouw blijft, David.’

Hij merkte dat er een hand op zijn schouder werd gelegd. Die was van Chaim Yassky, de directeur van het Hadassa Ziekenhuis.

‘We kunnen iedere man gebruiken, juist nu,’ zei Yassky. ‘De bevolking van Jeruzalem heeft een goed functionerend ziekenhuis nodig, maar ik weet niet of de plek boven op de berg nog wel de goede locatie is, afgesneden als het ziekenhuis daar is van de rest van de stad, midden in Arabisch gebied. Ik ben bang dat we naar een alternatief moeten omzien.’

Yassky maakte een gedeprimeerde indruk. Hadassa was zijn leven en nu was de toekomst van het ziekenhuis in gevaar.

Hij klopte David nog een keer op de schouder. ‘We moeten volhouden, David. Dat moet gewoon.’

Hij nam zijn vrouw Fanny bij de hand en stapte in een van de gepantserde ziekenwagens, waarop aan beide kanten een grote rode davidster prijkte. David volgde hun voorbeeld.

‘We moeten gaan,’ zei Yassky vermoeid tegen de man van de Hagana achter het stuur.

Het konvooi zette zich in oostelijke richting in beweging: twee bussen met patiënten, artsen en verpleegsters, drie vrachtwagens, twee ziekenauto’s en twee escorterende voertuigen van de Hagana.

‘Rustig, rustig nu maar.’ Jousseff probeerde zijn neef ervan te weerhouden van de muur te springen. Ahmed trilde nu over zijn hele lijf en op zijn voorhoofd parelden zweetdruppeltjes.

‘Je hoeft niet bang te zijn. Kijk eens om je heen: overal liggen onze strijders. In Deir Jassin waren we nergens op voorbereid, maar dat is nu anders. Deze keer zullen wij aanvallen en zullen we zegevieren, daar kun je op rekenen.’

Hij merkte zelf ook dat de spanning opliep. Ze hadden het doelwit zorgvuldig uitgekozen. Ze zouden de Joden en iedereen die geloofde dat de Joden en de Arabieren het met elkaar eens zouden worden, een zware slag toebrengen. Een beter doelwit dan de medewerkers van het Hadassa Ziekenhuis was er niet.

Dromers, fantasten, dacht hij, hoeveel bewijzen hebben ze nog nodig om het eindelijk te begrijpen? Wat moet er nog gebeuren voordat iedereen eindelijk snapt dat het er echt nooit van komt dat Joden en Arabieren op basis van gelijke rechten samenleven? Niet in Palestina, niet in Jeruzalem.

Hij klemde woedend zijn tanden op elkaar. Hana. Zij hoorde bij hen, bij die mensen die op een dwaalspoor waren gebracht. Wat zou ze tegenwoordig doen? Hij had gehoord dat ze ergens in het Arabische deel van Jeruzalem was opgedoken. Hij zou haar weten te vinden zodra deze opdracht hier was uitgevoerd.

De gedachte aan Hana stuwde het bloed naar zijn gezicht. Ze was een verbintenis aangegaan met de Joden, ze had partij gekozen voor de vijand, de Arabieren verraden – en ze had zijn eer met voeten getreden. Hij zou met haar afrekenen, dat was Allahs wil.

Hij wierp een blik op de aflopende weg. Een paar honderd meter verderop zag hij een gepantserde Ford tegen de steile weg op hun kant uit komen, met daarachter een konvooi van vrachtwagens en bussen.

Jousseff stootte Ahmed aan. ‘Daar komen ze aan, de Joden. Denk aan je moeder,’ fluisterde hij.

David zat naast verpleegster Sally. Ze keek telkens opnieuw onzeker uit het raam.

Hij glimlachte naar haar en probeerde haar op te monteren. ‘Het zal wel loslopen,’ zei hij, maar daar was hij zelf allesbehalve zeker van. De konvooien waren al te vaak beschoten.

Ze hadden daarnet de laatste controlepost van de Hagana bij Pivat Halav achter zich gelaten. Hij sloot zijn ogen en probeerde zich voor te stellen dat ze binnenkort een gezin zouden vormen. Hana, hij en het kind. Hún kind.

Het zou er binnenkort van komen, maar hoe gauw was dat? Waarvan kon je tegenwoordig in Jeruzalem nog zeker zijn? Wat zou er gebeuren wanneer de Britten de aftocht bliezen? Het was al zeker dat de Arabieren het de Joden niet zouden toestaan eenvoudigweg hun staat te stichten, zoals de Verenigde Naties in hun verdelingsplan hadden voorzien. De Joden zouden er echter alles voor doen om dit VN-plan werkelijkheid te laten worden en hun staat door te zetten, een staat te midden van vijandige Arabische landen.

Dat kon maar op één ding uitlopen: oorlog. Nog meer oorlog, nog meer geweld. En wat zou dat voor zijn gezinnetje betekenen? Voor een uitgerekend in deze tijd gesloten Joods-Arabisch huwelijk?

Droeg hij geen verantwoordelijkheid voor hen? Jazeker, hij had het besluit genomen dat hij in de nieuwe staat van de Joden wilde leven. Het moest ook zijn staat worden, maar dat besluit was genomen voordat Hana, voordat het kind in zijn leven was gekomen. Zou het niet goed zijn om zijn gezin in veiligheid te brengen door het naar Amerika te laten vertrekken?

Hij deed zijn ogen open. Ze reden op dat moment langs Sjeik Djarra; hij herkende het huis waarin Hana’s ouders hadden gewoond. Hij deed zijn best om de sombere gedachten te verdrijven. Nee, dacht hij, Yassky heeft gelijk; we moeten volhouden, hoe dan ook. Op dit moment is het belangrijkste dat het ziekenhuis openblijft. Het moet model staan voor het ziekenhuis van de toekomst, zei hij bij zichzelf, een ziekenhuis voor iedereen, voor Joden en Arabieren. Mijn taak is hier, bij mijn patiënten.

Hij zag hoe de wagen voor hem over de smalle weg tegen de heuvel op reed. Over een paar minuten zouden ze op de Scopusberg aankomen.

Verpleegster Sally staarde nog steeds uit het raam. Iedereen in de bus zweeg. Het zware voertuig kroop in de eerste versnelling vooruit.

David keek op zijn horloge. Het was kwart voor tien.

De ontploffing van de mijn veroorzaakte een krater van ongeveer een meter diep in de rijweg. De Ford met de escorterende Haganaleden reed er met een voorwiel in. Op dat moment begon het schieten.

‘Potdorie, ben ik hier soms de brandweer of hoe zit dat? Telkens wanneer er ergens heibel is, moeten wij het weer in orde brengen!’

Sergeant Higgins was rood aangelopen. Zijn telefoon rinkelde al uren. ‘Ik zal het aan hem doorgeven, sir, jazeker, sir, nee, de generaal heeft geen aanwijzingen gegeven. Ik besef dat het om een ernstige situatie gaat,’ zei hij voor de zoveelste keer in de hoorn.

Toen eerste luitenant Goldsmith de kamer binnenkwam die grensde aan de werkkamer van de generaal die het commando voerde, sprong Higgins op. ‘Goed dat u gekomen bent, want de hel is hier losgebroken. Om de paar minuten bellen die lui van het Joods Agentschap op. Ze willen dat wij ingrijpen. En onze jongens bij het Antonius Huis nemen om de haverklap contact op om te vragen wat ze doen moeten. De Arabieren schieten met alles wat ze hebben op het Joodse konvooi dat naar het Hadassa moet. Het worden er steeds meer. Ze komen overal vandaan om hun steentje bij te dragen aan het “vuurwerk”. De generaal weigert tussenbeide te komen. Hij is van mening dat het wel weer rustig zal worden.’

Josef keek hem ongelovig aan. ‘Hij weigert tussenbeide te komen? Dat betekent dus dat wij gewoon toekijken hoe ze daarginds de mensen op gruwelijke wijze afmaken?’

‘Kennelijk, sir.’

‘Ik moet met hem praten.’

Josef rechtte zijn rug, trok zijn uniformjasje glad en klopte op de deur van de werkkamer van de generaal. Hij wachtte het antwoord niet af, maar stormde de kamer binnen.

McMillan keek op van zijn documenten. ‘Heeft de sergeant niet tegen je gezegd dat ik niet gestoord wens te worden, Goldsmith? Ik moet een aftocht organiseren, begrijp je?’ Ongeduldig keek hij Josef aan. ‘Verder nog iets, Goldsmith?’

‘Met alle respect, generaal, maar u kunt dit niet menen. Letterlijk voor onze neus wordt een bloedbad aangericht en wij laten het eenvoudigweg gebeuren. We hebben als mandaatmogendheid de verantwoordelijkheid voor het handhaven van de orde, zolang we hier nog zijn.’

McMillan keek weer naar zijn documenten. ‘Zal ik jou eens wat vertellen, Goldsmith? Ze hebben ook op mij geschoten vanmorgen. De Joden hadden niets beters te doen dan onmiddellijk het vuur te openen toen ik met mijn auto toevallig het konvooi voorbijreed. Ze schieten op ons, Goldsmith. Ga buiten mijn auto maar bekijken. Kogelgaten in de carrosserie, met de hartelijke groeten van de Hagana. Als je me nu wilt verontschuldigen? Zoals gezegd: ik heb nog het een en ander te doen.’

Ze hield het gewoon niet meer uit. Hana ijsbeerde door haar woning. Ze was ervan overtuigd dat David, de vader van haar kind, zich daarginds midden in de uitbarsting van geweld bevond. Ze moest iets doen, het maakte niet uit wat. Ze trok haar schoenen aan en liep naar de deur.

Daar versperde Mohammed Khalidy haar de weg. Hij had een fez op zijn hoofd en schoenen aan zijn voeten. Voor de eerste keer sinds het bloedbad in Deir Jassin had hij zich geschoren en zijn pak aangetrokken. Omdat hij dagenlang geweigerd had iets te eten, was het hem te groot geworden. ‘Blijf hier, bemoei je er niet mee,’ zei hij, terwijl hij afwerend zijn armen spreidde en zo de deur blokkeerde.

‘Maar er wordt daarginds al urenlang geschoten! David bevindt zich in het konvooi... Toe nou, vader, ik weet niet of hij in gevaar is... Begrijp nu toch dat ik naar hem toe moet!’

‘Wees redelijk.’ Haar vader deed zijn best om streng over te komen. ‘Ik kan dat niet goedvinden. Je blijft hier.’

‘Redelijk? Wat is nog redelijk? Bedoelt u dat er nog zoiets als redelijkheid bestaat?’ stoof ze op. ‘Ik zie alleen nog maar doden, gewonden en geweld, waar ik ook kijk. Wat bent u opgeschoten met uw redelijkheid? Nee, niemand wil nog in alle redelijkheid tot een oplossing komen.’ Ze keek hem uitdagend aan.

Hij liet zijn hoofd hangen. ‘Denk aan je moeder, denk aan al die anderen. Ik wil jou niet ook nog verliezen,’ zei hij zacht. ‘Laten we gaan. Ze hebben ons weliswaar in Deir Jassin alles afgenomen, maar ik heb nog geld op de bank in Amman. Laten we vertrekken voordat het te laat is.’

‘Maar ik kan niet vertrekken, dat kan ik echt niet doen! Ik hoor bij David, dat weet u toch.’

Ze kuste hem op de wang en schoof hem tegelijkertijd zachtjes aan de kant, bij de deur vandaan. ‘U moet het me maar vergeven, vader, maar ik kan hem niet zomaar in de steek laten.’

De Hagana stuurde één pantserwagen om hulp te bieden. Deze stoof de bussen voorbij. De chauffeur probeerde met hoge snelheid over de kuil te vliegen die de mijn in de weg had gereten. Het mislukte. Het voertuig bleef steken naast de Ford die ’s ochtends al op die plaats door de explosie tot staan was gebracht.

Jousseff klapte in zijn handen. ‘ Ya Allah, Ya Allah ,’ riep hij. Deze keer stond Allah aan hun kant.

‘ Ya Allah ,’ riepen ook de anderen, ‘ Ya Allah .’

Jousseff klapte opnieuw in zijn handen en stak toen zijn geweer hoog in de lucht. ‘ Minshan Deir Jassin , minshan Deir Jassin, ’ riep hij .

‘Minshan Deir Jassin, minshan Deir Jassin ,’ weergalmde de kreet uit vele kelen. ‘Voor Deir Jassin, voor Deir Jassin.’

‘Op de bussen af, steek de bussen in brand.’

De anderen namen zijn oorlogskreet over. Weer klonk het: ‘ Minshan Deir Jassin !’

Aan de andere kant van de straat, op zijn uitkijkpost in het Antonius Huis, pakte een sergeant van de Highland Light Infantry de microfoon van zijn zend-ontvangapparaat. ‘De situatie loopt hier langzamerhand uit de hand. Instructies gewenst, over.’

Een krakende stem antwoordde. ‘Blijf de boel in de gaten houden. Einde bericht.’

Hana rende, struikelde, viel, bleef een moment uitgeput liggen, krabbelde weer overeind en liep verder, de schoten tegemoet. Toen ze bij de Nasjasjibibocht aankwam, zag ze de bussen, doorzeefd met kogels. Een groep schreeuwende mannen kwam de steile weg af, voorop een man die haar bekend voorkwam. Hij had een fles in de hand en uit de hals van die fles stak een brandende lap. Ook anderen hadden dergelijke molotovcocktails bij zich, flessen die met benzine waren gevuld.

Hana liep hem tegemoet en vlak bij de eerste bus ontmoetten ze elkaar. De man maakte aanstalten om de fles van zich af te gooien, Hana probeerde zijn arm naar beneden te trekken.

‘Nee, niet doen,’ riep ze hysterisch. ‘Doe dat nou niet, Jousseff!’

Jousseff sloeg haar met zijn vrije hand in het gezicht en duwde haar op de grond. Toen gooide hij met alle kracht die hij in zich had de molotovcocktail naar de bus. ‘ Minshan Deir Jassin ,’ brulde hij.

De fles spatte op de carrosserie uit elkaar. Ook de anderen gooiden er nu hun flessen met benzine naartoe. Enkele ogenblikken later stonden beide bussen in brand.

Jousseff draaide zich om naar Hana die nog steeds op de grond lag en begon haar te schoppen. Zijn ogen spuwden vuur. Toen trok hij een kromme dolk en stak haar in de borst. ‘Voor Deir Jassin,’ schreeuwde hij nog een keer.

De man van de Highland Light Infantry die in het Antonius Huis het zend-ontvangapparaat bediende, greep opnieuw naar zijn microfoon. ‘Hoofdkwartier, de bussen staan in brand. Er zou iemand een witte vlag moeten uithangen. Geef alstublieft verlof om in te grijpen, over.’

De krakende stem in de hoorn bleef koel klinken. ‘Versterking is onderweg. Blijft u verder zorgen dat het daar stabiel blijft, einde bericht.’

De sergeant keek zijn meerdere, een majoor, aan. De majoor stak een sigaret op.

‘Ze maken daar in het hoofdkwartier geen haast, terwijl hier voor onze ogen mensen levend verbranden,’ zei de sergeant.

Er steeg een dichte vieze rook op boven de bussen. Joelend liepen de aanvallers om de restanten heen.

De majoor trok aan zijn sigaret en rookte hem langzaam op, terwijl hij zag hoe de autobussen volledig uitbrandden. Het was vier uur ’s middags. ‘Goed dan,’ zei hij uiteindelijk. ‘Schiet er maar op los. Laten we de Arabieren tegenhouden en de zaak hier afhandelen.’

Judith klom uit de jeep. Ze hield haar adem in. Voor haar stonden de uitgebrande wrakken van het konvooi: twee bussen, een ziekenwagen en iets verderop, in de buurt van het Antonius Huis, de twee vernielde voertuigen van de Hagana. ‘Moet je nou toch kijken,’ zei ze tegen Uri, ‘dit is toch absolute waanzin.’

De Arabieren waren verdwenen, verdreven door de schoten van de Britten. Daarbij waren vijftien aanvallers om het leven gekomen. Een paar meter bij de eerste bus vandaan lag een vrouw in een plas bloed.

Judith boog zich over haar heen en staarde in het gezicht van de Arabische vrouw. Ze knielde naast haar neer. ‘Uri!’ schreeuwde ze. ‘Uri! Het is Hana!’

‘Wat verschrikkelijk,’ zei Uri die naast haar was neergeknield. ‘We moeten haar en de anderen begraven.’

Judith pakte Hana’s hand. Ze voelde dat die nog warm was. Snel controleerde ze of ze nog een polsslag voelde. Die was zeer zwak, maar nog waarneembaar. ‘Ze leeft nog, Uri, ze leeft nog,’ riep ze terwijl ze zoekend om zich heen keek. ‘Waar is de jeep? Ga hem halen, Uri. Snel!’

Uri reed de jeep naar de plek waar Hana lag. Samen tilden ze de bewusteloze vrouw voorzichtig op de achterbank.

Uri startte. ‘Waar moeten we haar naartoe brengen?’

‘Naar het Hadassa Ziekenhuis, dat is het dichtstbij. De weg is nu vrij.’

De jeep slalomde om de wrakken van het konvooi heen en reed de Scopusberg op.

Een Britse sergeant stond met zijn machinegeweer in de aanslag naast de majoor langs de weg. Hij zag de auto van de generaal aankomen. ‘Hij is terug,’ zei hij tegen de majoor.

McMillan stapte uit. Hij was ter plekke verschenen toen het bloedbad begon en was er nu, aan het einde ervan, voor de tweede keer naartoe gekomen.

De majoor sprong in de houding.

McMillan keek om zich heen. ‘ Bloody mess here, major ,’ zei hij. ‘Zijn er nog overlevenden?’

‘Uit de bussen helaas maar eentje, sir, de anderen zijn bijna allemaal verbrand.’

‘Hoeveel doden?’

‘Dat weten we nog niet exact, sir. Tegen de tachtig, schat ik. Onder hen zijn helaas ook dokter Yassky en een groot aantal artsen uit zijn ziekenhuis.’

De generaal wendde zich af. ‘Zorg ervoor dat alles opgeruimd wordt. Als we vertrekken, loopt onze route naar Haifa hierlangs, langs Sjeik Djarra. Ik wil hier niet meer met problemen te maken krijgen. Hebt u dat goed begrepen?’

De majoor salueerde. ‘Yes sir, we zullen ons best doen.’

Uri stoof met de jeep tegen de heuvel op. Toen sloeg hij rechtsaf, het terrein van het Hadassa Ziekenhuis op. Meteen achter de ronde toren, links achter de hoofdingang, lag de eerstehulpafdeling.

‘Een brancard! Kom een brancard brengen!’ riep hij een ziekenbroeder toe.

Judith hield Hana’s hand vast. Hana verroerde zich niet, ook niet toen ziekenbroeders haar op de brancard tilden en naar de afdeling spoedopname brachten.

Een jongeman met een stethoscoop om de nek kwam hen tegemoet. Op het naamplaatje op zijn doktersjas stond: Mosjee Reubenstein. ‘Wat is er met het konvooi gebeurd,’ vroeg hij, ‘en met onze collega’s?’ Zijn blik schoot onrustig heen en weer tussen Judith en Uri. ‘Er was een verpleegster bij die Sally heet. Hebben jullie iets van haar gehoord? Wij... Ze is een goede vriendin van me.’

Uri schudde zijn hoofd. ‘Het spijt me, ik ben bang dat de meesten...’ Hij zocht naar woorden en besloot toen gewoon de waarheid te vertellen. ‘Ik ben bang dat de meesten dood zijn.’

De jonge arts duwde zijn hoofd tegen een muur en sloot zijn ogen.

Judith zag dat er tranen over zijn gezicht liepen. Ze legde een hand op zijn arm. ‘Ja, het is verschrikkelijk.’ Ze schraapte haar keel. ‘Maar wij hebben hier een patiënt die dringend hulp nodig heeft. Ik ben bang dat dat niet kan wachten.’

Reubenstein schrok op. Verlegen veegde hij de tranen van zijn gezicht en boog zich toen over Hana heen. ‘Dat ziet er niet best uit, waarschijnlijk een messteek. Eens kijken of de longen geraakt zijn,’ zei hij na een kort onderzoek. ‘Ik denk dat op dit moment het enorme bloedverlies het ergste is.’

Er kwam een verpleegster in een uniform vol bloedvlekken aangelopen. ‘Ik heb meer verbandmiddelen nodig,’ riep ze, ‘vooruit, opschieten, meer verbandmiddelen!’

Reubenstein gebaarde dat ze naar hem toe moest komen. ‘Zuster Sarah, help me eens even. Het gaat om een spoedgeval. Verwijder om te beginnen haar jurk.’

De verpleegster pakte een schaar en knipte Hana’s lange Arabische gewaad open. Ze hield er even mee op. ‘Kijk nou eens, dokter, de patiënt is zwanger. Vijf maanden heen, zou ik zo zeggen.’ Ze nam de patiënt nog eens goed op. Toen ze haar gezicht zag, sloeg ze verschrikt haar hand voor haar mond. ‘Lieve help, het is Hana, zuster Hana.’

Reubenstein keek haar niet-begrijpend aan. Hij was nog maar enkele weken geleden uit Londen hiernaartoe gekomen.

‘Ze is een van onze Arabische medewerkers,’ legde Sarah uit. ‘Ze is hier al een poosje niet meer geweest omdat het voor haar te gevaarlijk is geworden om haar huis uit te komen.’ Ze zweeg een moment. ‘Ze was... Ze is de verloofde van dokter Cohen.’

‘Cohen? David Cohen?’ vroeg Reubenstein.

Sarah knikte.

‘Waar is hij? We moeten hem onmiddellijk op de hoogte stellen. Ik heb hem vandaag alleen nog niet gezien,’ zei Reubenstein.

Sarah werd bleek. ‘Hij zou met de anderen meekomen, met het konvooi.’

Reubenstein liet de stethoscoop zakken waarmee hij Hana’s longen had willen beluisteren. Toen vermande hij zich. ‘We hebben een kolf bloed nodig, nu meteen,’ zei hij zakelijk. ‘Maar eerst moet nog de bloedgroep worden bepaald.’

Zuster Sarah liep naar de kast waarin de kolven bloed lagen. Ze trok hem open. Er zat bijna niets meer in. ‘Het konvooi zou nieuwe meebrengen, en ook medicamenten en verbandmiddelen. We hebben bijna niets meer,’ zei ze. Toen bedacht ze iets. ‘Moment... er schiet me net iets te binnen... Hana heeft een zeldzame bloedgroep, bloedgroep AB, en daarvan hebben we helemaal niets meer in huis.’

Judith was de hele tijd naast de brancard blijven staan, maar met haar gedachten was ze heel ver weg. Ze was er zelf verbaasd over, maar ze moest aan haar vlucht naar Jeruzalem denken, aan het gevoel van vrijheid omdat ze opeens afstand had kunnen nemen van de problemen beneden op aarde. Wat had ze zich licht gevoeld!

Toen ze ‘bloedgroep AB’ hoorde, keerde ze op slag terug in de werkelijkheid. Ze wendde zich tot zuster Sarah. ‘Weet u het nog, een jaar geleden?’

Het kostte de verpleegster onmiskenbaar moeite om in haar de jonge vrouw met het donkere haar te herkennen.

‘Ja, ik ben het, Judith Wertheimer. Ik heb bloedgroep AB,’ zei Judith. Ze stroopte de linkermouw van haar overhemd op.

24 april 1948

‘Nee, je mag niet op straat gaan spelen.’ Judith gaf Sjimon een aai over zijn hoofd. ‘Dat kan nu echt niet.’

Sjimon liet zich niet afschepen. ‘Maar ik zal goed oppassen, eerlijk waar. Ik wil alleen zo graag weer een keer met mijn vriendje spelen, u weet wel, Abraham. U bent toch ook de hele stad doorgelopen om bij ons te komen,’ dramde hij door, ‘en niemand heeft u iets gedaan, of wel soms?’

Judith wist even niet wat ze tegen dit argument moest inbrengen. Ze was inderdaad naar de familie Schiff toe gekomen, omdat ze zich zorgen maakte, vooral om de kinderen. De artilleriebeschietingen duurden nu al twee weken. Het Arabische Bevrijdingsleger had op de bergen in het noordelijke deel van de stad geschut in stelling gebracht en beschoot daarmee het Joodse gedeelte van Jeruzalem. De mensen waren eraan gewend geraakt zo dicht mogelijk langs de huizen te lopen om niet geraakt te worden door granaatscherven. Ook Judith had onderweg naar de Ben Jehoedastraat steeds weer dekking gezocht.

Tamar kwam met een schaal melkpoeder vanuit de keuken de kamer binnen. ‘Ik kan er nu niets mee, want de druk is van de waterleiding. De Arabieren hebben de buizen in de bergen weer laten springen of het waterleidingbedrijf heeft geen olie meer om de pompen te laten werken. Laten we hopen dat het vandaag lukt om ergens anders vandaan water aan te voeren,’ zei ze tegen Judith. ‘Stel je voor, ze bieden nu cursussen aan om te leren hoe je zonder stroom en petroleum kunt koken en hoe je een met hout gestookte oven bouwt om buiten in de tuin te koken. Dat kan zo toch niet doorgaan?’ Ze trok zich weer terug in de keuken.

Yossi, die tot nog toe had gezwegen, wendde zich tot zijn zoon: ‘Moet je horen, Sjimon, vanmiddag komt de vrachtwagen met de grote tank, je weet wel, die water komt brengen. Ik ga dan met een kan de heuvel af om water te halen en jij mag met me mee om me te helpen het water naar huis te dragen, maar dan mag je niets over de rand laten klotsen. Afgesproken?’

Sjimon straalde. ‘Ja, abba, afgesproken. Moet ik dan ook weer mijn tanden poetsen?’

Yossi probeerde te glimlachen. ‘Ja, dan mag je weer een keer je tanden poetsen.’

Judith wist niet goed hoe ze moest reageren. Ze begreep wel dat het voor de kinderen moeilijk was om de hele dag in huis te blijven. Ze deed haar best om met overtuigingskracht te spreken toen ze tegen Sjimon zei: ‘Weet je wat? Wanneer het schieten ophoudt, gaan wij samen naar het veldje en mag je me laten zien hoe goed je kunt voetballen.’

Sjimon rende naar zijn kamer en kwam terug met zijn bal. ‘Goed. Zodra de Arabieren weg zijn,’ zei hij stralend. ‘Dan zult u eens wat beleven.’

Er werd op de deur geklopt. Sjimon rende ernaartoe en deed open. Op de gang stond een jongen van een jaar of elf. Sjimon herkende hem meteen. Het was Menachem, het broertje van zijn vriendje Abraham.

Menachem gaf hem een briefje. ‘Voor je vader,’ zei hij en hij liep verder de trap op, naar het volgende woonhuis.

Sjimon nam het briefje mee naar de kamer en gaf het aan zijn vader. Yossi wierp er een blik op. Tamar, die had gehoord dat er op de deur werd geklopt, kwam weer uit de keuken.

‘Het is zover, ik word opgeroepen. Iedereen moet nu zijn steentje bijdragen aan de verdediging van de stad,’ zei Yossi. ‘Bij de Hagana, bij de militie, of je wordt ergens tewerkgesteld. Nou ja, bij de bank hebben ze me momenteel ook niet bepaald echt nodig,’ probeerde hij de ernst van de situatie voor de jongen af te zwakken.

Sjimon keek met glanzende ogen naar hem op. ‘Ik heb van Abraham gehoord, abba, dat ook jongens die nog niet zo groot zijn als boodschapper voor de Hagana mogen meedoen, net als Menachem. Mag ik dat ook?’

Judith schoof onrustig op haar stoel heen en weer. Ze zag dat Tamar verbleekte en haar hand op de schouder van haar zoon legde.

‘Nee, geen sprake van,’ zei ze scherp. ‘Je bent pas acht, zet dat maar gerust uit je hoofd. Je blijft thuis, bij mij.’

Uri zat met gebogen hoofd aan de tafel. Telkens opnieuw schoten de beelden van de aanslag op de artsen door zijn hoofd. Hij merkte dat hij met zijn tanden knarste. Verschrikt keek hij om zich heen. Zouden de anderen het gehoord hebben?

De andere Haganacommandanten zaten echter te luisteren naar de berichten van Dov Josef, de militaire gouverneur van Jeruzalem. Wat betreft de bevoorrading van het Joodse deel van de stad was de situatie kritiek. In april was het drie konvooien gelukt nog een keer de stad te bereiken, maar Jeruzalem was nu opnieuw geïsoleerd. Tijdens operatie Nachsjon waren weliswaar belangrijke dorpen langs de toegangswegen veroverd, maar bij Bab el-Wad hadden de Arabieren de vitale verbindingslijn van de stad nog steeds onder controle.

We zitten in de val, dacht Uri. En ik heb haar in die val gelokt. Geef het maar toe, geef het eindelijk toe: jij bent er verantwoordelijk voor, het is jouw schuld dat Judith hier in Jeruzalem is. Hij zag de ogen van de dode verpleegster voor zich die in de bus had gezeten. Hoe zou het zijn als Judith omkwam? Hij wreef over zijn gezicht. Waarom moest hij nu aan haar denken? Waarom moest hij feitelijk voortdurend aan haar denken?

‘Er wordt geen brandstof meer geleverd,’ hoorde Uri Josef zeggen. ‘Dat betekent dat wij over een paar dagen het verkeer in Jeruzalem moeten beperken tot het allernoodzakelijkste. Dat betekent: geen bussen meer en zeker geen particuliere auto’s, uitsluitend nog ziekenauto’s en voertuigen van de Hagana, ziekenhuizen, bakkerijen, drukkerijen en koelhuizen.’

Hij keek de Haganaofficieren recht aan. ‘Maar veel te koelen hebben we ook niet meer. We zullen levensmiddelen, water, brandstof, ja alles nog stringenter moeten rantsoeneren en daar niet de hand mee mogen lichten.’

Uri hief zijn hoofd op.

‘Volgens de berekeningen kunnen we met de huidige rantsoenen, die al meer dan krap zijn, nog slechts vier weken toe, misschien iets langer als we er nog minder van maken. We moeten een einde maken aan de blokkade rond Jeruzalem, met alle mogelijke middelen.’

Ik moet Judith hiervandaan zien te krijgen, weg uit Jeruzalem, dacht Uri, ja, met alle mogelijke middelen. Toen vermande hij zich. Onzin, dacht hij, onzin. Ze zou er niet mee instemmen en hij had het recht niet iets van haar te eisen. Dat neemt echter niet weg... dacht hij, maar meteen riep hij zichzelf weer tot de orde. Het was een absurde gedachte, volstrekt absurd.

David Shaltiel richtte zijn aandacht op een document dat de Haganaleiding had opgesteld.

‘Even belangrijk is dat wij in Jeruzalem standhouden. En voor de periode na de aftocht van de Britten moeten we zorgen dat we die etnische lappendeken in de stad eindelijk hebben weggewerkt en dat de verbindingslijnen duidelijk en goed te verdedigen zijn. De overval op het Hadassakonvooi heeft ons een bittere les geleerd.’

Hij bladerde het document door. ‘Ik heb hier het plan Dalet voor me, dat de basis is voor ons handelen. Ik citeer eruit, zodat iedereen weet waar hij aan toe is.

“Operaties tegen concentraties vijandige bevolkingsgroepen binnen en in de buurt van ons verdedigingssysteem, om hen ervan te weerhouden deze te benutten als bases voor een actieve bewapende strijdmacht.

Verwoesting van de dorpen (in brand steken, opblazen, mijnen leggen in ruïnes), vooral bij concentraties van bevolkingsgroepen die voortdurend moeilijk onder controle te houden zijn.

Zoek- en controleoperaties, waarvoor de volgende richtlijnen gelden:

De dorpen omsingelen en doorzoeken. Bij tegenstand dienen de bewapende strijdkrachten vernietigd te worden. De bevolking moet worden verdreven naar gebieden buiten onze staatsgrenzen.

Dit is het militaire plan om een levensvatbare staat op te bouwen en het geldt vanzelfsprekend ook voor Jeruzalem.”’

Hij zweeg een moment. In het vertrek heerste een gespannen stilte, totdat Shaltiel weer het woord nam.

‘Op veel plaatsen wonen nog steeds Arabieren. We zullen de komende dagen een paar delen van de stad onder handen nemen. Als we de Scopusberg in bezit willen houden, moeten we Sjeik Djarra innemen.’

Uri knikte. Ja, er was slechts één mogelijkheid. Ze moesten vechten totdat de stad bevrijd was. Hij zou mee blijven vechten, voor Judith.

27 april 1948

Zuster Sarah liep met Hana mee de trap af naar de grote hal met marmeren vloer van het Hadassa Ziekenhuis. Hana’s borstwond was zo goed aan het genezen dat er alleen nog maar een pleister op hoefde.

Er kwam hun een jongeman tegemoet. Hij droeg een oud Canadees soldatenjasje en over zijn schouder een automatisch machinegeweer. Zijn linkerarm zat in het gips en hing in een mitella.

‘Een van onze bewakers, van de Hagana,’ zei Sarah enigszins verontschuldigend. ‘We kunnen niet meer zonder. We zitten hier midden in oorlogsgebied en worden door niemand meer ontzien.’ Op haar gezicht was bezorgdheid te lezen. ‘Ik weet eigenlijk niet of we het hier nog lang kunnen uithouden, nu zo veel artsen uit ons ziekenhuis dood zijn. Ik ben bang dat het niet zo lang meer zal zijn.’

Ze hadden de uitgang bereikt vanwaar je uitkeek op een ronde toren aan het begin van de oprijlaan naar het ziekenhuis.

Sarah wierp een blik op haar horloge. ‘Ze had eigenlijk al hier moeten zijn,’ zei ze.

Er kwam een jeep met veel vaart de heuvel op. Pal voor de wachtenden stopte hij en Judith sprong van de stoel naast de bestuurder.

‘Excuus dat ik zo laat ben, de Britten hebben de weg hiernaartoe versperd. We moesten hen eerst overreden ons door te laten.’

Sarah sloeg haar armen om Hana heen en hield haar lange tijd vast. ‘ Mazzel tov ,’ zei ze uiteindelijk. ‘Pas goed op jezelf en natuurlijk ook op de baby. Volgens de röntgenfoto heb je enorm veel geluk gehad. Ik denk dat de baby er niets aan heeft overgehouden. Wanneer het zover is moet je het me laten weten, ik help je graag.’

Ze sloeg nog een keer haar armen om Hana heen. ‘Ik vind het verschrikkelijk, echt verschrikkelijk, je weet wel, wat er met David is gebeurd. Het is... Ik weet niet wat ik moet zeggen, het is gewoonweg ontzettend... Ik kan nog steeds niet begrijpen dat hij...’ Ze huilde.

Voorzichtig maakte Hana zich los. ‘Het ga je goed, Sarah, en bedankt voor alles.’

Judith nam Hana bij de hand en probeerde haar in de jeep te helpen, maar Hana trok haar hand terug en klom er op eigen houtje in. Judith stapte eveneens in. Ze wist niet hoe ze zich moest gedragen. Onrustig schoof ze heen en weer op haar stoel voor in het voertuig. Zoekend naar woorden zei ze ten slotte: ‘De verpleegster heeft gelijk. Het is onbegrijpelijk dat hij er niet meer is.’

Hana zei niets. Uri maakte aanstalten om te starten, maar wist niet goed of hij al weg kon rijden.

Judith draaide zich om naar Hana die met een star gezicht op de achterbank zat. ‘Ik weet dat het heel banaal, heel onbeholpen klinkt, maar ik vind gewoon niet de juiste woorden voor wat ik graag zou willen zeggen. Ik weet dat ik je niet kan troosten. Dat kan waarschijnlijk niemand.’

Hana ontweek haar blik. ‘Je hebt mijn leven gered met je bloed. Daar bedank ik je voor.’

‘Dat hoeft niet, hoor,’ zei Judith, in een poging de spanning te breken. ‘Ik heb alleen maar gedaan wat jij een jaar geleden voor mij hebt gedaan, meer niet.’

Tijdens de korte rit van de Scopusberg naar het lager gelegen Sjeik Djarra waren enkele schoten te horen. Boven een paar huizen steeg zwarte rook op naar de hemel. In de straten stonden vrachtwagens waarop jonge mensen, van wie de meesten soldatenkleding en een wapen aan de schouder droegen, meubels en huisraad uit de door de Arabieren verlaten huizen laadden.

Judith beet op haar lip bij de aanblik. Een paar minuten later stopten ze voor Hana’s huis. De voordeur hing nog maar half in zijn scharnieren; het had er alle schijn van dat hij met een handgranaat was opgeblazen. Een jonge Haganastrijder duwde met een pistool in de rechterhand een oude man de trap af.

‘Vader!’ riep Hana uit. ‘Dat is mijn vader!’

Judith sprong uit de jeep. Ze versperde de man van de Hagana de weg. ‘Wat is hier aan de hand?’ vroeg ze
scherp.

De man liet zijn pistool zakken en keek Judith hooghartig aan. ‘Dat zie je toch? We halen ongewenste elementen weg uit de wijk. We voeren onze bevelen uit, meer niet.’

Judith wees naar Mohammed Khalidy. ‘Laat die man met rust. Wij zullen ons om hem bekommeren.’

De man haalde de schouders op. ‘Zoals je wilt. Dat is er dan weer een minder waar we problemen mee hebben.’

Hana was van de achterbank van de jeep geklommen en naar haar vader toe gelopen. Ze sloeg zwijgend haar armen om hem heen en drukte zich tegen hem aan.

Judith deed een stap terug. Achter haar was opeens een luid geronk van motoren te horen. Ze had intussen de geluiden leren onderscheiden. Het was het lawaai van zware dieselmotoren en rupsbanden op het asfalt. Ze keek om en zag dat drie gepantserde Britse tanks de hoek omkwamen en recht op hen af reden.

Boven de cabine van de bestuurder van de eerste tank uit stak een machinegeweer waarvan de loop op de groep voor het huis was gericht. Een majoor sprong van de tank, gevolgd door twee korporaals, automatisch geweer in de aanslag. ‘Wie heeft hier het commando?’ vroeg de majoor.

Zijn blik bleef rusten op Uri die naast de jeep stond, zijn hand op de koppel waaraan zijn pistoolholster hing. ‘Hé, u daar, haal geen domme dingen in uw hoofd,’ zei de majoor. ‘Kom hierheen en snel een beetje. Ik voel niets voor zinloze discussies en daar heb ik ook absoluut geen tijd voor. In opdracht van het Britse hoofdkwartier deel ik u het volgende mee: de Hagana dient de wijk Sjeik Djarra onmiddellijk te verlaten. We hebben de Hagana een zes uur durend ultimatum gesteld. Daarvan zijn er al vijf voorbij. Ze hebben nog een uur om al hun mensen terug te trekken. Hebt u dat begrepen?’

Uri hield zijn hand nog steeds op de pistoolholster.

‘Ik was kennelijk niet duidelijk genoeg,’ zei de majoor. ‘Mocht u zo onverstandig zijn om aan enige vorm van tegenstand te denken, kijkt u dan eens even goed om u heen. We hebben overal onze tanks gestationeerd en we beschikken over voldoende mortieren. Gelooft u mij: we zullen er niet voor terugschrikken ze in te zetten.’

Uri liep rood aan. ‘En waar was u toen ze de inzittenden van het vrachtwagenkonvooi afslachtten, hier vlakbij? Waar waren toen uw tanks, waar waren toen uw manschappen?’

‘Probeer niet bijdehand te zijn. Ik heb u gezegd hoe onze bevelen luiden en wat we doen in geval van ongehoorzaamheid,’ reageerde de majoor kil. Hij wees naar de tank achter hem. ‘De weg die hier langs Sjeik Djarra loopt, is voor ons van strategisch belang en u doet er goed aan mij op mijn woord te geloven. Wat u na onze aftocht met de wijk doet, interesseert me niet.’

Hij wendde zich tot Hana en haar vader. ‘U bent van Arabische afkomst?’ Hij wachtte niet op antwoord. ‘Keer terug in uw woning; de wijk staat vanaf nu onder Brits toezicht.’

Uri liep naar Judith toe en trok haar zacht aan de arm. ‘Kom, we kunnen maar beter gaan.’

Judith wilde een arm om Hana heen slaan, maar Hana keerde zich van haar af. Judith meende in haar ogen haat te zien. Ze stak haar hand uit. ‘Toe nou, Hana,’ zei ze zacht.

Hana reageerde er niet op.

‘Laten we gaan,’ drong Uri opnieuw aan.

De majoor zwaaide met zijn pistool. ‘Hoepel nu toch eindelijk op! Laat die mensen met rust,’ blafte hij.

Judith draaide zich langzaam om. Zwijgend liep ze achter Uri aan naar de jeep.

28 april 1948

De nacht verliep rustig. Slechts af en toe was vanuit de verte, van de kant van het moderne stadsdeel, door het openstaande raam het knallen van schoten te horen. Het geronk van een zware dieselmotor zwol langzaam aan, maar ebde weer weg: een pantservoertuig van de Britten op patrouille in Sjeik Djarra.

Hana lag wakker. De pijn van de genezende steekwond was goed uit te houden. Zuster Sarah had haar zo veel pijnstillers toegestopt dat ze er nog wel een paar dagen genoeg aan zou hebben.

Omdat ze haar slaapkamerdeur open had laten staan, hoorde ze nu de onrustige ademhaling van haar vader die in de woonkamer op de bank sliep. Het was alsof hij koorts had, want ze hoorde dat hij namen murmelde en af en toe leek zijn ademhaling te stokken om dan toch weer reutelend op gang te komen.

Ze had haar best gedaan om de door de Joodse aanvallers vernielde woning weer op orde te brengen. Haar vader had geprobeerd haar daarvan te weerhouden. Het heeft geen zin, had hij gezegd, en die uitspraak had hij keer op keer herhaald.

Ze probeerde niet na te denken, niet voortdurend dezelfde gedachten te laten opkomen. Ze zou op korte termijn een beslissing moeten nemen. Haar vader drong er iedere dag bij haar op aan, maar er was welbeschouwd niet zo veel waarover een beslissing genomen kon worden sinds David dood was. Hij was haar brug naar de andere wereld geweest, naar de wereld van de Joden die ook haar wereld was geworden, maar die brug was in vlammen opgegaan zoals hij in de bus in vlammen was opgegaan. Welke mogelijkheden had ze nu nog? Hier blijven wonen, in haar eentje? Of samen met haar vader die vond dat het leven geen zin meer had? Deir Jassin was nu van de Joden en haar moeder was ook dood, vermoord. Het dorp waarin ze ooit was geboren, was onbereikbaar hoewel het slechts enkele kilometers verder naar het westen lag. Haar vader had gelijk: het had geen zin.

Hana stond op en liep naar de keuken. Ze haalde het scherpe vleesmes tevoorschijn en ging weer in haar bed liggen. Voorzichtig, als om het uit te proberen, haalde ze het scherpe lemmet over de aders van haar linkerpols. Judith had geprobeerd zo een einde aan haar leven te maken, maar het was haar niet gelukt. Zij was echter verpleegster, ze wist hoe ze ervoor kon zorgen dat de snee ook werkelijk de dood tot gevolg zou hebben. Ze drukte het lemmet steviger tegen haar onderarm, totdat er een inkeping in de huid ontstond.

Opeens stopte ze. Ze meende dat ze in haar buik iets zacht voelde bewegen. Ze hield haar adem in. Ze voelde het weer. Het had zich bewogen, haar kind had zich bewogen!

Langzaam, heel behoedzaam ademde ze uit en weer diep in. Dat bleef ze doen om zich ervan te vergewissen dat deze beslissende lichaamsfunctie intact was gebleven. Opeens vond ze het belangrijk te weten of ze lichamelijk helemaal in orde was.

In haar buik leefde haar kind en omdat het ook Davids kind was, leefde er in haar ook een stuk van hem. Verdriet vermengde zich met een ongekende tederheid voor het wezentje in haar buik. ‘Ik zal bij je blijven,’ fluisterde ze. ‘Ik zal voor jou blijven leven, altijd.’ Ze liet het mes zakken.

Judith nam een trek van haar sigaret. Door het opgloeien van het uiteinde viel er een gloed over haar gespannen gezicht. Het moderne gedeelte van Jeruzalem was gehuld in diepe duisternis. De stroom voor de straatverlichting was allang afgesneden. Uri was met een patrouille onderweg. Ze wilden proberen de Arabieren definitief te verdrijven uit Katamon, de wijk in het westen van de stad waar de Arabische elite woonde.

Ja, dacht ze, de Arabieren moeten vertrekken, ze kunnen niet in Katamon blijven. De plannen van de Hagana waren niet mis te verstaan. Ze waren erop gericht aaneensluitende Joodse stadsdelen in Jeruzalem tot stand te brengen. Katamon zou een Arabische enclave zijn midden in het Joodse deel van het moderne Jeruzalem.

Judith blies de rook uit. Alternatieven zijn er niet, dacht ze. Voor de Arabieren is geen plaats in dit deel van Jeruzalem. Zo liggen de zaken nu eenmaal. Het is een simpele, maar belangrijke waarheid. Zou er eigenlijk wel plek voor de Arabieren zijn in die nieuwe staat wanneer de Britten vertrokken waren? Hier in Jeruzalem of ergens anders?

Ze haalde haar hand door haar dikke haar. Daarbij zakte de mouw van haar blouse naar haar elleboog en ze zag de pleister die nog steeds de plek bedekte waar was geprikt voor de bloedafname.

Hana hoorde ook bij de Arabieren, maar ze hadden een bloedband met elkaar. Het lot, of hoe je het ook noemen wilde, had hen samengebracht. Als de Britten niet hadden ingegrepen in Sjeik Djarra, dan zou deze Hana Khalidy nu een rondzwervende vluchteling zijn, net als vele duizenden anderen. De Britten zouden echter over een paar dagen weg zijn en de Hagana was vastbesloten na hun aftocht opnieuw bezit te nemen van Sjeik Djarra. Wat zou er dan met Hana gebeuren?

Judith liep de gang op en zocht in het donker naar de telefoon. Ze pakte de hoorn op om te zien of de telefoon werkte. Ze draaide een nummer en er werd al snel opgenomen. ‘Kunt u mij doorverbinden met eerste luitenant Goldsmith?’ vroeg Judith.

De volgende ochtend stopte er een Britse legerjeep voor het huis. Josef had zijn zuster ongehinderd door de versperringen van de Highland Light Infantry naar Sjeik Djarra gebracht.

‘Wacht hier op me,’ zei Judith.

Hana deed aarzelend open. Haar vader zat op een stoel, met een kopje thee voor zich. Hij keek dwars door Judith heen toen Hana haar zonder iets te zeggen voorging naar de woonkamer.

‘Hoe gaat het met je?’ vroeg Judith.

Hana hief haar hoofd op en keek haar recht aan. ‘Wat denk je? Hoe zou het met mij moeten gaan? Kijk om je heen, dan weet je hoe het met mij gaat.’

Judith stond midden in het vertrek. Hana had haar geen zitplaats aangeboden. Ze was achter de stoel van haar vader gaan staan en had haar handen op zijn schouders gelegd.

‘Luister, Hana, ik wil je graag helpen. Jou en je vader.’

‘Helpen? Mij? Jouw volksgenoten brengen ons om, verdrijven ons waar ze maar kunnen, en jij... jij helpt hen daarbij,’ zei Hana. Haar donkere ogen schoten vuur. ‘Aan die hulp heb ik geen behoefte. Denk je nu werkelijk dat ik alles eenvoudigweg kan vergeten? Denk je werkelijk dat het weer zover komt dat we vredig naast elkaar zullen leven?’

Judith wilde opstuiven, wilde zeggen dat de Arabieren, háár volksgenoten, David hadden laten verbranden, dat het oorlog was, dat er in een oorlog slachtoffers vielen, slachtoffers aan alle kanten. Ze was echter niet bij machte een woord uit te brengen. Kon ze van Hana verwachten dat ze haar situatie objectief bezag? En hoe zag haar situatie er dan uit, objectief gezien? Had Hana eigenlijk niet gelijk?

Haifa was ingenomen, evenals Tiberias, Jaffa en vele andere Arabische steden en dorpen. Was dat ook niet het uitdrukkelijke doel: zo snel mogelijk zo veel mogelijk Arabische bevolkingscentra veroveren? Hoe zou zij Hana kunnen helpen? Meende ze nu echt dat ze haar met een gerust hart een veilige toekomst zou kunnen beloven?

Ze rechtte haar rug. Moest ze deze jonge Arabische vrouw, die een kind van een Jood verwachtte, dan zomaar aan haar lot overlaten?

Hana beantwoordde deze vraag voor haar. ‘Ga alsjeblieft weg,’ zei ze. ‘Nu meteen.’

30 april 1948

Mohammed Khalidy keek op zijn horloge en stond op uit zijn stoel. Hij trok de broek van zijn pak op – die slobberde nu zijn dikke buik verdwenen was – en knoopte zorgvuldig het colbert dicht. ‘Het is zover,’ zei hij.

Hana meende in zijn moede ogen iets te zien oplichten van een vastberadenheid die geen tegenspraak duldde.

‘We gaan, vandaag nog,’ zei hij. ‘Ik heb alles geregeld: het vervoer, het geld, het onderkomen in Amman.’

Hij heeft alles geregeld, dacht Hana bitter. Hij rekent zichzelf tot de bevoorrechte slachtoffers. Hij bezit een bankrekening in Transjordanië en zijn zuster, die al lange tijd in Amman woont, heeft vast ook haar hulp aangeboden.

Haar vader had alles geregeld. Ze moest hem er dankbaar voor zijn, al was het resultaat dat haar leven zoals dat er tot nu toe had uitgezien, definitief voorbij was. Het was niet zijn schuld, het lag aan de omstandigheden en die waren duidelijk: ze had zich ingelaten met de wereld van de Joden, ze had een van hen lief gekregen, ze zou een kind krijgen dat half Joods was. En toch – er was een afstand tussen hen ontstaan, een diepe kloof die ze niet meer kon overbruggen.

Ze hoorde buiten op straat een auto toeteren.

‘Dat zal Ali zijn,’ zei haar vader.

Even later werd er op de deur geklopt. Ali stond op de stoep. Hij had het bloedbad van Deir Jassin overleefd omdat hij een paar maanden eerder met zijn gezin verhuisd was naar een naburig dorp.

Op dit moment maakte hij een verwarde indruk. Hij had zich niet geschoren en droeg een oud pak en vilten pantoffels. Zijn blik schoot onrustig heen en weer. ‘De Hagana,’ zei hij uiteindelijk. ‘Ze zijn vanmorgen langsgekomen, om zes uur. Ze hebben ons twee uur de tijd gegeven om het dorp te ontruimen.’ Hij staarde naar de grond. ‘Ik heb hen meegebracht,’ zei hij zacht. ‘Mijn vrouw en mijn twee kinderen. Ze zitten in de auto.’

Mohammed Khalidy ging op hem af en legde zijn hand op zijn arm. ‘Maak je geen zorgen. We redden ons wel, samen.’

Ali hief zijn hoofd op. Het huilen stond hem nader dan het lachen. ‘Op Radio Damascus werd gezegd dat we moeten vertrekken, maar dat we binnenkort weer mogen terugkomen. We moeten onze dorpen verlaten om te voorkomen dat wij er nadeel van ondervinden wanneer de Arabische legers komen en de Joden de zee in drijven, zodra de Britten zijn vertrokken.’

Hana keek naar haar vader. Hij zweeg.

Er woedde van beide zijden al wekenlang een propagandaoorlog. Fluistercampagnes, radio-oproepen, intimidaties en bedreigingen maakten de bevolking onzeker en dat ging uiteindelijk over in hysterie, in paniek.

‘We hebben geen tijd meer te verliezen,’ zei hij ten slotte.

Ten oosten van Jeruzalem liep de weg naar het Jordaandal steil omlaag. In de verte schitterde in de warme lentezon het gladde oppervlak van de Dode Zee. Op de anders altijd schaars begroeide heuvels van Judea waren na de ongewoon zware regenval van de afgelopen maanden grasplekken te zien waarover de kudden schapen van de bedoeïenen waren uitgezwermd.

De veel te zwaar beladen Chrysler zakte aan de achterkant diep door. Ali’s vrouw had het jongste kind op schoot genomen, haar driejarige zoontje zat tussen haar en Hana in op de achterbank. Mohammed Khalidy was voorin naast Ali gaan zitten.

Plotseling trapte Ali hard op de rem. Vlak voor hem op de rijbaan had een zwaarbepakte ezel kuren. Een Arabische boer schreeuwde tegen het beest en sloeg het met een stok. Achter de ezel stond een grote familie. Drie vrouwen hielden op hun hoofd zakken in balans, een andere vrouw had een klein kind op haar arm. Een onmiskenbaar uitgeputte bejaarde vrouw lag in de brandende zon aan de kant van de weg, met naast zich een in vele kledingstukken gewikkelde baby. Ali deed zijn best om de vluchtelingen met de Chrysler te passeren.

‘Wacht, stop even,’ zei Hana. Met een fles water in de hand stapte ze uit en boog zich over de oude vrouw heen.

Het gezicht van de vrouw was doortrokken van diepe rimpels, het haar onder haar hoofddoek was dofgrijs. Ze dronk gretig.

‘Waar willen jullie naartoe?’ vroeg Hana.

De oude vrouw trok hulpeloos haar schouders op. ‘Weg,’ fluisterde ze nauwelijks hoorbaar. ‘Alleen Allah weet waar naartoe.’

De baby begon te huilen. De oude vrouw nam het onbeholpen in haar armen en probeerde het kind te sussen. Ze pakte de waterfles en gaf die aan het kind.

‘Hebben jullie geen melk?’ vroeg Hana.

De oude vrouw maakte een afwijzend gebaar. ‘Melk? Waar zouden we melk vandaan moeten halen? Onze geiten, onze koeien – alles hebben ze ons afgepakt.’

De baby begon opnieuw te huilen. Hana nam het kind van de oude vrouw over en wiegde het. Een jonge vrouw haalde de zak van haar hoofd en kwam naar hen toe. ‘Ze heet Sulima en ze is acht weken oud,’ zei ze. ‘Ik ben de moeder en deze oude vrouw hier is haar grootmoeder.’

Hana wikkelde de baby uit de kledingstukken. Het meisje huilde nog steeds.

‘Ze heeft dringend melk nodig,’ zei Hana tegen de moeder. ‘Ze heeft honger, neemt u dat maar van mij aan, want ik ben verpleegster.’

‘We zijn al vijf dagen onderweg, we hebben niets meer,’ zei de vrouw.

Hana streelde het hoofdje van het kind.

De ezel was gekalmeerd en graasde nu aan de kant van de weg. De man stond er met een wezenloze uitdrukking op zijn gezicht naast.

Hana liep met de baby naar de auto en liet haar aan haar vader zien. ‘Als er niet snel iets gebeurt, gaat ze dood. We moeten haar meenemen.’ Ze wees naar de bejaarde vrouw. ‘En haar grootmoeder ook.’

De moeder van de baby stak haar handen in de lucht en stootte een hoog gejammer uit.

Hana draaide zich naar haar om, om haar gerust te stellen. ‘We willen haar niet van u afpakken, maar we kunnen haar toch ook niet zomaar laten sterven?’

De vrouw liet haar hoofd hangen en zei niets meer.

Hana haalde een potlood uit een van haar zakken, schreef iets op de rand van een krant en scheurde het reepje papier eraf. ‘Dat is ons adres in Amman. Daar kunt u hen allebei weer komen ophalen.’

De vrouw pakte het papiertje en keek Hana verlegen aan. ‘Ik kan niet lezen,’ zei ze. ‘Mijn man ook niet,’ voegde ze eraan toe toen het haar opviel dat er in Hana’s ogen een vragende blik was verschenen. ‘In onze familie kan niemand lezen.’

‘Dan moet u iemand zien te vinden die wel kan lezen,’ zei Hana. ‘Er zal niets anders op zitten.’

Ze gebaarde naar de oude vrouw. ‘Kom! Als we dichter tegen elkaar aan gaan zitten, zal het wel gaan.’

De bejaarde vrouw probeerde overeind te komen, maar zakte iedere keer weer terug. ‘Het gaat niet,’ zei ze met gebroken stem.

Ali stapte uit en trok haar met beide handen omhoog. Ondersteund door Ali strompelde ze naar de Chrysler en schoof zonder iets te zeggen op de achterbank.

Hana kwam met het kind op haar arm naast haar zitten en slaagde er met enige moeite in het portier dicht te trekken. Ze hield Sulima stevig in haar armen. Zacht drukte ze het kind tegen haar buik, in de hoop dat haar baby dat zou merken. Over niet al te lange tijd zou haar eigen kind geboren worden en kon ze haar eigen kind in haar armen wiegen. Er sloeg een golf van tederheid door haar heen. Met dat warme gevoel viel ze in slaap.

Opeens trapte Ali weer op de rem en toeterde.

Hana schrok wakker en keek bezorgd uit het raam. Een ogenschijnlijk eindeloze stoet vluchtelingen versperde hun de weg. Honderden mensen duwden zwaarbeladen handkarren voort of trokken bepakte ezels en paarden met zich mee.

‘Daarginds is de Allenbybrug,’ zei Ali, ‘en daarachter ligt Transjordanië.’

De Chrysler kwam slechts met moeite vooruit. Hij wurmde zich door de menigte uitgeputte mensen heen. Op de oever van de Jordaan was een uit nood geboren tentenkamp ontstaan.

Daar, dacht Hana, moeten die duizenden vluchtelingen zeker overnachten. Ook Sulima’s familie.

Een hele poos later kwam de auto aan bij de smalle brug. Jonge soldaten in het uniform van het Arabische Legioen stonden aan de andere kant te kijken naar de vluchtelingen die elkaar voortdurend verdrongen om over de brug naar Transjordanië te komen.

Het hoofd van de oude vrouw was tegen Hana’s schouder gegleden. Hana kreeg een akelig voorgevoel. Ze pakte de hand van de oude vrouw en probeerde haar de pols te voelen. Ze zuchtte diep en zei: ‘Stop, Ali, nu meteen.’

Haar vader draaide zich naar haar om.

‘Ze is dood,’ zei Hana. Opeens begon ze te beven. Was dit de toekomst? Nog meer dood en verderf? Was het dus toch allemaal zinloos? Had ze moeten doorzetten toen ze het mes op haar arm zette?

Ze legde een hand op haar buik en wiegde met haar andere arm Sulima die weer begon te huilen. Nee, ze wilde in leven blijven, ze móest in leven blijven, voor dat leventje binnen in haar, wat de toekomst ook mocht brengen.

De Chrysler kwam voor een gepantserd verkenningsvoertuig van het Arabische Legioen naast de oprit naar de brug te staan. Een luitenant, een jonge bedoeïen, sprong eruit.

‘We hebben een dode in de auto. De oude vrouw is gestorven!’ riep Hana uit het raampje.

De luitenant trok haar portier open, liet Hana uitstappen en trok toen voorzichtig de dode naar buiten. Hij droeg haar naar het gepantserde verkenningsvoertuig en legde haar daar in de schaduw op de grond. Toen kwam hij terug. ‘We zullen het de Joden betaald zetten, reken daar maar op,’ zei hij. ‘Ons heilige Jeruzalem is van ons.’

13 mei 1948

Toen ze voor de deur stonden, sloeg Uri opeens zijn arm om haar middel, tilde haar op en droeg haar over de drempel. Ondertussen overlaadde hij haar met tedere kusjes. Hij liet haar niet los, maar zocht met haar in zijn armen in het huis naar het bed. Daar legde hij haar voorzichtig op neer en begon haar uit te kleden.

Ze had het idee dat ze in een Amerikaanse romantische film terecht was gekomen, maar ze genoot ervan. Het lukte haar even om alles om zich heen te laten verdwijnen en helemaal op te gaan in het heerlijke gevoel dat ze een zorgeloos paar waren. Ze gaf zich over aan zijn hartstochtelijke bewegingen die haar onstuimiger, wilder voorkwamen dan in hun eerste nacht. Ze was zich ervan bewust dat ze naar hem verlangde, naar het leven verlangde. Ze had te veel dood gezien en wilde nu in overgave aan hem, aan zijn lichaam, aan de heftigheid van zijn gevoelens, haar nachtmerries achter zich laten, zich aan hem vastklampen om een met hem te zijn, in ieder geval op dit moment.

Ze slaakte een kreet toen ze haar hoogtepunt bereikte en kon, wilde niet bedaren. Uiteindelijk nam het innerlijke beven af en legde ze haar hoofd op zijn borst. Ze voelde zich alsof ze plotseling, midden in een storm, was gestrand op een eiland. Het was alleen zo klein dat de storm het elk moment kon wegvagen.

Uri glimlachte voldaan en trok haar met zijn rechterarm nog dichter tegen zich aan. Met zijn vrije hand zocht hij in zijn broek op de grond naar sigaretten. ‘Mijn laatste.’ Uri stak er een op en gaf hem aan Judith.

Sigaretten waren erg duur geworden. De Hagana had de Joodse militaire gouverneur in het voorjaar gedwongen ermee in te stemmen dat in de steeds onder vuur liggende vrachtauto’s ook voorraden sigaretten werden aangevoerd, al betekende dit dat er minder levensmiddelen naar Jeruzalem kwamen. De stad was nu echter al weer wekenlang geïsoleerd en op straat zag je mensen sigarettenpeuken oprapen van de grond.

Judith probeerde de rook zo lang mogelijk binnen te houden. De sigaret gaf ze terug aan Uri.

De Hagana had hun een woning toegewezen waarin een week geleden nog het gezin van een Arabische bankemployé had gewoond. Hij was met zijn vrouw en vier kinderen naar Beiroet gevlogen nadat de Joodse strijders het huis van de buren in brand hadden gestoken.

Uri stapte uit bed. Ze hoorde hem rommelen in de keuken. Even later kwam hij terug met een kopje dat hij voorzichtig in evenwicht hield.

‘Ontbijt voor mevrouw,’ zei hij grijnzend. ‘Ik heb in een hoekje van de keukenkast nog een paar lepels koffie gevonden, achtergelaten door de Arabieren. Suiker was er ook nog.’ Hij gaf haar het kopje en kroop weer naast haar in bed. Hij kuste haar, onbevangen, vluchtig.

Judith nam een slokje en gaf het kopje toen aan hem. Zo dronken ze samen de sterke koffie op, die ook een luxeproduct was geworden, net als tabak.

‘Weet je wat ik graag nog een keer zou doen?’ vroeg Uri ineens.

Ze keek hem vragend aan.

‘Douchen, simpelweg onder een douche staan en dan maakt het me niet uit hoeveel water er uit de douchekop komt. Of me op zijn minst een keer echt wassen zonder dat ik iedere druppel water hoef te tellen.’

Judith streek over zijn stoppelbaard.

Hij lachte. ‘Ja, je hebt gelijk. Het zou ook fijn zijn als ik me weer een keer zou kunnen scheren.’

De heldere sterrennacht was overgegaan in een ochtendschemering waarbij de kleuren van de lucht het midden hielden tussen dofgrijs en een steeds feller wordend blauw. Kort daarop kondigde een eerste oranje streep het aanbreken van een wolkeloze dag aan.

‘Een eigen staat zou ook fijn zijn. Dan wordt er niet meer iedere dag geschoten, zijn er geen distributiekaarten meer en hebben we een eigen leger, een eigen politiemacht en wat mij betreft ook onze eigen criminelen. Het zou in elk geval een staat zijn die van ons is; niemand mag zich dan met onze zaken bemoeien: de Verenigde Naties niet, de Arabieren niet en de Britten al helemaal niet.’ Hij sloeg zijn arm om haar heen en kuste haar nog een keer. ‘En een eigen gezin.’

Judith maakte zich los uit zijn omarming en keek hem recht aan. ‘Een eigen gezin? Hoe bedoel je?’

‘Ik bedoel daarmee precies wat ik zei,’ antwoordde hij met een nerveus glimlachje.

‘Wil je daarmee zeggen dat jij en ik een gezin...?’

‘Ja, precies, dat bedoelde ik.’ Hij kuste haar. ‘Ik ben niet zo goed in dit soort dingen,’ zei hij uiteindelijk, ‘en misschien is het nu ook niet het juiste tijdstip hiervoor, maar ik geloof dat ze zoiets vroeger een huwelijksaanzoek noemden.’

Judith merkte dat ze moeite kreeg met slikken. Ze begon te trillen en dat werd steeds erger; het lukte haar niet er controle over te krijgen. Haar handen probeerden tevergeefs houvast te krijgen aan zijn bovenlichaam.

‘Wat is er?’ vroeg hij verschrikt. ‘Wat is er aan de hand, Judith?’

Het trillen nam toe. In ijltempo schoten er beelden door haar hoofd, als in een film, beelden van een gezin, lachend, onbekommerd, in de zonneschijn, op het strand. Het waren beelden uit een oneindig grote, ogenschijnlijk voorgoed verloren gegane wereld, die opeens toch heel dichtbij was.

‘Toe, Judith, alsjeblieft...’ hoorde ze eindelijk een stem zeggen. ‘Zeg iets... Heb ik iets verkeerds gezegd? Dat spijt me dan.’

De beelden van de film kwamen van het ene op het andere moment tot stilstand. Het trillen hield op. Er steeg een diepe zucht op uit haar borst en toen kwamen de tranen. Judith snikte onbedaarlijk, haar hoofd in het kussen gedrukt.

Uri wist niets beters te doen dan haar te strelen. Hij trok de deken over haar schokkende schouders en zocht onwillekeurig naar het pakje sigaretten, totdat hij zich herinnerde dat er niets meer in zat. ‘Toe, Judith,’ deed hij nog een poging, ‘vertel me nu toch wat er is.’

Ze reageerde niet; ze bevond zich ver bij hem vandaan, in een wereld waartoe hij geen toegang had.

Zonlicht was de kamer binnengekropen. Uri’s blik viel op zijn polshorloge dat op het nachtkastje lag. Hij schrok. Er was om zes uur een bespreking gepland waarbij hij niet mocht ontbreken. Behoedzaam schoof hij de deken een eindje weg, stond op en trok snel zijn ongewassen kleren aan. Toen ging hij op de rand van het bed zitten en streelde Judith over het haar. Ze leek iets rustiger te worden. ‘Hoor eens, ik moet gaan,’ zei hij zacht.

Judith draaide zich naar hem om en keek hem met behuilde ogen aan. ‘Sorry,’ fluisterde ze. Ze hield zijn arm vast. ‘Wat denk je, zal het ons echt lukken?’

Uri fronste zijn voorhoofd. ‘Wat bedoel je? Wat moet ons lukken?’

‘Onze eigen staat stichten, de staat die jij zo graag wilt hebben, die alleen van ons zal zijn? Waarin ik me niet meer hoef te verbergen? Waarin niemand mij meer achter prikkeldraad gevangen kan zetten?’

Uri nam haar in zijn armen. ‘Maak je geen zorgen, dat gaat ons lukken. Ik...’ Hij zocht naar woorden. ‘Ik sta voor je klaar, altijd. Daar zal ik in ieder geval mijn best voor doen. Vertrouw me nu maar. Je hoeft niet meer bang te zijn, je hebt mij, we hebben elkaar als... als je dat tenminste wilt.’ Het klonk ondanks alles bijna hulpeloos. ‘Het is het verkeerde moment, een heel verkeerd moment om nu weg te gaan, ik zou bij je moeten blijven, dat weet ik, maar ik moet echt weg. Je weet dat de Britten morgen vertrekken.’

Judith bleef hem bij de arm vasthouden. ‘Geef me alsjeblieft de tijd, Uri.’

Na een korte aarzeling kuste hij haar. Toen liet ze hem eindelijk los.

Jonathan Higgins gooide de documenten in een grote houten kist die voor zijn bureau op de grond stond en tot de rand met dossiers gevuld was. ‘Klaar,’ zei de sergeant. ‘Na dertig jaar is het nu genoeg geweest. Generaal Allenby heeft zich dat vast niet kunnen voorstellen toen hij in 1917 Jeruzalem binnentrok.’

Hij deed de kist dicht. Het was de laatste van de vele die hij de afgelopen dagen volgepakt had. De Britse mandaatregering had de aftocht degelijk voorbereid. Ruim tweehonderdduizend ton spullen waren ingepakt en gereedgemaakt voor transport naar het vaderland. De Britten namen voor de zoveelste keer afscheid van een deel van hun verschrompelende wereldrijk.

‘Het is eigenlijk niet te geloven. We gaan naar huis, weg uit dit vervloekte Palestina, bij die opgefokte Arabieren vandaan, bij die brutale Joden vandaan, gewoon weg, terug naar Good Old Great Britain . Denk maar niet dat ook maar iemand ons zal bedanken. We hebben gezorgd dat er in dit rotland orde op zaken werd gesteld, nieuwe wegen werden aangelegd, een bestuursapparaat werd opgezet. En nu? Nu is iedereen blij dat we eindelijk ophoepelen. God save the King .’

Hij wendde zich tot eerste luitenant Goldsmith die op zijn stoel achter het lege bureau zat. ‘Ik heb mijn ontslag ingediend. Van mijn spaargeld kan ik vast wel een klein huisje op het platteland kopen. Misschien ga ik dan zelfs voor het eerst van mijn leven golfen.’ Hij schraapte zijn keel. ‘Wat zijn uw plannen, sir, als ik vragen mag? Om carrière te maken moet je nu in Duitsland zijn. De communisten zorgen voor grote problemen rondom Berlijn. Ze hebben het al over de “Koude Oorlog”.’

Josef gaf hem een ontwijkend antwoord. ‘Ik? Ik zie wel wat de toekomst brengt.’

Higgins ging op de kist zitten. Zijn woordenstroom was niet te stuiten. ‘Is het niet geweldig? Ik zit al meer dan twee jaar in dit vervloekte land, zoals u weet, en ik leef nog! De Joden hebben alle mogelijke moeite gedaan om me om het leven te brengen, ze hebben zelfs dat klotehotel opgeblazen, of in ieder geval een deel ervan. Toch zal het land morgen van hen zijn, of van de Arabieren, afhankelijk van wie hier het eerst binnenmarcheert. Dat zal me een wedloop worden om onze bureaus en onze hoofdkwartieren te bemachtigen. Zal ik u nog eens wat anders vertellen, sir? Met uw welnemen: het zal me een zorg zijn, een rotzorg.’

Een korporaal kwam binnen en salueerde.

‘Kom, pak aan,’ zei Higgins.

Samen sjouwden ze de kist naar een wachtende vrachtwagen.

Josef pakte de hoorn van de telefoon die op het lege bureau stond, om te kijken of deze nog werkte. Toen hij de normale kiestoon hoorde, draaide hij snel een nummer. ‘Morgenvroeg om zeven uur,’ zei hij zacht nadat aan de andere kant een Hebreeuws sprekende persoon had opgenomen. ‘Jullie moeten snel zijn, maar veroorzaak geen problemen; de aftocht moet gesmeerd verlopen.’

Josef legde zijn hoofd in zijn handen. Nu was het dus zover. Nu moest hij een definitieve beslissing nemen. Hij haalde een keer diep adem. Hij had veel aan de Britten te danken en hij had zijn best gedaan om daar het nodige tegenover te stellen. Jarenlang had hij hun uniform gedragen. In de oorlog had hij zijn leven in de waagschaal gesteld. Voor hem lag de rode baret van de Airborne Division. Daar was hij altijd trots op geweest. Hij had echter iets in zich wat sterker was dan deze trouw aan de Britten. Morgen zou hij dat moeten bewijzen. Josef wist het zeker. Er was geen weg terug meer.

14 mei 1948

Sergeant Higgins zette een hoge borst op en salueerde. Langzaam gleed de Britse vlag langs de vlaggenstok omlaag. Het was zeven uur in de ochtend. Een groepje internationale verslaggevers had zich voor het King David Hotel verzameld om getuige te zijn van deze historische gebeurtenis. Een soldaat rolde de Union Jack op. Higgins liet zijn hand zakken.

Voor het hotel stond een colonne voertuigen die zich over enkele ogenblikken in beweging zou zetten. Josef zag het allemaal aan vanuit de lobby van het hotel dat tot op deze ochtend als Brits hoofdkwartier had gediend. Nu zag hij sergeant Higgins met een vragende blik in de ogen op zich afkomen. ‘Wat is er, sir? Het gaat nu echt gebeuren, we gaan ervandoor.’

Josef keek hem recht in de ogen. ‘Ik blijf hier, Higgins.’ Hij stak de sergeant zijn hand toe. ‘Het beste,’ zei hij.

Na enige aarzeling schudde Higgins hem de hand.

‘Ik ben een van hen, begrijp je, Higgins. Ik hoor hier thuis, nergens anders, juist nu.’

Higgins deed een stap achteruit. Het was alsof hij een moment bij zichzelf overlegde. Toen bracht hij zijn hand opnieuw naar zijn pet en salueerde. ‘Sorry, sir, maar ik heb van die rottaal slechts één uitdrukking onthouden,’ zei hij met schorre stem. ‘ Mazzel tov .’

‘ Mazzel tov, Higgins,’ zei Josef en ook hij salueerde.

Buiten was het starten van de voertuigen te horen. Higgins draaide zich om, liep snel naar de deur en verdween.

Josef meende in de verte de gedragen klanken van een doedelzak te horen. De laatste Britse eenheden verlieten hun bases. De soldaten van de Highland Light Infantry marcheerden evenals vele andere onderdelen op de maat van de muziek van hun doedelzakspelers nog een keer uit hun stelling in het hospitium van het Onze-Lieve-Vrouweklooster op de Sionsberg, in de directe omgeving van de middeleeuwse muren van de Oude Stad. In twee grote colonnes trokken de Britten weg uit de stad van de drie wereldreligies. De ene trok naar het noorden, via Ramallah naar de haven van Haifa, de andere naar het zuiden in de richting van Egypte.

Josef merkte dat hij een brok in zijn keel kreeg toen hij de laatste grote vrachtwagens over de weg naar beneden zag rijden. Het geluid van snelle voetstappen rukte hem uit zijn sombere gedachten. Een groep jongemannen, machinegeweren in de aanslag, rende naar het King David Hotel. Het waren soldaten van de Hagana, die binnen een paar minuten de verlaten Britse stellingen bestormden, voordat de Arabieren op dezelfde gedachte kwamen. De Hagana had deze overname zorgvuldig voorbereid. Het was op deze historische ochtend de beslissende actie om het centrum van Jeruzalem onder de controle van de Joden te brengen. Bevingrad bestond niet meer.

‘Goed werk, Josef. Zonder jouw informatie hadden we dit niet allemaal voor elkaar gekregen.’

Er werd een hand op Josefs schouder gelegd.

‘Welkom thuis,’ zei Uri. Hij sloeg zijn armen om Josef heen en heel even bleven ze zwijgend zo staan. Toen verbrak Uri de stilte. ‘Heb je toevallig sigaretten bij je?’

Josef gaf hem een pakje Players.

Uri haalde er een sigaret uit en stak die op. Het pakje gaf hij terug. ‘Moet je nagaan: momenteel krijg je in ruil voor tien sigaretten een halve jerrycan benzine. Dat pakje sigaretten is dus zo veel waard, dat ik er maar goed op zou passen als ik jou was.’

Hij kneep onder de tafel in Judiths hand en hield hem stevig vast. Om haar lippen zweemde een verlegen lachje, maar haar ogen stonden ernstig. Zou ze ooit onbevangen kunnen lachen? Wanneer alles achter de rug was, besloot Uri, zou hij alles in het werk stellen om ook die grote ogen aan het lachen te krijgen. Daar stond tegenover dat hij hield van die ernstige kant van haar. Zeg ja, dacht hij, alsjeblieft Judith, zeg ja. Je moet, je móet gewoon ja zeggen!

Er hing een gespannen stilte in het vertrek. De Haganacommandanten dromden om een radio heen. De woorden die uit de luidspreker kwamen, waren van een man die hemelsbreed hooguit zestig kilometer van Jeruzalem verwijderd was, maar de zender was zwak. Daardoor werd de stem van David Ben Goerion gedeeltelijk overstemd door gekraak. In het museum van Tel Aviv aan de Rothschild Boulevard had hij om vier uur een vel papier opengevouwen waarop een tekst stond waarover enkele uren eerder nog vol verbittering was gemarchandeerd. Het ging om de Rots van Israël, die in de onafhankelijkheidsverklaring moest voorkomen. Voor de vertegenwoordigers van de religieuze partijen moest de Rots van Israël erin opgenomen worden als metafoor voor God, voor de vertegenwoordigers van de machtige linkervleugel van de Arbeiderspartij, die onder geen beding wensten in te stemmen met een religieuze verwijzing, mocht het enkel een verwijzing zijn naar de sterkte van Israël. De religieuze partijen stonden er bovendien op dat naast de Rots van Israël ‘de Verlosser’ werd genoemd. Uiteindelijk bleef de Verlosser onvermeld en werd de Rots wel opgenomen, maar niet nader omschreven.

Van deze strijd was echter geen sprake meer toen de zeshonderdvijftigduizend Joden in Palestina voor het aanbreken van de sabbat voor hun radio’s naar David Ben Goerion zaten te luisteren.

Uri verstevigde zijn greep op Judiths hand nog enigszins toen Ben Goerion de historische beslissing bekend begon te maken.

Het spreekt voor zich dat het Joodse volk net als alle andere volken, zo zei Ben Goerion, het recht heeft om onder eigen soevereiniteit over zijn zaak te beslissen.

‘Dientengevolge zijn wij, de leden van de Nationale Raad, als vertegenwoordigers van de Joodse bevolking en de zionistische beweging vandaag, op de laatste dag van het Britse mandaat over Palestina, hier verschenen om op grond van ons vanzelfsprekende, historische recht en op basis van het besluit van de voltallige vergadering de oprichting van een Joodse staat in het land Israël bekend te maken: de staat Israël.’ Daarop noemde hij de datum volgens de Joodse kalender: 5 iar 5708.

Uri bleef Judiths hand stevig vasthouden. Hij liet hem pas los toen iedereen om hen heen opstond en het Hatikva begon te zingen, het volkslied van de zojuist gestichte staat Israël.

Iemand zette de radio uit. Buiten waren schoten te horen. Enkele uren na het vertrek van de Britten werd overal in Jeruzalem gevochten.

‘We hebben onze staat, onze eigen staat die niet meer Palestina, maar Israël heet. Dat klinkt toch veel beter,’ zei Uri zachtjes tegen Judith.

‘Jij hebt nu het nationaal tehuis waar je altijd naar verlangd hebt.’

Ze liepen de gang op.

Uri nam Judith in zijn armen. ‘Toe, Judith, zeg ja. Daar is geen betere dag voor dan vandaag.’

Ze maakte zich los uit zijn armen. ‘Uri, heb alsjeblieft nog een beetje geduld met me. Het belangrijkste is dat je in leven blijft,’ zei ze. ‘Misschien geloof je het op dit moment niet echt, maar ik hou van je.’

21 mei 1948

De granaatscherven suisden over haar hoofd, knalden tegen de muur van een huis, kaatsten terug en troffen toen toch nog doel. Judith liet zich op het trottoir vallen, maar begreep na enige ogenblikken dat het daarvoor te laat was. De kanonniers van het Arabische Legioen, die hun geschut hadden opgesteld boven op de heuvels in het oosten van de stad, richtten zelden tweemaal op hetzelfde doel. Er regenden iedere dag wel vijfhonderd granaten neer op het Joodse deel van Jeruzalem.

Judith hoorde het hartverscheurende balken van een ezel. Het dier was even verderop op de hoek van de straat voor de kar die hij voorttrok in elkaar gezakt, getroffen door een granaatscherf. Op de kar stond een watertank omdat de bevolking vanwege het brandstoftekort in de stad deels van water moest worden voorzien met behulp van ezels en paarden. Een magere oude man, die naast de kar met de watertank liep, keek hulpeloos naar het bloedende dier. Judith rende naar hem toe om te kijken of ze kon helpen.

De oude man knielde neer, boog zich over de ezel heen en schudde zijn hoofd. ‘Niets meer aan te doen,’ zei hij. Hij streelde de ezel over de bloedende hals. ‘Ach, ach, hoe moet het nu verder, Yosele,’ kermde hij. ‘Ga jij nu maar vast vooruit; ik zal je binnenkort wel volgen.’

De ezel verloor veel bloed, maar hij trappelde nog steeds heftig met zijn poten, alsof hij zich tegen het einde wilde verzetten.

Judith pakte haar pistool, mikte zorgvuldig en schoot het dier door de kop. Ze legde een hand op de arm van de oude man. ‘Zorg dat hij snel bij een slachterij terechtkomt.’

De man kromp ineen, maar reageerde verder niet.

Op dat moment zag Judith een dun straaltje water over de straat lopen. Ze keek waar het vandaan kwam. Uit de watertank op de kar vielen druppels op de rijweg. Een granaatscherf had de tank geraakt.

Judiths blik viel op de plek waar zij op de stoep had gelegen. Snel liep ze terug en raapte het brood op dat ze daar had laten liggen. Ze klemde het onder haar arm en rende door de Ben Jehoedastraat. Net als alle andere mensen in Jeruzalem dezer dagen liep ze instinctief dicht langs de huizen. Omdat ook deze dag de stroom was afgesneden deed de deurbel het niet, maar de deur stond open. Judith liep de trappen op totdat ze buiten adem op de derde verdieping aankwam. Ze klopte aan.

De deur ging op een kiertje open. Sjimon keek naar haar
op; de blik in zijn ogen verried zowel angst als nieuwsgierigheid.

‘Is je moeder thuis?’ vroeg ze.

Sjimon knikte en liet haar binnen.

Tamar kwam de gang in en droogde haar handen af aan haar schort.

‘Pak gauw zo veel kannen, flessen, blikken en bussen als je in huis hebt,’ zei Judith. ‘Een paar straten verderop loopt een watertank leeg omdat hij is geraakt door de artillerie.’

Ze duwde Sjimon het brood in handen en zocht in haar schoudertas naar een reep chocola waarvan op deze warme dag al een aardig stuk was gesmolten. Ze had de chocolade gevonden in de keuken van haar huis, waarin voorheen Arabieren hadden gewoond. ‘Alsjeblieft, voor jou en je zusje.’

Tamar rende naar de keuken en kwam even later terug met een aantal flessen en een emmer. Samen liepen ze de trap af, de straat op, waar zich al een kleine groep mensen om de watertank had verzameld om het kostbare water op te vangen.

De oude man zat nog steeds zwijgend naast zijn dode ezel en streelde het dier over de kop.

‘Zes liter,’ zei Tamar, ‘dat is het laatst vastgestelde rantsoen. Zes liter per dag, voor alles. En het wordt nu iedere dag warmer.’

Judith hielp haar de emmer met water naar huis te dragen. Een zware explosie deed de ruiten in de huizen trillen. Weer was er een granaat ingeslagen. De twee vrouwen versnelden hun pas, maar letten er wel goed op dat daarbij niet te veel water uit de emmer klotste. Judith hoorde boven haar hoofd een indringend gehuil dat meteen werd gevolgd door een explosie, dit keer verder weg. Voor de zoveelste keer had een projectiel doel getroffen.

Eindelijk kwamen ze bij de woning aan. Sjimon had de reep chocola onaangeroerd naast het brood op tafel gelegd.

‘Eet maar gerust op, hoor,’ zei Judith, ‘voordat hij helemaal smelt. Als je maar wel de helft voor je zusje bewaart.’

Sjimon pakte de reep en haalde voorzichtig het papier eraf. Bedeesd brak hij hem doormidden en begon zijn stuk op te eten.

‘Ik heb nog een beetje thee,’ zei Tamar, ‘en ook nog wat hout. Nu we weer water hebben, kan ik wel een kopje thee zetten.’

Judith knikte instemmend.

Even later kwam Tamar met de thee terug uit de keuken en schonk twee kopjes vol. ‘Suiker heb ik helaas niet,’ zei ze verontschuldigend.

Ze dronken zwijgend. Door het openstaande raam was vogelgekwetter te horen. Heel even was het net alsof alles normaal was, alsof er op een middag in Jeruzalem gezellig thee werd gedronken.

Judith verbrak na een tijdje de stilte. ‘Waar is je man eigenlijk?’

‘Hij vecht mee in het zuidelijke deel van de stad. Ik heb me laten vertellen dat de Egyptenaren oprukken naar Betlehem. Als onze mensen hen niet kunnen tegenhouden, zijn ze binnen niet al te lange tijd hier.’

‘De Egyptenaren, de Irakezen, de Syriërs, de Libanezen – overal rukken ze op. En dan heb ik het nog niet eens gehad over het Arabische Legioen uit Transjordanië. Koning Abdullah meent er nu toch goed aan te doen zich in de strijd te mengen,’ zei Judith. Ze verbaasde zich er zelf over hoe koeltjes ze de legers opnoemde die tegen de nog maar net gestichte Joodse staat te hoop liepen. ‘Tja, zo houden we in ieder geval onze Britse vrienden in de buurt. Nog steeds voeren Britse officieren het bevel over het Arabische Legioen en ze hebben ook de leiding over het artillerievuur tegen ons.’

Tamar zette haar kopje neer. Ze was bleek worden. ‘Je bent kennelijk goed geïnformeerd.’ Ze boog zich naar voren. ‘Wat denk je, hoe ernstig is de situatie?’

Judith schoof onwillekeurig een stukje achteruit. Ze koos haar woorden zorgvuldig. ‘Jeruzalem is van de buitenwereld afgesloten, maar dat heb je natuurlijk zelf ook al gemerkt. Er is aan alles gebrek, maar we mogen de moed niet opgeven. Dat zou koren zijn op de molen van de Arabieren die daar nu juist op zitten te wachten. Er wonen hier ongeveer honderdduizend Joden, dat is een zesde deel van de Joodse bevolking. Als Jeruzalem valt, maakt onze staat geen enkele kans. We moeten volhouden, Tamar, hoe dan ook. Dat moet gewoon.’

Voor de zoveelste keer verbaasde Judith zich over zichzelf. Nu was zij degene die iedereen opriep moed te houden. Ze dronk haar thee op en zette het kopje voorzichtig weer op de tafel. Even stond ze in tweestrijd. Zou ze het geheim verklappen dat verandering zou brengen in de toekomst van de ingesloten stad? De meesten wisten het toch al.

‘Ze proberen een nieuwe weg aan te leggen. Dwars door de bergen, langs de Arabieren en hun versperringen. Op dit moment is het alleen nog maar een vage hoop, meer niet.’ Ze sloeg spontaan haar armen om Tamar heen. ‘Ik moet ervandoor. Let goed op de kinderen. Ik kom zo snel mogelijk terug.’

‘Dank je,’ zei Tamar zacht. ‘En ook nog bedankt voor het brood.’

23 mei 1948

Uri gaf de jongen een por tussen zijn ribben.

Chaim ging traag rechtop zitten, knipperend met zijn ogen. Hij was tenger, bijna nog een kind. Naast hem op de kale grond lagen nog twee jongens van een jaar of zeventien. Ze hoorden bij de Gadna, de jeugdorganisatie van de Hagana. ‘Wat… wat is er?’ stotterde hij, nog steeds moe.

‘De hel is losgebroken,’ antwoordde Uri. ‘Sta op, dan kun je het met eigen ogen zien.’ Het staccato van schoten uit een machinegeweer onderbrak hem.

Chaim kwam overeind en greep naar zijn geweer. Hij diepte met zijn linkerhand een handvol patronen op uit zijn broekzak en liet die aan Uri zien. ‘Zes,’ zei hij, ‘meer heb ik er niet. Nog maar zes armzalige patronen...’

‘En de anderen, hebben die er ook nog maar zo weinig?’ vroeg Uri.

Chaim knikte. ‘Ja, niemand heeft meer dan tien patronen over.’ Hij probeerde op zijn benen te gaan staan. Hij hield zich vast aan de muur en nog kostte het hem moeite om overeind te blijven.

‘Wat is er met jou aan de hand?’ vroeg Uri.

‘Ik heb twee dagen geleden voor het laatst iets gegeten,’ zei Chaim. ‘We hebben niets meer.’ Hij zakte weer in elkaar.

Uri schoot hem te hulp en ondersteunde hem. De twee andere jongens tilden heel even hun hoofd op en sliepen toen weer verder.

Er werd al dagenlang hevig gevochten om het indrukwekkende hospitium van het Onze-Lieve-Vrouweklooster dat tegenover de Oude Stad van Jeruzalem lag. Het werd door nonnen draaiende gehouden en moest eigenlijk onderdak bieden aan Franse pelgrims. Met zijn dikke stenen muren en ruim vijfhonderd kamers was het echter meer een vesting dan een gastvrij onderkomen, en vanwege zijn strategische ligging in het centrum van Jeruzalem was er zowel Joden als Arabieren alles aan gelegen het gebouw in te nemen. Onophoudelijke schoot het Arabische Legioen er vanaf de kantelen van de Oude Stad op met zijn kanonnen. Arabische soldaten waren al meermalen het uitgestrekte hospitium binnengedrongen en evenzovele malen had de Hagana hen, strijdend om iedere kamer, weer verdreven.

‘Ze vallen aan,’ brulde iemand een verdieping lager. ‘Ze komen er al weer aan!’

Het geratel van de machinegeweren nam op slag toe.

Haastig haalde Uri uit de tas die om zijn nek hing enkele kartonnen doosjes met patronen. ‘Hier, dat is alles wat ik nog heb,’ zei hij, terwijl hij ze Chaim in de handen duwde, die
ze met een mengeling van verbazing en dankbaarheid aanpakte.

Uri keek hoeveel kogels hijzelf nog in zijn stengun had zitten. Het magazijn was halfvol. Hij zag hoe Chaim de andere twee jongens wakker probeerde te krijgen. Toen rende hij de kamer uit, de trap af. In het van buiten doordringende zonlicht zag hij onder aan de trap twee gedaanten die met hun gezicht naar de gang stonden. Hij meende te zien dat ze een keffiyeh droegen. Uri vuurde. De twee soldaten van het Arabische Legioen gingen neer.

Aan de andere kant van de lange gang hoorde hij Hebreeuws spreken en van buiten drong het geronk van een zware dieselmotor tot hem door. Uri wist wat dat betekende: het Arabische Legioen stuurde zijn tanks. Hij stoof een van de kamers binnen vanwaar hij een blik op de straat voor het hospitium kon werpen. Aan de muur hingen een kruis en een afbeelding van moeder Maria, en ook aan de smalle brits was te zien dat dit enkele dagen geleden nog het toevluchtsoord van een Franse non was geweest.

Het was zoals hij al had vermoed: op straat stond een zandkleurige tank van het Legioen en erachter liepen soldaten van de infanterie. Hij schoot het magazijn van zijn stengun leeg en raakte een van de soldaten, maar verder ketsten de kogels af op de stalen platen van de tank. Machteloos moest Uri toezien hoe de tank op het hospitium afging.

Achter zich hoorde hij iets. Werktuigelijk richtte hij zijn stengun op de deur, maar hij liet zijn wapen zakken toen hij besefte dat hij geen munitie meer had. Hij pakte zijn mes.

Een gedaante in een kakikleurig uniform verscheen in de deuropening. Op zijn rug hing aan een leren riem een soort dunne buis. ‘Ik ben hiernaartoe gekomen met de versterking die de Hagana heeft gestuurd. Ze hadden me verteld dat ik jou bij de Gadna-eenheid in het Onze-Lieve-Vrouweklooster kon vinden,’ zei Judith. Ze stak Uri de buis toe.

Het was een Britse bazooka. Uri pakte het wapen aan en hield het een hele poos ongelovig, geschokt bijna, in zijn handen. Een kogelregen die door het raam heen brak, rukte hem uit zijn verstarring. De kogels ricocheerden door de smalle kamer, maar troffen geen doel.

Uri smeet Judith tegen de grond, liet zich over haar heen vallen en hield haar vast.

De bazooka was met veel kabaal op de grond gevallen. Uri pakte hem, krabbelde overeind en wierp een blik over de vensterbank op de straat daar beneden. De tank reed nu rechtstreeks op het hospitium af. Uri richtte de bazooka zorgvuldig op het naderende doelwit. Toen hield hij zijn adem in en schoot.

De raket sloeg onder de geschutstoren in. Heel even leek er niets te gebeuren, maar toen explodeerde de gevechtskop binnen in de tank. Er schoot een steekvlam uit omhoog.

Uri liet zijn hoofd op de vensterbank zakken en sloot zijn ogen, totdat hij voelde dat er een hand op zijn arm werd gelegd. Hij hief zijn hoofd op en keek Judith aan. Haar ogen stonden ernstig. ‘Ik zeg ja, Uri,’ fluisterde ze.

Het duurde even voordat Uri begreep wat ze daarnet had gezegd. ‘Je zegt ja?’ vroeg hij voor de zekerheid.

Judith knikte.

Hij stak zijn armen naar haar uit om haar naar zich toe te trekken. Een enorme explosie, gevolgd door een luchtdrukgolf, hield hem tegen. De gevel van het hospitium stortte gedeeltelijk in en smakte met veel geraas neer op de straat. Waar enkele seconden geleden nog een muur had gestaan, gaapte nu een reusachtig gat. Opnieuw had het Legioen zijn zware geschut uit de Oude Stad tegen het gebouw ingezet.

Uri lag ineengedoken op de grond. Hij veegde het stof uit zijn ogen en stak zijn hand uit naar Judith. Ze lag op haar buik en verroerde zich niet. Uri draaide haar voorzichtig om. Haar gezicht was bedekt met grijsbruine metselkalk, in haar haren hingen stukjes steen en er sijpelde donker bloed uit een wond in haar hoofd.

‘Judith,’ fluisterde hij, ‘Judith, hoor je mij? Kom alsjeblieft weer bij je positieven.’ Hulpeloos streelde hij haar. ‘Kom alsjeblieft weer bij je positieven!’ herhaalde hij, nog dringender. ‘Kom bij je positieven!’ schreeuwde hij. ‘Ik ben het, Uri, hoor je. Luister alsjeblieft naar me en kom weer bij je positieven!’

Ze bewoog zich niet.

Uri voelde vanbinnen een diepe leegte. Waar dient het allemaal toe? vroeg hij zich af.

Even later hoorde hij snelle voetstappen. Chaim kwam binnen, zijn geweer in de aanslag. Hij boog zich over de twee heen. ‘Hebben jullie een hospik nodig?’ vroeg hij.

Uri schudde zijn hoofd. ‘Help me haar naar beneden te dragen,’ zei hij.

Chaim pakte haar benen, Uri hield haar bovenlichaam vast. Wankelend van zwakte bereikten ze de begane grond.

28 mei 1948

Jousseff legde zijn hand op het gevest van de kromme dolk die aan zijn gordel hing. Belachelijke lui, dacht hij met een mengeling van verachting en heimelijke bewondering. Voor hem in een van de nauwe straatjes stond een groepje uitgeputte jonge Joden, voornamelijk mannen, maar ook enkele vrouwen. Jousseff kon hen in alle rust bekijken. Dat waren dus die zogenaamde helden van de Hagana; enkele tientallen waren het er maar. Hun gezichten waren ingevallen, ze konden nauwelijks op hun benen blijven staan. Ze hadden de Joodse Oude Stad verdedigd. Nadat ze tien weken lang om het hardst hadden gevochten, hadden ze zich eindelijk overgegeven.

‘Slacht ze af, die zwijnen,’ schreeuwde een jongeman, bijna een tiener nog, naast hem.

‘Hang ze op,’ schreeuwde een ander, en hij pakte een steen die hij naar de Joden gooide

Jousseff merkte dat zijn vingers jeukten. Vooruit, kies er eentje uit en duw het lemmet direct in zijn hart! Hij deed een stap naar voren. Er klonken schoten.

Twee onderofficieren, op hun hoofd de rood-witgeblokte keffiyeh van het Arabische Legioen, hielden hun mitrailleurs in de aanslag om zo nodig het vuur te openen op de opgewonden menigte Arabieren die zich op de Joden wilden storten.

Een officier van het Legioen, op zijn keffiyeh een sierspeld in de vorm van de kroon van koning Abdullah van Transjordanië, trok zijn revolver en richtte op Jousseff. ‘Hé, jij daar, verdwijn,’ zei hij, ‘en maak verder allemaal maar dat je wegkomt. De Joden zijn de gevangenen van het Arabische Legioen; niemand mag hen ook maar met een vinger aanraken. Ze staan onder mijn bescherming. Hebben jullie dat goed begrepen?’

De menigte morde, maar gehoorzaamde de vastberaden optredende officier. Per slot van rekening had hij mogelijk gemaakt wat de ongeorganiseerde strijders van de Arabieren niet hadden weten te bereiken: met de soldaten van het Arabische Legioen uit Transjordanië had hij de Joodse wijk in de Oude Stad van Jeruzalem veroverd en de hardnekkige tegenstand van de Hagana gebroken.

Abdullah Tell, zoon uit een familie van rijke landbezitters, was met zijn eenendertig jaar de jongste majoor in het Legioen dat onder bevel stond van een Britse commandant, generaal John Bagot Glubb. Koning Abdullah had Tell persoonlijk opdracht gegeven Jeruzalem in te nemen. Nu was het moment van zijn triomf aangebroken en viel hem de hoogste eer te beurt.

Binnen de in de middeleeuwen opgetrokken stevige muren van de Oude Stad van Jeruzalem bevonden zich de heiligdommen van de drie wereldreligies: de christelijke Heilige Grafkerk, de Rotskoepel en de Al-Aksamoskee van de moslims en de Klaagmuur van de Joden, opgetrokken uit stenen waarop ooit de tempel had gestaan. De Joden hadden met alle mogelijke middelen geprobeerd versterkingen de Joodse wijk binnen te brengen. En de Arabieren hadden hun uiterste best gedaan om dat te verhinderen. Nu pas, nadat de Hagana had moeten opgeven, werd duidelijk met hoe weinig strijders en nog minder wapens ze zo lang standgehouden hadden.

Achter de ontwapende strijders van de Hagana schaarden zich de mensen die wisten dat hun lot nu ook was bezegeld. Er waren nog ongeveer zeventienhonderd orthodoxe Joden overgebleven tussen de synagogen en de smalle straatjes in de Joodse wijk. Zij hadden hun leven gewijd aan de bestudering van de Thora, ze wilden niets met politiek en ook niets met de zionisten te maken hebben. Ze wilden alleen maar hun God dienen en wachten op de Messias die ooit door de poorten van Jeruzalem intocht zou houden. Nadat ze tweeduizend jaar gewacht en gebeden hadden, moesten ze nu echter toch vertrekken. Alle Joden moesten de Oude Stad van Jeruzalem verlaten. De Klaagmuur, ooit slechts een klein eindje lopen bij hen vandaan, zou voor hen onbereikbaar worden.

Jousseff zag hoe de stoet zich in beweging zette. De nog jonge mannen werden samen met de strijders van de Hagana in gevangenschap weggevoerd naar Transjordanië. Dertienhonderd bewoners van de Oude Stad echter trokken door de poort in de dikke muur om te beginnen aan de mars naar het slechts enkele honderden meters van hen verwijderde moderne Joodse gedeelte van Jeruzalem, beschermd door de soldaten van het Arabische Legioen.

Jousseff kon zich niet langer bedwingen. Hij rende de dichtstbijzijnde synagoge binnen, hield een brandende lucifer bij een van de gordijnen en zag hoe de vlammen de stof verslonden.

Velen volgden zijn voorbeeld.

Jousseffs ogen fonkelden. Allah, de Almachtige en de Verhevene, had de gebeden van zijn gelovigen verhoord. De Joden waren verdwenen.

Toen de laatste Jood de oude muur de rug toekeerde, hing er een enorme zwarte rookwolk boven de Joodse wijk.

3 juni 1948

De hitte van een vroege zomer lag over de stad. De stank van afval dat al wekenlang niet was opgehaald, werd sterker en drong door de wijd openstaande ramen naar binnen.

Judith lag aan het eind van een gang en keek toe toen twee verpleegsters haastig langsliepen. Ze duwden een bed waarin een hevig bloedend, huilend kind lag, het zoveelste slachtoffer van de voortdurende artilleriebeschietingen. Het Hadassa Ziekenhuis had zijn zeshonderd patiënten naar het moderne gedeelte van de stad geëvacueerd, maar er waren niet voldoende kamers beschikbaar om de gewonden van de strijd in onder te brengen. Overal stonden noodbedden.

Judith had een verband om haar hoofd, waaraan te zien was dat het al een tijdje niet verwisseld was. Er was een tekort aan verbandmiddelen en aan medicamenten.

Een gezicht dat haar bekend voorkwam, boog zich over haar heen. ‘Hoe is het vandaag met u?’ vroeg zuster Sarah.

‘Beter, veel beter,’ zei Judith. De doffe pijn in haar hoofd was duidelijk minder geworden.

‘U hebt enorm veel geluk gehad. Er is niets gebroken, maar u hebt wel een zware hersenschudding en een hoofdwond. Omdat de wond al vrij goed is genezen, mag het verband er over twee dagen af, denk ik.’ De verpleegster wendde zich af, kennelijk had ze haast.

Judith greep haar hand. ‘Hebt u nog iets van Hana gehoord?’ vroeg ze zacht. Zuster Sarah trok haar hand los. Heel even bleef ze met gebogen hoofd staan.

Judith meende te zien dat ze tranen in haar ogen had.

‘Nee, niets meer. Alleen maar dat ze weg is; ik geloof naar Amman, waar familie van haar woont,’ zei ze uiteindelijk. ‘Ik ben nog een keer bij haar thuis geweest, maar het huis stond leeg.’ Ze slikte. ‘Het was geplunderd.’

‘Haar kind zou nu toch ongeveer geboren moeten worden?’

‘Ja.’ Zuster Sarah haalde een zakdoek tevoorschijn en veegde haar ogen droog. ‘Neem me niet kwalijk, ik... ik kan er niets aan doen. Ik werd er zo door overvallen. Ze is... Ze was een heel goede collega. Ik mis haar erg.’

Ze wendde zich af. ‘Het spijt me, ik moet nu gaan,’ zei ze en weer veegde ze haar ogen droog, terwijl ze haastig wegliep.

Judith keek door het openstaande raam naar de lege straat. Een poosje later kwam er een ziekenwagen aangestoven met op de zijkant een davidster. Ze zag hem eigenlijk niet eens. Zou het een jongen worden? vroeg ze zich af. Ze hoopte het en ze hoopte ook dat Hana hem David zou noemen, ondanks alles.

Ze sloot haar ogen en dommelde weg.

Judith werd wakker doordat iemand haar hand aanraakte.

Uri stond met een bezorgd gezicht naast haar. Hij boog zich over haar heen en kuste haar op het voorhoofd, vlak onder het verband.

Ze sloeg haar armen om zijn hals en hield hem vast. ‘Het is niet te geloven, Uri, dat het je gelukt is hiernaartoe te komen,’ fluisterde ze. ‘Hoe heb je dat voor elkaar gekregen?’

Uri leek met de vraag verlegen en ontweek haar blik. ‘Ach, ze hebben gezegd: een halfuur, dan moet je terug zijn. We hebben de Egyptenaren in het zuiden van de stad definitief teruggedreven, Ramat Rachel is weer van ons.’ Hij ging op de rand van het bed zitten en hield haar handen vast. ‘We hebben een rabbi nodig,’ zei hij opeens.

Judith kwam overeind. ‘Een rabbi?’

‘Ja, een rabbi, of heb jij wel eens van een Joodse bruiloft zonder rabbi gehoord?’

Ze aarzelde, maar schudde toen ontkennend haar hoofd. ‘Wil je daarmee zeggen dat je, wanneer je in deze nieuwe staat Israël wilt trouwen, niet ontkomt aan een religieuze bruiloft?’ vroeg ze. Het was vooral een vraag die ze zichzelf stelde. ‘Ik dacht eigenlijk dat we strijden voor een nieuwe, moderne staat waarin je zelf mag kiezen of je religieus wilt zijn of niet. Het zou in ieder geval geen staat moeten zijn die je meteen voorschrijft hoe je leven moet, met God of zonder God.’

‘Daar heb je natuurlijk gelijk in, maar het is de staat van de Joden, onze staat, met Joden van verschillende afkomst, en wat ons samenbindt, is onze gemeenschappelijke geschiedenis en de religie. Daarom hebben we een rabbi nodig en wel zo snel mogelijk, als je het mij vraagt. Ik wil namelijk graag trouwen en weet je met wie? Met jou!’

Hij nam Judith in zijn armen en kuste haar, maar Judith liet het er niet bij zitten. ‘Ik moet mij dus met deze bruiloft toevertrouwen aan de hoede van jullie God? Of vergis ik me nu? We kunnen niet man en vrouw worden zonder dat Hij erbij is?’ Bokkig sloeg ze haar armen om haar benen.

‘Ik vraag me af waar God was toen ik in Dachau was. Niet de God van de christenen; over die God wil ik het niet hebben. Nee, ónze God, de God die heeft toegelaten dat mijn moeder in Auschwitz werd vergast. Waar was Hij toen?’

Het bleef een hele poos stil in de kleine kamer. Toen was in de verte de inslag van een granaat te horen.

‘De Arabieren zien nu in ieder geval om naar hun en onze God en ook naar de God van de christenen,’ probeerde Uri haar af te leiden. Hij wist niet wat hij op haar vragen zou moeten antwoorden. ‘Daarginds’ – hij wees naar het oosten – ‘hooguit twee kilometer hiervandaan, hebben ze nu de Oude Stad en daarmee alle belangrijke religieuze heiligdommen onder controle. Wij hier in het moderne deel van de stad zitten, om het zo maar eens te zeggen, zonder God.’

Judith schoof naar hem toe en nu was zij degene die niets wist te zeggen.

Hij sloeg een arm om haar heen. Aarzelend zei hij: ‘Het uitwisselen van de ringen moet nog even uitgesteld worden, helaas. De juwelierszaken zijn momenteel gesloten.’ Hij drukte haar stevig tegen zich aan. ‘Maar de rabbi is niet te omzeilen.’

9 juni 1948

Ze bekeek zichzelf in de spiegel. Zuster Sarah had haar genoeg water toebedeeld om zich grondig te wassen. Haar donkere haar glansde, de pleister die in de plaats van het verband was gekomen, was klein en werd bijna helemaal bedekt door haar dikke bos haar. Zuster Sarah had er zelfs voor gezorgd dat haar kakikleurige uniform gewassen en gestreken was. Sinds enkele dagen was er het kenteken van het pas opgerichte Israëlische leger op genaaid. Ze hadden haar de rang van onderofficier toebedeeld.

Judith was echter niet tevreden. Zag een bruid er zo uit? Ze liep door het huis en bekeek de inhoud van de laden van de commode die naast het bed stond en behoorde tot het geringe aantal meubels waarmee het huis was ingericht. Ze vond niets behalve een stelletje extra ondergoed.

Ze dacht aan de oude jurk die ze op het schip had gedragen. Die lag in Jardeniem, onbereikbaar ver weg op dit moment. Berustend deed ze de gordel om waaraan haar Britse legerrevolver hing. Ze deed de voordeur achter zich op slot en ging op weg.

Het was warm, deze dag in juni, en de straten waren nog steeds verlaten. Ze hoorde boven haar hoofd gefluit. Werktuigelijk liet ze zich op de grond vallen en kroop op haar buik naar een overvolle vuilnisemmer, waarachter ze zich verschool. De granaat sloeg ongeveer vijftig meter bij haar vandaan in. Op de krater in de straat na was er geen schade door aangericht. De mensen bleven zo veel mogelijk thuis.

Judith wachtte nog even, om te zien of de Arabieren voor de tweede keer op deze plek zouden schieten. Het bleef echter rustig. Ze stond op en bekeek zichzelf. Het net gewassen uniform zat helemaal onder het stof. Ze klopte het vuil eraf en zette zich weer in beweging. In de Ben Jehoedastraat aangekomen klopte ze driemaal op de voordeur van de familie Schiff.

Tamar deed open. Ze was onmiskenbaar blij haar te zien. ‘Kom binnen,’ zei ze. Ze haalde een glas water en zette het voor Judith op de tafel. ‘Thee heb ik jammer genoeg niet meer,’ zei ze verontschuldigend.

Judith dronk langzaam een paar slokken en zette het glas weer neer. ‘Ik ga trouwen,’ zei ze.

Tamar had een moment nodig om dit bericht te verwerken. ‘Trouwen, nu?’ vroeg ze enigszins ongelovig, maar voegde er toen snel aan toe: ‘Maar dat is fantastisch.’

Judith nam het haar niet kwalijk. ‘Je hebt wel gelijk dat het nu misschien niet de beste tijd is om een dergelijke stap te zetten, maar wij vinden dat het daar nu juist wel het goede moment voor is.’

‘Ja, ja, natuurlijk,’ antwoordde Tamar haastig.

Judith nam nog een slok water. ‘Het is alleen zo dat ik... Ach, kijk nu toch eens naar me. Moet ik zo in het huwelijk treden, in een versteld uniform?’

Tamar liet haar blik keurend over Judith glijden. Toen glimlachte ze. ‘Wacht, ik ben zo weer terug.’

Ze verdween in de slaapkamer en kwam even later terug met een witte jurk over haar arm. ‘Sta eens op.’

Judith kwam aarzelend overeind.

Tamar hield haar de jurk voor. ‘Mijn oude bruidsjapon. Als ik het zo bekijk, past hij je wel. Misschien is hij je iets te wijd, maar waarvoor heb ik anders een naaimachine?’

Judith pakte de jurk en ging ermee voor de spiegel in de studeerkamer staan. Ze hield hem voor haar uniform en lachte naar haar spiegelbeeld.

Tamar kwam achter haar staan. ‘Hij staat je goed. Je zult er een prachtige bruid in zijn,’ zei ze. ‘En weet je al waar de grote gebeurtenis zal plaatsvinden?’

Judith gaf pas na enige aarzeling antwoord. ‘Bij ons, in Katamon, maar het is daar nog een behoorlijke puinhoop.’

‘Het zou me een eer zijn als jullie hier bij ons in het huwelijk treden. Het ziet er hier momenteel ook niet echt uit als in een paleis, maar het kan er misschien toch wel mee door.’

Judith sloeg spontaan haar armen om haar heen. ‘Dat zou fijn zijn, maar dat kan ik niet accepteren.’

Tamar maakte meteen een eind aan de discussie. ‘Jawel, dat kun je wel, zelfs zonder vijven en zessen, maar... eh... wanneer is het eigenlijk zo ver?’

‘Overmorgen,’ zei Judith enigszins verlegen.

Buiten bij de voordeur waren snelle voetstappen te horen. Sjimon duwde de deur open die op een kiertje stond. Hij was buiten adem, zijn gezicht rood aangelopen.

‘Ik heb vrachtwagens gezien,’ hijgde hij, ‘een hele stoet vrachtwagens, met heel veel spullen erop. De winkelier op de hoek zegt dat ze levensmiddelen hebben gebracht. Ze
zijn vast via de nieuwe weg gekomen.’ Huppelend liep hij
verder het huis in, op zoek naar zijn zusje Ayelith. ‘Stel je voor, vrachtwagens met levensmiddelen,’ riep hij steeds weer.

Ayelith kwam met haar pop de woonkamer binnen. ‘Krijgt zij dan ook wat?’ vroeg ze, terwijl ze de pop over het haar streek.

Judith en Tamar keken elkaar aan.

Tamar liep naar de radio. Yossi had in een verlaten Brits steunpunt batterijen gevonden, gezien het afsluiten van de stroom een kostbaar goed. Ze zette het apparaat aan, dat ingesteld was op de frequentie van de Kol Hamegeen , het radiostation van de Hagana in Jeruzalem.

Even later werd de muziek onderbroken. ‘Er komt een wapenstilstand,’ zei een stem op de radio. ‘Deze moet overmorgen van kracht worden.’

11 juni 1948

Jousseff had zijn eerste ochtendgebed al verricht. Nu zag hij hoe de eerste zonnestralen braken in het goud van de Rotskoepel. De koepel leek te gloeien, hoe hoger de zon boven de bergen van Judea uitsteeg. Met een diep gevoel van voldoening keek hij geboeid naar het schouwspel op deze vroege ochtend. Het op twee na belangrijkste heiligdom van de islam was veiliggesteld! Hij stond op de stadsmuur ten zuiden van de Jaffapoort, met onder zich aan de oostkant de Oude Stad en aan de westkant het moderne gedeelte van de stad. De indrukwekkende muren hadden alle pogingen van de Joden om de Oude Stad in te nemen weerstaan. Jousseff liet zijn blik over de geblakerde ruïnes van het Joodse stadsdeel dwalen. Allah had de Joden verdreven; dat was hun verdiende loon. Ze moesten maar een nieuwe Klaagmuur gaan bouwen.

Ook de afgelopen nacht was het weer onrustig geweest. Het artillerievuur was de laatste dagen nog weer toegenomen. Hoe meer de datum van de wapenstilstand naderde, des te heftiger werd de beschieting van het moderne gedeelte van Jeruzalem. De Arabische commandanten hadden stiekem gehoopt dat ze de Joden toch nog zouden kunnen dwingen te capituleren in plaats van dat ze de vijandelijkheden staakten. Ook op dit moment verstoorde strijdrumoer telkens opnieuw het verheven schouwspel van de zonsopgang boven de Heilige Stad.

Jousseff draaide zich om om in westelijke richting te kijken. Op hooguit een kilometer afstand beschenen de eerste zonnestralen het panorama dat het moderne Jeruzalem bood. Vlak voor hem bevond zich het King David Hotel en daarachter stond de hoog oprijzende markante toren van de ymca. Hij kneep zijn ogen tot spleetjes en meende verder naar het westen het gebouw van het Joods Agentschap te bespeuren.

De grote wijzer van de torenklok verschoof weer een stukje. Kwart voor zes – nog een kwartier voordat de overeengekomen wapenstilstand inging. Jousseff beet op zijn lip. Daarginds zitten hun functionarissen, hun commandanten er slechts op te wachten dat de Arabieren een staakt-het-vuren instellen, dacht hij. Hij merkte dat er een wilde woede in hem opsteeg. Hoe vaak moet ik het nog zeggen, wilde hij luid roepen, wel honderd keer, dat wij het oude Jeruzalem van de Joden hebben verlost en dat ook ik daar mijn steentje aan heb bijgedragen? Ze hadden de Arabische wereld laten zien dat het mogelijk was!

Maar daar beneden, daar woonden nog steeds honderdduizend Joden en het was hun gelukt het grootste deel van Jeruzalem in te nemen en er een overwegend Joods gebied van te maken, ondanks de maandenlange blokkade, ondanks de aanvallen van alle kanten, ondanks de inzet van beroepssoldaten van de Arabische Liga.

Ze stonden vlak naast hem op de kantelen van de oude stadsmuur, de soldaten van koning Abdullah van Transjordanië, bedaard rokend met hun geweer in de hand. De listige koning had bereikt wat hij wilde bereiken. Hij heerste nu over de delen van Palestina die de Verenigde Naties de Arabieren hadden toegezegd, zodat hij wanneer hij maar wilde naar Jeruzalem kon gaan om in de Rotskoepel te bidden. Dat was vooral een overwinning op de vele lieden in de Arabische wereld die afgunstig op hem waren.

Verrader! had Jousseff graag geroepen. Jullie koning is een vuile verrader en dat geldt ook voor de heersers en hun lakeien in de paleizen van de Arabische hoofdsteden. Hoe hadden ze het in hun hoofd kunnen halen zelfs een wapenstilstand in overweging te nemen? Hadden ze niet beloofd dat ze de Joden weer de zee in zouden drijven? Waren niet honderdduizenden landgenoten uit Tiberias en Jaffa, uit Haifa en uit Jeruzalem nu ontheemd, gedwongen op de vlucht te slaan, verdreven uit Palestina? Miljoenen Arabieren, in de soeks van Damascus en ook in de bazaars van Caïro, aan de oever van de Eufraat in Bagdad en in de straten van Amman, zouden daar geen begrip voor kunnen opbrengen; daarvan was Jousseff overtuigd.

Toch zou het er zo dadelijk van komen. De wapenstilstand moest om zes uur van kracht worden en zou een maand duren. Vier weken, dacht Jousseff, waarin de Joden de tijd krijgen om de uitgehongerde stad te voorzien van alles wat ze nodig heeft: levensmiddelen, water en natuurlijk ook soldaten en steeds meer wapens.

Hij zag de grote wijzer naar zes uur verspringen. In zijn hand hield hij een buitgemaakte mitrailleur die hij bij de overval op het Hadassakonvooi uit de hand van een dode Haganastrijder had gerukt. Hij haalde diep adem, legde het wapen stevig op de muur, richtte op de stad van de Joden in het westen en schoot het hele magazijn leeg.

Tamar Schiff liet haar blik keurend over Judith heen glijden. Ze nam de spelden één voor één uit haar mond en stak die in de stof van de witte jurk ter hoogte van de heupen, waar de stof enigszins opbolde. ‘Maak je geen zorgen, dat werken we wel weg,’ zei ze zakelijk. ‘Nog een uur. Trek uit, dan doe ik dat nog snel even.’

Judith deed wat Tamar van haar vroeg. Ze trok de jurk uit en liet haar oude kakikleurige blouse weer over haar schouders glijden.

Ayelith had aandachtig toegekeken bij het passen en stak Tamar nu haar pop toe. ‘Zij gaat ook trouwen. Kunt u voor haar ook zo’n mooie jurk maken?’ vroeg ze.

Tamar streelde haar over het haar. ‘Met wie gaat ze dan trouwen?’

Ayelith dacht na, maar kon geen antwoord bedenken.

Tamar concentreerde zich op de jurk. Met vaardige handen werkte ze de overtollige stof weg. ‘Zo, klaar, trek aan,’ zei ze en ze gaf Judith de bruidsjapon.

Judith trok hem aan en draaide voor Tamars keurende ogen in het rond.

Ayeliths ogen glansden. ‘Moet je kijken wat mooi, wat een mooie bruid,’ zei ze tegen haar pop.

Tamar lachte. ‘Daar heb je gelijk in, Ayelith. Je hebt echt helemaal gelijk,’ zei ze. ‘Nu de sluier nog.’ Ze bevestigde de witte sluier zo op Judiths hoofd dat haar haren en gezicht erdoor werden bedekt. ‘Perfect. Nu mag je bruidegom komen.’

De rabbi was midden zestig. Hij had zijn hele leven doorgebracht in de bedehuizen van Jeruzalem. Zijn bleke huid was vaal en rimpelig, de haarlokken langs zijn oren waren net als zijn baard grijs, vermengd met vaalgeel. Hij maakte een nerveuze indruk en keek om de haverklap op de luid tikkende klok aan de muur. Hij kwam niet vaak in dit deel van de stad, bij mensen die meestal alleen maar met Jom Kipoer in een synagoge kwamen.

Sjimon stond met Ayelith tussen zijn ouders in en leek even ongeduldig als de rabbi.

Het was nog maar een paar minuten geleden dat Uri, nog in uniform, de trap op kwam gerend, onder zijn arm het zwarte pak dat hij van een Haganaman had geleend. Toen hij zich snel in de badkamer voor de huwelijksplechtigheid verkleedde, bleek dat de mouwen van het kostuum overduidelijk te kort waren. Hij had nog nooit eerder een pak gedragen. Hij moest Yossi vragen de zwarte stropdas voor hem te strikken.

Uri keek in de spiegel en grijnsde naar zichzelf. Het was toch al een enerverende ochtend, gezien de gebeurtenissen die hij een paar uur geleden nog nauwelijks voor mogelijk had gehouden. In het zicht van de Oude Stad had hij soldaten van het Arabische Legioen vriendelijk een praatje zien maken met soldaten van het nieuwe Israëlische leger. Kort na het intreden van de wapenstilstand was er nog af en toe geschoten, maar hoe verder de ochtend vorderde, des te duidelijker werd het dat de wapens werkelijk bleven zwijgen. Winkels gingen open en zakenlieden haalden de artikelen tevoorschijn die lang opgeslagen waren geweest, café-eigenaars zetten buiten tafeltjes en stoeltjes neer hoewel ze nauwelijks iets te bieden hadden, en er slenterden mensen door de straten waar op veel plekken het puin lag van ingestort metselwerk, stukgevallen dakpannen en granaatscherven.

Maar uiteindelijk stond Uri dan toch met een keppeltje op het hoofd onder het baldakijn waarvan de stangen door vier mannen werden vastgehouden.

De rabbijn keek voor de zoveelste keer op de klok aan de muur. Toen de grote wijzer versprong naar de twaalf, begon de klok te slaan. Elf maal. Alle blikken gingen naar de deur die toegang verschafte tot de slaapkamer. Deze ging langzaam open en Josef Goldsmith betrad met zijn zuster-in-bruidsjapon de woonkamer.

Uri zette grote ogen op. Was dat de vrouw die hij meende te kennen? Hij merkte dat zijn handpalmen op slag vochtig werden.

Judith kwam naast hem onder het baldakijn staan.

Uri wilde zich naar haar overbuigen om haar te kussen, maar de strenge, bijna geïrriteerde blik van de rabbi weerhield hem daarvan.

De rabbijn sprak de religieuze formules uit en liet het daarbij, omdat Uri hem de vorige dag duidelijk had gemaakt dat ze verder niet aangesproken wensten te worden. Omdat de Joodse traditie dat voorschrijft, vertrapte Uri met zijn rechtervoet een glas, als teken van droefheid om de verwoesting van de tempel. De rabbi knikte Uri toe en eindelijk gleed er iets over zijn gezicht wat aan een glimlach deed denken.

Uri trok Judith naar zich toe om de sluier op te lichten en haar te kussen.

Op dat moment vloog de kamerdeur open en kwam Sjimons vriend Menachem binnengestormd. Hij bleef even staan, in verwarring gebracht door de aanwezigheid van zo veel feestelijk geklede mensen. Toch liet hij zich niet van de wijs brengen. ‘Kom,’ riep hij Sjimon toe, ‘kom gauw, we gaan voetballen! Voetballen, en jij staat in het doel.’

Sjimon keek even op naar zijn vader, maar wachtte diens reactie niet af. Samen met Menachem ging hij ervandoor.

Enkele ogenblikken later was alleen het kabaal van hun voetstappen in het trappenhuis nog te horen.

Nawoord

Toen ik voor het eerst in Israël was, vielen ze me meteen op: in de berm van de smalle weg naar Jeruzalem lagen nog steeds, vele jaren later, de wrakken van de gepantserde vrachtauto’s. Ze liggen daar nu nog, als stomme getuigen van de vertwijfeling waarmee in 1948 strijd geleverd werd om de Heilige Stad van drie religies, van het feit dat het niet veel had gescheeld of de Joden waren hun hoofdstad kwijtgeraakt. Die wrakken hebben mij nieuwsgierig gemaakt, ik wilde te weten komen welk verhaal erachter stak.

Ik keerde terug, keer op keer, onder andere in oktober 1973 toen de legers van Egypte en Syrië in de Jom-Kipoeroorlog het land overvielen. Ik heb van nabij meegemaakt dat de staat van de Joden ook deze keer, vooral in het noorden, bijna een militaire nederlaag leed, maar toen toch nog een zodanige wending aan de oorlog wist te geven dat het uitliep op een grote overwinning.

Dat is kenmerkend voor de geschiedenis van Israël: telkens opnieuw aangevallen worden, telkens opnieuw op de dreiging moeten reageren, door de Arabieren teruggedreven worden de zee in en uiteindelijk toch weer de overwinning behalen.

De stichting van de staat Israël begon al met een oorlog. Dat was het rechtstreekse gevolg van het besluit van de Verenigde Naties om het Britse mandaatgebied in 19 47 te verdelen tussen Joden en Arabieren. De Joden drongen erop aan dat ze eindelijk hun eigen nationaal tehuis zouden krijgen, dat ze zouden kunnen terugkeren naar het bijbelse land van hun voorouders. Ze waren ook al vroeg begonnen grondgebied te verwerven in Palestina, daartoe aangemoedigd door de (later verbroken) beloften van de Britse mandaatregering en moreel gesterkt door de Holocaust in hun aanspraak voor het front van de hele wereld. Dit kwam algauw tot uitdrukking in de aantallen inwoners: in het begin van de jaren twintig woonden in Palestina ongeveer 600.000 Arabieren en 80.000 Joden. In de jaren veertig was het aantal Arabische inwoners verdubbeld en stelden de Joden alles in het werk om hun bevolkingsaandeel eveneens te laten toenemen door middel van steeds weer nieuwe golven immigranten, legaal en illegaal. Na de stichting van de staat Israël verlieten ongeveer 750.000 Arabieren het veroverde gebied en bedroeg het aantal Joden daar 650.000. Met andere woorden: in de samenstelling van de bevolking was een enorme verandering opgetreden. Geen wonder dat de Israëli’s de strijd om de heerschappij in Palestina in die tijd als een onafhankelijkheidsoorlog betitelden, terwijl de Arabieren dezelfde gebeurtenis de catastrofe noemen – een catastrofe die voor de Palestijnen tot op de dag van vandaag voortduurt.

Niets is echter tot op de dag van vandaag heftiger omstreden dan de vraag wie daarvan de schuld draagt. Lang heeft het tot de mythe rondom de stichting van de staat Israël behoord dat het overgrote deel van de Arabieren tijdens de oorlog het overgeërfde land vrijwillig heeft verlaten om enkele weken later weer naar hun huizen te kunnen terugkeren, wanneer de Joden door Arabische legers verslagen zouden zijn.

Natuurlijk heeft geen enkele Palestijn zijn huis vrijwillig overgelaten aan de Israëli’s. Toch zou het meer dan veertig jaar duren voordat Israëlische en Palestijnse historici er, deels gezamenlijk, een realistischer beeld van begonnen te schetsen. Ze kwamen tot de conclusie dat een mengeling van angst, gruwelpropaganda, valse beloften en actieve verdrijving leidde tot de golf van vluchtelingen, die tot op de dag van vandaag de kern is van het onopgeloste Palestijnse probleem in het Nabije Oosten.

Beide partijen hebben destijds alle mogelijke middelen ingezet om hun doel te bereiken. De zionisten onder de vastberaden leiding van David Ben Goerion stuurden bewust aan op een militair treffen om het VN-besluit en daarmee de droom van een eigen Joodse staat te realiseren. De ruziënde Arabieren zetten erop in dat door middel van hun numerieke overmacht te verhinderen.

Jeruzalem vormde hierbij het belangrijkste twistpunt. Een staat Israël zonder Jeruzalem: ondenkbaar. De op twee na heiligste plek van de islam in handen van de Joden: nooit! De verbittering en de vertwijfeling waarmee om de stad werd gevochten, namen almaar toe. Buren veranderden in tegenstanders, vrienden werden van het ene op het andere moment gehate vijanden.

Dit conflict is intussen uitvoerig gedocumenteerd. De archieven zijn verregaand geopend, wat ertoe heeft geleid dat een heleboel bekend geachte feiten opnieuw zijn geëvalueerd, maar de strijd over de vraag hoeveel gezag er moet worden toegekend aan de interpretatie van deze feiten duurt voort.

Dit boek is een roman die niet de opzet heeft partij te kiezen of een bepaalde positie in te nemen, maar die het menselijke gezicht van dit historische drama wil tonen – zijn vele gezichten. De hoofdpersonen in de roman zijn verzonnen, de kibboets Jardeniem en het Arabische dorp Deir El Nar zijn op geen enkele landkaart te vinden. Dat neemt niet weg dat de gebeurtenissen zich afspelen in een zeer concrete historische setting. Ze lopen uit op de twee grote bloedbaden in de strijd om Jeruzalem: de overval op het Arabische dorp Deir Jassin voor de poorten van de stad en de aanslag op artsen en verpleegsters van het Hadassa Ziekenhuis. Het waren de spectaculairste, wereldwijd waargenomen bloedbaden in deze bloedige strijd; de enige waren ze zeker niet. Ook van deze strijd maakten brute moorden, verkrachtingen, plunderingen en terreuraanslagen op onschuldige mensen deel uit.

De vredesactivist Uri Avnery was er destijds als Israëlische soldaat bij aanwezig en heeft zijn ervaringen op indrukwekkende wijze beschreven in het uiterst lezenswaardige boek In den Feldern der Philister .

Dov Joseph, de door Ben Goerion benoemde militaire gouverneur van Jeruzalem, geeft in zijn aantekeningen Die Belagerung von Jerusalem 1948 op de nuchtere wijze van de advocaat die hij oorspronkelijk was, met getallen en feiten het meest brede inzicht in de dramatische situatie van de stad, die zodanig was geïsoleerd dat ze niet bevoorraad kon worden.

The War for Palestine – Rewriting the History of 1948 , een door Britse, Israëlische en Palestijnse historici gemeenschappelijk geschreven werk, verschenen bij de Cambridge University Press, heeft me eveneens geholpen het conflict te begrijpen, alsook Tom Segevs boek One Palestine, Complete .

De memoires van Golda Meïr, Mein Leben, en Abba Eban, Mein Land, schilderen de cruciale jaren 1947/1948 vanuit de visie van direct betrokkenen.

O Jerusalem van Larry Collins en Dominique Lapierre is in het journalistieke genre de klassieker onder de talloze publicaties over de strijd om de Heilige Stad. De bekende bronnen worden in dit boek dankzij eigen research boeiend en uitvoerig aangevuld.

Internet is tegenwoordig een absoluut noodzakelijke bron van informatie. In toenemende mate vertellen ook Palestijnen op internet hun verhaal en evenzo Britse soldaten, met verwijzingen naar de tijd dat ze in Palestina actief waren. Hoogst informatief is bijvoorbeeld The British Record on Partition , in 1948 openbaar gemaakt door The Nation Associates en te lezen op internet, net als vele andere aantekeningen uit documenten van Britse militairen en politiemensen.

De activiteiten van de Duitse Wehrmacht en SS’ers die aan Arabische zijde meevochten of er als instructeurs bij betrokken waren, zijn in een hele reeks bronnen vastgelegd en laten zien dat deze lieden er ondanks de Holocaust geen been in zagen ook daarna nog bij te dragen aan de uitroeiing van de Joden.

De reeks boeken ‘Dachauer Hefte’ biedt belangrijke inzichten in de tijd waarin concentratiekamp Dachau werd bevrijd.

Mijn talrijke reizen in de regio – door Israël, de Palestijnse gebieden en de omliggende staten – hebben mij geholpen de mensen ter plaatse beter te leren kennen en de wortels van het voortdurende conflict te begrijpen. Het valt alleen wel zwaar begrip op te brengen voor het feit dat twee volken elkaar niet nader kunnen komen, hoewel in ieder geval in de jaren negentig oplossingen nabij leken te zijn. Aan staatslieden van beide partijen werd zelfs de Nobelprijs voor de vrede toegekend, maar naderhand vielen ze toch weer terug in het oude vijandige gedragspatroon.

In alle bittere conflicten in de ruim zestig jaar sinds de stichting van de staat Israël heeft één instelling getoond dat het toch tot de mogelijkheden behoort eerst de mens te zien en in tweede instantie pas te vragen naar nationaliteit, religie en etnische afkomst.

Het Hadassa Ziekenhuis in Jeruzalem, door Joden uit de VS gesticht en royaal financieel ondersteund, was en is een eiland van medemenselijkheid in een zee van wantrouwen en vijandigheid. Ik bedank er Ron Kummer voor dat hij mij dat heeft laten zien.

Vreedzaam samenleven is realiseerbaar. Dat demonstreren de Arabische en Joodse artsen, verpleegkundigen en andere medewerkers van het Hadassa Ziekenhuis, dag in dag uit, moedig en onverstoorbaar. Door aandacht te vragen voor dit opvallende voorbeeld en te laten zien dat ook in het Nabije Oosten hoop mogelijk is, wil dit boek daar graag een steentje aan bijdragen.

Werner Sonne, september 2007