Zevende druk 2009

NUR 301

ISBN 10: 90 239 9173 7

ISBN 13: 978 90 239 0594 3

Vormgeving omslag en binnenwerk Geert de Koning

Foto auteur © Eljee

Illustratie omslag: James McNeill Whistler, ‘Arrangement in Yellow and Grey: Effie Deans’, olie op doek, Rijksmuseum, Amsterdam. Dit schilderij verbeeldt een vrouw die er ten onrechte van verdacht wordt haar buitenechtelijke kind te hebben vermoord, en daarom gevangen zit. Het is gebaseerd op de roman The Heart of Mitlothian (1818) van Walter Scott.

© 2006 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Meer informatie over deze roman en andere uitgaven van Mozaïek vindt u op www.uitgeverijmozaiek.nl.

Alle rechten voorbehouden

Tegen de tijd dan blijkt misschien

Wat van nabij niet was te zien

Wat in het duister huist van voordien

Komt aan het licht misschien tegen de tijd

Tegen de tijd als tijd verstrijkt

En de schaduw van ’t verleden wijkt

Als de onderste steen niet de onderste blijkt

Misschien dat tegen die tijd

Wie weet wat dan uitkomt

Dat dingen nooit gaan

Als ooit werd gezegd dat ze gingen

Dat het zwijgen dicht bij de leugen ligt

En de waarheid niet ver van de waan

Tegen de tijd, tijd die ons leert

Dat geen macht of kracht de waarheid weert

En geen boom is zo oud dat geen tak een keer splijt

Zal blijken tegen de tijd

Huub van der Lubbe

‘Hoe hebt gij hem geraden, die geen wijsheid heeft, en de zaak alzo zij is, ten volle bekend gemaakt?’

Job 26:3

‘Ziet, dit zijn maar uiterste einden Zijner wegen;
en wat een klein stuksken der zaak hebben wij van
Hem gehoord?’

Job 26:14

‘God schenkt ons geen overwinnend leven. Hij
schenkt ons leven naarmate wij overwinnen.’

Oswald Chambers

1. Een omgevingskaart van Doldersum en Vleddere uit de atlas van de Franse kaarten van Drenthe en de noordelijke kust, 1811-1813, uitgeverij Hevekes, Groningen.

Hoewel vijftig jaar na de tijd waarin het verhaal van Elsjen zich afspeelt, geeft deze kaart een heel goed beeld van hoe dit kerspel eruit zag. Te zien is hoe Doldersum één brink heeft en Vleddere twee. Hoewel Doldersum (d’ oude sum/stee) de oudste van de twee dorpen was, is Vleddere meer uitgegroeid. Dat is ook te zien aan de hoeveelheid essen rondom de brink(en). Op deze essen werden gewassen verbouwd, merendeels rogge. Verder is heel duidelijk hoe de maden of graslanden langs de Aa gelegen waren. Om de dorpen heen lagen de woeste gronden, de marke. Dit gebied was gezamenlijk bezit en werd gebruikt om de schaapskudde op te weiden, om heideplaggen af te steken voor in de potstal en turf voor in de vuurplaatsen.

Proloog

Doldersum, nacht van woensdag 11 op donderdag
12 maart 1767

De pijn verhevigde en daarmee de misselijkheid. Met zijn handen op zijn maag staarde Jan naar het donkere plafond van de bedstee. Van tijd tot tijd leek zijn keel op te zetten en kreeg hij het gevoel dat hij moest braken. Voorzichtig draaide hij zich op zijn zij en trok zijn knieën op. Een verlammende scheut doortrok zijn hele lijf. Hij kreunde zacht. Hij voelde zich opeens klam van het zweet.

Naast hem bewoog Elsjen. Ze lag, zoals gewoonlijk, met de rug naar hem gekeerd. Ze sliep. Of ze deed alsof ze sliep.

Hij sloeg het dek terug. De beweging bracht zijn maaginhoud naar boven. Het weeë gevoel in zijn keel zwol aan. Hij slikte een paar keer. Hij moest eruit. Hij klapte de deurtjes open en hees zich moeizaam aan het beddenkoord omhoog. De pijn doortrok vanuit zijn maag alle ledematen en een zure golf drong in zijn hals. Hij slikte heftig, deed zijn hand voor zijn mond en sloeg zijn benen over het bedbeschot. Buiten de bedstee wankelde hij naar de houten emmer die hij daar bij het naar bed gaan had neergezet. Hij knikte door zijn knieën. Hij voelde hoe de grove theunis[1], die hij de avond tevoren gegeten had, door zijn keel gestoten werd.

Hijgend hing hij boven de emmer. De venijnige lucht die eruit opsteeg deed hem nogmaals kotsen. Hij kon zich niet herinneren ooit in zijn leven zo te hebben gebraakt, alsof zelfs zijn maag eruit moest. Even voelde Jan de opluchting verlost te zijn van zijn hinderlijke maaginhoud. Hij stond op om terug te keren in de bedstee. Hij greep naar zijn buik, zijn hart. De pijn keerde zo heftig weer, dat hij een kleine schreeuw niet kon onderdrukken. Hijgend stond hij daar, met een hand steun zoekend op het bedbeschot. Hij hoorde hoe het kind in de andere bedstee bewoog in zijn slaap. Vaag onderscheidde hij het witte nachtmutsje van Elsjen. Wachtte, tot ze zich om zou draaien om te vragen wat er met hem aan de hand was.

God, laat haar iets zeggen, dacht hij, maar ze draaide zich niet om, hield zich slapend.

Alsof een bijl in zijn lijf hakte, zo voelde hij zich, elke beweging deed pijn. Hij kon amper overeind komen. Hij greep de emmer en wankelde langs de bedstee van zijn schoonmoeder. Hij hoorde geen enkele beweging, alleen het diepe snurken van de oude vrouw.

Hij opende moeizaam de deur van de kamer naar het achterhuis. De warme geur van koeienlijven schonk hem even troost. Achter de deur bleef hij staan en probeerde diep adem te halen. Hopend dat er iemand achter hem aan zou komen.

Hij hoorde hoe Elsjen de deurtjes van de bedstee sloot. Hij trok de deur dicht en liep schoorvoetend langs de bedstee van zijn zwager. Als een oude, kromgebogen, benevelde kerel wankelde hij over de donkere deel in de richting van de baanderdeur. Voor hij het goed en wel in de gaten had, lag hij alweer op zijn knieën boven de emmer. Er kwam minder dan de eerste keer maar de pijn verminderde niet. Een nieuwe aanval van pijnscheuten verhinderde hem om op te staan. Hij liet zich naast de emmer vallen. Kronkelend lag hij op de aangestampte aarde.

Het gevoel van verlatenheid werd groot en angst voegde zich daarbij. ‘God, ik ga dood, waar moet ik naartoe,’ hoorde hij een stem. Het drong tot hem door dat hij hardop praatte.

Hij richtte zich op en kroop op handen en knieën naar de baanderdeur. Hij trok zich op aan de klink en schoof de balk, die de deur afsloot, weg. Elke beweging leek een bijlslag, maar in zijn hoofd was nog maar één gedachte: moeder. Terwijl dat woord steeds meer vorm aannam kwam ook het besef dat hij te ver over de brink zou moeten gaan om daar te komen.

Een tweede mogelijkheid kwam in hem op: Hendrikjen, hij moest bij Hendrikjen en Luit zien te komen.

Buiten deed de lichte vrieslucht hem goed. Zo snel hij kon, struikelde hij over de brink in de richting van het huis van zijn zuster. Hij ontweek de dobbe, hoewel hij de neiging voelde om zich voorover te buigen naar het water en al slurpend zijn brandende maag te blussen. Hij was bang dat hij dan niet meer overeind zou kunnen komen. In zijn hoofd weerklonk één zin: God, laat mij Hendrikjen bereiken, voor het te laat is.

Af en toe hield hij stil, klampte zich vast aan een boom om op adem te komen. Bij één boom legde hij even zijn klamme hoofd tegen de bast. De boom leek warm in de koude lucht. Hij voelde zich, vreemd genoeg, getroost. De pijn matigde. Hij wilde daar wel blijven staan, de boom omarmend, omarmd door de boom.

Omarmd door de boom, dacht hij, ik lijk wel gek. Zijn ledematen leken te zwellen, de boom werd groot, toen weer klein. Zijn hoofd bonsde, zijn maag voelde aan als een opgeblazen varkensblaas op punt van barsten. Verder moest hij.

Vlak voor het huis van zijn zus sloegen de pijn en misselijkheid weer toe. Kromgebogen wankelde hij naar het raam van de kamer waar hij zijn zuster en zwager in de bedstee wist. Met een plof viel hij tegen de luiken aan. Zijn arm maaide door de lucht en voor hij in elkaar zakte kon zijn vuist nog net een luide klop geven.

Gek, hij werd gek van de pijn. Het was alsof duizend naalden in zijn vlees prikten. Voorover moest hij, het leek of zijn maag steun zocht. Beneveld door de allesbeheersende aanval zag hij in de schemering een boomstronk. Hij lag er met zijn maag bovenop toen een stem tot hem naderde. Tegelijk rook hij een lucht alsof er een rottend kadaver naast hem lag. Toen het tot hem doordrong dat hij een bekende stem hoorde, kwam ook het besef dat die lucht van hemzelf afkomstig was. Zijn broek voelde klam, warm en nat aan zijn achterste.

‘Jan, wat is er met je aan de hand?’ Hij zag in het zwakke schijnsel van een nachtpit het gezicht van zijn zwager.

‘Oh, wat heeft je volk mij aangedaan,’ kreunde Jan. Hij gaf nogmaals onbedaarlijk over. Gal en zuur. Toen zakte hij weg in een verlossende, donkere duizeling.

[1]Achter in de roman is een woordenlijst opgenomen