Connie Luyt

Schaduw over Afrika

Vertaling Dorienke de Vries

Mozaïek – Zoetermeer

Ontwerp omslag Wil Immink

Vertaling Dorienke de Vries

Oorspronkelijk verschenen bij Human & Rousseau, een imprint van NB Publishers, Kaapstad, Zuid-Afrika

Oorspronkelijke titel Lang Skaduwees in Afrika

ISBN 978 90 239 0687 2

NUR 342

© Afrikaanse versie 2007 Connie Luyt

© Nederlandstalige versie 2009 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Meer informatie over deze roman en andere uitgaven van Mozaïek vindt u op www.uitgeverijmozaiek.nl

Alle rechten voorbehouden

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 239 9310 0

Francine van Rensburg, geboren Labuschagne, 3 juni 1877

Een

De kou van 1903 valt vroeg in, die eerste aprilmaand na het einde van de oorlog. De schapen en de koeien kruipen kleumend bij elkaar onder de scheefgewaaide bomen. Een ijzige wind huilt door de kieren van de zinkplaten en de planken die de ruïne van Rensburgdrif overeind houden. We zitten met ons allen ineengedoken om een enkele kaars, even droefgeestig als de schapen, onze gezichten te mager en onze kleren te schamel – versleten als vage herinneringen. Schaduwen flakkeren over de muren en in de eetkamer hangt huiverend de geur van oud roet. Eten is er wel. Op blikken borden. Een plank doet dienst als tafel. Mijn blauwe bloemetjesborden met de kerrierijst en de plakken lamsvlees lijken iets uit een heel ver verleden. Nu moet ik aangebrande mielierijst met grauwe saus met een vork naar mijn mond brengen en ondanks mijn misselijkheid naar binnen zien te wurgen.

Susara’s ogen priemen. ‘Ik geloof dat schoonzus Francine ons eten te min vindt.’

De ogen van moeder Sophia gaan eerst waarschuwend naar haar dochter en dwalen dan naar de gebalde vuisten aan weerszijden van mijn bord. Het heeft niets te maken met kieskeurigheid, zou ik tegen mijn schoonmoeder willen zeggen, maar in plaats daarvan verstop ik gauw mijn handen onder de tafel. Een vlugge blik op mijn man is tevergeefs; Karel kijkt niet eens naar mij.

De enige stem die nu nog in het voorhuis klinkt, is die van de wind. Vader Andries’ grove handen leggen zijn bestek neer. Hopelijk is dat het teken dat de maaltijd eindelijk voorbij is.

‘We hebben de oorlog verloren en nu gaan we de vrede ook nog verliezen.’ Zijn verbittering hecht zich aan de zinken wanden. ‘Zo overleven we het nooit.’ Hij vouwt zijn handen; de vijf vingernagels aan mijn kant vertonen zwarte rouwrandjes. ‘Aan het begin van de oorlog hadden we zes zonen en vier boerderijen, Sophia.’ Hij legt zijn handen open. ‘En nu hebben we alleen nog Rensburgdrif’ – een bevende wijsvinger – ‘en drie zonen’ – middelvinger, ringvinger, pink. ‘En onze dochters…’ Zijn blik glijdt naar Susara en Juliana. ‘Onze dochters hebben geen man meer. Het bloed van onze mensen is weggesijpeld in de akkers, maar tevergeefs.’ Het gezicht van de oude man is als uit steen gehouwen; de ontberingen van het afgelopen jaar hebben er diepe groeven in geëtst. Met zijn witte baard en ruige wenkbrauwen gaat hij steeds meer op een oudtestamentische profeet lijken. ‘We moeten onze toevlucht elders zoeken. We moeten trekken. Naar Oost-Afrika.’

Buiten giert de wind. Karel en zijn broers zetten hun ellebogen op tafel; hier willen ze meer van horen. Zullen ze mij meenemen, of zijn ze van plan het buitenbeentje achter te laten? De benauwenis die in mij rijst, beneemt me bijna de adem. Wat moet er dan worden van mij en mijn ongeboren kind? Tot nu toe is er altijd iemand bij me geweest die naar me omkeek. Na de dood van moeder Maria in het kamp was daar Hanna.

En toen hij.

‘Nee.’ Moeder Sophia schikt haar sjaal wat strakker om haar schouders. ‘Als we dat doen, is al ons lijden voor niets geweest.’ Ze kijkt eerst haar man streng aan en daarna haar zonen, een voor een. ‘God heeft ons tijdens de oorlog beschermd en bewaard. We hebben nog steeds de boerderij. En nu willen jullie weggaan omdat we het moeilijk zullen krijgen? Ik zeg nee! We moeten doorbijten, niet op de vlucht slaan.’

‘Dit heeft niks met vluchten te maken,’ zegt vader Andries nijdig. ‘We gaan een nieuwe toekomst tegemoet; dat is iets heel anders.’

De ogen van de broers tegenover mij beginnen voor het eerst sinds lange tijd te glanzen boven hun onverzorgde baarden. Mijn schoonzusters schuiven onrustig op hun zeepkistjes heen en weer.

Vader kijkt naar zijn lievelingsdochter. ‘Wat vind jij ervan, Juliana, m’n kind?’

Met lege ogen staart ze hem aan. Haar handen, die als dommelende duiven in haar schoot lagen, beginnen opnieuw angstig te wringen. Dat is haar antwoord; sinds de oorlog heeft ze geen woord meer gezegd.

Dan komt Jozef, de man van weinig woorden: ‘Onze verwoeste akkers liggen nog steeds braak, maar we kunnen ze niet beplanten. Er is geen geld. Vader heeft gelijk, we zijn er slechter aan toe dan tijdens de oorlog.’

‘Misschien,’ zegt Stephanus voorzichtig, ‘misschien staat ons wel een verrassing te wachten volgende week, op de vergadering op Heidelberg. De Britse regering heeft herstelbetalingen beloofd.’

Nu stuift Karel op: ‘Met mensen zoals onze neef Jan Vermaak in de commissie? Die smerige hensopper{1}! Heeft de bevoegdheid gekregen om te bepalen wat er aan ieder van ons moet worden uitbetaald, en wordt zo nog beloond voor zijn verraad ook! Hoe gul denken jullie dat hij zal zijn?’ Zijn ogen schieten vuur. ‘Kijk maar eens wat Jan Erasmus heeft gekregen. Niet de veertienhonderdvijftig pond waarom hij had gevraagd, nee, achtenveertig pond!’ Met de rug van zijn hand veegt hij het speeksel van zijn lippen. ‘En Willem Stals dan: acht pond! Voor paarden die op de veiling minstens driehonderd pond hadden opgebracht. En op zo iemand willen jullie vertrouwen? Volgens mij zijn jullie allemaal knettergek geworden!’

Moeder Sophia geeft een harde klap op de plank. ‘Zulke taal duld ik niet aan tafel, Karel!’

Hij mompelt een excuus, staat op en loopt met gebogen hoofd weg.

‘Het is jouw schuld, Francine, dat je man zo geworden is,’ zeggen de ogen van de anderen.

Of ik nu blijf zitten of hem achternaloop, maakt niet uit. Het kind in mij is alles wat ik nog heb en de enige reden waarom ik hier ben. Ik recht mijn rug. Jullie kunnen me verachten, jullie mannen van Van Rensburg, en jij ook, Susara, maar kapotmaken laat ik me niet, dat beloof ik mezelf.

‘We moeten trekken,’ zegt vader Andries weer.

‘Naar het noorden,’ zegt Jozef.

‘Naar Oost-Afrika,’ zegt Stephanus.

‘Stilte,’ beveelt vader Andries. ‘We praten te veel en we weten te weinig. Jozef, jij en Karel moeten maar eens naar Natal. Daar is volgende maand een vergadering waar een vent van Marsden komt vertellen over concessies in Brits Oost-Afrika.’

‘Brits!’ snijdt Susara’s stem over tafel. ‘Weer onder Brits bestuur? Waarvoor hebben we dan eigenlijk gevochten? Toch zeker niet om nu naar een ander gebied van de veroveraar te trekken?’

‘Daar is de situatie heel anders. Het land ligt open en er worden heel veel concessies afgegeven. Volgens de berichten is de Britse regering op zoek naar kolonisten; ze beloven land en geldelijke steun. We zullen daar weer eigen baas zijn.’

‘Loop je hier al lang over te denken, Andries?’ vraagt moeder Sophia zacht. ‘Wat moet er dan van de kinderen van onze kinderen worden? En van Rensburgdrif, ons familiebezit in dit land? Onze taal en onze kerk? Moeten we dat allemaal maar gewoon opgeven?’

‘We blijven Boeren. We zullen daar onze eigen kerken en scholen stichten.’ Het klinkt bijna smekend. ‘Als we met een grote groep gaan, moet het lukken.’

Haar ogen glanzen in het kaarslicht, maar ze blijft haar man strak aankijken. ‘Onze voorouders waren trekkers, Andries. Wij zijn niet minder moedig dan zij.’ Het is lange tijd stil. ‘Ik denk dat we eerst meer informatie nodig hebben. En ondertussen houden we onze gedachten voor ons.’

Nog altijd heeft moeder Sophia iets wat haar van de andere Van Rensburgs onderscheidt. Alsof ze meer weet en verder ziet.

Vader Andries glimlacht stroef, maar zijn ogen zijn zacht. ‘Laten we bidden.’

De gezichten van mijn tafelgenoten staan stug en hun ogen zijn neergeslagen zoals het hoort, maar ik kan niet meebidden. De woorden rollen over me heen, even zwaarmoedig en somber als ik me voel. ‘Zegen, Vader.’ Wat heb ik daaraan als ik het gevoel heb dat Hij mij verlaten heeft?

Onze grond verlaten. Het land uit. Als een kudde vee die nieuwe weidegrond zoekt. Het gehuil van de wind dringt door tot in mijn ziel.

Zijn de Boeren dan gedoemd om voor eeuwig trekkers te blijven? Eerst uit Europa, over de zee. Daarna de Grote Trek, nog maar nauwelijks zeventig jaar geleden. Altijd in gevecht met de elementen, met de grond, met de oorspronkelijke bewoners, met de overheid. En met de Engelsen.

Hier aan de planktafel bij de Van Rensburgs durf ik niet te zeggen dat er toch ook goede Engelsen zijn. Ook al was Jonathan Tremayne maar een van de bijna vijfhonderdduizend Kakies die hier kwamen vechten, hij heeft me verteld dat er nog veel meer Britse soldaten waren die hier helemaal niet naartoe hadden gewild. Meer dan honderdduizend Engelsen zijn gewond geraakt en her en der door het land liggen tweeentwintigduizend Engelse graven.

Ik hoor het Susara al zeggen: ‘En die zevenduizend Boeren dan die op het slagveld zijn gesneuveld? De schande van de zesentwintigduizend mannen, vrouwen en kinderen die in de concentratiekampen zijn omgekomen?’ Ja, Susara, ik rouw om hen allemaal – zelfs om de bedienden in de kampen van de zwarten. We hebben allemaal verloren.

‘Kom, Francine, je moet niet zo in het donker blijven zitten, ga liever naar bed.’ Dat is Lenies zachte stem.

‘Ik kom eraan.’

Het gesnuif van Susara in de keuken zal als schimpscheut bedoeld zijn, omdat ik niet help afruimen. Ze klopt de droogdoek uit. Eén keer. ‘Wat…’ Twee keer. ‘… een moment om hier aan te komen zetten.’

De anderen ontwijken mijn blik. Hun bewegingen zijn traag en hun stemmen gedempt; niemand heeft zin om de wind te trotseren en zijn slaapplaats op te zoeken.

De wind bedrukt mij ook. ‘Welterusten, allemaal.’

‘Welterusten, Francine.’ Ze kijken me niet aan.

Mijn neus begint te lopen van de kou en mijn dunne sjaal helpt helemaal niets. De gestalte in de schaduw onder de peperboom verraadt zich door de geur van pijptabak.

‘Ben jij daar, Karel?’

Hij klopt zijn pijp uit tegen de stam; de vonken vliegen alle kanten op. ‘Ja.’

‘Ga je met me mee? Alsjeblieft?’

Ondanks de duisternis weet ik dat zijn rug verstrakt van afkeer om mijn woorden. ‘Er valt niks te praten,’ bromt hij.

‘Jij hebt zomaar je conclusies getrokken…’ Ik pak zijn hand. ‘Dat is niet eerlijk.’

‘Dat ik het me moet afvragen is al erg genoeg, Francine.’

‘Het kwam door de omstandigheden!’

Hij maakt zijn hand uit mijn koude vingers los. Het is alleen aan de jarenlange strenge opvoeding van moeder Sophia te danken dat hij met me meeloopt naar de oude waskamer.

‘Moet ik vannacht weer alleen slapen?’

Zijn antwoord komt zacht. ‘Waarom maak je het me toch zo moeilijk, Francine?’

‘Je bent toch mijn man.’

‘En jij was dat vergeten.’ Zijn stem is ijziger dan de wind. Hij heft zijn gezicht naar het flauwe licht van de sterren.

Net als elke avond struikel ik over de ongelijke steen bij de ingang. Verblind door mijn tranen kan ik nergens de blaker en de tondeldoos vinden. Achter mij wordt de zinkplaten deur dichtgegooid.

Toen ik nog klein was, kroop ik ook altijd zo onder het donzen dekbed en sloeg dan mijn armen stijf om mijn lijf. Toen was ik Francine, enig kind van Charl en Maria Labuschagnevan Lydenburg. Geboren uit oude mensen, al in de veertig, een eenzelvig kind met weinig vrienden. Een beetje te dik ook. Als dochter van de magistraat werd ik uitgescholden voor verwend nest, vanwege mijn mooie kleren en mijn vele gouvernantes. ‘Moet je dat toch zien,’ zei tante Ella Kruger en dan kon ze zo minachtend haar neus ophalen. Verwend – hoezo? De mooie rokken moesten mijn mollige figuur verbloemen en de gouvernantes moesten proberen me af te helpen van mijn verlegenheid, die meestal voor arrogantie werd aangezien.

Ik heb op vaders schoot leren lezen uit boeken met nieuwe leren omslagen en vlindervleugeldunne bladzijden met een gouden randje, en met de geur van zijn pijptabak in mijn haren. Later was daar miss Thompson met haar verzameling Shakespeare en Dickens waaruit altijd een zweempje van haar eau de cologne opsteeg; en mademoiselle Vernière, wier knoflookadem zelfs in het Franse grammaticaboek bleef hangen. Grappig dat in de buitenlucht die geur vervloog – of werd hij misschien slechts overvleugeld door de verflucht van mijn kunstlessen? Wat was ze altijd snel in tranen over mijn ‘très bonne’ schilderijen. Het ergst van alles mis ik de pianolessen van Herr Von Diemen met zijn droge kuchje. Voor we konden beginnen, stak hij altijd eerst zijn neus in moeders kas met theerozen.

Later werd ik Francine, de vrouw van Karel van Goedgevonden. De moeder van Adriaan. Adriaan, met handjes die je zelfs met zeep niet schoon kreeg, met zijn lijfje dat rook naar stof en gras en jongetje. Adriaan, achter de piano: ‘Luister eens, moeder Francine, ik speel onweer, ik speel een kanon!’

In de herfst van 1901 was de oorlog al heel wat maanden oud. Als ik ’s avonds in de woonkamer van Goedgevonden voor de kachel zat, zocht ik Karels gezicht in de vlammen, en luisterde ondertussen met gespitste oren of ik soms hoefgetrappel hoorde. En wanneer dat kwam, en de zadelzakken weer gevuld waren met beschuit en gedroogde perziken, was er amper tijd voor een haastige omhelzing en een knuffel voor Adriaan. Niet dat het gaf, want ik wist dan tenminste dat mijn knappe man nog leefde. ‘Het commando wacht,’ fluisterde hij in mijn haren en weg was hij weer. En als de mist die komt aanrollen over de velden omhulde mij opnieuw de eenzaamheid.

In april van dat jaar trok een komeet een lange streep langs de nachtelijke hemel – een voorteken? ‘Klik-klik-klik,’ deden ’s avonds de breipennen van moeder Maria. Wanneer ik pianospeelde, wendde zij haar gezicht af en veegde tersluiks de tranen weg. Ze huilde om de verloren veldslagen, om vader die niet meer leefde en om de dood van allerlei bekenden. Om generaal Botha die in Middelburg de voorwaarden voor overgave had afgewezen. Om Kitchener die vervolgens vastbesloten was ons volk op de knieën te dwingen met blokhutten en kilometers prikkeldraad om de burgers in toom te houden. En boven alles huilde ze om de kampen, waar tallozen van onze geliefden stierven, ook al waren wij tot dan toe gespaard gebleven.

Waarmee kon ik haar troosten? De Kakies zouden ons wel ongemoeid laten: twee vrouwen en een klein jongetje op een boerderij hoog in de heuvels boven Dullstroom. Dat dacht ik tenminste – tot die ijskoude ochtend in mei.

‘Daar komen ruiters aan, Francine!’ roept moeder Maria.

In het kippenhok achter het huis kom ik veel te snel overeind. Ik vergeet de punten van mijn schort vast te houden. De eierschalen knarsen onder mijn laarzen en het eigeel druipt in het stro. Het lukt me niet om al rennend mijn schortbanden los te knopen. Tegen de tijd dat ik bij het woonhuis ben, rijden de paarden van de Kakies al rondjes over het erf.

De joiner{2} op de wagen heeft koude ogen, even koud als de ijle, blauwe lucht. ‘Alle Boerenvrouwen moeten weg, jullie ook. Jullie helpen de commando’s.’

‘Ik geef alleen mijn man te eten. Dat is geen overtreding.’

‘Pak je bullen. Jullie gaan het kamp in.’

Tien minuten om beddengoed en eten bij elkaar te zoeken. Moeder Maria propt wat warme kleren in een mandje en rolt drie dekens op. ‘Denk aan de medicijnen, Francine, en aan de sieraden en papieren in je valies.’ Zonder dat ik het wist, heeft ze na ons laatste bezoek aan het dorp de blikken trommel volgepakt met borden en bestek, met de pot en de ketel, beschuit, biltong, suiker, koffie, zeep en kaarsen. Een in papier gewikkelde homp vet van gebraden vlees stopt ze in de meelzak, bij de broden die ze gisteravond nog gebakken en ingepakt heeft; het vet smelt tegen het nog warme baksel. De geur van zuurdesem vult het huis. Vlug stop ik in het voorbijgaan nog wat gedroogde en gesuikerde vruchten in mijn schortzak; voor mijn kleine Adriaan.

Hij en moeder zitten al op de wagen, maar ik blijf talmen in het voorhuis. Dwars door het lawaai van geschreeuwde bevelen, hoefgetrappel, honden en kippen heen hoor ik muziek in de voorkamer. Hoe durven ze! Achter de piano zit een Kakie met rood haar en sproeten; zijn helm ligt naast hem op het bankje. ‘Liebesträume’ speelt hij, zo mooi dat het niet anders kan of de engelen zijn tot tranen geroerd.

Een van zijn kameraden duwt me opzij, stapt naar de piano toe en gooit er een brandend stuk hout op. De klavierlap die moeder nog heeft geborduurd vat dadelijk vlam en de geur van paraffine brandt in mijn neus.

‘Out!’ schreeuwt de pianist tegen mij. ‘Out!’

Buiten maakt een bajonet een eind aan het woedende geblaf van onze hond. Een lange, jankende uithaal en dan is hij stil.

De wagen rijdt weg. Adriaans hoofd ligt tegen mijn borst en moeders hand ligt in de mijne. Onze ogen tranen van de rook, onze kelen zijn rauw. De rookpluim achter ons is als een offer aan de duivel en in de zwarte lucht cirkelen vogels voor het allerlaatst boven de akkers van Goedgevonden.

Om de ruïne van Rensburgdrif huilt nog altijd de wind. ‘Kou,’ roept de nachtuil op het dak van de waskamer, bijna pal boven mijn bed, ‘kou-kou.’ Ergens klappert een losse zinkplaat.

De Van Rensburgs liggen vast en zeker te slapen en anders piekeren ze over de trek; voor de oorlog was Rensburgdrif hun trots en glorie. Waarover zouden vader Andries en moeder Sophia vanavond anders praten in hun bed in het koetshuis? Zachtjes natuurlijk, want aan de andere kant van de dunne muur zijn Susara en Juliana vast al in slaap gevallen. Liggen Lenie en Jozef nu in elkaars armen?

En Karel – ligt hij ook met open ogen te piekeren, over de vraag of hij me mee zal nemen? Of hij me weer tot vrouw kan nemen als we de armoede en de vernedering maar ver genoeg achter ons hebben gelaten? In het bijgebouw waar hij slaapt, zal het net zo donker zijn als hier bij mij – er zit maar één raampje in.

De paar zilverstukken die ik op Goedgevonden heb weten te redden, liggen niet langer te blinken op de plank langs mijn veldbed. Geen licht of lucht dringt er door de dikke grasmat die als een luik de raamopening afsluit. En het is hier net zo bedompt als in de tent in het concentratiekamp van Middelburg.