Stephen D. Teeuwen

Dochter van Juda

Roman

UITGEVERIJ MOZAÏEK ZOETERMEER

Ontwerp omslag Wil Immink
Illustratie omslag Frederic Leighton/Getty Images
Ontwerp/dtp binnenwerk Gerard de Groot

ISBN 978 90 239 1040 4

NUR 301

© 2010 Stephen D. Teeuwen

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijmozaiek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 239 9320 9

Hij heeft jou, mens, gezegd wat goed is,
je weet wat Jahwe van je verlangt:
niets anders dan recht te doen, trouw te betrachten
en nederig de weg te gaan van je God.
Micha, achtste eeuw v. Chr.

Bepaalde dingen weet je. Althans, die kun je weten. Niet door het soort voorkennis waarnaar de sterrenkundigen en offerschouwers speuren, een schijnkennis die teert op angst voor de toekomst en de ijdele hoop dat je met de juiste inlichtingen de goden te slim af kunt zijn. Maar door het soort kennis dat je verwerft wanneer je durft te worden wie je ten diepste bent, een kennen dat de ene God Jahwe al in je weefsel heeft vervlochten toen hij je in de moederschoot formeerde: niet verankerd in het weten van dingen maar in het wezen van de dingen, niet in de weetsels van mensen maar in het weefsel van het al - een verstaan dat meer samenhangt met de oorsprong en de bestemming van de dingen dan met menselijke waarnemingen, meningen en veronderstellingen. Het hart van een mens berekent zijn weg, maar God richt zijn schreden.

DEEL I

1

Jeruzalem, achtste regeringsjaar van Hizkia, koning van Juda

Ze ging vroeg naar haar slaapmat die avond. Niemand in het huis sliep; na wat er die middag was gebeurd zou er in dit huis nooit meer iemand slapen zoals er tot dan toe geslapen was. Het brood was smaakloos geweest en de mand stond nog halfgevuld op tafel toen vader zich oprichtte en de handen ophief voor het avondgebed. Maar zijn armen staken krachteloos ten hemel en er kwam geen woord uit zijn mond: geen enkel gebed was opgewassen tegen de overweldigende leegte van deze avond, noch van de avonden die komen zouden. onverrichter zake liet hij de handen zakken en adviseerde zijn gezinsleden zich maar over te geven aan de goede scheppingsorde van Elohiem, waarna hij zelf richting zijn slaapvertrek schuifelde.

Haar broertje begon weer te huilen en vroeg of hij bij vader en moeder mocht liggen. Alle drie verdwenen ze, eerst vader, toen moeder en broertje, samengesmolten in hun tranen. Haar oudste broer was naar het avondoffer en zou daarna naar zijn eigen gezin terugkeren; de tweede bleef zwijgend in de vensterbank zitten, een vormeloze gedaante met achter zich de toeslaande schemering. op haar slaapmat wachtte ze tot de geluiden buiten wegebden - voetstappen, pratende voorbijgangers, een kirrende duif. Ze wachtte tot haar eigen lichaam ophield met woelen en ook haar innerlijk tot kalmte was gekomen, het punt waarop ze in slaap had kunnen vallen als ze van plan was geweest zich over te geven aan de goede scheppingsorde van Elohiem en aan het verlies van haar zusje. Maar in haar hart had ze zich al overgeleverd aan iets anders: het besluit dat zich in haar gevormd had, of liever het besluit waaromheen zij zich met ziel en lichaam had gevormd, alsof het er vóór haar al was en zelfs zonder haar ten uitvoer had kunnen worden gebracht. Ze ging overeind zitten, wachtte op het oplossen van de geluiden die haar bewegingen veroorzaakten. Stilte in huis en straat. Ze ging op haar knieën zitten, streek het slaapkleed met twee handen recht, stond op. In de hoek van de kamer lag het andere kleed, een riem eromheen, waarin ze die middag een gevulde waterzak, een extra tuniek, een brood en een buideltje koperstukken had opgerold. Ze pakte het op, hing een vrije lus van de riem over haar schouder. Met de andere hand raapte ze haar sandalen van de stenen vloer.

Gestommel in het slaapvertrek van haar ouders, gedraai. Een schaduw van twijfel kwam en ging. Ze stak haar hoofd uit het venster en keek in beide richtingen de Wielenmakerssteeg in, tilde het ene, daarna het andere been over de vensterbank totdat ze in de opening zat, draaide zich om zodat haar lichaam op haar polsen leunde en liet zich zakken tot haar voeten een groot houten wiel raakten dat buiten tegen de muur geleund stond. Onder haar gewicht begon het te draaien en ze bewoog behendig mee tot het haar bij de grond bracht. Ze keek even naar het grote rad, legde haar beide handen op de velg, zette het rechtop en gaf het een duw zodat het waggelend en zacht knarsend het steegje in rolde. Toen ze het tegen de muur hoorde kletteren - een van die stadsgeluiden die omwonenden zouden horen zonder erbij stil te staan - was ze de steeg al uit, de hoek om. Bij een kruising hield ze in, wachtend tot de stilte haar weer inhaalde, de blote voetzolen geluidloos op de plaveien. Een paar stegen door en ze kwam bij het greppeltje dat onder de stadsmuur doorliep. Diepere schaduwen hier. Voor haar voeten een poel met donkergroene drab. Bij het naderen vloog de stank van rottende etensresten en hondendrek haar als een opgeschrikte nachtgeest in het gezicht. Met gesloten mond plaatste ze een voet op een platte steen en sprong; de stankgeest fladderde nog om haar heen, maar in haar gezicht voelde ze nu ook de milde warmte die van de stadsmuur afstraalde. De adem nog ingehouden trok ze haar kleed op tot aan haar bovenbenen, stapte in de droge greppel en bukte. Uit een ooghoek zag ze nog net in een raam hoog achter zich het schijnsel van een olielamp waarmee iemand probeerde de nacht op afstand te houden. Zij niet, ze bukte en kroop het riekende gat in.

Adem. Ze was buiten. De stilte hier was, zoals altijd, anders. Ruimer, rustiger. De duisternis zachter en levendiger. Krekels ritselden, de lucht bewoog, de sterren schouwden, landschapsvormen dreven voor haar ogen en even dreef ze mee. Een paar passen brachten haar bij de struiken langs de weg, waar ze stopte om haar sandalen onder te doen. Een blik in beide richtingen en ze glipte de weg over en begon aan de afdaling van de rotsige helling.

Zoals ieder die zich een doel heeft gekozen haastte ze zich, hoewel ze wist dat ze een groot stuk van de weg afsneed en tijd genoeg had. Nog voor de dageraad, toen de stad al drie heuveltoppen achter haar lag, zag ze in een dal beneden zich langs de weg het vuur waaromheen ze hun kamp hadden opgeslagen. Ze klauterde langs struiken en rotsblokken omlaag. Vlakbij gekomen stopte ze achter een rotspartij, bad een gebed om de voorspoed die ze in haar jeugdige Godsijver als vanzelfsprekend verwachtte en stapte naar voren.

Het kamp was groter dan ze had gedacht. Tussen de sla- pende reizigers werd ze niet eens opgemerkt. Ook toen ze op de dichtstbijzijnde wacht afliep, die geeuwend op een steen de laatste en moeilijkste nachtwake probeerde door te komen, was de reactie op haar gefluisterde begroeting niet meer dan milde irritatie. Ze verstond zijn Assyrisch niet goed, maar hij zag haar kennelijk aan voor een van de jonge dames die meereisden: hij siste haar iets toe, gebaarde haar dat hij niet lastiggevallen wilde worden. Ze keerde zich om naar het vuur en de slapende gedaanten eromheen, waar ze met kalme bewegingen en wakkere, zoekende ogen, tussendoor stapte. Daar lagen ze, te slapen als kinderen. Die daar, dat moest haar zijn. Ze tilde de rol van haar schouder en legde die op de grond, trok haar kleed iets op en knielde vlak naast haar zusje. De bewaker keek haar kant op. Ze ging liggen en wachtte, met het vertrouwde ademen van Libi in haar oren.

Het donker werd al grauwer toen er verderop in het kamp mensen in beweging begonnen te komen. De wacht was gaan staan, een paar andere soldaten kwamen kreunend en mompelend overeind. Ze legde haar gezicht vlakbij dat van Libi, plaatste een hand op haar schouder en fluisterde: 'Libi.'

Libi's mond en wenkbrauwen bewogen, ze kneep haar ogen dichter toe voordat ze de ochtendschemering door haar wimpers heen naar binnen liet. 'Libi, je moet volkomen stil en rustig zijn, hoor je me?' Terwijl ze met haar ogen de bewegingen in het kamp gadesloeg wreef ze zacht over haar zusjes schouder. 'Ik ben het, Sjir'el. Je moet volkomen stil en rustig blijven.' Het kostte Libi moeite om wakker te worden, maar toen ze de stem herkende ging haar gezicht ineens open. Alsof ze op slag van blindheid was genezen. 'Hè...?' Ze legde een vinger op haar lippen, wreef hard over haar schouder. 'Sssst, je moet stil zijn, hoor je me?'

'Ja, maar...' Libi ging overeind zitten, de steile haren in alle richtingen over het gezicht.

'ik ben gekomen om je te bevrijden. Maar je moet precies doen wat ik je zeg. Precies, begrijp je?' 'Ja, maar.' Ze begreep er niks van. Aan de andere kant van het kamp nam de bedrijvigheid toe. Gemompel van ontwakende soldaten ging over in praten, het zitten en rekken veranderde in doelgerichte handelingen: schoeisel werd aangetrokken, kleden opgerold. Achter de mannen stonden wagens en een paar huifkarren. Paarden die hun grote hoofden ophieven, nieuwsgierig naar wat het daglicht brengen zou. 'Het allereerste wat we moeten doen is Jitra en de andere drie wakker maken en zeggen dat ze niks moeten verklappen. Ik ga die Assyrïers zeggen dat ik toevallig op jullie kamp ben gestuit en een dag of wat wil meereizen omdat ik dezelfde kant op ga. Kom. ik maak Jitra en Liraz wakker, jij de anderen.'

De bevreemding op Libi's gezicht kreeg een gepijnigde trek. Dadelijk ging ze huilen, of tegensputteren. Sjir'el greep haar zusjes beide handen vast. 'Doe alsjeblieft wat ik zeg. Het is je enige kans.'

Ze wekten de andere meisjes. Uitgeput door het afscheid van de dag ervoor en de eerste dag en nacht van de reis, beseften ze in het grijze schemeren amper wat er gaande was, waardoor Sjir'el weinig moeite had hen te overtuigen dat ze rustig moesten zijn en doen alsof ze haar niet kenden.

Ze liet hen bekomen, pakte haar eigen rol en liep naar de soldaat die ze als eerste had geprobeerd aan te spreken. 'Ik wil graag met jullie meereizen.'

De man keek haar onbegrijpend aan. Ze probeerde het in het Aramees. Nog geen respons. Hij keek om zich heen, gebaarde een ander om te komen, die enigszins geërgerd de kan die hij in de hand hield op een steen zette en kwam.

'Wat is hier aan de hand?' Hij sprak Hebreeuws. Ze wist wie het was.

'Ik wil graag met jullie meereizen.' Ze hees haar rol wat hoger op de schouders.

'Meereizen?'

'Hooguit een dag of twee.' Het was niet gelogen. Langer zou het niet duren, dacht ze. 'Ik ben jullie gisteravond achterop gekomen en heb hier met toestemming van jouw soldaat geslapen.' Ze wees in de richting van de andere meisjes. 'Ik moet ook naar het noorden.' De man stond voor haar met de handen op de heupen, haar gestalte in zich opnemend. 'Ik ken je ergens van. Familie van een van de vorstendochters?' 'Vorstendochters? Die daar?'

In de sluwheid die in zijn ogen kroop zag ze dat haar toneelspel niet werkte. Hij lachte en gaf zonder zijn ogen van haar af te nemen een bevel aan de soldaat naast zich, die meteen wegliep. 'Dus je bent ons achterop gekomen.' De soldaat kwam terug met een ander, aan zijn kleding te zien een overste. Terwijl die haar de maat nam wisselde hij in het Assyrisch een paar woorden met de Judeeër. Hij zei iets waarop zowel de Judeeër als de soldaat knikten, draaide zich om en liep weg. De soldaat liep een paar passen weg, bukte om iets op te rapen en kwam terug met een touw in de hand.

'Je mag mee', zei de Judeeër. 'Aan een touw.' Hij keek haar aan. 'Ik hoop voor je dat dit goed afloopt.' Toen keerde hij zich om en liep weg.

De soldaat had haar intussen om haar middel gepakt. Ze probeerde vergeefs zich aan de grote armen te ontworstelen. Hij riep een ander bij zich, die lachend het touw overnam en één uiteinde strak om haar enkel begon te binden. Ze gaf hem een schop en kreeg een klap van zijn vlakke hand op de zijkant van haar gezicht. Een achterwaartse kopstoot tegen de kin van de ander leverde haar een tweede klap op. De tweede soldaat had haar voet klem en trok het touw aan. Ze zei niks. Toen het haar enkelhuid open schaafde haalde ze met de andere voet hard uit. De soldaat greep ook die voet vast en draaide haar enkel langzaam om tot ze ophield met spartelen. Ze zat vast.

Van een afstand hoorde ze de Judeeër. 'Je mag meereizen, maar ze verwachten wel goede manieren.' De eerste soldaat zette haar op de grond, nam het vrije uiteinde van het touw in een hand en trok haar mee naar een huifkar, waar een ander bezig was twee paarden voor te spannen. Hij knoopte het vrije uiteinde aan het achterschot vast en liep weg zonder iets te zeggen. Zo voelde het dus om een stuk vee te zijn, of een slavin. Ze glimlachte. Van deze slavin hadden ze nog een aardige verrassing tegoed. Ze besloot nog niets te ondernemen, maar haar kans af te wachten.

Korte tijd later begon de groep zich onder bevelen van de overste te verzamelen en in beweging te komen. Onder de huif door zag ze een man op de bok klimmen. De met zakken en kisten beladen kar kreunde. Hij gaf de trekpaarden de teugels en hortend kwam het voertuig in beweging. Ze pakte de waterzak die ze los over haar andere schouder had gehangen en dronk, terwijl de wagen uit de berm de weg op wiegde en de paarden snuivend en wispelend met oren en manen ergens midden in de stoet hun ritme vonden. Nadat ze gedronken had hing ze de zak aan de kar.

Met de zon die boven de berghellingen uitkwam klom de temperatuur. Ze weigerde de vermoeidheid in haar lichaam naar haar hoofd te laten stijgen. Wat is er zo moeilijk aan lopen?

Halverwege de ochtend hield de stoet halt. Ze klopte het stof uit haar kleed en trok haar stram geworden benen één voor één op, boog haar rug naar achteren, ging op de zandweg zitten, de ogen gesloten. Vervagend geluid van roepende en pratende soldaten, voetstappen, snuivende paarden. Hooguit twee dagen? Nog deze avond zou het voorbij zijn. Haar God Jahwe{*} had haar meer dan voldoende kracht ter beschikking gesteld om deze vernedering van haar volk en familie om te keren in een overwinning. Ze voelde de kracht dwars door de stramheid van haar voeten en benen en het kloppen van haar hoofd heen stuwen. De verbondenheid met haar God was, zoals het Hooglied zei, ontembaar als rivieren, hard als de poorten van het dodenrijk. Even sterk als hijzelf, Jahwe, de God der goden, want hij was het immers die de verbinding met haar voorvaderen en met haar gelegd had, die haar als meisje al geroepen had om hem te dienen en nu het teken had gegeven dat het tijd was - Jahwe, voor wie Assyrië slechts stof in de waagschaal was. Een kiezelsteen op de koninklijke weg.

Zijn eigen vuur was het dat in haar was gaan branden die dag waarop zijn woorden voor het eerst tot haar kwamen en haar een levensbestemming gaven. Het was hetzelfde vuur dat ze voelde oplaaien bij de gedachte aan het gelaat van haar moeder en broers - en vooral dat van haar vader - bij het afscheid van Libi. Na al vaders zorgvuldig onderbouwde pleidooien tegen de uitruilpraktijken, en zijn steunbetuigingen aan de striemende Godsspraken van die zoon van Amoz, was hij op het moment dat het erop aankwam teruggeweken als alle anderen, Jahwe vergeve het hem. Teruggeschuifeld in zijn priesterswereld die bestond uit woorden en rituelen ontdaan van hun Godskracht en de gezichten van hen die ziende blind zijn. Toen aan het hof haar vaders laatste argument terzijde was geschoven door de o zo begripvolle hoge heren van Jeruzalem met hun stroperige verontschuldigingen had hij zich er domweg bij neergelegd. En ook toen gisteren het moment kwam dat Libi daadwerkelijk werd meegenomen had hij geen hand uitgestoken, geen vinger, geen vingerkoot, geen nagel. Waar was toen de kracht van zijn geloof in de hulpvaardigheid van de allerhoogste God? Ze hekelde de verdorvenheid van de scepterzwaaiers die de uitruil bezegelden, die dit kinderoffer vergoelijkten als een noodzakelijk kwaad om de Assyrische oppermacht te paaien: af en toe een paar zonen en dochters, wat spullen - veelal betaald uit de belasting van de armsten - in ruil voor een vredig en althans voor sommigen welvarend Juda. Vrede, vrede, maar er is geen vrede, zeker niet voor wie verontwaardigd zijn over de gruwelen van de buitenlandse kinderofferpraktijken maar intussen familie en volk aan de goden uitleveren omwille van hun eigen gerief: kinderen voor geld, vorstendochters voor handel, de zwakken voor de sterken. Ze voelde de adem van Jahwe in haar longen kolken. Onrecht en dwaasheid. Een os kent zijn eigenaar, een ezel de kribbe van zijn meester, maar - hoe zei de zoon van Amoz het ook alweer? - mijn volk kent niemand.

Vee op de heuvels, ze zag het in haar herinnering, vee dat 's avonds haast vanzelf, met slechts de minste aanmoediging, tevreden terugkeert naar de veiligheid van de kooi en van de herdersjongens.

Het was donker voor haar ogen. De zon brandde in haar nek. Ze moest wat drinken, ze was moe. 'Je mag achter op de kar.'

Ze schudde zichzelf wakker. Het was de stem van Jitra. Ze keek op.

'Ik weet niet wie je bent', vervolgde Jitra met een vette knipoog, 'maar ik heb toestemming gevraagd aan onze begeleider om je wat eten en drinken te geven. Hij is zo slecht nog niet. En de Assyriërs trouwens ook niet. Als je maar een beetje goede wil toont. Water?' Ze pakte haar eigen waterzak. 'Ik heb nog.' 'Hè, wat hebben ze met jou gedaan?' Jitra boog naar haar gezicht toe om het van dichterbij te bekijken. 'Je hebt bloed aan je lip. En je mond is aan die kant gezwollen.' Ze streek er met een vingertop langs, voelde een warme druppel onder een korstje opwellen. 'Het is niks.' Ze likte de bloeddruppel van haar vinger.

Op hetzelfde moment verschenen de andere meisjes. Libi zag bleek.

'Er is niks aan de hand, goed? Gewoon blijven doen alsof je van niks weet. Ik ga ons hieruit bevrijden. Jahwe zal ons helpen.' Ze strekte haar arm. 'Geef me even een hand.' 'Je enkel is ook al bebloed.'

Ze keek naar beneden, haalde de schouders op. Als een schrammetje de prijs was die betaald moest worden om Libi en de anderen tegen een zedeloos leven aan het Assyrische hof te beschermen kwamen ze er met elkaar goedkoop vanaf.

Geroep. Vooraan de stoet beweging. Een groep cavaleristen passeerde hen in de berm, de flanken van de paarden bezweet in de hitte van de dag. Ze dronk wat, kauwde op een broodkorst van Jitra. De kar bewoog, stond weer stil langs de kant van de weg. In een wolk van stof kwamen nog meer ruiters voorbij draven. Ze had die ochtend niet gezien dat het er zoveel waren. De belastingen en geschenken voor Sargon, koning van Assyrië, werden goed bewaakt. Toen het stof verwaaid was zag ze dat twee van de ruiters achter hen op de weg stilstonden. De hekkensluiters. Een van de twee paarden schudde lui het hoofd. Zijn berijder riep de wagenmenner iets toe en de huifkar rolde langzaam de weg op.

Jitra en de anderen klommen erop. 'Ik zou er maar snel bij op springen als ik jou was. Het mag.'

Ze keek achterom naar de twee soldaten en hees zich over het achterschot in de kar, het touw nog aan de enkel.

Ze hoorde geen stemmen meer. Het kreunen van de wagen en het knerpen van de houten wielen over de grindweg vulden haar hoofd met een loom soort geluid dat veel op stilte leek. onder de schaduw van de huif leunde ze tegen een graanzak aan en sloot haar ogen. De ontvangst was anders verlopen dan ze had verwacht, maar het had haar niet gedeerd. Kan de oogappel van de allerhoogste God iets deren? Ze viel in slaap. Toen ze wakker werd bevonden ze zich in onbekend terrein. Het kon zijn dat ze Juda al uit waren, nee, het was Noordwest-Juda. Libi sliep, de rest zat voor zich uit te staren. De zon hing halverwege de westelijke hemel en toen ze achter een overhangende rotswand vandaan kwamen waar zich naar rechts een ravijn opende voelde ze de westelijke wind in haar gezicht. De adem van Jahwe. Ze maakte haar zusje wakker. 'Doe alsof we gewoon kletsen, dan vertel ik wat we gaan doen', zei ze en alsof ze al vele veldslagen en ontsnappingen had overleefd ontvouwde de door God zelf geroepen priesterdochter haar geniale plan.

'Je bent gek, ik heb het altijd al gezegd.' Jitra, twee maanden ouder dan zij, was de eerste die reageerde. 'Hoezo?'

'Je denkt toch niet dat wij zomaar kunnen wegsluipen onder de ogen van een leger Assyrische soldaten? Het is onmogelijk.' Ze rolde met haar ogen.

'Het kan me niet schelen hoe onmogelijk het is. Met de hulp van Jahwe is alles mogelijk. Ken je je geschiedenis niet?'

'Ik dacht meer aan m'n toekomst', zei Jitra. 'We gaan naar Assyrië, nou en? Natuurlijk zullen we onze families missen en zal het soms moeilijk zijn. Maar ze zijn hier hele- maal niet slecht voor ons en we hebben tenminste elkaar nog. Bovendien is het allemaal uitvoerig besproken, je eigen ouders hebben ermee ingestemd. De lotstenen zijn nu eenmaal zo gevallen.'

'Gelukkig wisten de vroegere leiders van ons volk beter dan ons uit te leveren aan onze vijanden,' siste Sjir'el. 'Ach, vroeger, wat heb je daaraan! De Assyriërs bieden goede opleidingen, levensonderhoud en wie weet als je je fatsoen bewaart wel een hooggeplaatste vent om mee te trouwen en kinderen te krijgen. En dat in ruil voor een vrij Juda. Kijk naar je eigen zusje. Met haar verstand en taalgevoel kan ze in Assyrië veel meer bereiken dan in Juda. Onze toekomst, of in elk geval de mijne, ligt daar' - ze wees met een duim achter zich in de richting van waar de stoet voorttrok - 'en die ga ik niet op het spel zetten door een of ander wild Sjir'el-plan uit te voeren. Bovendien, al zou het je lukken om ons weer thuis te brengen, ze komen ons een dag later zo weer ophalen - en dan met geweld. Is dat wat je wilt?'

Sjir'el hield zich in. 'Prima, Jitra. Ik had zoiets van jou wel kunnen verwachten.' Ze keek naar de anderen. 'Wat doen jullie?'

Bij de eerste ontsnappingspoging die avond werden ze alle vijf - inclusief Jitra die uiteindelijk toch was meegegaan in plaats van als enige achter te blijven - nog voor ze goed en wel het kamp de rug hadden toegekeerd gesnapt door twee soldaten die kennelijk in een wijde boog om het kamp heen patrouilleerden. De andere vier gaven zich meteen gewonnen, Sjir'el pas na een mislukte vluchtpoging waarbij ze haar scheenbeen openhaalde aan een rotspunt en een klap op haar achterhoofd kreeg met de achterkant van een Assyrische werpspies. Terug in het kamp werden de andere vier zonder plichtplegingen in de huifkar gestouwd. Sjir'els handen wer- den achter haar rug gebonden voordat ze op de grond naast het kampvuur geduwd werd. Ze wilde net haar gebed om voorspoed gaan herhalen toen ze een schop in haar ribben kreeg. Zich verbijtend draaide ze zich weg tot ze aan de voetstappen hoorde dat de soldaat bij haar vandaan liep. Ze wachtte een poos, de ogen toegeknepen tegen de pijnlijke schaafwond op haar scheen. Toen ze een tijdje niks had gehoord dan het knetteren van het vuur en de geluiden uit het soldatenkamp rekte ze zich voorzichtig uit.

In de stoeipartijen met haar broer en de andere jongens had ze de nodige dreunen en kniestoten geïncasseerd, maar het was zelden veel meer dan kinderspel geweest - met uitzondering misschien van die ene keer dat hij haar zo hard tussen de benen had geschopt dat het een paar tellen volledig zwart werd voor de ogen en hij eindelijk, voor één keer, slaag kreeg van zijn vader. Ook de tuchtiging door haar vader was trouwens mild in vergelijking met hoe er hier gereageerd werd: serieuze klappen als deze had ze van hem nooit gehad. Maar terwijl ze zich uitrekte stelde ze vast dat de pijn minder erg was dan ze zou hebben verwacht. Haar ribben waren al nauwelijks meer gevoelig. Her en der was haar lichaam wat gekneusd, maar het zou haar niet tegenhouden.

Ze draaide zich op haar andere zij en keek rond. Geen wachter te zien. Hoewel haar armen nog altijd achter haar rug waren gebonden, lukte het haar overeind te komen en in de schaduw van een van de wagens te strompelen. Daar wachtte ze. Geen geluid. Toen ze iets verderop de huifkar zag besloot ze eronder te gaan liggen. Als een rups schoof ze vervolgens over de grond achter een tweede wagen langs. Een paard dat daar stond aangebonden hield op met grazen om dit wonderlijk kruipend gedierte te observeren. Ze wachtte. Nog even bleef het dier haar uit zwarte ogen aankijken, één oor in haar rich- ting gedraaid om de geluiden af te tasten die bij haar hoorden. Tevreden gesteld dat ze geen gevaar vormde wijdde het zich even later weer aan het gras, het ene oor nog altijd op haar gericht. Toen ze in beweging kwam keek het paard opnieuw op. Here, laat mij niet verraden door een paard. Ze wurmde zich ijlings verder, proberend de scherpere randen en punten van steentjes en keien te ontwijken.

Bij de huifkar bleef ze even liggen om op adem te komen. Toen hees ze zich langzaam, leunend tegen het karren- wiel, in een staande houding. Haar gezicht was vlakbij de donkere achteropening van de kar. Achter de boog van de huif strekte zich het uitspansel van de nacht waar heel het leger hemellichamen het komen en gaan van de mensen gadesloeg en de wacht hield over Gods aarde. Een koele luchtvlaag streelde haar schouders. Ze voelde zich sterk.

'Libi.' Ze bewoog haar lippen maar maakte nauwelijks

geluid. Geen reactie.

'Pssst.'

Ze kon nu Libi zien liggen, vlak tegen het achterschot. Ze kon er niet goed bij om met haar schouder een por te geven, maar door het geluid begon iemand anders in de kar zich te verroeren. 'Pssst.'

'Wat is er?' Jitra weer.

'Maak de anderen wakker. We gaan.' Ze hoorde een zucht.

'Je bent gek.'

'Maak ze wakker en praat niet zo hard.' Ze leunde zo ver mogelijk naar voren om zo weinig mogelijk geluid te hoeven maken. 'Je bent gek.'

'Dat zei je al. Maak nu de anderen maar wakker of ik ga gillen.'

'Misschien ga ^k wel gillen.'

Het hoefde al niet meer: de anderen begonnen zich te bewegen. Tussen de gedaanten zag ze Libi's gezicht. 'Wat is er?'

'Je zus is maanziek geworden.'

'We gaan. Wie er mee wil moet nu meekomen.'

'Waar naartoe?' vroeg Liraz, rechtop zittend en verward door de slaap.

'Op naar het volgende pak slaag', spotte Jitra. 'Opschieten. Libi, kom je? Klim er maar uit. En neem een waterzak mee als je die daar hebt.' Libi klauterde volgzaam overeind en klom uit de kar. 'Nog iemand?'

'Ik in elk geval niet.' Jitra's koers stond kennelijk vast. Moge Jahwe haar redden.

De anderen aarzelden. 'Ik weet het niet', zei Liraz. 'Wij gaan nu. Als we wegkomen, kunnen jullie over een poosje hetzelfde doen als je wilt. Of misschien kom ik je wel halen. Kom, Libi.' Haar zusje stond naast haar.

'Kun je die touwen loskrijgen?' Ze draaide haar rug naar haar zusje toe. Libi sjorde en trok en ging zelfs op haar knieën om de tanden erin te zetten, maar ze kreeg de knoop niet los.

'Ze hebben het touw nat gemaakt voor ze er een knoop in legden.'

'Maakt niet uit, lossen we later wel op. Kom, we gaan. Die kant op.'

De tweede ontsnappingspoging bracht hen weinig verder dan de eerste en even later lag Sjir'el weer op de grond naast het kampvuur met een opzwellend oog en een bloedlip, de handen niet alleen aan elkaar vastgebonden maar met een extra eind touw ook aan de pols van een forse soldaat die naast de nachtwaker tegen de rots ge- leund zat. Ze draaide haar hals om hem te kunnen zien. Die oogkas deed zeer. Haar ribbenkast trouwens ook. Maar ze had hem wel een flinke beet in de duimpees bezorgd, ze dacht zelfs te horen dat haar tanden ergens doorheen knapten - een daad van woede die ze maar één keer eerder had gepleegd, tegen haar broer. Het ging zonder nadenken.

Ze hield het ene oog dicht - voor zover het niet helemaal dichtgezwollen was - maar uit het andere zag ze hem zitten, de gewonde hand onder de oksel, pratend met zijn kameraad. Hij draaide zijn gezicht naar haar toe, zijn ogen en een voortand oranje glimmend in het licht van het vuur. Toen hij zag dat ze naar hem keek, schold hij haar uit voor iets wat ze niet verstond. Ze wendde zich af, een pijnscheut stak langs haar oogkas in haar hoofd. Mijn God, zo had ik het niet gedacht. Even later viel ze in slaap.

'Zo. Hooguit twee dagen was het toch?'

De stem klonk eerst klein en ver weg, toen ineens te dichtbij en te hard.

'Je tweede dag is al begonnen, maar je ziet er niet naar uit alsof we je alleen verder kunnen laten reizen.' Ze wilde kijken, maar het was alsof er een zweep langs haar hoofd en gezicht striemde. Ze had toch haar ogen geopend? Het bleef donker. Nog eens, nu langzamer. Het licht viel zo scherp op haar netvlies dat ze nog steeds niks zag. Nu wel, uit één oog. Het andere oog zat blijkbaar dicht. Net als haar keel, want toen ze probeerde iets te zeggen bleef het geluid steken. Ze slikte, probeerde te ontspannen. Het ene oog begon nu wat overbelichte beelden binnen te laten: gezichten hoog boven haar, lijven. De Judese begeleider, nog iemand.

Een bevel. Ze werd door twee handen onder haar oksels opgetild in een zittende houding. Het voelde wel alsof er tijdens haar slaap een gezwel aan de zijkant van haar

hoofd gegroeid was. 'Drink eerst wat.'

Het was de begeleider die sprak, maar de overste die een beker water aanreikte. Het koele drinken deed haar goed, ze liet beide oogleden even dichtzakken. 'Zo. En nu terzake.'

De Judese begeleider stond wijdbeens voorovergebogen, de handen op de knieën. Z'n naam school nog ergens onder de oppervlakte van haar geheugen. Natuurlijk: Amichai. Net als haar vader: mijn volk leeft. Mooie naam voor iemand die dit soort werk deed.

'We weten wie je bent en wat je komt doen.'

'Hoezo?'

'Hoezo? Ach, je zusje is een stuk eerlijker dan jij. Verstandiger ook.'

Als ze gekund had was ze overeind gesprongen, maar de pijnscheuten hielden haar tegen. 'Wat hebben jullie met haar gedaan?'

'Ze heeft zich opgesteld als een dochter van adel en zo wordt ze ook behandeld. Evenals de andere dames, die ons verzekerd hebben dat ze alles zullen doen om de reis naar Assyrië, en hun toekomst daar, zo prettig mogelijk te maken.'

'Onze toekomst ligt niet in Assyrië. We zijn Judees en we horen in Juda.' De woorden die haar vader had gebruikt in zijn protest tegen de uitruil kwamen nu uit haar mond. Woorden die loos gebleken waren, niet bestand tegen de realiteit. Ze keek hem fel aan in een poging haar zelftwij- fel te verbergen.

Hij lachte. 'Het is je waarschijnlijk niet opgevallen, maar je bent niet eens meer in Juda.' Zijn gezicht stond vlak bij het hare en uit haar ene oog zag ze nu hoe hard zijn ogen waren, hoe je erin kon kijken zonder de man te ontmoeten.

'Maarje wilde je zusje niet missen; geen probleem, de Assy- rische gastvrijheid is groot. Ze hebben je geadopteerd.' Ze zei niets. De begeleider stond weer rechtop. 'Om je tijdens de reis optimaal gerief te gunnen hebben we zelfs een persoonlijke verzorger voor je aangesteld.' Hij zei iets in het Assyrisch en de grote soldaat die ze had gebeten trad naar voren met een reep stof in de hand die hij om haar hoofd en gewonde oogkas begon te wikkelen. Ze liet het gebeuren; de zachte druk van de vochtige doek verlichtte de pijn ietwat. Het rook alsof er een soort zalf op zat.

Amichai maakte intussen aanstalten om weg te gaan. 'Geen heldendaden meer graag. Je gezondheid is jou meer waard dan ons, maar ook wij hebben je liever levend dan dood. Een dameslijk zou slecht zijn voor de Judees- Assyrische betrekkingen.'

Libi en de anderen zag ze die dag niet en de volgende dag maar even, van een afstand. Ze schenen gezond en wel rond te lopen, wat haar gerust stelde. Maar het stak haar dat ze haar belofte aan zichzelf niet had kunnen nakomen om binnen twee dagen weer thuis te zijn met een karavaan bevrijde jonkvrouwen achter zich aan - thuis, waar haar initiatief intussen aanleiding zou hebben gegeven tot flinke consternatie. Had ze dan advies moeten vragen aan Uzi? Nee, uitgesloten. Hij zou het haar verboden hebben om iets te doen; zijn positie in het leger maakte het hem onmogelijk betrokken te raken bij een illegale verzetsactie. Hoewel ze wist dat hij trots zou zijn op haar als ze terugkwam. Ze zou als zijn heldin het huwelijk instappen. Een vrouw naar zijn hart. Op de vierde dag zag ze haar kans. Goliath, zoals ze de grote Assyrische lijfwacht gekscherend was gaan noemen, had haar even alleen gelaten om naar de kop van de stoet te gaan. Vastgebonden was ze ook niet; kennelijk verwachtten ze niets meer van haar. De kar waarin ze zat reed door een bocht die lang genoeg was om zowel de stoet voor hen als de hekkensluiters een eind achter hen aan het zicht te onttrekken. Het terrein om haar heen was ruig. Links van haar rees een rotswand op, rechts viel de grond steil weg langs een kruimelige helling met her en der struiken en een boom waarvan de wortels zich dapper aan de helling vastklampten. Onderin stond een bos van cipressen en eiken.

'Hé, menner, ik ga even slapen', zei ze tegen de menner. Terwijl hij onbegrijpend achteromkeek zorgde ze dat ze ver genoeg achter een paar graanzakken onderuitging om nauwelijks meer voor hem zichtbaar te zijn. Hij mompelde wat terug en ze zag hem weer naar voren draaien, kennelijk gerustgesteld over haar positie. Ze wachtte een paar tellen. Uit haar ene oog zag ze hem op de bok met de bewegingen van de kar mee hossen alsof hij zelf een zak graan was. Ze rolde zich over het achterschot van de kar en landde op haar voeten op de smalle weg. Een sprong en ze stond achter een uitstekende rotsrand. De kar hobbelde de bocht om.

De plotselinge stilte met alleen het suizen van de wind en de streling ervan op haar gezicht - in de blauwe hoogte boven haar een havik die moeiteloos langs de hemel zweefde - was een bevrijding die haar dromen nog lang zou voeden. Ze stak de weg over en begon naar beneden te klauteren. Ondanks haar stramheid ging het vlot, ze was al snel op pakweg een derde van de afdaling. Als ze vrij was zou ze een nieuw plan bedenken om Libi thuis te brengen, waar ze hoorde. In de verte had ze die ochtend een dorp gezien waar ze teerkost kon kopen. Vier of vijf dagen in plaats van twee - nog altijd een kleine losprijs voor een mensenleven. Of twee. Nog altijd zou Uzi onder de indruk zijn.

Eerst hoorde ze het. Later, in haar geheugen, leek het geluid veel langer te duren dan het in werkelijkheid kon hebben geduurd: de door de lucht suizende slingersteen - of was het de havik in duikvlucht? - die suisde en suisde voordat hij ineens met een smak langs de hoek van haar voorhoofd kletste. Ze voelde haar vingers langs een steen- rand schuren en in het luchtledige grijpen. Toen ze later bijkwam in dezelfde kar waaruit ze ontsnapt was tussen dezelfde zakken graan met dezelfde menner op de bok en hetzelfde verband nog om het ene oog, met zo te voelen nu vlak daarboven ook een doek om haar hoofd, besefte ze in dat moment van helderheid voordat de pijn z'n tol kwam eisen dat dit haar laatste poging was geweest om op deze manier het lot te keren. Het besef deed haar innerlijk opnieuw in het luchtledige grijpen, tollen, graaien - tot ze het veilige randje van haar Godsvertrouwen hervond. Was ze hier niet in zijn naam, de naam van Jahwe voor wie alle goden sidderen? Dan moest ze voorlopig haar bevrijdingspogingen maar staken en zich laten meevoeren waarheen hij haar schreden richtte. Hij zou haar onderneming niet laten mislukken.