Lody B. van de Kamp

Alleen

Uitgeverij Mozaïek - Zoetermeer

Ontwerp omslag Wil Immink

Layout binnenwerk Gerard de Groot

Redactionele bewerking Jeannette Wilbrink-Donkersteeg

ISBN 978 90 239 1046 6

NUR 301

© 2010 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijmozaiek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 239 9321 6

~ 1 ~

1946

De pianist schuift voortdurend op zijn krukje heen en weer. Telkens wanneer hij met kracht zijn beide handen op de toetsen plaatst, wipt hij iets omhoog. Erna ziet hoe de bassist naast hem met zijn voet de maat aangeeft. De derde man van het strijkje loopt door het café en blijft al spelend bij elk tafeltje even staan, zijn lichaam iets voorover gebogen. Ze herkent de muziek, de Barcarolle van Offenbach.

Erna schudt haar hoofd. Ze voelt dat ze een kleur krijgt. ‘Nee, Chaja. Echt niet. Nu niet en later niet. Ik weet het zeker.’ Haar stem klinkt vastberaden. ‘Je weet dat ik veel om je geef…’

Dan aarzelt ze toch. Ze zwijgt. Veel van wat ze samen hebben meegemaakt, komt boven. Chaja in de onderduik, zijzelf in het kamp. Ja, het gevoel van verbondenheid is alleen maar gegroeid. Ze hebben elkaar verteld over hun angsten, hun alleen-zijn. Allebei zijn ze nagenoeg zonder familie achtergebleven; zonder vrienden; ook zonder doel in het leven. Alles is uitzichtloos. Toch vraagt Chaja van haar dat ze naar de toekomst kijkt, dat ze bovendien overweegt die toekomst met een ander te delen.

‘Nee,’ zegt ze heftig, ‘ik wil niemand ontmoeten. Ook jouw broer niet. Mijn besluit staat vast.’

Ze neemt een tweede sigaret aan, terwijl Chaja haar een brandende aansteker voorhoudt. Ze inhaleert diep. Haar vriendin bedoelt het goed. Maar begrijpt ze dan niet dat trouwplannen geen deel meer uitmaken van haar wereld? Chaja beseft toch ook dat trouwen te maken heeft met liefhebben? En dat de mogelijkheid om lief te hebben ergens ver weg in de dood en het vuil van Bergen-Belsen is achtergebleven?

Uit liefde worden kinderen geboren. Kinderen die met hun hoofdjes tegen de muur van de barak werden geslagen om daarna dood op de stapels lijken buiten te belanden.

De violist nadert hun tafeltje. Ze negeren hem. De muzikant begrijpt blijkbaar dat hun hoofd niet naar muziek staat en loopt door.

‘Chaja, ik ben alleen. Met geen mens ter wereld kan ik ten diepste nog iets delen.’

Chaja schuift haar stoel dichterbij. Nog één keer waagt ze een poging. ‘Wij delen toch ook dingen samen? Juist door onze herinneringen aan de misère en aan de dreigende dood gaat onze vriendschap zo ver, toch? Waarom zou je dan niet gewoon kennismaken met Herman?’

‘Ik heb er geen behoefte aan.’ In haar stem klinkt de kilte die een deel van haar geworden is. ‘Mijn toekomst is in Bergen-Belsen achtergebleven.’

Chaja staat op. Zwijgend neemt ze haar jas van de kapstok en trekt die aan. Dan komt ze nog even terug. ‘Ik begrijp het wel,’ zegt ze zacht. ‘Het is goed.’

Ze loopt langs het buffet om de koffie af te rekenen. Met de deurknop in de hand kijkt ze nog één moment om.

‘Kan ik u ergens mee van dienst zijn?’ vraagt de kelner vriendelijk.

‘Graag nog een koffie.’

Chaja begrijpt haar. Natuurlijk zal ze begrijpen dat het voor haar onmogelijk is. Ze heeft Herman, Chaja’s oudere broer, voor de oorlog ooit ontmoet. Het klikte tussen hen, toen.

Met z’n drieën zijn Chaja, Herman en hun vader uit de oorlog teruggekeerd. Het contact met hun vader verloopt moeizaam. Chaja probeert ondanks alles naar de toekomst te kijken. Ook voor haar, Erna. Chaja zoekt nieuwe contacten, vriendschappen, relaties. Zelf kan ze dat niet meer. Veel voor elkaar betekenen, liefhebben, het is onmogelijk geworden. Iedereen die zij liefhad, is achtergebleven: haar vader, haar drie jaar jongere zusje Martha en de kleine Eddie in een van de kuilen die zijzelf heeft helpen graven, haar moeder ergens op een hoop lichamen die de dag voor haar vertrek door Engelse soldaten werden verbrand. De mogelijkheid om te beminnen is ook begraven; de kans om lief te hebben is ook verbrand, daar in die modderpoel diep in Duitsland, waar ziekte, dood en verderf het leven beheersten.

Ze neemt de laatste slok koffie en wenkt de kelner. ‘Ik wil graag afrekenen.’

‘Niet nodig, mevrouw. Dit kopje is al betaald door de dame met wie u zojuist zat te praten.’

Echt Chaja! Die houdt zelfs rekening met de koffie die haar vriendin drinkt nadat zijzelf al is weggegaan.

Terwijl ze haar jas aantrekt, blijven haar gedachten bij Chaja. Wat hebben ze de afgelopen tijd veel gepraat! Zij vertelde Chaja over Westerbork en de andere kampen. Chaja vertelde haar over de zwerftochten van onderduikadres naar onderduikadres, over liefde en over verraad.

Chaja is de enige uit haar vriendenkring die na de oorlog terugkwam. Bijna zonder familie, net als zij. Nu moeten ze verder. Zeker, maar niet met nieuwe vriendschap, niet met liefde, niet met een man. Chaja denkt daar wel aan. Ze heeft haar al eerder gevraagd of ze Herman niet eens opnieuw wilde ontmoeten. Ze peinst er niet over! Nooit zal ze zich meer binden, nooit het risico lopen om weer afscheid te moeten nemen.

De kelner houdt haar haar mantel voor. Ze zet de kraag op, knikt de kelner toe en loopt de gure buitenlucht in.

Met haar mouw probeert ze de binnenkant van Irma’s kraag schoon te vegen. De luizen blijven komen. Van Irma’s rug kruipt er voortdurend nieuw ongedierte naar de korte stekels op haar hoofd. Ze kent Irma nog maar een paar weken. Zij kwam met een transport uit Polen in Bergen-Belsen aan en deelt sindsdien de brits met haar. Eindelijk heeft zij weer een leeftijdgenoot aan deze kant van de barak. Die waren er niet meer, sinds een tyfusplaag alle meisjes uit de eerste tijd het leven kostte. Mama zal het volgende slachtoffer wel zijn. Die wordt met de dag zieker. En daarna? Zijzelf? Dan hoeft ze zich in elk geval geen zorgen meer te maken over de manier waarop ze het moet gaan redden als deze oorlog ooit is afgelopen. Maar het idee dat ook haar lichaam op die grote stapel lijken tussen de barakken zal komen te liggen, weerhoudt haar er toch van om verder te denken.

Die luizen, daar moeten ze eerst vanaf. Nu is ze zelf aan de beurt. Ze hurkt voor Irma neer, die probeert haar jurk van het ongedierte te ontdoen.

Zo gaat het al weken. Soms lachen ze erom. Vaak vertellen ze elkaar ondertussen hoe het vroeger thuis was. Of ze fantaseren over later; dan doen ze net alsof er nog een toekomst bestaat. Ze moeten toch íets doen om de tijd te doden.

Wat werkt Irma traag vandaag! Ze kijkt over haar schouder in het bleke gezicht en ziet zweetdruppels op het voorhoofd van haar vriendin. Met een ruk draait ze zich om. ‘Irma! Ben je ziek? Jij – ook?’

De volgende dag komt Irma niet van haar brits af. Een paar dagen blijft ze liggen. Totdat haar ogen voorgoed dichtgaan.

Ze huilt niet om het verlies van haar vriendin. Wel neemt ze zich één ding stellig voor: wie er nu ook naast haar op de brits komt liggen, vriendschap sluit ze niet meer. Ze zal nooit meer afscheid nemen.