Daniël van den Bos

Weerloos

Deze roman speelt in 2000

Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Tweede druk 2010

Weerloos verscheen eerder onder de titel De binding

Ontwerp omslag Studio Vrolijk, Margreet Kattouw

ISBN 978-90-239-1061-9

NUR 301

© 2000 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden.

www.uitgeverijmozaiek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk met ISBN 978 90 239 9347 6

Dag een;
de zesde klas
'HET TRIBUNAAL’

1. DE HEMEL

In het begin vlieg ik. Daarna word ik gevlogen. En aan het einde is er de afgang: de landing. Het opstijgen is het echte vliegen. Ik geniet van het even inhouden na het taxiën, de siddering die door het toestel vaart, de sprong naar voren, de agressieve, donderende snelheid, het overwinnen van de zwaartekracht. Ik beklim de hemel en laat de aarde onder me wegvallen. Wat niet mee kan komen, blijft achter. Stijgen is winnen en ik speel alleen maar om te winnen. Mijn leven lang in iedere situatie ben ik op weg naar de top. Volgens de informatie voor de reiziger is 'omhoog' de betekenis van de naam van de Israëlische luchtvaartmaatschappij EL AL. Als ik naar buiten kijk, zie ik de letters op de straalmotor onder de vleugel. Opwaarts naar hogere regionen, waar de jetset verblijft. Stijgen is leven.

Dalen is verliezen. Knarsetandend toegeven, dat je er niet in slaagt boven te blijven. Wat mij van de Bijlmerramp het meest is bijgebleven is de mededeling van de piloot van de EL AL-Boeing: '... going down, going down ...'. Bij het opstijgen zit ik gekluisterd aan het venster, maar de daling negeer ik zoveel mogelijk door te werken of te lezen. De landing heeft iets oneindig treurigs. Ik zet het onmiddellijk van me af, maar de weerzin is iedere keer weer groot. Dalen is doodgaan.

De kick van het vliegen is voorbij als de geplande vlieghoogte bereikt is. De veiligheidsgordels mogen los en er komt overbodige informatie van de gezagvoerder. Stewardessen haasten zich rond met drankjes of treffen voorbereidingen voor de maaltijd. Ik stel mij voor dat de bemanning in de cockpit koffie gaat drinken. Hangend tussen hemel en aarde zitten de meeste passagiers hun tijd uit. Ze laten zich vermaken met de een of andere slappe film. Ze vliegen niet. Zelfs als ze opstijgen, dalen ze. De planeet wordt bevolkt door mensen die niet leven.

Dat is ook het risico van de top. Niets lijkt mij een grotere afgang in het leven dan na het beklimmen van de Mount Everest op de top een kop koffie te drinken uit een thermoskannetje. Daarboven moet gewerkt worden. Ten eerste om daar te kunnen blijven en ten tweede — en dit is het belangrijkste — om die plek te benutten als springplank naar het volgende nog hogere niveau. Reden waarom ik de Mount Everest pas als hoogbejaarde zou willen beklimmen: hoger is er niet. Dus is het leven daarna zinloos. De dood is voor mij een neerstortend vliegtuig, een val van grote hoogte.

Het liefst zou ik zelf vliegen. Net zoals ik graag zelf autorijd. Het gaat om het gevoel van macht, controle, grip hebben op wat er gebeurt.

Terwijl de Boeing als een strijkijzer over de wolken glijdt, valt het zonlicht verblindend over me heen. Ik mompel in mezelf: 'Er zij duisternis' en ik trek de verduistering dicht. Er valt trouwens ook niets te zien. De aarde is toegedekt. Het raam is een leeg scherm. Te horen is slechts het sonore geluid van de straalmotoren, het zachte suizen van de luchtverversing en het gehuil van een kind een paar rijen verderop.

Ik doe verwoede pogingen om door te werken. Tot de tussenlanding in Rome ging het prima: het grootste deel van de afspraken had ik toen al globaal uitgewerkt.

In Athene heb ik vier dagen lang non-stop doorgewerkt, slapen niet meegerekend. Ook de maaltijden waren in het werkschema opgenomen. De onderhandelingen verliepen stroef, maar ik heb vrijwel ons hele eisenpakket erdoor gekregen. Er was geen tijd voor excursies deze keer. Dat vond ik prima: ik heb daar alles wat enigszins de moeite waard is toch al gezien. En vervolgens liep de thuisvlucht dood in Rome. Het vliegtuig had te lijden onder enige technische problemen en bleef uren aan de grond staan. Eerst mochten we er niet uit. Later werd ons meegedeeld dat de verkeersleiders op dat moment aan een staking begonnen en dat wij het toestel moesten verlaten en ons naar de aankomsthal begeven. De chaos daar was groot. Gesleep met bagage. Woedende en vloekende mensen. Zelfs af en toe een vechtpartij. Het duurde lang voor er informatie kwam.

Het laatste vliegtuig dat nog uit Rome mocht vertrekken was een EL AL-toestel dat via Israël naar Amsterdam zou vliegen. Ik heb dat maar genomen, omdat de eerste trein naar Amsterdam pas de volgende morgen zou vertrekken. Dat heb ik geweten! Je wordt door die Israëlische veiligheidsmensen als een crimineel verhoord. Verschillende keren had ik de neiging om te zeggen dat ik een vraag niet zou beantwoorden zonder overleg met mijn advocaat.

Ik werd gemaand om voor een soort muziekstandaard te gaan staan, waarachter mijn ondervrager plaatsnam. Overal om mij heen gebeurde hetzelfde. De man was klein, maar wel stevig gebouwd, droeg een donker pak en had een wit overhemd aan waarvan de bovenste knoopjes openstonden. Onafgebroken keek hij mij aan. Zijn ogen boorden dwars door me heen op zoek naar verborgen gedachten en plannen. Hij zag eruit als een vleesgeworden leugendetector.

'I am asking you a few things for security reasons. May I have your passport?'

Ik gaf het hem en hij controleerde de stempels. Er is een mooi visum van Syrië bij.

'What were you doing in Syria in 1996?' 'Business.'

'What kind of business?' 'Law business.'

'Which people do you know there?'

'That's confidential; I am not allowed to tell you.'

Hij pakte z'n walkietalkie en overlegde in rap Hebreeuws.

Een collega dook op, die het paspoort meenam. De ondervrager

zette de sessie voort.

'What have you done in Athens?'

'I have worked there.'

'Are you a lawyer?'

'Yes.'

De collega keerde terug. Ze wisselden enige zinnen uit en mijn man hield mijn paspoort weer in zijn hand. Er stak een stuk papier uit dat hij pakte en las.

Met een lichtelijk triomfantelijke blik richtte hij zich weer tot mij, terwijl hij de lessenaar omvatte als een ervaren kanselredenaar. 'Do you know Mr. Shehadeh Biladi?'

Dat is mijn Syrische partner als wij zaken hebben waarbij Syrische bedrijven of personen betrokken zijn. 'Yes.'

Hij had verder genoeg aan het nagenieten van zijn 'overwinning':

je hoeft ons eigenlijk niets te vertellen, want wij weten toch alles

al. De volgende vraag.

'Do you have contacts in Israël?'

'Yes.'

'Who?'

'Yasser Arafat.'

Dat kon hij niet waarderen.

'You are not funny.'

Ik glimlachte en hij liet het verder zitten, omdat hij natuurlijk al

wist dat ik in Israël geen contacten had.

'Why are you going to Israël?'

'I don't want to go to Israël at all.'

Hij glimlachte hautain.

'Why don't you wanna go to Israël?'

Ik wilde dit hele domme gesprek niet, maar zeker geen intimidatie.

'I don't like the country and I don't like the people.' 'O no? What do you mean?'

'That's none of your business. I have no choice. This is my last chance to escape from Rome. I am not visiting Israël. I will stay in the plane and fly to Amsterdam.' 'Is this your suitcase?' 'Yes.'

Hij tilde hem op en zette hem op een tafel. 'Did you pack your suitcase yourself?' 'Yes, of course!'

'Is it possible that anyone can have put something in your suitcase without you knowing it?'

Geheel naar waarheid gaf ik antwoord, terwijl ik hem pesterig toelachte.

'Yes.'

Hij nam onmiddellijk z'n walkietalkie weer ter hand en spoot er een paar volzinnen in. Snel kwam een andere medewerker naar ons toe, die de koffer meenam. Het verhoor ging verder.

'Did anybody in Athens or here in Rome give you anything, a

package or something like that?'

'Yes, a director of a lawfirm in Athens did.'

'What is his name?'

'Kostas Stephanopoulos.'

'What is his adress?'

'His firm is located at the Panepistemioustreet number 22.'

Zonder blikken of blozen keek hij mij doordringend aan en zei

toen dat dat klopte.

'Where is the package?'

'It is not a package.'

'What is it?'

Hij keek mij doordringend aan.

Ik opende mijn Samsonite en nam er een fles Retsina uit en schoot in de lach.

Mijn gevoel voor humor spoorde wederom niet met het zijne. 'I do this in your best interest.'

Hij pakte ten derde male z'n walkietalkie en wisselde enige woorden met een collega.

Daarna kwam de man met mijn koffer weer terug, die hij in zijn armen droeg. Hij had 'm niet dicht gekregen en er puilden aan alle kanten kleren uit. Nu werd ik kwaad: ik zag een mouw van een jasje er verkreukt uithangen. 'I don't accept this!'

Een brede glimlach trok over zijn gezicht van oor tot oor. 'Okay sir, thank you for your cooperation. I wish you a pleasant flight.'

En hij beende weg naar een volgende prooi. Ik was een half uur bezig om de koffer opnieuw in te pakken. Na het inchecken zaten we nog geruime tijd voor de slurf te wachten. Het instappen verliep vrij vlot en reeds tijdens het opstijgen viel ik in slaap.

Ik droomde dat ik op de rug van een enorme ooievaar zat. Hij vloog door de deuropening mijn oude Talmaschool binnen. We suisden door de hal en via de trappen omhoog en de gang door tot in de vierde klas. De kinderen en de meester hadden op mij gewacht.

'Ga maar gauw zitten.'

Ik stapte van de ooievaar af en nam mijn plaats bij het raam in. De meester greep zijn aanwijsstok en liet ons de elf provincies zien met hun hoofdsteden op de kaart van Nederland. Ik verveelde me kapot, want ik wist alles al. Nico stak zijn vinger op en vroeg of er niet twaalf provincies waren. Wij lachten hem schaterend uit: daar heb je hém weer! Toen ging de deur open en meester Poortrecht kwam binnen. Hij zei tegen de meester: 'Uw vader is dood. Ga maar naar huis.'

De meester pakte z'n spullen en vloog weg op mijn ooievaar. Ik dacht nog: 'Hé, hoe moet ik straks nou naar huis?' Meester Poortrecht zei toen tegen ons: 'Jullie gaan nu even stil iets voor jezelf doen. Ik kom zo terug.'

Toen hij weg was, pakte ik mijn gummetje en gooide het naar Arie, die het meteen doorgooide naar Leo. Leo naar Eddy. Eddy naar Nico.

Daar had ik op gewacht. Ik stond op en riep naar hem: 'Hierheen met dat gummetje!' En toen gebeurde het: hij gooide het keihard naar mij en ik ging zitten. Boven mijn hoofd klonk glasgerinkel en het werd even doodstil. Nico stond met ontzette blik en open mond naar mij te staren. Midden in het gejoel kwam de hoofd- meester binnen.

'Wat is dat hier? Wie heeft dat gedaan?' Hij wees naar het kapotte raam.

Wij keken allemaal naar Nico die daar maar stond. De meester keek hem strak aan en vroeg nog een keer: 'Wie heeft dat gedaan?' 'Ik, meester.'

Nico begon hard te huilen. En toen moest ik zo lachen dat ik van mijn stoeltje viel. En ik bleef vallen. Steeds maar door. Ik voelde het vallen diep in mijn buik en ik wist het: nu val ik voor altijd door, de rest van mijn leven zal ik blijven vallen en Nico zal altijd blijven huilen.

Ik werd wakker en wreef mijn ogen uit. Raar genoeg hield het vallen niet meteen op. Ik heb dat vaker, dat een droom geleidelijk overgaat in de werkelijkheid. Een voorbijlopende stewardess schonk mij op mijn verzoek een glas whisky in. Daar knapte ik enorm van op.

Toen we in Tel Aviv aankwamen was het al dag. De warmte walmde door de open deuren naar binnen. Het viel me op hoe lelijk het vliegveld was: stoffig, kaal, verweerd, weinig groen. Enige amechtige palmen moesten het geheel een mediterraan tintje geven. Ook was opvallend dat de passagiers niet via slurven hun vliegtuigen bereikten en verlieten, maar dat ze met bussen werden vervoerd. Na verloop van tijd kwamen de reizigers voor Amsterdam binnen. Een grote man met een donkere baard in een donkergrijs pak en een wit overhemd kwam naast me zitten. Hij had een hoed op, die hij niet afzette. Dat ontbrak er nog maar aan: een rabbi. Ik groette hem op zo'n manier dat hij wel moest begrijpen dat ik niet in was voor een gezellig gesprek.

Even later stegen we weer op en met genoegen liet ik het Heilige Land ver achter me.

Ondanks mijn inspanningen lukt het me niet om een goed lopende zin te formuleren. Vooral echter betreur ik het, dat ik op dit moment mijn favoriete zondag aan het mislopen ben. Geen langzaam wakker worden zo tegen de middag. Geen lekker liggen weken in een heet bubbelbad. Geen brunch in badjas met croissants, koffie, vruchtensap, tosti's, kaiserbrötchen, melk, de krant van zaterdag met alle bijlagen en concertradio.

Ik klap mijn laptop open, zet hem aan en typ mijn wachtwoord: 'G2210'. De G slaat op 'Genesis', mijn favoriete popgroep. Maar ik denk ook aan de 'Geitenkamp', de wijk waarin mijn lagere school stond. 2210 staat voor mijn geboortedatum. Ik heb trouwens iets met het getal 22. Ik was 22 toen ik afstudeerde in Amsterdam. Het is mijn huisnummer en het zit in mijn postcode. 1922 is het geboortejaar van mijn moeder. Ik start Word op.

Dan stop ik de CD 'Genesis' van Genesis in de CD-ROM drive. Ik duw de speakerknopjes in mijn oren. Ah… muziek! Wat zou ik zijn zonder muziek?

Het is warm. Ik doe mijn jasje uit en maak mijn stropdas wat losser. Daarna open ik het bestand, dat ik al in Athene de naam 'Arnhem' heb gegeven. 'Mama' is één van mijn favoriete nummers.

Now I can't see you mama
But I know you're always there
You taunt, you tease me me mama
But I never never can keep away
It's the heat and the steam of the city.

Als ik zie wat ik gedaan heb, weet ik dat het zeer goed is. Het ziet er ook qua vorm al fraai uit. Het geheel gaat ons kantoor een internationale doorbraak en veel geld opleveren. Mijn visie is de laatste jaren steeds sterker Europees en waar mogelijk ook mondiaal georiënteerd. De verschillende rechtssystemen zullen meer en meer op elkaar gaan aansluiten. Wat mij betreft openen wij binnen drie jaar kantoren over de grens, te beginnen in Salzburg, Athene, Uppsala en Luxemburg. Gezien onze contacten in deze steden is dat haalbaar. Daarna zullen er ongetwijfeld meer volgen. Vervolgens wil ik toewerken naar een wereldwijd opererend bedrijf. En uiteraard gaan we de beurs op. Arnhem, I did it!

Mirjam vindt dat ik de goden aan het verzoeken ben. Ze denkt dat ik anderen en mezelf te gronde richt.

Het tweede nummer van de CD: 'That's all'.

Just as I thought it was going alright
I find out I'm wrong, when I thought I was right.

Een stemgeluid dringt tot mij door. Ik haal de speakerknopjes uit mijn oren en kijk verstoord opzij naar mijn Joodse buurman. 'Zei u iets?' 'Ik zei: "Lonely at the laptop"?' 'Pardon, ik ben bezig.'

'Neemt u mij niet kwalijk, dat ik u stoor. Bent u misschien advocaat?'

Hij spreekt Nederlands met een licht Amerikaans accent.

'Ja.'

De man laat zich niet afwimpelen. 'Doet u wel eens iets met onroerend goed?'

Aha! Dat verandert de zaak. Ik ontdooi professioneel en steek hem

mijn hand toe, die hij schudt.

'Eisenberg.'

'Keijser is mijn naam. Mijn kantoor bestrijkt de hele markt.' 'Aangenaam. Heeft u tijd voor een nieuwe zaak?' 'Ik sta wel open voor iets nieuws. Onze portefeuille is doorlopend vol, maar er kan altijd nog wel iets bij. Ik hou van mijn werk. Werken is leven.'

Wat kan ik toch aardig zijn. Ook de rabbi krijgt er zin in. 'En wat doet u als u niet werkt?' 'Dan denk ik na over mijn werk.' 'Vindt u niet, dat er meer is in het leven dan werken?' 'Nauwelijks. Ik vind drie dingen belangrijk in het leven: macht, contracten en orde. En die drie stromen samen in mijn werk.' 'Interessant. Misschien vindt u mij vrijpostig, maar ik wil altijd graag weten met wie ik werk. Ook ik heb drie topics: waardigheid, gedenken en humor. En net als bij u zijn die in mijn werk ingebakken. Ik ben rabbijn, maar dat had u al gezien.' 'Inderdaad. En wat is uw juridische probleem?' 'Het gaat om claims van nabestaanden van holocaustslachtoffers op huizen, kantoren en banktegoeden. En om kunst.' Hij strijkt met z'n hand over zijn baard en verzinkt even in gedachten.

Ik moet iets overwinnen, merk ik. Wat het is, weet ik niet precies. Maar ik heb iets tegen Joden en dan vooral de religieuze. Ik ben absoluut geen antisemiet. De Moszkovicz-clan respecteer ik. Of ik weet het toch wel: het lijden, het zwakke, dat heb ik tegen Joden. Dat steeds weer beginnen over de holocaust komt me de strot uit. Ze koketteren er soms mee. Ik kots van al dat gedenken van al die rampen, die ze beweren te hebben meegemaakt. Geen enkele ramp wordt vergeten.

In die zin heb ik meer met de jonge Israëli's zoals mijn veiligheidsambtenaar in Rome: zelfbewust, assertief, hard, goed bewapend (ik ga er zonder meer van uit dat hij gewapend was), genietend van hun macht.

Ik antwoord emotioneler dan ik eigenlijk wil. 'Ik denk dat ik u wel van dienst kan zijn. Maar volgens mij wordt het tijd dat u uw mensen net zo weerbaar maakt als uw volksgenoten in Israël. Net zo keihard. U verspilt uw tijd met uw ceremonieën en uw gebeden. Die helpen u niets, hebben u nooit geholpen. Stop met uw theorieën over gedenken, over wat mensen leren van het verleden. Niets namelijk. Uw Uzi's, uw tanks, raketten en F16's hebben u meer geholpen dan uw God. Ik heb geen ontzag voor zwakheid. Alleen macht telt. Slechts daarmee stelt u orde op zaken. Vergeet die vrede met de Palestijnen. Met Arabieren valt trouwens geen contract te sluiten.'

Ik haal diep adem en sta zelf verbaasd over de manier waarop ik me mee laat slepen door mijn eigen woorden. Hij kijkt me geamuseerd aan.

'U bent zeer direct. Dat waardeer ik. Iedere Israëli zou met u in discussie willen gaan. Persoonlijk zie ik een aantal zaken vanuit een ander perspectief. Als u mij toestaat... ' 'Ga uw gang.'

'Allereerst ontbreekt het u aan zelfkritiek. De Palestijnen hebben meer dan eens gezegd, dat zij de gasrekening van Europa betalen. U maakt in het geheel niet duidelijk, dat er iets grondig mis was en nog steeds is met de Europese beschaving. Wij Joden waren maar zelden veilig in uw christelijke midden.' Ik wil protesteren, maar hij anticipeert onmiddellijk. 'U wilt niet geassocieerd worden met het christendom, maar helaas voor u is het uw culturele achtergrond. U leeft op de resten van een christelijke beschaving, die Joden wilde wegwerken door ze te annexeren via gedwongen bekeringen of door ze te verdrijven of te vermoorden. Wat zegt dat over een religie, die beweert dat vooral sinds Jezus God een God van liefde is? Ik stel dat de ondergang van de Joden in de christelijke wereld vooral een probleem van christenen is.'

'Voor mijn part. Maar ik vertegenwoordig het christendom niet. En ik heb er weinig tot niets mee. Verder zijn er ook andere stromingen in de westerse cultuur. Concepten als God, naastenliefde, bescherming van zwakken en dergelijke, spreken mij waarschijnlijk minder aan dan u. U moet er ten slotte uw brood mee verdienen. Maar in uw plaats zou ik in het verleden óf veel eerder bondgenoten hebben gezocht voor het stichten van een staat óf geassimileerd zijn: "If you can't beat them, join them".' Hij schudt z'n hoofd en begint te lachen.

'Assimileren. Kent u die mop van Moos die katholiek geworden was?'

Ik moet even omschakelen. 'Eh... nee.'

Moos was katholiek geworden en de pastoor had hem alles uitgelegd. Ook over geen vlees maar vis op vrijdag hadden zij gesproken. Het was vrijdag en de geestelijke besloot Moos te bezoeken. Reeds op het tuinpad rook hij de geur van gebraden kip. Hij belde aan.

Moos opende de deur en begroette verheugd zijn herder. 'Ha die meneer pastoor, komt u binnen!'

'Ja Moos, het is goed dat ik langskom, want je hebt het blijkbaar niet goed begrepen; dat van geen vlees op vrijdag bedoel ik.' 'Hoe komt u daar nou bij, meneer pastoor? Ik begrijp alles wat u mij vertelde.'

'Moos. Je bent een kip aan het braden.'

'Nee, meneer pastoor, u vergist zich. Komt u zelf maar kijken.' Ze liepen naar de keuken en Moos tilde het deksel van de pan. Daar lag een kip.

'Zie je wel, Moos. Een kip. En dat mag niet op vrijdag.' Moos zucht diep.

'Meneer pastoor. U begrijpt het niet. U hebt tegen mij gezegd: 'Moos, nu ben je geen Jood meer; nu ben je katholiek. Zo heb ik tegen deze kip gezegd: "Kippetje, nu ben je geen kip meer, nu ben je een vis.

Hij buldert van het lachen en aarzelend doe ik een beetje mee voor de vorm.

Er wordt nu iets omgeroepen, maar ik volg het niet. De rabbijn kijkt weer ernstig.

'Nee, assimileren. Er waren er genoeg die dat wilden en die dat ook probeerden. Het hielp ze niet. Vrome Joden, geassimileerde Joden, katholieke Joden, ze gingen er allemaal aan. Maar verder miskent u het recht van een volk op een eigen identiteit.'

'Welnee, er zijn alleen wel meer volken verdwenen in de loop van de geschiedenis. Soms is een volk niet sterk genoeg om te overleven.'

'Ik denk dat wij nu juist hebben laten zien dat we als volk zelfs na de vernietigingskampen nog vitaal genoeg waren om een staat van de grond te krijgen, een dode taal tot leven te wekken en een complete maatschappij op te bouwen.

Maar wat ik ook zeggen wil is, dat Joden geen schapen waren die zich ter slachting aanboden, maar dat Joden Joden bleven. Ze luisterden niet alleen naar hun angsten, maar ze hadden de moed zichzelf en hun traditie trouw te blijven. Daar zit weliswaar geen macht, maar wel kracht in.'

'Neem me niet kwalijk, maar dat leverde hun toch geen moer op. Het verhaastte volgens mij hun ondergang.'

Een steward parkeert zijn karretje met taxfree spullen naast ons en nodigt ons uit iets 'spiritueels' tot ons te nemen, terwijl hij knipoogt naar de rabbijn. Deze laat een doos King David Sacramental van Carmel wegzetten. Ik neem twee flessen Vintage Malt van Glenrothes.

Het karretje wordt verdergeduwd en de rabbi kijkt mij peinzend aan.

'Waar was ik gebleven? Oh ja. Het leverde hun zelfrespect op, waardigheid. En verder blijven wij Joden niet trouw aan ons jodendom omwille van wat het oplevert, maar omdat het van ons gevraagd wordt. En omdat leven de kern is van de traditie. Daar gaat het ons om. Het leven is onder alle omstandigheden de moeite waard. Het leven is heilig. En een mens is kostbaar. Iedere dode is een barst in de spiegel van de Heilige, gezegend is Hij. In ieder mens schuilt de mogelijkheid van het dichterbij brengen van de komende wereld. Ieder mens is geroepen om een rechtvaardige te zijn.' 'Kom nou toch, mijn beste rabbi. Een rechtvaardige! Daar gaat niemand voor. Het welbegrepen eigen belang zult u bedoelen. En de massa snapt zelfs dat niet.'

'Mijn eigen belang is een collectief belang. Ik ben niets zonder mijn volk, zonder mijn traditie. In onze feesten en op onze gedenkdagen herbeleven wij het verleden, maar vooral passen wij de thema's toe op ons eigen leven nu. Daarnaast is het gewoon heerlijk om met familie en vrienden bijeen te zijn, te eten, te zingen en te dansen. Zo vieren wij het leven.' Het zegt me helemaal niets.

'Maar dat gelooft u toch zeker zelf niet, dat van die rechtvaardigen? En dat er een God is die de zaken rechtzet, kunnen we net zo goed vergeten. Dat hoef ik aan u toch niet uit te leggen? En ook de staat Israël gaat toch zeker alleen voor zijn eigen belang? U bent een dromer, een dichter.'

Ik zeg dat met onverholen minachting. Als ik ergens een hekel aan heb, is het aan gedichten. Dit is één van de bronnen van vervreemding tussen mijn vrouw en mij. Zij verzamelt gedichten. Planken vol gevoelig geneuzel heeft ze, verpakt in tenenkrommende volzinnen.

'Dank u. Dat is voor mij een compliment. In onze traditie bestaat de overlevering van de Lamed Wav, de 36 rechtvaardigen waarop de wereld rust. Ik zou geen hoop voor de toekomst hebben zonder dat verhaal. En wat de staat Israël betreft, die heeft ons in ieder geval een thuishaven opgeleverd. Iedere Jood weet dat hij, als de grond te heet onder zijn voeten wordt, een plek heeft om naar toe te gaan.'

Ik hoop dat hij dat verhaal van die 36 rechtvaardigen niet gaat vertellen. Dat kon wel eens een lang verhaal zijn. Beter kunnen we ons weer op Israël concentreren.

'U liever dan ik. Het is een veel te klein en ook te onherbergzaam land in een ongastvrije omgeving. En u kunt daar alleen overleven zolang Amerika dat wil.' 'Daar zit iets in. Maar ons grootste probleem daar ligt juist op het gebied van de macht. Macht corrumpeert. Dat zien we in onze relatie met de Palestijnen. Macht is kortetermijndenken en het is een manier van verdringen van de angst. Ik geloof in de kracht van het vertrouwen. Vertrouwen is een stap zetten in het duister. Ik geef toe dat ik angst heb, maar ik weet dat mijn vijand dezelfde angst heeft. Vandaar dat ik wel in vrede geloof. Een contractuele vrede, maar meer nog gebaseerd op de wederzijdse wil om samen te leven in respect. Alleen zijn velen van ons en van hen daar nog niet aan toe.'

'En hoe lang kan dat wel niet duren voordat alle mensen van goede wil zijn? Als je daarop moet wachten...'

Een beauty van een stewardess komt een drankje aanbieden. Perfecte lijn. Make-up heeft ze niet nodig. Prachtige ogen en leuke oortjes. Speelse paardenstaart. Ik hou mijn adem in en vraag haar dan of ze Miss World is. Ze lacht en vraagt opnieuw wat wij willen drinken. We nemen allebei een glas rode wijn. Koosjere wijn natuurlijk. 'Lechajiem.' 'Proost.'

'Ik vind het jammer dat u de waarde en de kracht van de traditie als basis van het voortbestaan van mijn volk niet onderkent. Als Joden niet waren blijven bidden, feesten vieren en treuren om wat verloren ging, dan zouden er nu geen Joden meer zijn. Het vergeten van de inhoud van het Jodendom is een groter gevaar dat Israël bedreigt dan terreur en oorlog. Als Joden niet meer vechten met God, dan is er geen Israël meer en is God dood.' Aha! Daar heb ik wel eens iets over gelezen. Is er niet zoiets als de 'God-is-dood-theologie'? Ik trek een doodgraversgezicht en zeg op zalvende toon:

'Ik moet u heden dan tot mijn spijt in kennis stellen van het droevige verscheiden van de Almachtige.'

'Daar raakt u aan een zeer wezenlijk punt. U heeft gelijk en ongelijk. God is permanent in de rouw. God is na Auschwitz nooit meer de oude geworden. God vraagt als een dwaze Moeder in de hemel waar haar kinderen zijn: "Waar is je broeder, waarom heb je hem verlaten?" God is niet méér dood naarmate minder mensen zijn bestaan erkennen. In mijn traditie is God méér dood naarmate mensen minder mens voor elkaar zijn. Dat is de inhoud van het begrip rechtvaardige. Maar als jurist weet u daar natuurlijk alles van.'

'Ik moet u helaas teleurstellen. Gerechtigheid en rechtvaardigheid zijn eerder religieuze begrippen dan juridische. Vrouwe justitia staat voor een evenwicht in belangen, voor handhaving van de status-quo. Met menselijkheid heeft dat niets te maken.' 'En dat is misschien wel de belangrijkste reden voor een Jood om naar Israël te emigreren.'

'Hoeveel rechtvaardigen heeft u daar dan wel? En God moeten we er verder maar buiten houden. God — die er niet is — is met betrekking tot internationale verhoudingen de meest vertroebelende factor die er is. Met of zonder God is er oorlog. Of juist meer met God. Met of zonder God is er vrede. Iedereen beweert God aan zijn kant te hebben.

Ik geloof in wapens. Ik geloof in agressie. Ik geloof in de macht van de sterken. Het is verstandig om aan de kant van de sterken te staan. Dat betekent flexibel zijn, niet gebonden aan religie of geweten.'

Als ik naar de overkant kijk, zie ik een man met zijn zoontje, van de leeftijd van Jacco, dat tegen zijn vader aangeleund ligt te slapen. Die aanblik irriteert me en ook het gesprek bevalt mij niet langer.

'Maar neemt u mij niet kwalijk, ik moet nog even iets afmaken. Neemt u contact op met ons kantoor voor de juridische vraag die u stelde aan het begin van ons gesprek. Mag ik u mijn kaartje overhandigen?' Hij neemt het aan.

'En mag ik u dan mijn preek voor komende zaterdag over Genesis 22 geven?'

Welja, een preek! Het zal wel weer een zeurverhaal zijn zoals ik er vroeger zoveel heb moeten aanhoren. Maar goed, ik pak een aantal vellen papier aan, vouw ze op en stop ze in de binnenzak van mijn jasje. Daarna wend ik mij weer tot mijn beeldscherm. Vol- gens de indicator is mijn laatste accu bijna leeg. Snel sla ik het document nog maar weer eens op en kopieer het naar een back- upschijfje. Ik zet de CD weer aan. Genesis.