UITGEVERIJ MOZAÏEK, ZOETERMEER

Ontwerp omslag Bas Mazur

ISBN 978-90-239-1126-5

NUR 332

© 2006 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer Alle rechten voorbehouden

Meer informatie over dit boek en andere boeken van Uitgeverij Mozaïek vindt u op www.uitgeverijmozaiek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 239 9202 8

‘...de aarde zal aan de schimmen het leven hergeven...’

- Yesha ’yahu

Proloog

IEDEREEN moest toegeven dat het een indrukwekkend gezicht was, de horden die in de vroege zondagochtend van 12 maart 1938 als zwarte mieren de stad in marcheerden. In vlekkeloos gelid bewogen de duizenden manschappen zich voort als een machine waarvan, voor wie niet beter wist, het belangrijkste onderdeel op hun vlaggen en banieren prijkte. Op en neer dansten de troepen, als zuigers in een motorblok, in een onberispelijke cadans. Niemand hield in, niemand versnelde. Onverstoorbaar trokken ze op, alsof zij de weg allang kenden.

De glazen in het drankenkastje van de Rheingolts rinkelden door het staccato gedreun.

‘Dit voelt niet goed,’ mompelde Eliazer Rheingolt. ‘Niet goed.’

Iets in hem wilde het raam van hun bescheiden appartement dichtschuiven. Maar net als vele andere inwoners van Wenen die langs de kant van de weg stonden, kon hij zijn ogen niet van het schouwspel afhouden. Het zoog.

Hoewel Eliazers stem nauwelijks uitkwam boven het tumult in de Roten Turm Strasse, had Beate hem wel gehoord. Ze keek zijdelings naar hem. Naast de vertrouwde gezichtsuitdrukking – Eliazer had hoge wenkbrauwen waardoor het leek alsof hij zich voortdurend verbaasde – zag ze ditmaal een andere trek. Iets wrong in hem. Alsof hij de toekomst al kende maar toch wanhopig zocht naar de afwendbaarheid ervan.

Ze legde een zachte hand op zijn arm en vestigde haar blik weer op de eindeloze rijen soldaten die, als een duistere, drabbige modderstroom, de stad steeds verder binnenbraakten.

Na zestien jaar wist Beate feilloos wanneer het goed was om te spreken of, soms beter, om te zwijgen. Vooral dat laatste was een bijna vanzelfsprekende taal tussen hen geworden, een die meer zei dan woorden. Eliazer Rheingolt en Beate Brunn verstonden elkaar.

Ze vormden een opmerkelijk stel, hij als liberale Jood en zij als geboren en getogen Oostenrijkse. De vonk was overgeslagen in de kleine schoenlapperij van Eliazers vader. Beiden zouden nooit vergeten hoe Eliazer, die op de zaak had gepast, het verzolen van Beates laarzen met opzet had versjteerd zodat hij zeker wist dat ze nog een keer zou terugkomen. Ze hadden zich zowel lichamelijk als intellectueel tot elkaar aangetrokken gevoeld, de jonge secretaresse van een psychiater en de zettergezel bij een belangrijke krant. Het fascinerende was dat Eliazer, met name na hun trouwen, was weggegroeid van zijn traditie terwijl de katholieke Beate zich juist meer was gaan interesseren voor het Joodse gedachtegoed. Welke zwaartepunten er ook verschoven, zo werd het evenwicht tussen hen nooit verstoord. Zelfs niet toen bleek dat Beate geen kinderen kon krijgen.

Een divisie pantserwagens kwam vanaf de Franz Josefs Kai de hoek om. Aan de overkant begonnen enkele toeschouwers te juichen. Naarmate de voertuigen dichterbij kwamen, gingen hun kreten verloren in het geronk en geratel. Een vetblauwe walm vulde de straat. Beate trok een vies gezicht en schoof resoluut het raam dicht. Het geraas verdween naar de achtergrond alsof iemand er een deken over had gelegd. De glazen in het kastje stopten met rinkelen.

‘Kom, Eli. We moeten nog steeds eten. Thee?’

Traag draaide Eliazer zijn hoofd om en keek haar afwezig aan. Toen schudde hij zijn hoofd. Hij haalde een zakdoek uit zijn kamerjas, zette zijn ronde bril af en begon te poetsen.

‘De afgrond wordt nooit meteen geopend,’ zei hij tegen niemand in het bijzonder. ‘Eerst komt het ongedierte uit de grond.’

Beate trok haar blauwzijden duster recht en schoof aan bij de ronde tafel. De klokken van de nabijgelegen oude kerk beierden.

‘We kunnen het beste maar gewoon doen. Doorgaan met leven.’ Ze nam een hap geroosterd brood maar hield op met kauwen toen Eliazer, nog steeds bij het raam, haar veelbetekenend aankeek. Met een zucht liet ze haar hand zakken.

‘Ik weet het wel, Eli,’ gaf ze toe. ‘Het enige waar we nog zeker van zijn, is dit ontbijt. Maar kom. Je moet iets eten.’

Eliazer ging zitten en schonk een kop thee in. Hij leek weer tot zichzelf te komen. Alsof hij even uit de tijd is geweest, dacht Beate.

Hij liet zijn ogen over haar gezicht, hals en haar borsten onder de dunne stof glijden. Dat fijnbesneden maar krachtige gezicht. Die ranke hals waarvan de ene spier zo prachtig spande, die borsten die hem al in vervoering brachten nog zonder ze aan te raken. Hij glimlachte flauwtjes en probeerde een knop in zijn hoofd om te draaien. Hier en nu. Nu alleen even hier en nu.

‘Had ik je,’ zei hij en pakte een gekookt ei uit het porseleinen schaaltje, ‘al gezegd dat je mooi bent?’

Beate keek hem speels aan. ‘Alleen vandaag nog niet, Eliazer Rheingolt. Alleen vandaag nog niet.’

Buiten golfde bataljon na bataljon door de straat. Oostenrijk had opgehouden te bestaan.

‘Tut mir Leid,’ zei Ludwig von Arnzt. ‘Schluss.’ Hij leunde ontspannen achterover in de leren bureaustoel. De Duitse SS-officier die al sinds 1937, nog voor de

Anschluss, belast was met het toezicht op de Wiener Zeitung, of liever gezegd de censuur, was onverbiddelijk. Ook de laatste Oostenrijkse Joden moesten nu uit het werkzame leven verdwijnen. Sommigen had Berlijn lang gedoogd, nee, gebruikt om de schijn op te houden. Het moest ook niet te snel gaan. Niet iedereen tegelijk. Fase voor fase. De rest merkten ze vanzelf wel. Als ze het al zouden merken, dacht Von Arnzt bij zichzelf. Hij had gehoord dat de eerste proeven met de definitieve oplossing verrassend goed verliepen.

‘Ik werk hier al eenentwintig jaar,’ protesteerde Eliazer. ‘Doe de hele opmaak. Ik ben vervlochten met de Wiener Zeitung. Zelfs sinds de bezetting heb ik...’

Hij brak abrupt af. Had ineens een vieze smaak in z’n mond. Sinds Oostenrijk was opgegaan in het Groot-Duitse en daarna het Derde Rijk, had hij het vier jaar volgehouden. Goed, het was niet gemakkelijk geweest. Hij had met lede ogen moeten toezien hoe de onafhankelijke berichtgeving plaats had moeten maken voor anti-Joodse propaganda en de bijbehorende leugens. Had zich zelfs schuldig gevoeld ten opzichte van anderen die, met achterlating van alles, ternauwernood hadden weten te ontkomen voordat de grenzen definitief gesloten werden. Ook het sociale leven van Beate en hem was praktisch verdwenen. Een avond naar het theater of de opera was uitgesloten. Vrienden ontmoeten kon alleen na omzichtige voorzorgsmaatregelen. De Gestapo had overal ogen en oren, en wat ze niet zag of hoorde, verzon ze. Maar aangezien hij het gevoel had gehad dat Beate en hem de hand boven het hoofd werd gehouden, al dan niet dankzij zijn positie bij de krant, hadden zij, in de hoop op betere tijden, ervoor gekozen niet te vluchten. Dat Beate Oostenrijkse was, had daar een belangrijke rol bij gespeeld.

Von Arnzt kneep zijn ogen samen en nam een laatste haal van zijn sigaret. In een snelle beweging boog hij zich voorover, drukte de peuk uit en knipte met z’n vingers. Onmiddellijk kwam een onberispelijk geklede man het kantoor binnen. Dure schoenen, duur kostuum. Drie maandlonen, schatte Eliazer.

Von Arnzt sprong op, liep om zijn bureau heen en legde een vriendschappelijke hand op de schouder van de onbekende. ‘Mag ik u voorstellen, Herr Rheingolt? Franz Helten. Twintig jaar ervaring bij de Berliner.’

Lachend liep hij naar de deur en hield deze open.

‘Mach’s gut, Herr Rheingolt,’ zei hij en maakte een buiging.

Eliazer besefte dat het doek was gevallen. Hij had hiermee niet alleen zijn baan verloren. Jood zijn in Wenen was al gevaarlijk, Jood zonder werk zijn was levensgevaarlijk. Ze waren in één klap vogelvrij. Hij kon zich wel voor z’n hoofd slaan. Hij had er jaren dichtbij gestaan. Misschien wel te dichtbij want hij had het niet gezien. Of, misschien had hij het wel niet willen zien.

Zwijgend passeerde hij de deuropening, niet gelaten, wel verbeten.

‘Herr Rheingolt?’

Eliazer hield in en keek Von Arnzt over zijn schouder aan.

‘Groet uw vrouw van mij,’ zei hij. ‘Schöne blaue Augen heeft ze. Zelfs de Donau is er jaloers op.’

Von Arnzt en Helten barstten in lachen uit.

Eliazers maag kromp samen.

Met een ruk draaide hij zijn hoofd om en beende naar de zetterij. Hij had een uur de tijd gekregen om zijn jarenlange inzet voor de Wiener Zeitung uit te wissen.

Langzaam gleed Beate met haar hand over het gewelfde voeteneinde van hun bed. Hier hadden ze gelegen. Gedroomd, gehuiverd van genot. Het bed kon niet mee. Er kon geen enkel meubelstuk mee. Alleen het hoogstnoodzakelijke, met een maximum van elk een koffer. Ruimte voor emoties was er niet. Brieven van schoolvriendinnen en familie, het zilveren bestek van hun trouwen, de bontjas die ze van Eliazer had gekregen, ze moest het achterlaten.

‘Bea?’ riep Eliazer gehaast vanuit de gang, om even later zijn hoofd om de deur te steken. ‘Het is tijd. Je weet nooit wanneer ze komen. Alleen dat ze komen.’

Beate liet haar blik nog een keer door de kamer gaan, keek naar de geopende koffer op bed en klikte hem toen dicht. Werktuiglijk stond ze op en volgde Eliazer de gang in. Hun koffers schampten af en toe tegen de muur.

‘Wacht,’ zei ze toen hij, in het portaal, aanstalten maakte de deur van hun appartement voor de laatste keer op slot te doen. Ze ging weer naar binnen en deed de deuren naar de keuken, de woonkamer en de slaapkamer behoedzaam dicht. ‘Dan hoef ik niet zoveel te stoffen als we weer terug zijn.’

Ik ben getrouwd met een van de groten, dacht Eliazer.

Hij deed voorzichtig de buitendeur open. Het was allang donker. De eerstvolgende gaslantaren stond gelukkig wat verderop. Het miezerde. De gordijnen van de meeste huizen waren dicht. Niemand te zien, op straat.

‘Het kan,’ fluisterde hij.

Zonder een woord te zeggen glipten ze de nacht in, op weg naar een collega van Eliazer die aan de andere kant van het centrum woonde. Hij zou hen enkele dagen verbergen en in contact brengen met een mensensmokkelaar. Niet uit medelijden. Het ging om keiharde Reichsmarken. Eliazer had z’n horloge al verkocht aan een sjacheraar. Beate had er gelukkig niets van gemerkt. Hij hoopte dat ze de rest ook niet zou merken. Hij zou haar later op de hoogte brengen van zijn troef, hun troef waarmee ze ergens anders een nieuw leven zouden kunnen opbouwen. Maar, pas als het zover was. Ze zou het begrijpen, wist hij. Erg vinden, maar begrijpen. Als een mens z’n leven kan redden, verliezen kostbaarheden hun waarde.

Bij de kerk sloegen ze rechtsaf de Brandstatte in. Even wisselden ze een blik. Alles wat niet werd gezegd, werd gekeken.

Op hetzelfde moment klonk er een roep. Uit beide zijden van de Bauernmarkt, die de Brandstatte halverwege doorkruiste, kwamen soldaten van de Wehrmacht aangerend.

Eliazer en Beate bleven als aan de grond genageld staan.

‘Terug!’ riep Eliazer, wierp zijn koffer van zich af en zette het met Beate op een lopen. Om na een tiental meters in te houden en opnieuw stokstijf te blijven staan. Uit de richting waaruit ze zojuist gekomen waren, kwamen twee jeeps aanrijden, op de voet gevolgd door een vrachtwagen met een donkere huif. De jeeps reden naast elkaar, over de volle breedte van de straat en kwamen langzaam dichterbij, zeker van hun prooi die geen kant meer opkon.

Het gekletter van de soldatenlaarzen had mensen gewekt. Hier en daar verscheen licht, door de spleet van een gordijn. Binnen een minuut waren Eliazer en Beate omsingeld. Ze werden uit elkaar gehaald en een paar meter van elkaar neergezet, onder schot gehouden door enkele manschappen. Twee andere soldaten ontfermden zich over hun koffers.

Knarsend kwamen de jeeps tot stilstand. Uit een ervan sprong een SS’er die zijn pet rechttrok en op hen afliep. Eliazer herkende hem meteen, in het gelige licht van de koplampen.

‘Dat was niet slim, Rheingolt,’ zei Von Arnzt grimmig.

‘We wilden alleen maar...’ probeerde Eliazer.

Von Arnzt maakte een afwimpelend gebaar. ‘Dat was nog tot daaraan toe.’

Beate keek Eliazer vragend aan. ‘Wat bedoelt hij?’

‘Sabotage, gnädige Frau,’ haakte de SS’er losjes in. ‘Uw toegewijde echtgenoot heeft geprobeerd de verschijning van de Wiener Zeitung te saboteren.’

Hij beval een soldaat de koffer van Eliazer te doorzoeken. Na enig woelen vond deze wat hij zocht. Hij gaf het aan Von Arnzt.

Langzaam vouwde de officier zijn hand open. Op de zwarte handschoen lag een loden letter.

‘In tegenstelling tot de heersende mening zijn wij niet kinderachtig,’ snoefde hij. ‘Als dit het enige was, hadden wij u rustig laten doorlopen. Maar...’ Hij gaf een teken en draaide zich half om. Een soldaat tilde een nogal zware zak van de vrachtwagen en sleepte deze over de grond naar Von Arnzt. Hij salueerde en deed een stap terug.

Von Arnzt zakte door z’n knieën, knoopte de zak los en haalde een hand door de inhoud.

‘Al-le gro-te H’s,’ zei hij nadrukkelijk toen hij een handvol loden letters tevoorschijn haalde. ‘En wat toevallig, Rheingolt, dat wij erachter kwamen toen we de naam van de Führer moesten spellen!’

‘Eli?’ vroeg Beate vertwijfeld.

‘Halt’s Maul!’ snauwde een soldaat.

‘Laat ze,’ wees Von Arnzt hem terecht. ‘Misschien horen we nog wat nuttigs.’

Na een onhandige blik naar Beate zei Eliazer: ‘Ik heb niets gestolen. Ik had ze apart gelegd om schoon te maken. En die ‘H’ in m’n koffer was gewoon een aandenken, voor later.’

‘Zo,’ herhaalde Von Arntz zangerig. ‘Voor later.’

Hij maakte een uitnodigend gebaar.

‘Als u zo vriendelijk zou willen zijn mij te volgen...’ Hij blafte een paar bevelen ‘...zal ik u een passender aandenken meegeven.’

Iedereen en alles kwam in beweging. De voertuigen werden gestart, Eliazer en Beate werden geboeid en elk op een tegenoverliggende bank in de vrachtwagen gezet.

Terwijl de kleine colonne door de straten van Wenen hobbelde, kruisten de blikken van Eliazer en Beate elkaar af en toe. ‘Het spijt me. Het was dom’ zeiden zijn ogen. ‘Ik begrijp het wel. Ik hou van je’ antwoordden de hare. Ondertussen pijnigden ze hun hersens over wat er nu zou gaan gebeuren. Een aandenken van de SS betekende meestal een behandeling door de Gestapo.

Na een paar bochten kreeg Eliazer het in de gaten. Hij voelde het. Ze maakten een kromme cirkel en waren weer op weg naar de Roten Turm Strasse.

Hij had gelijk.

Nadat ze tot stilstand waren gekomen, werden Beate en Eliazer voor de deur van hun eigen huis uit de vrachtwagen gemanoeuvreerd.

Zo stil als de straat er eerder bij had gelegen, zo’n chaos was het nu. De deur van hun appartement lag al aan splinters. Boven smeten mannen van een eerder gearriveerd Wehrmacht-kommando alles uit het raam wat ze maar konden vinden. Meubels, gordijnen, tapijten, serviesgoed, hun hele leven werd op straat gegooid. Op de stoep sleepten soldaten alles op een hoop en staken de groeiende berg huisraad aan.

Aan de overkant vormden zich kleine groepjes mensen. De buurt liep uit. De oplaaiende vlammen wierpen grillige schaduwen op de witte voorgevels van de huizen. Van de samengestroomde buurtbewoners ondernam niemand iets. Angst of onverschilligheid, in deze tijd hielden mensen zich liever op de vlakte.

‘Op de redactie van de Wiener,’ siste Von Arnzt Eliazer in het oor, ‘herinnert al bijna niets meer aan je. Maar wij hebben natuurlijk liever dat heel Wenen jullie vergeet. Neem goed in je op wat er allemaal gebeurt. Zie het maar als een bescheiden aandenken. Voor later.’

Beate Rheingolt beet op haar lippen maar kon de tranen niet tegenhouden. De vernedering en ontluistering waren nog groter dan het verlies van huis en haard. Bovendien drong zich een onbestemd gevoel van afgrijzen in haar op. Eerst Eliazers werk kwijt. Dan hun huis en spullen. Nu konden ze elkaar nog zien, hoewel ze hier al bewust op meters afstand van elkaar gehouden werden. Deze duivelse horden waren nietsontziend. Ze zouden er niet voor terugdeinzen Eliazer en haar ook het zwaarste offer te laten brengen.

Nadat het hele huis was leeggehaald en op de stoep niets meer was overgebleven dan een smeulende hoop, met hier en daar een geblakerd metalen uitsteeksel van een poot of onderstel, kwam een Hauptmann naar Von Arnzt. ‘Alles klar. Het is leeg.’

Von Arnzt liet zijn blik onderzoekend over de voorgevel van het huis en de stoep gaan, om zijn ogen uiteindelijk te laten rusten op Eliazer Rheingolt. Terwijl hij hem strak bleef aankijken, gaf hij de mannen die Beate bewaakten een teken haar alvast in een andere vrachtwagen te zetten.

Beate stribbelde tegen. ‘Eli!’ riep ze.

‘Niet zij, Herr von Arnzt,’ smeekte Eliazer terwijl ook hij probeerde zich los te rukken van zijn bewakers. ‘Zij heeft nergens iets mee te maken. Mij wilt u hebben, niet haar! Ze is nota bene Oostenrijkse!’

‘Die met een Jood is getrouwd,’ bitste de SS’er. Tegen zijn manschappen riep hij: ‘In de wagen met haar! En zorg dat ze zich rustig houdt!’

Eliazer Rheingolt verscheurde vanbinnen. Beate verzette zich hevig. Er was vier man voor nodig om haar de wagen in te krijgen. Eenmaal binnen haalde een van hen een fles rum tevoorschijn. ‘Eens kijken of het een echte Oostenrijkse is,’ smaalde hij grinnikend. ‘Hou haar mond open.’

Eliazers gedachten schoten razendsnel heen en weer. Beate. Hij moest Beate zien te redden. Maar wat kon hij doen?

Opeens realiseerde hij zich iets. Hij was inderdaad veel kwijt. Maar nog niet alles.

‘Mijn koffer. Ik heb nog iets in m’n koffer,’ riep hij uit. ‘U mag het hebben als u haar laat gaan!’

Von Arnzt trok een wenkbrauw op. Er verscheen een glimlach op z’n gezicht. ‘Dass ist nett von Ihnen. Ik was ze bijna vergeten.’

Hij liep naar de jeep, haalde eigenhandig de koffers van Eliazer en Beate tevoorschijn en wierp ze met een handige slingerbeweging op de smeulende hoop.

‘Niet doen!’ riep Eliazer wanhopig. ‘Zo gaat het verloren.’

‘Precies wat we willen, niet?’ grinnikte Von Arnzt die weer kwam aanlopen.

Eliazer Rheingolt kon bijna niet meer. Hij was op, uitgeput door alle emoties, verzuurd door angst. In nog geen halve dag was hij alles verloren wat hij had. Alleen zijn leven nog niet. Moedeloos probeerde hij niet langer los te komen.

‘Onvervangbaar,’ mompelde hij. ‘Eeuwenoud.’

Von Arnzt draaide zijn hoofd iets.

‘Eeuwenoud?’ herhaalde hij.

‘Geërfd. Van mijn vader.’

Hoewel Von Arnzt nauwelijks kon geloven dat de letterzettende zoon van een armoedige schoenlapper iets van waarde zou bezitten, had hij wel geleerd op te letten. Bij de confiscatie van kunstschatten en antiquiteiten van gedeporteerde Joden, was er naast de officiële invordering ook een levendige handel in de onderlaag van de SS ontstaan. Niet zelden wisselden huizen, grond, auto’s en vrouwen voor een felbegeerd voorwerp onderhands van eigenaar. Je moest natuurlijk wel oppassen. Als het bij de verkeerde bekend werd, hogerhand, werd je zonder pardon terechtgesteld. Ook met eigen volk geen mededogen, wist Von Arnzt. Maar aan de andere kant, wie niet waagt, die niet wint. Zolang je de juiste mensen maar te vriend hield. Divide et impera - verdeel en heers.

‘Koffer!’ riep Von Arnzt naar een soldaat die een sigaret stond te roken. ‘Nee, die andere. Hier brengen.’

De soldaat trok Eliazers koffer met een ijzeren staaf van de smeulende hoop. Aangezien het vuur niet opnieuw was opgelaaid, hadden de vlammen er nog geen grip op gekregen. De ondergeschikte haastte zich met de koffer naar zijn meerdere.

Von Arnzt bukte zich en klikte de koffer open. Gretig griste hij eruit wat niet van zijn gading was en smeet het op straat. Om ten slotte in een lege koffer te staren.

Het was Rheingolt gelukt hem totaal belachelijk te maken. Ten overstaan van zijn ondergeschikten.

Ziedend veerde hij overeind, klikte de driehoekige foedraal aan zijn heup los en drukte z’n Lüger tegen Eliazers hoofd. ‘Du Drecksau!’

Er klonk een droge klik toen hij ontgrendelde. De soldaten aan weerszijden van Eliazer verstevigden hun greep.

‘De voering!’ schreeuwde Eliazer in doodsangst. ‘Het zit in de voering!’

Even vertrok Von Arnzt geen spier. Toen gebaarde hij met de loop van het pistool kort naar de soldaat en zette het wapen meteen weer tegen de slaap van Eliazer.

‘Tien seconden, Gerhardt,’ commandeerde hij.

Soldaat eerste klas Gerhardt Beck trok z’n bajonet maar liet eerst zijn linkerhand langs de binnenzijden van de koffer glijden. De randen waren te dun, daar zat niets.

‘Zeven,’ zei Von Arnzt kalm.

Ook de bodem bevatte geen enkele verdikking. Als enige mogelijkheid bleef het deksel over.

‘Drie.’

Beck voelde een lichte glooiing.

‘Hebben,’ meldde hij.

Langzaam liet Von Arnzt het pistool zakken.

Voorzichtig zette Beck de punt van de bajonet op de stof en maakte behoedzaam een snede, in de lengte. Daarna liet hij het mes op de bodem vallen en ging verder met z’n handen.

Toen de stof scheurde, kwam er een dunne langwerpige oude leren hoes tevoorschijn. Het formaat was iets kleiner dan een vel papier, de dikte minder dan een centimeter.

‘Kijk eens aan,’ zei Von Arnzt terwijl hij zijn wapen opborg.

De spanning had z’n tol geëist. Eliazer Rheingolt liet zijn hoofd hangen en zakte zijdelings tegen een van zijn bewakers aan. Hij leek nauwelijks nog bij bewustzijn.

Von Arnzt trok zijn handschoenen uit, gaf ze aan Beck en pakte de hoes van hem aan. Hij draaide deze om maar er stond niets op. Geen enkel herkenningsteken. Een soort envelop leek het, duidelijk van oud leer, aan de randen met uiterst dunne pezen dichtgenaaid. Een smalle, dunne flap was om de enige open kant gevouwen. Hij was beduimeld door het vele openen en er zat een kleine scheur in. Voorzichtig sloeg de officier de flap om.

De hoes bevatte een dunner leren vel. Nieuwsgierig trok Von Arnzt het er een stuk uit. Ondertussen besefte hij dat hij moest oppassen. Wat ter wereld dit ook mocht zijn, hij kon er beter laatdunkend over doen tegenover de aanwezige manschappen. Of het inderdaad veel waard was, zou hij toch pas later kunnen bepalen.

‘Aha. Jüdische hanenpoten,’ constateerde hij luchtig. ‘Geen wonder dat de wereld die lui nooit begrijpt.’

Beck en de twee bewakers lachten branieachtig.

‘Loss. Weg hier!’ beval Von Arnzt. ‘Ik ben hard toe aan een bel cognac.’

Gerhard Beck klikte z’n hakken tegen elkaar. ‘De dame?’ informeerde hij voorzichtig, het aanbod van Eliazer in gedachten. Beck was ook getrouwd.

‘Afvoeren en op transport.’

‘En hij?’ Beck maakte een hoofdbeweging naar de verdwaasde Eliazer.

Von Arnzt bedacht zich geen seconde. ‘Op de vlucht neergeschoten.’

Terwijl de vrachtwagen met de benevelde Beate Rheingolt als eerste de straat uitreed, weerkaatste het geluid van een schot tegen de oude voorgevels van de Roten Turm Strasse.

I

‘NEEM me niet kwalijk,’ zei Milo Vlinders en plukte vlug een servet van het statafeltje. Terwijl de gesprekken om hen heen werden hervat, bukte hij zich om een paar glasscherven op te rapen.

De jonge vrouw in zijn gezelschap boog zich voorover, tilde haar linkerbeen op en depte de natte plek op haar rok. Een hoogleraar aan het tafeltje naast hen keek ongegeneerd naar haar benen terwijl hij gewoon doorpraatte met een collega.

‘Zonde,’ zei ze.

Milo kwam overeind en gooide het glas in de asbak naast het schaaltje olijven. ‘Dure rok?’

‘Dure Chablis,’ lachte ze. ‘Bovendien begint het zo.’

Hij blikte terloops op een afzichtelijke wandklok naast het podium en pikte de hint op. ‘Ik ben zo terug, eh...’

‘Anna.’

‘Milo.’

Ze gaven elkaar een hand

‘Van Amstel.’

‘Nee, Vlinders.’

‘Nee, van Amstel. Ik. Van Amstel.’ Ze zette een wijsvinger op haar borstbeen. Verzorgde nagels. Kersenrood.

‘O, natuurlijk. Tot zo.’

Voordat hij het nog erger maakte, kriskraste Milo langs een paar andere statafeltjes naar het buffet achterin de bijzaal van de universiteit. Terwijl hij op z’n bestelling wachtte, keek hij achterom.

Anna stak een sigaret op. Een dunne, zo te zien. Elegant, vond Milo. Paste wel bij haar. Zelf was ze ook rank. Hij nam haar eens op.

Een jaar of dertig, schatte hij, ongeveer even lang als zijn eigen een meter zeventig. Ze had kort, donker haar – Franse coupe – en zag er verzorgd uit, in die korte zwarte rok, grijze satijnen panty’s, paarse blouse en sierlijke korte puntlaarsjes. Dat ze heldere groenblauwe ogen had en op een natuurlijke manier bewoog, was hem al opgevallen. Smal gezicht had ze, trouwens. Mooi.

‘Alstublieft,’ klonk er achter hem, boven het geroezemoes uit.

Milo Vlinders draaide zich naar het buffet, pakte de twee glazen witte wijn aan en liep terug.

Ondertussen betraden twee mannen en een vrouw het podium. Ze namen plaats aan de tafel naast het grote scherm waarmee de spreker zijn presentatie zou ondersteunen. Blijkbaar het forum.

‘Dank je,’ zei Anna en nipte van de wijn. Met een elleboog op het tafeltje en een hand onder haar kin vroeg ze: ‘Werk jij misschien hier? Je lijkt me ouder dan de gemiddelde student.’

Ze trok een scheve mond om de rook niet zijn kant op te blazen.

‘En bedankt. Nee,’ verduidelijkte Milo, ‘maar ik heb hier wel een jaar college gelopen. Vergelijkende taalwetenschappen. Alleen ben ik afgestudeerd in Londen, in het kader van een uitwisselingsprogramma. Tegenwoordig doe ik onderzoek.’

‘Interessant. Naar?’

‘Dat wil je niet weten.’

‘Daar weet je niets van,’ pareerde Anna van Amstel en drukte haar sigaret uit.

‘Goed. Naar de dialectologie in het Koerdisch, zal ik maar zeggen. Het Kurdî bestaat in feite uit vijf talen. Een ervan is het Kurmançi. Maar omdat men eraan twijfelt of...’

‘Welkom allemaal,’ klonk er uit de zwaar overstuurde luidsprekers. ‘Ben ik te ho-ren?’ Enkele mensen grepen naar hun oren. Op het podium rende iemand gebukt naar een kast.

Er stond een man met een warrige bos haar, een dikke oranje coltrui en een te wijde turqoise broek achter de microfoon. Hij stak een hand onder zijn trui en trok onhandig een paar opgevouwen vellen papier uit z’n borstzak. Een ervan scheurde.

‘Niet te geloven!’ mompelde Milo. ‘’t Zal ook eens niet.’

Anna boog zich naar haar tafelpartner. ‘Ken jij hem persoonlijk?’ vroeg ze zacht.

‘Frascan? Al jaren. Hij is een soort mentor van me. Ik vraag hem soms om advies.’

‘Hopelijk niet over kleding.’ Anna van Amstel barstte in lachen uit.

De spreker rekte zich uit en keek in hun richting. Vooraan draaiden een paar mensen verstoord hun hoofd om. Anna maakte een afwerend gebaar en probeerde zich te beheersen.

‘Sorry,’ fluisterde ze tegen Milo. ‘Ik ga wel even naar het toilet.’

Milo Vlinders keek haar na en richtte zijn aandacht weer op het podium.

Hij was verrast geweest door de e-mail van Frascan Barieux. Niet alleen door de uitnodiging maar ook door het onderwerp – NIEUW LICHT OP DE TELL SABI ABYAD-VONDSTEN. Meestal kwam hij er pas achteraf achter dat Frascan ergens had gesproken, bovendien vaak in het buitenland. Het vooruitzicht om na afloop wat bij te praten onder een goed glas, had hem ook wel wat geleken. Wanneer had hij Frascan voor het laatst in levenden lijve gezien? Zeker een jaar of twee geleden.

‘...zoals deze passage bewijst,’ verklaarde Frascan Barieux en keek kort over zijn schouder of het bijbehorende beeld, een vierduizend jaar oude tekst in spijkerschrift op een kleitablet uit Assyrië, wel op het scherm verscheen. ‘Wat gesjoemel met horoscopen betreft, is het gemiddelde meidenblad er dus niets bij.’

Een keurige academische lachgolf ging door de zaal.

Je kon van Frascan Barieux zeggen wat je wilde, hij was een van de besten op het gebied van oude talen, met als specialisatie het Midden-Oosten. Hij wist vrijwel alles over oorsprong, schrijfwijze, achtergrond en samenhang van de vele oude talen daar. En als hij iets niet wist, kende hij wel iemand die dat wel deed. Barieux genoot wereldwijd veel aanzien. Dat hij zich nauwelijks bekommerde om uiterlijkheden en steevast op de verkeerde vrouwen viel, werd hem over het algemeen vergeven. Dat is te zeggen, in eigen kring. Daarbuiten lag het gecompliceerder.

‘Boeiend?’ informeerde Anna die onhoorbaar teruggeslopen was.

Milo keek opzij en legde een vinger op z’n lippen. Anna knikte en keek zwijgend mee hoe Frascan Barieux zwierig het ene kleitablet aan het andere praatte.

Het was druk in De Zeven Woorden, het grand café dat, een paar straten verderop, een vaste pleisterplaats was voor sommige hoogleraren, studenten en personeelsleden van de facilitaire dienst van de faculteit Taalwetenschappen. Het was dat Barieux zowaar een tafeltje had gereserveerd, anders hadden ze moeten blijven staan. Frascan Barieux had al gauw het hoogste woord.

Zijn ogen schitterden. ‘En dat jij toen...’ – hij gaf Milo een por en nam een haastige teug van z’n tripel – ‘...dat jij toen in een volle collegezaal met een stalen gezicht vroeg of hij, na het zevende tablet, nog steeds opgewonden raakte bij het zoveelste vunzige spijkertje?’

Met een daverende lach gooide hij zijn hoofd achterover.

Milo glimlachte schaapachtig en keek vanuit z’n ooghoeken naar Anna. Stil was ze. Alsof iets haar gedachten in beslag nam of dat ze niet goed wist hoe ze moest inhaken. Misschien was het toch niet zo’n goed idee geweest dat ze was meegegaan. Aan de andere kant had ze het zelf gevraagd. Hij was alleen niet zo gelukkig met de door Frascan aangehaalde anekdote. Ze mocht eens denken.

‘Die casus in Leuven dan,’ probeerde Milo bij te sturen. ‘Nachten zaten we achter de computer. En ontdekten mooi dat het inderdaad een vervalsing was.’

Net toen Barieux aanstalten maakte ook daar een gevleugeld verhaal over te spuien, ontwaarde deze een oude bekende die zich onvast een weg naar het toilet baande.

‘Hé,’ riep hij. ‘Nog steeds niet weggepromoveerd?’

De aangeschoten man maakte een vaag gebaar en verdween achter een klapdeur met een hartje erop.

‘Hij is wel lomp,’ fluisterde Anna tegen Milo.

‘Maar briljant,’ fluisterde hij terug. ‘Hij draait zo wel bij. Je moet hem de tijd geven. Of wil je er al vandoor?’

‘Nee.’

‘Maar wat weten wij?’ denderde Frascan Barieux door, inmiddels aanbeland in de filosofische fase. ‘Niets, Milootje. Ja, dat wij meer geïnteresseerd zijn in volgestouwde koningsgraven dan in het armzalige leventje van de gemiddelde Sumeriër die, na een levenlang sappelen, zonder een enkel artefact achteloos onder het zand werd geschoven en al was vergeten voordat de zon onderging. Gewone mensen, Milo, daar gaat het om. Lui zoals jij en ik. En zij, daar. Daarom...’

Midden in de zin zweeg hij en ging rechtop zitten. Staarde in z’n lege glas. Toen, alsof hij zich opeens bewust werd van zijn lompheid, boog hij zich langs Milo, gaf Anna een knipoog en zei: ‘Vergeef mij, prinses. Wij Barieuxs zijn nu eenmaal dravers. Ik word pas stil als ik m’n kop stoot. Irritant, ik weet het. Ik zou niet graag met mij getrouwd zijn. Net als m’n beide exen.’

Lachend veerde hij terug, om daarna een serieuzer gezicht op te zetten.

‘Genoeg nu,’ zei hij tegen zichzelf en gebaarde een werkstudent die met een toren lege glazen voorbijliep, nog wat neer te zetten. ‘Tijd voor de schoneren onder ons. Want wat weten wij bijvoorbeeld van de prinses, onze lachende derde? Uit welk koninkrijk stamt zij en waarom trok zij op? Zijn jullie...?’ Hij keek Milo vragend aan.

‘We stonden aan hetzelfde tafeltje,’ zei Milo. ‘Meer niet.’

Meteen kon hij z’n tong wel afbijten. Die overbodige hoffelijkheid van hem ook altijd. De weg al afsnijden voordat hij was ingeslagen. Hoewel hij nergens op uit was, was het toch een prettige ontmoeting met Anna.

‘Meer niet?’ herhaalde Frascan terwijl hij nu Anna nadrukkelijk aankeek.

Ze zag het meteen aan zijn ogen. Milo had gelijk. Onder de beer zat een vos, een scherpzinnig mens. Ogenschijnlijk een losbol, maar met een hoop erin. Kennis, inzicht en een zesde zintuig. Precies wat ze zocht. En het ijzer was heet.

‘Milo en ik kwamen elkaar toevallig tegen,’ begon Anna van Amstel. ‘Maar uw lezing...’

‘Jouw lezing,’ verbeterde Frascan en gebaarde haar verder te gaan.

‘Goed. Jouw lezing interesseerde me niet. Ik kwam ergens anders voor.’

Frascan en Milo keken elkaar kort aan.

‘Jij hebt niets met talen?’ informeerde Frascan.

‘Niet zoals jullie. Maar aan de andere kant alles. Ik ben al een tijdje op zoek naar de juiste persoon die iets voor me zou kunnen uitzoeken. Of beter gezegd, vertalen. Ik heb een aantal taalkundigen met elkaar vergeleken, in de universiteitsbibliotheek en op internet, en kwam telkens weer uit bij Frascan Barieux.’

‘Zijn wij niet allen een speelbal van het lot?’ declameerde de laatstgenoemde theatraal.

‘Vandaar dat je vroeg of ik hem persoonlijk kende,’ begreep Milo.

Anna knikte. ‘Naar aanleiding van jouw opmerking. Anders had ik geprobeerd hem een briefje door te spelen, met het verzoek contact op te nemen. Wat niet wegneemt dat het ook leuk was jou te ontmoeten.’

‘Geen gezwijmel,’ zei Barieux. ‘Waar gaat het om?’

Anna boog zich voorover. ‘Een stuk oude tekst,’ zei ze zacht.

‘Dan schakel je toch een vertaalbureau in?’ merkte Milo op. ‘Ik weet er wel een paar.’

‘Uitgesloten. Het ligt anders.’

‘Is het een fragment van een boekrol? Of een kleitablet? Dat kom je niet vaak tegen, bij een particulier.’

Anna leegde haar glas, veegde in een beweging haar mond af en verduidelijkte: ‘De tekst is krullerig maar strak. Ik heb er niet veel verstand van, maar de ene keer denk ik dat het Hebreeuws is, de andere keer weer Perzisch of zoiets.’

‘Zo te horen Akkadisch of Aramees,’ opperde Frascan. ‘Maar ik moet het eerst zien. Er zijn tientallen schriften die op elkaar lijken. Dat weet jij net zo goed, vriend.’

‘Zeker,’ beaamde Milo. ‘En hoe verder je teruggaat, hoe dichter ze naast elkaar liggen.’

Anna glimlachte. ‘Jullie zijn echt goed.’

Milo wees met z’n duim naar Barieux. ‘Hij is echt goed, in dat soort talen. Mijn Aramees is net zo goed als m’n Fries. Heit en Mem trek ik nog wel, als ik het lees, maar de puntjes op de i liggen moeilijker. Behalve in het Kurdî, dan.’

‘Waar komt die tekst precies vandaan?’ informeerde Frascan. ‘En wat voor materiaal is het? Papyrus? Of perkament?’

‘En hoe kom jij eraan?’ haakte Milo in. ‘Bovendien, wat doe jij eigenlijk? Het is wel wat vaag, allemaal.’

‘Zowat in slaap vallen.’ Anna keek op haar horloge. ‘De rest kan ik beter in alle rust vertellen. Het is nogal ingewikkeld. Zou het morgen misschien uitkomen? Vooropgesteld dat jullie me willen helpen, natuurlijk. Anders moet ik verder zoeken.’

Frascan nam een slok. ‘Ik moet eerst weten wat je bedoeling is, Anna. Publicatie in een vaktijdschrift? Verkoop aan een museum? Een ander punt is tijd. Milo en ik houden van ons werk, maar als we op elk verzoek ingaan, zitten we binnen een jaar aan de bedelstaf. Tenzij het om een opzienbarende ontdekking gaat, natuurlijk. Maar dat is een uitzondering. Als er een keer in de tien jaar iets bijzonders boven komt drijven, is het veel.’

Anna wist niet goed wat ze moest zeggen.

‘Morgen zit ik sowieso in Groningen,’ voegde Barieux eraan toe. ‘Een gastcollege.’

‘Zeker dezelfde presentatie?’

‘Je weet hoe het werkt, Milo. Nooit het wiel opnieuw uitvinden. Behalve als het vierkant is en net zo soepel draait als een rond wiel.’

‘Ik kan wel, morgen,’ opperde Vlinders. ‘Als het iets bijzonders is, Frascan, bel ik je. Anders mail ik.’

‘Heerlijk,’ zei Anna toen ze deur van De Zeven Woorden achter zich dichttrokken. Ze snoof de nachtlucht diep in. ‘Wat een rust.’

Iemand tikte haar op de schouder. Toen zij zich omdraaide, keek ze recht in de ogen van Frascan. Hij breidde zijn armen uit en begon spontaan te zingen.

‘Toon mij...’ galmde hij op z’n Jordaans, ‘uw schatten...’

Een late voorbijganger met een tegenstribbelende teckel keek verstoord hun kant op.

‘Dan druk ik ze... aan mijn hart,’ vervolgde de hoogleraar onverstoorbaar. Welterusten, lui.’

Daarmee verdween hij om de hoek.