Reg Grant

Maarten Luther

Een monnik komt in opstand tegen de

machtige kerk van Rome

Mozaïek, Zoetermeer

Tweede druk 2011

Maarten Luther verscheen eerder onder de titel Opstand.

Ontwerp omslag Wil Immink

Omslagbeeld Trevillion Images/Yolande de Kort

Vertaling Else Algra

ISBN 978 90 239 1175 3

NUR 342

Oorspronkelijke titel: Storm, verschenen bij Waterbrook Press, Colorado, USA.

© 2002 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

© 2001 Engelstalige editie Reg Grant

Alle rechten voorbehouden.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk met  ISBN 978 90 239 9375 9

Voor Laura,

bouwer van kastelen

levensgenieter

wervelwind

de vreugde van mijn leven

BELANGRIJKSTE PERSONEN

Albert

Aartsbisschop van Mainz; tegenstander van Luther (historisch)

Girolamo Aleander

rector van de universiteit van Parijs; tegenstander van Luther (historisch)

Katherine von Bora

non in het nonnenklooster van Nimbschen; trouwde in 1525 met Luther (historisch)

Johan Eck

katholiek theoloog; debatteerde met Luther in Leipzig (historisch)

Johan Frederik

Luthers prins en beschermer (historisch)

Elizabeth von Gershom

dochter van Josel von Gershom (fictief)

Moira Geyer

verloofd met Jaklein Rohrbach (fictief)

Thomas Geyer

vader van Moira; boer op het land onder bewind van Albert Toffler (fictief)

Karel V Habsburg

heilige roomse keizer; geducht tegenstander van Maarten Luther (historisch)

Lodewijk von Helfenstein

katholiek edelman en graaf; regeerde over Weinsburg (historisch)

Ingrid von Helfenstein

gravin in Weinsburg; echtgenote van Lodewijk von Helfenstein (historisch)

Zora Hoffman, ‘Zwarte

zigeunerheks die samenwerkte met Jaklein Rohrbach (historisch) Hoffman

Ulrich von Hutten

hofdichter van Duitsland en aanhanger van radicale hervormingen (historisch)

Justus Jonas

Luthers beste vriend (historisch)

Maarten Luther

leider van de Reformatie (historisch)

Philip Melanchthon

collega en vriend van Luther (historisch)

Thomas Münzer

radicale hervormer; vijandig tegenover Luther (historisch)

Klaus Reisner

mijnwerker; stiefvader van Jonathan Reuchlin; een van Luthers vijanden (fictief)

Marta Reisner

moeder van Jonathan Reuchlin (fictief)

Jonathan Reuchlin

een van Luthers studenten, daarna ook collega; een aanhanger van Luther (fictief)

Jacob Rohrbach, ‘Jaklein’

herbergier en een leider van de boerenopstand (historisch)

Maggie Goetz/Schulz

adopteerde Elizabeth in Pforzheim (fictief)

Franz von Sickingen

ridder en vertrouweling van Ulrich von Hutten; voorstander van radicale hervormingen (historisch)

Elias Sklaar

joodse dokter, geobsedeerd door Elizabeth von Gershom (fictief)

Georg Spalatinus

Luthers vriend; belangrijkste raadsman van keurvorst Frederik (historisch)

Johannes von Staupitz

Luthers mentor die later vicaris-generaal werd; ontsloeg Maarten van zijn verplichtingen jegens de orde om zijn leven te redden (historisch)

Albert Toffler

meest gevreesde ridder in de dienst van graaf Lodewijk von Helfenstein (fictief)

Vader Winandus

oudste van het augustijner mannenklooster in Erfurt waar Luther priester werd; een van Luthers vroegere onderwijzers (historisch)

PAUSEN IN CHRONOLOGISCHE VOLGORDE

Naam – Ambtsperiode

Alexander VI – (1492-1503)

Pius III – (1503-1503)

Julius II – (1503-1513)

Leo X – (1513-1521)

Adriaan VI – (1522-1523)

Clement VII – (1523-1534)

PROLOOG

Het was in de zestiende eeuw dat een storm, genaamd de Reformatie, door Europa raasde; vernielend, maar ook zuiverend. Het rommelen begon in Rome, waar de kerk zich op dat moment bezighield met de vraag hoe men de bouw van de kolossale Sint-Pieterbasiliek moest bekostigen.

 Om op een snelle manier aan het benodigde geld te komen, besloten de corrupte leiders van de kerk onder parochianen geestelijk voordeel te gaan verkopen, in de vorm van zogenaamde ‘aflaten’. Een aflaat was een stuk papier, getekend door een afgezant van de paus. Dit papier garandeerde een ‘vervroegde verlossing’ uit het vagevuur – volgens de rooms-katholieke traditie een plaats van geestelijk lijden, waar de zielen van de gelovigen werden schoongebrand van zonden voordat ze de hemel konden binnengaan.

 De verkoop verliep vlot. Welke echtgenoot immers zou zo zelfzuchtig zijn om brood voor zijn nog levende kinderen te kopen, terwijl hij voor hetzelfde geld de ziel van zijn overleden vrouw kon verlossen van verder lijden in de vlammen van het vagevuur? De paar extra centen die Rome vroeg, konden hij en zijn gezin ook nog wel missen, zal hij gedacht hebben. De geldhonger die de Rooms-Katholieke Kerk in zijn macht had, bleek echter onverzadigbaar. Het was niet alleen de basiliek die bekostigd moest worden – er moesten oorlogen gevoerd en keizers gekroond worden; de kerk was uit op invloed, macht en roem. Dit alles kostte geld en de voortdurende vraag naar meer drukte zwaar op het gewone volk.

In deze donkere tijd sloeg de bliksem in. Maarten Luther, een jonge geestelijke, verscheen op het toneel. Hij veroordeelde de ketterij van de aflaten en riep op tot terugkeer naar de Schrift. Niet de paus of de kerkelijke verordeningen, maar de Bijbel moest als hoogste gezag erkend worden. In die ene oproep wakkerde Luther de wind van radicale veranderingen aan, die uitliep op een theologische en politieke storm die zijn weerga niet kende.

 Wij volgen deze zestiende-eeuwse Odysseus in de loop der jaren en we beleven de ene na de andere door hem ontketende gebeurtenis. Hij vocht voor genade in een genadeloze tijd. Hij riep christenen op de Zoon te kussen toen zij de voorkeur gaven aan het kussen van opgegraven beenderen van gestorven heiligen. Wanneer men hem een voorstel deed om tot een compromis te komen, wanneer hij in de verleiding werd gebracht om zijn strijd tegen de Rooms-Katholieke Kerk te staken, toetste hij zich aan de Schrift en week niet af van zijn koers. Hij liet zich niet intimideren, hij wankelde niet. Maarten Luther bleef overeind in de storm, vasthoudend aan hetgene dat naar zijn vaste overtuiging rechtvaardig en waar was. Hij heeft ons niet verteld hoe we het moeten doen. Hij heeft het laten zíén.

 En wij horen het gerommel van de donder.

EEN

EEN WEG ZEVEN KILOMETER TEN NOORDEN VAN ERFURT, DUITSLAND

Een rukwind deed het stof van de weg opwaaien. In de verte scheerde een roofvogel langs de avondlucht, een grillige vlek tegen de blauwzwarte wolken die vanuit het noorden kwamen aandrijven. Een bliksemflits schoot fel langs de donker wordende horizon. Een paar seconden later rolde de donder over de zomerakkers.

 Verstrooid keek Maarten om zich heen. Hij liep langzaam, in zichzelf pratend. Zijn ogen dwaalden over het wagenspoor voor hem, langs het door de wind gebogen gras, dan weer naar de hemel boven hem. Zijn stemming was net zo grijs en zijn gedachten waren net zo warrig als de woest voortjagende wolken. Gelukkig hoefde hij niet na te denken over de weg die hij volgde. Deze was hem vertrouwd. Hij was door duidelijke voren aangegeven en gemakkelijk te volgen. Al maandenlang had hij God gebeden of Hij hem ook zo’n duidelijke weg voor zijn leven wilde wijzen. Maarten was eenentwintig; hij had het gevoel dat hij op een kruispunt in zijn leven was aangekomen.

 Steun aan zijn ouders had hij niet. Beiden, maar vooral zijn vader, bleven er op aandringen dat hij zijn rechtenstudie in Erfurt zou afmaken. Hij kon de bulderende stem van zijn vader, Hans, nog horen weerklinken tussen de dakbalken. ‘Daar ligt je pad, Maarten. Dat is je weg,’ had hij geroepen. ‘God leidt je, mijn zoon. Je bent gewoon te dom om het te zien.’

 Maartens geweten bleef knagen. Hoe vaak was zijn vader niet midden in de nacht thuisgekomen uit de kopermijn, smerig en moe, tierend dat hij niet van plan was zijn oude dag door te brengen als opziener van een of andere mijnschacht en zijn schamele centen bij elkaar te schrapen in de mijnen die hij bezat. Een goede, plichtsgetrouwe zoon, had hij gezegd, zou hem voor zo’n toekomst behoeden. Een advocaat verdiende genoeg om bedienden voor zijn ouders te kunnen betalen zodat zijn moeder niet meer zelf met hout voor de haard hoefde te slepen. Maar tijdens zijn studie had Maarten de Bijbel leren kennen, en hij was de aantrekkingskracht gaan voelen van iets dat hij niet kende.

Het stugge gras golfde over het uitgestrekte platteland. De kleuren van de velden waren vervaagd, alsof een kind achteloos zijn penseel in vies water had gedoopt en het doek had beklad met bleke, slordige vegen; een fantasieloze eentonigheid, onduidelijk, ondefinieerbaar.

 Dan plotseling, niets. Geen wind. Geen geluid. Maarten hield zijn pas in. Alles om hem heen verscherpte zich. De bomen rondom hem, het roerloze gras, de grijze wolken ijzig tegen een kobaltblauwe achtergrond. Zijn nekharen gingen rechtovereind staan. Hij rook een vreemde, metaalachtige geur, een prikkeling in de lucht – dan opeens was er een enorme explosie van licht, een knetterend, sissend geluid, het gedreun van donder. Goddelijk vuur losgelaten op aarde. Hij stond stil en keek naar wat er vlak voor zijn ogen, boven de weg gebeurde. Het was alsof er een onzichtbaar doek was opgehangen tussen hemel en aarde, en hij er door een scheur dwars doorheen kon kijken.

 Door het gat in het hemelse weefsel zag hij, nee, vóelde hij, een trillende, goddelijke aanwezigheid, gehuld in een mantel van schitterend, veelkleurig licht. Al zijn zintuigen kwamen onmiddellijk tot leven, verscherpten, versmolten tot één trillend akkoord. Hij hoorde de kleuren, proefde het licht, had de gewaarwording alsof hij verteerd en tegelijkertijd vervuld werd.

 Een beweging trok zijn aandacht en Maarten sprong instinctief naar rechts, zich losrukkend van het licht. De scheur begon zich langzaam te sluiten. Bij de bomenrij aan zijn linkerhand zag hij nog meer bewegen – daar zaten schichtige schaduwen, ineengedoken. Zijn hersens werkten op volle toeren om dit alles te begrijpen, om de betekenis te vinden van de donkere, bijna beestachtige gedaantes die iedere seconde scherper werden. Boven hem rolden de wolken voort. Wolken, natuurlijk, gewoon wolken die hun schaduwen op de grond wierpen.

 Maar het waren er teveel, de vormen waren te klein voor wolken, ze kwamen op hem af, steeds dichterbij, sneller en sneller. Toen zag hij, in iedere schaduw, glinsteringen, steeds in tweetallen. Het waren net ogen, fonkelend als zilverwitte druppels vuur, gehuld in schaduw. Demonen. ‘Duistere engelen,’ had zijn moeder hen genoemd. Hij herkende ze uit zijn nachtmerries: zwarte monsters, losgebroken uit de hel. Ze schoten schichtig over het vlakke veld naar hem toe, klaar om zijn ziel te verslinden. Hij draaide zich om en struikelde.

 Opnieuw werd hij verblind door een bliksemschicht. Hij rook verschroeid haar. Hij viel en werd verzwolgen door duisternis.

Langzaam deed Maarten zijn ogen open. Een vreemd wezen snuffelde aan zijn oor, trok zich daarna weer terug. Hij merkte dat hij naast de weg lag, in de greppel. Hoe lang lag hij hier al? Er sijpelde iets warms langs zijn wang. Hij staarde naar zijn rechterhand. Blauw vuur drupte van zijn vingertoppen. Hij sloot zijn ogen. Geen pijn. Weer zakte hij weg.

Regen, donder, nog meer bliksem.

 Vlak voor zich zag hij een waterpoel die leek te koken. Het borrelde vanuit het midden naar buiten. Hij werd wakker, wentelde zich om en hees zich overeind uit de modderplas die zich intussen onder hem had gevormd. Hij kroop over de met regen verzadigde aarde en rolde languit op de grond, met zijn gezicht naar de hemel. De koude regen kwam als stekende pijlen neer op zijn lichaam. Met zijn handen bedekte hij zijn gezicht.

 Flits!

 Maarten rolde zich op en hij voelde de aarde onder zich warm worden. Hij deed zijn ogen open. Een paar meter voor hem hoorde hij het water in de greppel sissen. Het vreemde wezen snuffelde weer aan zijn oor en kroop over hem heen. Maarten probeerde weg te rollen en het schaduwmonster van zich af te duwen, maar hij kon zich niet bewegen. Iets rukte aan hem, trok hem met zich mee. Hij hoorde stemmen zijn naam roepen, maar hij kon geen woord uitbrengen, geen antwoord geven.

 Toen hij opnieuw naar het licht keek zag hij – Heilige Anna! Beschermheilige van mijnwerkers, degene die uitkomst biedt in noodweer...

 Flits! Flits!

 Hij schreeuwde. ‘Help mij, heilige Anna. Ik zal monnik worden!’

 Geknetter van vuur.

 Achter hem.

 Boven hem.

 Vlammende vleugels, zwevend, in een boog om hem heen, blauw.

 Maarten sloeg zijn ogen op. Het schaduwbeest sperde zijn kaken wijd open om hem te verslinden en hem mee te sleuren in de brandende afgrond.

 Maarten kneep zijn ogen stijf dicht en schreeuwde uit alle macht.