Zevende druk 2009

NUR 301

ISBN 13: 978 90 239 1399 3

Vormgeving omslag en binnenwerk Geert de Koning

Foto auteur © Eljee

Illustratie omslag: James McNeill Whistler, ‘Arrangement in Yellow and Grey: Effie Deans’, olie op doek, Rijksmuseum, Amsterdam. Dit schilderij verbeeldt een vrouw die er ten onrechte van verdacht wordt haar buitenechtelijke kind te hebben vermoord, en daarom gevangen zit. Het is gebaseerd op de roman The Heart of Mitlothian (1818) van Walter Scott.

© 2006 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Meer informatie over deze roman en andere uitgaven van Mozaïek vindt u op www.uitgeverijmozaiek.nl.

Alle rechten voorbehouden

Tegen de tijd dan blijkt misschien

Wat van nabij niet was te zien

Wat in het duister huist van voordien

Komt aan het licht misschien tegen de tijd

Tegen de tijd als tijd verstrijkt

En de schaduw van ’t verleden wijkt

Als de onderste steen niet de onderste blijkt

Misschien dat tegen die tijd

Wie weet wat dan uitkomt

Dat dingen nooit gaan

Als ooit werd gezegd dat ze gingen

Dat het zwijgen dicht bij de leugen ligt

En de waarheid niet ver van de waan

Tegen de tijd, tijd die ons leert

Dat geen macht of kracht de waarheid weert

En geen boom is zo oud dat geen tak een keer splijt

Zal blijken tegen de tijd

Huub van der Lubbe

‘Hoe hebt gij hem geraden, die geen wijsheid heeft, en de zaak alzo zij is, ten volle bekend gemaakt?’

Job 26:3

‘Ziet, dit zijn maar uiterste einden Zijner wegen;
en wat een klein stuksken der zaak hebben wij van
Hem gehoord?’

Job 26:14

‘God schenkt ons geen overwinnend leven. Hij
schenkt ons leven naarmate wij overwinnen.’

Oswald Chambers

1. Een omgevingskaart van Doldersum en Vleddere uit de atlas van de Franse kaarten van Drenthe en de noordelijke kust, 1811-1813, uitgeverij Hevekes, Groningen.

Hoewel vijftig jaar na de tijd waarin het verhaal van Elsjen zich afspeelt, geeft deze kaart een heel goed beeld van hoe dit kerspel eruit zag. Te zien is hoe Doldersum één brink heeft en Vleddere twee. Hoewel Doldersum (d’ oude sum/stee) de oudste van de twee dorpen was, is Vleddere meer uitgegroeid. Dat is ook te zien aan de hoeveelheid essen rondom de brink(en). Op deze essen werden gewassen verbouwd, merendeels rogge. Verder is heel duidelijk hoe de maden of graslanden langs de Aa gelegen waren. Om de dorpen heen lagen de woeste gronden, de marke. Dit gebied was gezamenlijk bezit en werd gebruikt om de schaapskudde op te weiden, om heideplaggen af te steken voor in de potstal en turf voor in de vuurplaatsen.

Proloog

Doldersum, nacht van woensdag 11 op donderdag
12 maart 1767

De pijn verhevigde en daarmee de misselijkheid. Met zijn handen op zijn maag staarde Jan naar het donkere plafond van de bedstee. Van tijd tot tijd leek zijn keel op te zetten en kreeg hij het gevoel dat hij moest braken. Voorzichtig draaide hij zich op zijn zij en trok zijn knieën op. Een verlammende scheut doortrok zijn hele lijf. Hij kreunde zacht. Hij voelde zich opeens klam van het zweet.

Naast hem bewoog Elsjen. Ze lag, zoals gewoonlijk, met de rug naar hem gekeerd. Ze sliep. Of ze deed alsof ze sliep.

Hij sloeg het dek terug. De beweging bracht zijn maaginhoud naar boven. Het weeë gevoel in zijn keel zwol aan. Hij slikte een paar keer. Hij moest eruit. Hij klapte de deurtjes open en hees zich moeizaam aan het beddenkoord omhoog. De pijn doortrok vanuit zijn maag alle ledematen en een zure golf drong in zijn hals. Hij slikte heftig, deed zijn hand voor zijn mond en sloeg zijn benen over het bedbeschot. Buiten de bedstee wankelde hij naar de houten emmer die hij daar bij het naar bed gaan had neergezet. Hij knikte door zijn knieën. Hij voelde hoe de grove theunis[1], die hij de avond tevoren gegeten had, door zijn keel gestoten werd.

Hijgend hing hij boven de emmer. De venijnige lucht die eruit opsteeg deed hem nogmaals kotsen. Hij kon zich niet herinneren ooit in zijn leven zo te hebben gebraakt, alsof zelfs zijn maag eruit moest. Even voelde Jan de opluchting verlost te zijn van zijn hinderlijke maaginhoud. Hij stond op om terug te keren in de bedstee. Hij greep naar zijn buik, zijn hart. De pijn keerde zo heftig weer, dat hij een kleine schreeuw niet kon onderdrukken. Hijgend stond hij daar, met een hand steun zoekend op het bedbeschot. Hij hoorde hoe het kind in de andere bedstee bewoog in zijn slaap. Vaag onderscheidde hij het witte nachtmutsje van Elsjen. Wachtte, tot ze zich om zou draaien om te vragen wat er met hem aan de hand was.

God, laat haar iets zeggen, dacht hij, maar ze draaide zich niet om, hield zich slapend.

Alsof een bijl in zijn lijf hakte, zo voelde hij zich, elke beweging deed pijn. Hij kon amper overeind komen. Hij greep de emmer en wankelde langs de bedstee van zijn schoonmoeder. Hij hoorde geen enkele beweging, alleen het diepe snurken van de oude vrouw.

Hij opende moeizaam de deur van de kamer naar het achterhuis. De warme geur van koeienlijven schonk hem even troost. Achter de deur bleef hij staan en probeerde diep adem te halen. Hopend dat er iemand achter hem aan zou komen.

Hij hoorde hoe Elsjen de deurtjes van de bedstee sloot. Hij trok de deur dicht en liep schoorvoetend langs de bedstee van zijn zwager. Als een oude, kromgebogen, benevelde kerel wankelde hij over de donkere deel in de richting van de baanderdeur. Voor hij het goed en wel in de gaten had, lag hij alweer op zijn knieën boven de emmer. Er kwam minder dan de eerste keer maar de pijn verminderde niet. Een nieuwe aanval van pijnscheuten verhinderde hem om op te staan. Hij liet zich naast de emmer vallen. Kronkelend lag hij op de aangestampte aarde.

Het gevoel van verlatenheid werd groot en angst voegde zich daarbij. ‘God, ik ga dood, waar moet ik naartoe,’ hoorde hij een stem. Het drong tot hem door dat hij hardop praatte.

Hij richtte zich op en kroop op handen en knieën naar de baanderdeur. Hij trok zich op aan de klink en schoof de balk, die de deur afsloot, weg. Elke beweging leek een bijlslag, maar in zijn hoofd was nog maar één gedachte: moeder. Terwijl dat woord steeds meer vorm aannam kwam ook het besef dat hij te ver over de brink zou moeten gaan om daar te komen.

Een tweede mogelijkheid kwam in hem op: Hendrikjen, hij moest bij Hendrikjen en Luit zien te komen.

Buiten deed de lichte vrieslucht hem goed. Zo snel hij kon, struikelde hij over de brink in de richting van het huis van zijn zuster. Hij ontweek de dobbe, hoewel hij de neiging voelde om zich voorover te buigen naar het water en al slurpend zijn brandende maag te blussen. Hij was bang dat hij dan niet meer overeind zou kunnen komen. In zijn hoofd weerklonk één zin: God, laat mij Hendrikjen bereiken, voor het te laat is.

Af en toe hield hij stil, klampte zich vast aan een boom om op adem te komen. Bij één boom legde hij even zijn klamme hoofd tegen de bast. De boom leek warm in de koude lucht. Hij voelde zich, vreemd genoeg, getroost. De pijn matigde. Hij wilde daar wel blijven staan, de boom omarmend, omarmd door de boom.

Omarmd door de boom, dacht hij, ik lijk wel gek. Zijn ledematen leken te zwellen, de boom werd groot, toen weer klein. Zijn hoofd bonsde, zijn maag voelde aan als een opgeblazen varkensblaas op punt van barsten. Verder moest hij.

Vlak voor het huis van zijn zus sloegen de pijn en misselijkheid weer toe. Kromgebogen wankelde hij naar het raam van de kamer waar hij zijn zuster en zwager in de bedstee wist. Met een plof viel hij tegen de luiken aan. Zijn arm maaide door de lucht en voor hij in elkaar zakte kon zijn vuist nog net een luide klop geven.

Gek, hij werd gek van de pijn. Het was alsof duizend naalden in zijn vlees prikten. Voorover moest hij, het leek of zijn maag steun zocht. Beneveld door de allesbeheersende aanval zag hij in de schemering een boomstronk. Hij lag er met zijn maag bovenop toen een stem tot hem naderde. Tegelijk rook hij een lucht alsof er een rottend kadaver naast hem lag. Toen het tot hem doordrong dat hij een bekende stem hoorde, kwam ook het besef dat die lucht van hemzelf afkomstig was. Zijn broek voelde klam, warm en nat aan zijn achterste.

‘Jan, wat is er met je aan de hand?’ Hij zag in het zwakke schijnsel van een nachtpit het gezicht van zijn zwager.

‘Oh, wat heeft je volk mij aangedaan,’ kreunde Jan. Hij gaf nogmaals onbedaarlijk over. Gal en zuur. Toen zakte hij weg in een verlossende, donkere duizeling.

Het verhoor

Doldersum, dinsdag 17 maart 1767

Het was warm in het vertrek. De kastelein had al heel vroeg de haard hoog opgestookt in de boerengelagkamer. Achter de grote tafel, voor deze gelegenheid dwars in het midden van de kamer gezet, zat landschrijver Kymmell. Hij pakte uit zijn leren aktentas zijn schrijfgerei en onderdrukte de neiging om met de ganzenveer onder zijn pruik de opkomende jeuk te bestrijden.

Naast hem zat de schulte van Diever en omstreken. Hij zag hoe de man toekeek terwijl hij alles netjes rangschikte op de tafel, zijn armen over elkaar, rustend op zijn dikke buik.

De kastelein zette hun ieder een kop koffie en een stuk roggebrood met spek voor. Daarna trok hij zich achter in het huis terug.

‘Laat de eerste getuige maar voorkomen,’ zei de landschrijver, kauwend op zijn roggebrood. De schulte stond op en liep naar de deur waarvoor de kerspelsoldaat de wacht hield. Hij overlegde even en keerde terug naar zijn plaats.

Even later stapte er een man de gelagkamer binnen. De landschrijver wees hem de stoel die voor de tafel stond en sprak zijn deelneming uit.

‘Naam?’

‘Luit Roelofs.’

‘Oud?’

‘Zesendertig jaar.’

De ganzenveer kraste over het ruwe papier.

‘Relatie?’

‘Zwager van de overledene, broer van Elsjen Roelofs, de vrouw van de overledene.’ De man bewoog ongemakkelijk, zijn schouders zakten wat in, zag Kymmell.

‘Wat is er in de nacht van elf op twaalf maart gebeurd?’

De boer tegenover hem draaide zijn pet in zijn handen, zocht naar woorden. Geen woord teveel zou hij krijgen, wist de landschrijver. Door jarenlange ondervragingen kende hij de boerenaard van deze mensen als geen ander.

‘Mijn vrouw Hendrikjen en ik lagen nog niet zo lang te bed toen we een doffe dreun en een harde tik op de vensters hoorden. Omdat mijn vrouw de kleine nog voedt, brandde het nachtpitje en ik kon dus met een beetje licht gaan kijken wat er aan de hand was. Voor ons huis zag ik Jan Albers, mijn zwager, op een stobbe liggen. Hij kermde en kreunde en stonk een uur in de wind. Ik vroeg wat er was. Hij keek me aan. “Wat heeft jouw volk mij toch aangedaan,” zei hij.’

Kymmell gebaarde dat hij rustig aan moest doen. Met grote haast schreef hij alles op.

‘Ga maar verder,’ zei hij nadat hij zijn kom leeggedronken had.

‘Daarna moest hij ontzettend overgeven maar er kwam niet veel uit en het leek of hij wegzakte. Hendrikjen bleef bij hem toen ik in haast Elsjen ging roepen, maar die kwam niet. Ze zei dat Jan maar wat zeurde en kwam haar bedstee niet eens uit. Toen ben ik naar mijn schoonmoeder gegaan. Om haar gauw uit bed te krijgen riep ik dat Hendrikjen op punt van bevallen stond. Zij kwam, overzag de toestand en haalde gelijk onze buur de kastelein erbij.’ De man stopte even, ging weer verder toen hij zag dat de landschrijver alles genoteerd had.

‘Met hem heb ik Jan Albers naar binnen gebracht en voor de haard gelegd. Bij het vuur dat we ontstaken kwam Jan weer een beetje bij, maar hij bleef maar kokhalzen en klaagde over de kou terwijl het vuur inmiddels hoog oplaaide. Hij vertelde dat hij het idee had dat hij de avond ervoor iets verkeerds gegeten had. Dat er in zijn kom met brij wit spul zat en dat het niet te eten was, maar dat hij desondanks bijna alles opgegeten had, omdat hij niet opnieuw gezeur wilde met Elsjen. En op een gegeven moment begon hij ook bloed te spugen. Mijn schoonmoeder stuurde toen mijn zwager die nog bij haar in huis woont, naar de dominee in Vledder om raad. Toen hij op zijn paard weg was hebben we Jan geprobeerd te verschonen. Het leek iets beter te gaan dus brachten we hem te bed.’

Een klop op de deur naar de deel deed de mannen opkijken. De kastelein kwam binnen. ‘Wilt u nog iets te verteren hebben?’ vroeg hij.

‘Nou, zo meteen maar,’ zei de landschrijver. ‘Kom er eerst maar even bij, ik heb aan jou ook de nodige vragen te stellen.’

De kastelein deed zijn voorschoot af, pakte een stoel en zette zich naast Luit Roelofs.

‘Naam?’

‘Hendrik Claassen.’

‘Leeftijd?’

‘Vijftig jaar.’

‘Relatie?’

‘Buur.’

‘Ik begrijp dat jij in de nacht van elf op twaalf maart ook aardig in touw bent geweest?’

‘Ja meneer Kymmell, net voor middernacht werd ik geroepen door Trijne, de moeder van Jan Albers. Ik vond Jan Albers met zijn zwager en zus voor hun deur en bracht samen met Luit de zieke naar binnen. Hendrikjen rakelde het vuur op omdat Jan Albers steeds klaagde dat hij het zo koud had. Hij had in zijn broek gescheten en Luit Roelofs en ik probeerden hem te verschonen. Hij stonk als een zwijn. Af en toe zakte hij weg. Hij zei dat hij iets in het eten had gehad. Het smaakte bitter als gal.

Toen alles een beetje beter ging ben ik weer naar bed gegaan, maar halverwege de nacht werd ik opnieuw geroepen. Jan Albers lag in de kamer met zijn buik over twee stoelen. Hij zag opgezwollen en grauw en hing erbij als een vod. Hij had op advies van de dominee olie en wijnedik gekregen, maar dat kwam er met dezelfde gang weer uit. Ik wist niet wat ik moest doen. Eigenlijk stonden we er maar wat bij. Tegen de ochtend heb ik mijn knecht gestuurd om Elsjen te halen. Ze zei dat ze komen zou, maar dat deed ze niet.’ Hij schudde zijn hoofd.

‘Later heb ik Hendrikjen nog gestuurd,’ zei Luit Roelofs. ‘Elsjen was toen al de koeien aan het water geven. Hendrikjen zei dat als Elsjen haar man nog levend wilde zien, ze moest komen. Ook toen kwam ze niet. Kort nadat Hendrikjen terug was stierf Jan Albers.’ De landschrijver zag druppels zweet op de bovenlip van de jonge boer glinsteren. Zijn pen kraste door, schreef de laatste woorden. Toen keek hij de kastelein aan.

‘Kun je de laatste woorden van Luit Roelofs bevestigen?’ Hendrik Claassen knikte.

‘Verklaart u dit beiden onder ede?’ De landschrijver haalde een bijbel uit zijn tas en legde het boek op tafel. Eerst legde Luit Roelofs zijn hand erop.

‘Ja, zo waarlijk helpe mij God almachtig.’

Toen de kastelein: ‘Zo waarlijk helpe mij God almachtig.’

‘Dan mag u nu wel een pul bier voor de heer Van Riemsdijk en mij halen.’

De kastelein liep naar zijn schort en bond hem voor.

‘Nog één vraag.’ De landschrijver keek de kastelein scherp aan. ‘Wat is uw indruk van Elsjen?’

‘Tja,’ de kastelein zocht naar woorden en keek even schichtig naar Luit Roelofs, die opgestaan was en zijn stoel aanschoof, ‘ik denk dat ze een goed verstand heeft. Ze is zeer werkzaam en altijd oppassend in haar huis.’ Toen draaide hij zich om en liep naar het tonnetje eigengebrouwen bier.

De landschrijver veegde zijn vet geworden kin af en spoelde met een slok bier de laatste resten van de duivenpasteien weg. Toen de schulte, die ook met smaak gegeten had, hem een pruim aanbood sloeg de landschrijver die niet af. Voldaan leunde hij achterover om toe te zien hoe de kastelein de tafel afruimde, terwijl hij de verhoren van die morgen nog eens overdacht. Toen de schulte de kerspelsoldaat de opdracht gaf de volgende getuigen te laten komen, peuterde de landschrijver nog snel een achtergebleven krent uit zijn holle kies en spuugde deze samen met een straal tabak in de richting van de haard. Het vuur siste heel even.

Er kwamen twee mannen binnen, gekleed in stadse kleren. De landschrijver gaf hun een hand en iedereen zette zich neer terwijl Kymmell de ganzenveer in de inkt doopte.

‘Naam?’

‘Doctor P.C. Grasso.’

‘Naam?’

‘Chirurgijn J. Bontjes.’

‘Wat zijn uw bevindingen?’

‘Het lijk was behoorlijk opgezet en de nagels waren blauw. Dat op zich duidt al op venijn. Wij hebben de dode opengesneden ter hoogte van maag en buik en troffen daar een zwarte vloeistof aan en een witachtig poeder. Wij hebben een beetje aan de tong genomen en bevonden het zeer heet en brandend.’ Het gezicht van de doctor vertrok alsof hij nogmaals proefde.

‘Ja, het is niet verwonderlijk dat de arme kerel het ontzettend benauwd heeft gehad. Dat hij zulke verschrikkelijke pijnen heeft uitgestaan en zo gauw is gestorven. Hij is duidelijk vergiftigd.’ De chirurgijn knikte nadrukkelijk.

‘Dat verklaart u beiden onder ede?’

‘Ja, zo waarlijk helpe mij God almachtig.’

‘Ja, zo waarlijk helpe mij God almachtig.’

Kymmell leidde hen naar de deur. ‘Kunt u uw bevindingen op papier zetten en naar mij versturen? Ja? Dank u wel! Goede reis terug.’

De landschrijver wendde zich tot de schulte. ‘U kunt tegen de familie zeggen dat zij nu vrij zijn om het lichaam naar het huis van de moeder van de overledene over te brengen.’ De schulte verliet de gelagkamer en kwam een poosje later met de volgende getuige binnen.

‘Heb je nog iets vernomen van de gevluchte dader?’ vroeg de landschrijver aan de schulte. De jeuk onder zijn pruik werd zo hevig dat hij het niet laten kon er even steels onder te krabben. Het werd verdraaid warm in de gelagkamer.

‘Nee, maar ik heb er inmiddels wel een paar jongens op uit gestuurd om haar te gaan zoeken,’ antwoordde de schulte, terwijl hij naar buiten keek.

‘Ik heb gezien dat Elsjen de grove theunis klaarmaakte, de brij die ze zouden eten. Ik heb niets bijzonders gezien. Ik heb niet gezien dat ze iets in de brij heeft gedaan. Ik heb nog wel gezien dat ze de kommen uitdeelde. Ze gaf er ook één aan Jan Albers. Maar ik heb niets van enig ongemak gemerkt. Ik ben weggegaan toen ze wilden beginnen met eten.’ Een jongen van zestien jaar deed verslag. Zijn gladde wangen en blonde vlashaar gaven hem een jonger voorkomen dan de leeftijd die hij had opgegeven.

‘Wat deed je daar in huis?’

‘Ik speelde wat met het kind.’

‘Nee, jochie, ik bedoel met wat voor reden was je daar?’

‘Nou, ik moest een mestvork lenen, de onze was gebroken en…’

‘Ja, ja,’ onderbrak de landschrijver hem. Zo’n jongen die een beetje speelt met een kind, zou die nietsvermoedend zien dat Elsjen gif in het eten roerde? De landschrijver snoof toen hij de woorden opschreef.

De moeder van de jongen volgde.

‘Wat weet u van de zaak?’

De vrouw vertelde alleen dingen die ze gehoord had. De landschrijver noteerde het wel, maar brak het al snel af. Dit leverde geen nieuwe dingen op.

‘Je bevestigt dus eigenlijk het verhaal van Luit Roelofs; heb je daar nog iets aan toe te voegen?’

‘Nou, het heeft er misschien niet direct mee te maken, hoewel…’

‘Zegt het maar, ik bepaal wel of het er iets toe doet.’ Dit gewauwel verveelde hem. De landschrijver voelde de dorst naar meer bier in zich opkomen en hij gebaarde, terwijl de vrouw haar verhaal begon, naar de kastelein die net binnenkwam. De kastelein knikte en Kymmell zag dat hij het gebaar begreep, want hij liep met twee pullen naar het vat.

‘Daarnet, toen ik hiernaartoe wilde komen, werd het gekiste lijk van Jan Albers over de brink overgebracht naar het huis van zijn moeder Trijne. Op dat moment kwam Wemele, de moeder van Elsjen, naar buiten. We wonen naast elkaar, ziet u. Wemele mag helemaal niet bij Luit Roelofs en Hendrikjen binnenkomen en ook niet bij Trijne. Ze wilde duidelijk de kist zien.’ De vrouw draaide met haar handen onder haar schort.

‘Nee, dit doet er inderdaad niet toe.’ De landschrijver voelde zijn ongeduld. Gretig pakte hij de pul bier die de kastelein had neergezet en dronk een paar teugen. Hij zag de schulte hetzelfde doen. De warmte in het vertrek maakte dorstig.

‘Maar misschien wilt u horen wat Wemele over haar dochter zei?’

‘Ga door.’ Dit kon wel eens zin hebben, dacht de landschrijver terwijl hij het schuim van zijn bovenlip afveegde.

‘Nou, ik zie Wemele dus naar de kist kijken en dan zegt ze ineens: “O, ik ben er toch zo verlegen mee.” Ik zeg: “Mens, waarom dan als Elsjen geen schuld treft?” En toen zei ze dat ze Elsjen zo gewaarschuwd had om niets geks doen.

En ik heb ook nog van iemand gehoord dat Elsjen de rest van de brij aan de zeug gegeven had. Dan zou die toch ook dood gegaan moeten zijn. Ik weet niet wat ik ervan denken moet, mijnheer.’

‘Vrouw, laat het denken maar aan mij over. Wil je dit onder ede verklaren?’

‘Ja, zo waarlijk helpe mij God almachtig.’

Er volgden verklaringen van een paar buurvrouwen die stelden dat Elsjen gezegd zou hebben dat Jan Albers buiten haar om begonnen was en nu ook maar buiten haar om moest eindigen. Ook zou Elsjen geroepen hebben dat ze in der eeuwigheid niet met Jan Albers mee zou gaan naar een nieuwe plaats.

Een buur en oom van Jan Albers vertelde hoe hij al steeds zijn neef gewaarschuwd had voor dit huwelijk en dat hij ervoor gezorgd had dat Elsjen huwelijkscatechese had ontvangen, maar dat dit niets had geholpen.

Een andere buurman verklaarde hoe opgewekt Jan een poos geleden nog was geweest toen ze samen op een zondag naar de kerk reden en hoe Jan Albers had verklaard dat alles goed ging komen met hem en Elsjen.

Maar iemand anders zei dat Jan had verteld toen hij afgelopen maandag een mand en een aarden pot kwam kopen, dat hij er zo zat van was. Er moest ook heibel zijn geweest over van alles en nog wat. Slaande ruzie over een strik, werd er gezegd, en ook dat Elsjen de was van Jan niet meer wilde doen. Maar vooral gezeur over het huren van een nieuwe plaats.

‘Goed, de volgende.’ De schulte liep weg en Kymmell spuugde vermoeid zijn uitgekauwde pruim in de richting van de haard. Deze kwakte vlak voor het vuur op de grond. Jammer dat hij gemist had, het gesis dat zo’n natte kwak opleverde vond hij altijd een grappig geluidje. Hij overdacht deze middag. Wat hij nodig zou hebben was een verklaring van Elsjen zelf. Hij hoopte dat ze gevonden zou worden.

Er kwamen een man en een vrouw binnen. De vrouw was zwanger en had roodbehuilde ogen. De man liep duidelijk verlegen met de situatie naast haar. Hij schoof haar stoel aan en legde toen toch heel even zijn hand op haar schouder. De landschrijver verbaasde zich over dat gebaar. Meestal waren ze niet zo scheutig met hun liefdebetoon in de boerengemeenschappen.

‘Naam?’

‘Leffert Scheper.’

‘Leeftijd?’

‘Drieëndertig jaar.’

‘Relatie?’

De man aarzelde even, zei toen: ‘Vriend van de overledene én zijn vrouw. Ik wil u vertellen dat er onenigheid was in dat huis en dat ik laatst een gesprek tussen Luit Roelofs en zijn broer Barteld heb opgevangen. Ik kwam met mijn kudde de es opgelopen toen de broers elkaar met de kiepkarren passeerden. Die van Luit vol mest, die van Barteld net leeg. Luit had gezegd dat het beter was dat Barteld eropaf trok en Barteld antwoordde dat hij erop zou passen. Toen ik later aan Barteld vroeg wat ze bedoelden, is Barteld zonder iets te zeggen doorgereden.

Het ging al een tijd niet goed tussen Elsjen en Jan. Dat is alles wat ik erover te zeggen heb.’

De landschrijver keek naar de vrouw die zonder geluid maar bleef huilen. Jankende vrouwen maakten hem altijd week. Hij rechtte zijn rug.

‘Naam?’

‘Hillegijn Albers, getrouwd met Leffert Scheper.’

‘Leeftijd?’

‘Dertig jaar.’

‘Wat heb je te vertellen?’

‘We werden gewaarschuwd door de broer van Jan Albers. Maar toen was het al vroeg in de morgen. Mijn man is een goede vriend van Jan, de avond ervoor dronken we nog samen koffie. Ik ga ook veel met Elsjen om en nu hebben we meegemaakt dat Jan Albers stierf. Maar Elsjen…’ Er rolden tranen over haar wangen. Ze slikte een aantal keer heftig. De landschrijver keek weg.

‘Ik wil alleen nog wel zeggen dat Elsjen best een lief kind was…’

Om haar te plezieren schreef de landschrijver deze laatste opmerking met krassende pen op het papier. Hij schold zichzelf van binnen uit om zijn eigen zwakheid, hij was toe aan een borrel. Daarna keek hij de vrouw aan. ‘Dat was het?’ Hillegijn knikte.

‘Wilt u dit onder ede verklaren?’

‘Ja, zo waarlijk helpe mij God almachtig.’

Hillegijn en Leffert stonden op en liepen naar de deur, die door de kerspelsoldaat werd geopend.

‘Mijnheer Kymmel en Mijnheer Van Riemsdijk, daarnet meldden twee jongens dat ze Elsjen gevonden hebben, niet zo ver van de es, verstopt tussen wat struiken.’

Kymmell knikte naar de schulte. ‘Haal haar op. Zeg dat het allemaal nogal mee zal vallen. En neem Hillegijn mee. Dat zal Elsjen vertrouwen geven op de goede afloop.’ Hij wenkte de kastelein die net weer binnenkwam.