Als ik jou vergeet, Jeruzalem

Omslagontwerp Wil Immink Design

Vertaling Rika Vliek

Oorspronkelijk verschenen bij Bloomsbury Berlin, Berlin Verlag, onder de titel Wenn ich dich vergesse, Jerusalem

ISBN 978 90 239 1432 7

NUR 342

© 2008 BV Berlin Verlag GmbH, Berlin

© Nederlandse vertaling 2009 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Meer informatie over deze roman en andere uitgaven van Mozaïek vindt u op www.uitgeverijmozaiek.nl

Alle rechten voorbehouden

15 februari 1947

Zij zijn vast ginds ergens op zee, dacht ze. Als ze ons ontdekken, is het afgelopen.

De wind was aangewakkerd. De regen, die in al zwaarder wordende buien overtrok, sloeg haar in het gezicht, liep langs haar benen en vermengde zich met het zeewater dat bij de reling naar haar voeten greep. Er stond in deze maanloze nacht een noordwesterstorm die de temperatuur binnen een paar uur nog verder had doen dalen.

Judith Wertheimer keek naar de kapitein die op de open brug stond, zijn donkerblauwe vettige pet achter op zijn hoofd geschoven, en keer op keer met zijn zware verrekijker de horizon afzocht. De Cyprioot met zijn smalle, spitse gezicht en grijze stoppelbaard leek onaangedaan. Slechts af en toe was aan het malen van zijn onderkaken te zien dat hij toch wel gespannen was.

Ook zij staarde nu in westelijke richting in de duisternis, over de witte schuimkoppen naar de donkergrijze wolkenmassa die de opgezweepte Middellandse Zee leek aan te raken. De gedachte schoot opnieuw door haar heen: als ze ons ontdekken, is het afgelopen. En wat dan? Weer prikkeldraad, weer barakken, weer een kamp? Ze zou het niet kunnen verdragen, niet nog een keer.

Judith trok de oude, maar lekker warme grijze loden jas die ooit van een soldaat van de Wehrmacht was geweest, dichter om zich heen. Sinds een Duitse huisvrouw hem had vermaakt was hij meermalen overgegaan in andere handen, totdat een gezette verpleegster van het Rode Kruis de jas kort voor de afvaart uit een grote hoop tweedehands kleren had getrokken en hem Judith in de hand had geduwd. Nerveus voelde ze
in de rechterjaszak. Zat de ansichtkaart er nog in, met daarop in zijn kriebelige handschrift zijn naam en adres? Ze werd rustiger toen ze hem tussen haar vingers voelde en liet hem er toen toch maar in zitten, uit angst dat de kaart nat zou worden.

Jij leeft vast nog. Kom naar me toe , had hij geschreven in oud-Duits schrift. Kom naar Jeruzalem. Je oom Albert. Een eenvoudige boodschap: Kom naar me toe. In de linkerbovenhoek stond in piepkleine lettertjes het adres. Albert Wertheimer, Ben Jehoedastraat 112, Jeruzalem, Palestina.

Hoe oud zou hij nu zijn – vierenzestig, vijfenzestig? Ja, ze wist het opeens zeker, vijfenzestig was doctor Albert Wertheimer, de broer van haar vader, destijds advocaat en notaris.

Doordat ze een moment was afgeleid zag ze de onstuimige golf, die van rechts kwam en hoger was dan de andere, pas toen hij tegen de boeg smakte. Het schip leek even te slingeren, toen steigerde het, kwam ver omhoog en viel met een klap terug. De oude romp kraakte ervan. De golf rukte het voorste gedeelte van de reddingsboot uit zijn verankering. Hij kiepte links over de scheepswand en bleef daar enkele seconden bengelen, beukend tegen de romp, totdat ook de ketting brak die de boot aan de achterkant nog hield. De boot viel met de kiel naar boven in de watermassa en dreef weg.

Uit het luik waardoor je benedendeks kon komen steeg een veelstemmige kreet op, gevolgd door het doordringende huilen van een kind, en toen niets meer. Het duurde even voordat Judith begreep wat er was gebeurd. De motor die het stampende schip moeizaam had voortgestuwd, was voor de tweede keer sinds hun vertrek vanaf Cyprus uitgevallen. De eerste keer had het bijna drie uur geduurd voordat de diesel gerepareerd was en weer aansloeg – kostbare tijd omdat ze anders nu al aan land hadden kunnen gaan.

Ze wist dat de tijd drong. Ze moesten hun bestemming bereikt hebben voordat het licht werd, ander was het gevaar groot dat ze op het strand nog werden onderschept. Onwillekeurig ging haar blik naar de kapitein. Hij had de verrekijker neergelegd, de pet naar voren getrokken en nam snel de paar treden die hem van de brug op het dek brachten, en verdween samen met een jong bemanningslid benedendeks.

De Morning Cloud was nu een speelbal van de golven; ongecontroleerd slingerde het schip. Bij het luik dook een oude vrouw op. Ze strompelde een paar passen over het dek, klemde zich aan de reling vast en gaf over. Judith ging naar haar toe en hield haar bij de schouders vast. Ze had de vrouw herkend. Het was Esther, de kleine Poolse die in de barak in het Britse interneringskamp op Cyprus naast haar een plek had gehad. Ze was pas zevenenvijftig, maar leek veel ouder doordat ze een kromme smalle rug had en de dwangarbeid in Hitler-Duitsland haar had uitgeput. In de wijd opengesperde ogen waarmee ze Judith aankeek, schoot de angst als een dwaallicht heen en weer. Ze gaf nog een keer over.

Vanuit het scheepsruim baande een gedempt geronk zich een weg, eerst haperend, daarna steeds regelmatiger. Er voer een lichte siddering door de romp toen de dieselmotor weer op toeren kwam. De kapitein klom het trappetje op naar de brug en begon opnieuw de horizon af te zoeken. De Morning Cloud draaide de boeg langzaam weer in oostelijke richting.

Judith had Esther bij de arm genomen en bleef haar vasthouden.

‘Rustig, rustig nu maar. Het duurt nog maar een paar uur, dan is het ons gelukt,’ hoorde ze zichzelf tegen de wind in roepen, er niet van overtuigd dat ze zelf geloofde wat ze zei.

Esther sloot de ogen en knikte. Ondertussen deed ze alle moeite om de braakneiging te onderdrukken. Judith nam haar mee terug naar het luik, uit de regen die nog heviger leek te zijn geworden, terug naar de bijna tweehonderdvijftig mensen die benedendeks waren samengeperst, overgeleverd aan de stank van braaksel omdat ze bijna allemaal zeeziek en uitgeput waren.

Toch gaven de meesten er de voorkeur aan benedendeks te blijven. Alles was beter dan zich blootstellen aan het woeden van de storm. Judith keek om en richtte haar blik op het dikke, meermalen herstelde touw dat als reling dienstdeed. Toen zag ze hem, achter op het schip. De man droeg een zwartleren jasje, een donkere broek en laarzen.

Ze tuurde ingespannen, in een poging door de regen heen meer bijzonderheden te onderscheiden. Op gezichtshoogte flikkerde er iets op, een smeulende sigaret waarschijnlijk. Hij zwaaide licht heen en weer op zijn benen om het rijzen en dalen van de golven te compenseren. Van het ene op het andere moment wist Judith dat ze hem eerder had gezien, heel kort toen ze scheep gingen; hij was samen met Ari, de man van de Hagana, de Joodse verdedigingsorganisatie in Palestina. Ze herinnerde zich zijn opvallende pikzwarte haar en de even zwarte snor. De slanke man was waarschijnlijk een jaar of vijfendertig en had een lichte huidskleur; onder andere omstandigheden had ze hem waarschijnlijk gekenschetst als een sportieve verschijning, maar Judith vond die beschrijving nu niet gepast. Meer nog dan zijn haar waren haar zijn ogen opgevallen; die waren blauw, helblauw. Waar dat vandaan kwam wist ze niet, maar deze ogen hadden haar geïrriteerd, haar zelfs uiterst onzeker gemaakt.

Haar blik richtte zich opnieuw op de gestalte in het donker, die ongeveer tien meter bij haar vandaan rokend de regen trotseerde. Ze haalde een keer diep adem, concentreerde zich, maar kon deze ogen niet goed plaatsen. Toch raakte ze er steeds sterker van overtuigd dat ze ze al eens eerder had gezien.

Ze liet haar blik weer naar voren gaan, langs de reling. Nog steeds zweepte de wind de golven op, maar het regengordijn was een moment doorzichtiger geworden. Ze meende, vermoedde eerder, hoopte ver voor zich uit een paar lichtpunten te ontdekken. Geen lichtjes op het water, dacht ze, maar lichtjes op de oever, de lichtjes van Tel Aviv.

‘Ze komen eraan.’

Uri Rabinowitsch drukte de verrekijker dichter tegen zijn ogen. ‘Ze komen eraan,’ zei hij nog een keer, dringender nu.

Hij wachtte even omdat hij zeker van zijn zaak wilde zijn. Toen riep hij, zijn hand nog steeds stevig om de verrekijker: ‘Ze zijn het. Geef het teken!’

Daniël Wyzanski sprong op en richtte de schijnwerper op de zee. Driemaal lang, eenmaal kort, driemaal lang.

Uri hield even zijn adem in. Stel dat hij zich had vergist? Stel dat de Morning Cloud onderschept was zoals al eerder vele andere schepen? Er leken minuten te verstrijken in plaats van seconden. Nerveus keek hij op zijn horloge. Half zes, ze waren laat, veel te laat. Nog even en het werd licht.

‘Nog één keer,’ riep hij Daniël toe.

Daniël liet de schijnwerper opflitsen. Uri staarde door de verrekijker. Nog steeds niets. Hij vloekte binnensmonds,
maar toen zag hij ze dan toch, de lichtflitsen van de schijnwerper aan de andere kant, driemaal lang, tweemaal kort, driemaal lang.

Uri liet de verrekijker zakken. ‘Snel,’ riep hij tegen de wind in. ‘Maak de boten gereed voor gebruik.’

De vijf jongemannen van de Hagana sprongen op om over de duinen naar het strand te lopen, waar de rubberboten lagen. Slechts twee van de vijf boten hadden een buitenboordmotor, de andere moesten ongeveer driehonderd meter door de branding geroeid worden; de golven waren hier vlak bij de kust vlakker dan verderop op de Middellandse Zee, maar toch nog gevaarlijk hoog.

De Morning Cloud was nu duidelijk te onderscheiden.

Eindelijk kwam Uri met de anderen aan op het strand, hijgend na het eindje hardlopen. Toen hij in de rubberboot wilde springen, gebeurde het. Boven de Morning Cloud verscheen een verblindend fel licht dat hoog de lucht in ging en het oude schip bescheen.

Uri bracht de verrekijker naar zijn ogen en keek waar de vuurpijl vandaan was gekomen. Het schip was nog ver weg, ver achter het schip met vluchtelingen, nauwelijks te onderscheiden door de regen. Hij wist echter wat het betekende: daarginds waren de Britten en ze zouden snel dichterbij komen.

Judith werd zozeer door het licht verblind dat ze haar ogen een moment afschermde met haar handen. Heel even was ze in de ban van het woeste schouwspel: het schip danste op aanrollende en vervolgens brekende grauwe golven, de nu glinsterende regen weerkaatste het witte licht, boven het water jachtten wolkenflarden. Toen kreeg de schrik vat op haar. Haar blik boorde zich door de duisternis die achter het helverlichte gebied rondom de Morning Cloud zee en lucht nog steeds leek te verenigen. Toen zag ze aan de horizon de schaduw die nauwelijks afstak tegen de donkergrijze muur van regen en wolken: de Britse torpedobootjager.

Instinctief draaide ze zich om om het gevaar de rug toe te keren, alsof ze het noodlot zou kunnen afwenden door er niet naar te kijken. Ze sloeg de handen voor het gezicht en haalde diep adem. De beelden van de gebeurtenissen van de laatste achtenveertig uur trokken nog een keer aan haar voorbij: de door de Hagana georganiseerde ontsnapping uit het kamp op Cyprus, het vervoer in vrachtwagens naar de wachtende Morning Cloud , de angst voor de Britse achtervolgers, de haast van de mensen die elkaar verdrongen op de smalle loopplank, het smalle, te zwaar beladen schip.

Wat er zou gebeuren als de Britten hen oppakten, was duidelijk. De kleine Poolse Esther had dat al een keer meegemaakt. Ze zouden hen terugbrengen naar hun kamp op Cyprus, waarin dertigduizend Joden elkaar verdrongen, allen overlevenden van de Holocaust die slechts één doel hadden, een doel dat de Britten hun beletten te bereiken: Palestina.

Om haar heen was het ineens een drukte van belang. De drie mannen van de Hagana hadden de menselijke vracht uit het scheepsruim gehaald: bange mensen, wankel op de benen; kinderen die zich vasthielden aan de broekspijpen van de volwassenen of zich huilend vastklampten aan hun moeder.

‘Gooi de touwladders uit,’ riep Ari.

Een paar mannen hesen de touwladders over de reling en lieten ze uitrollen. Terwijl ze neerkletsten in het water, voer er een hevige schok door het schip. De Morning Cloud was vastgelopen op een zandbank.

Alle ogen richtten zich op de kapitein die het schip weer vlot probeerde te krijgen door het achteruit te laten varen. Tevergeefs – de Morning Cloud zat muurvast. De bemanningsleden gingen in allerijl aan de slag met de enige nog aanwezige reddingsboot en lieten die in de woelige golven zakken. Daarna begonnen ze reddingsvesten uit te delen en algauw bleek dat het er veel te weinig waren: vijftig voor tweehonderdvijftig passagiers.

‘Geef ze aan de kinderen! Opschieten!’ riep Ari.

Judith zag dat Esther haar zwemvest aan een klein meisje gaf en haar hielp het aan te trekken.

‘Sneller, sneller,’ hoorde ze Ari bulderen.

Judith pakte het meisje vast en duwde haar in de richting van de touwladders. Het kind aarzelde.

‘Waar is je moeder?’

Het meisje haalde de schouders op en keek Judith angstig aan.

‘Komt er nog wat van? Schiet nu toch op!’ brulde Ari.

‘Ga jij maar tegelijk met dit kleintje,’ zei Judith tegen Esther. ‘Ik kom meteen achter jullie aan.’

De Poolse nam het kind bij de hand, hielp het over de reling te klimmen en deed dat toen zelf ook, zij het met tegenzin. ‘Ik… ik kan niet zwemmen,’ fluisterde ze.

Judith probeerde haar gerust te stellen. ‘Niet bang zijn, je redt het wel.’

Ze zag dat de Poolse moeizaam de ladder afdaalde, zich vastklemmend aan de touwen. Judith klauterde na haar de golven tegemoet. Ze zag onder zich een grijze rubberboot met daarin twee mannen die de schipbreukelingen opvingen. Er waren er al een stuk of vijf aan boord. Een van de twee strekte zijn armen uit naar het meisje dat nu vertwijfeld om haar moeder riep, trok haar snel naar zich toe en droeg haar over aan een van de vrouwen.

Nu was Esther aan de beurt. Ze klemde zich vast aan de touwladder, zo verstijfd van angst dat ze zich niet kon bewegen. Er werd haar een hand toegestoken die haar probeerde vast te pakken, maar de storm was nog in kracht toegenomen en de Morning Cloud bewoog zich op de zandbank wild van de ene naar de andere kant. Met haar gezicht naar de scheepswand hing Esther daar en ze klampte zich met beide handen vast aan de touwladder. Uiteindelijk greep de man haar bij het rechterbeen, maar ze schopte in paniek van zich af en weigerde los te laten, totdat ze opeens wel losliet omdat ze geen weerstand meer kon bieden aan zijn gesjor. Ze viel voorover naar beneden. Haar been glipte uit zijn handen.

Judith zag haar in de golven verdwijnen. Ze slaakte geen kreet, maar sprong zonder zich een moment te bedenken met de voeten eerst kaarsrecht de diepte in op de plek waar ze Esther het laatst had gezien. Ze schrok pas van de kou toen ze proestend opdook. Watertrappelend en zwaaiend met haar armen probeerde ze het hoofd boven water te houden. Koortsachtig keek ze om zich heen, op zoek naar Esther.

Opeens meende ze haar hoofd te zien in een golfkam. Dadelijk begon ze meer als een hond dan als een getrainde zwemster die richting uit te crawlen, maar vanwege haar zware jas en het ijskoude water was dit vanaf het begin gedoemd te mislukken.

‘Esther?’ schreeuwde ze tegen de wind in. ‘Esther!’

Haar krachten namen snel af, maar ze merkte het niet. Nog steeds maaiden haar armen door het water zonder dat ze ook maar een meter vooruitkwam. Haar bewegingen werden trager en toen een volgende golf over haar heen sloeg, kreeg ze heel veel water binnen, dat ze hoestend en kokhalzend weer opgaf. ‘Esther,’ rochelde ze.

Opeens merkte ze dat ze stevig bij de nek werd gegrepen en dat er een arm om haar bovenlichaam werd geslagen. Instinctief sloeg ze om zich heen, in een poging zich aan de greep te ontworstelen.

‘Hou op,’ hoorde ze een mannenstem zeggen. ‘Hou op, u kunt niets meer voor haar doen.’

Maar ze bleef zich verzetten en nu heftiger.

De man verstevigde zijn greep op haar bovenlichaam. ‘Volhouden, de boot komt eraan,’ riep hij.

‘Esther,’ murmelde ze.

Toen zag ze direct boven zich de grijze rubbersteven van de opblaasboot. Er werden armen naar haar uitgestoken, boven haar verscheen een gezicht, omkranst met diepzwart glanzend haar, en blauwe, helblauwe ogen. Verscheidene handen grepen haar jas vast en trokken eraan. De man in het water, die haar nog steeds van achteren vasthield, liet zijn greep verslappen en duwde haar de handen tegemoet. Het ging langzaam, als in een vertraagde opname, maar uiteindelijk slaagden ze erin Judith aan boord te trekken. Esther, dacht ze nog. Je hebt het Duitse werkkamp overleefd, de dodenmarsen, de onzekere tijd na de oorlog, het kamp van de Britten op Cyprus, en nu ben je dood. Slechts een paar honderd meter van het strand van Tel Aviv verdronken. Toen verloor ze het bewustzijn.

Toen ze weer bijkwam, lag ze op een wollen deken in het duinzand. Het zwart van de nacht had plaatsgemaakt voor het grijs van de ochtendschemering. Het regende niet meer. Op het strand stonden enkele vrachtwagens met draaiende motor, de laadvloeren propvol mensen met van uitputting wit weggetrokken gezichten. Moeders hielden hun kinderen dicht tegen zich aan.

Er boog zich een gezicht over haar heen waarop ze iets zag dat waarschijnlijk moest doorgaan voor een glimlach. Het bleek een man van midden twintig te zijn met kort donkerbruin haar, een vastberaden blik in de donkere ogen en een nogal weke mond die niet bij hem leek te passen.

‘Hoe gaat het met je?’ vroeg hij.

Ze ging zitten. Op deze eenvoudige vraag wist ze niet direct antwoord te geven. Hoe het met haar ging? Werktuigelijk antwoordde ze: ‘Goed, hoor.’

De man glimlachte nog steeds. Hij stak zijn hand uit. ‘We hebben elkaar in het water al ontmoet. Uri,’ zei hij, ‘Uri Rabinowitsch.’

Nog steeds werktuigelijk stak zij haar rechterhand uit. ‘Judith Wertheimer.’

Op dat moment kreeg ze er pas erg in dat ze onder de wollen deken slechts een slipje droeg; haar kleren lagen nat naast haar. Op slag werd het haar duidelijk hoe dwaas het was dat ze zich zo vormelijk aan elkaar voorstelden onder deze omstandigheden. Ze kreeg er een kleur van, maar Uri had zijn blik al afgewend.

Hij gebaarde naar een jonge vrouw dat ze naar hem toe moest komen. ‘Dit is Jaël,’ zei hij. ‘Zij zal zich over je ontfermen.’

Jaël lachte ongedwongen naar haar. Ze was ongeveer even oud als Judith, had donkerblond haar en droeg een korte kakibroek en een dunne wollen trui. Ze maakte op Judith een atletische, bijna jongensachtige indruk. Uit een papieren zak haalde ze kledingstukken tevoorschijn: een kakibroek, een kakioverhemd en een trui die op die van haarzelf leek.

‘Trek maar aan; het zijn de kleren die ze in de kibboets dragen,’ zei ze toen ze merkte hoe Judith ernaar keek.

Ze raapte Judiths natte kleren op om ze in de papieren zak te stoppen, maar Judith hield haar tegen. Ze pakte de jas die ooit van een soldaat van de Wehrmacht was geweest. Haastig voelde ze in de rechterzak en haalde de ansichtkaart eruit. Hij was veranderd in een nat vod waarop de letters vervaagd waren. Zorgvuldig streek ze het papier glad. Op de voorkant was de afbeelding nog herkenbaar. Het was een foto van de Klaagmuur, waar de Rotskoepel bovenuit stak.

Uri sloeg hen gade en stak ondertussen een sigaret op. Hij bood Judith en Jaël het pakje aan. Jaël haalde er een sigaret uit en liet zich door Uri een vuurtje geven. Judith schudde haar hoofd.

In de verte was opeens het loeien van een sirene te horen.

Uri’s gelaatstrekken verhardden zich en hij vloekte. ‘Daar zul je de Britten hebben,’ foeterde hij. ‘Op de torpedojager hebben ze hen zeker radiotelegrafisch op de hoogte gesteld.’

Hij gooide zijn sigaret in het zand en gebaarde in de richting van de vrachtwagens. ‘Wegrijden! Vooruit, opschieten!’

Jaël trok Judith aan de arm mee naar de achterste vrachtwagen. Ze waren nog maar net in de auto geklommen toen de chauffeur het gaspedaal intrapte.

Judith zag dat Uri naar een donkere personenauto rende. Ze meende te zien dat er iemand op de achterbank zat, een man met zwart haar en een opvallende snor.

Uri trok het portier met een klap dicht. De auto reed weg.