Paul Maier

De brand van Rome

Roman

Illustratie omslag: foto Jósza, Szépmüvészeti Múzeum, Boedapest Research: CKD, KU Nijmegen Ontwerp omslag: Studio Jan de Boer Vertaling: Joanne van der Vlist

Deze roman is oorspronkelijk verschenen bij Kregel Publications, Grand Rapids, Michigan, onder de titel The Flames of Rome

ISBN 978-90-239-1452-5

NUR 342

Meer informatie over deze roman of andere uitgaven van Uitgeverij Mozaïek vindt u op www.uitgeverijmozaiek.nl

© Engelstalige uitgave 1981 Paul Maier © 2000 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Vijfde druk 2010

Meer informatie over deze roman of andere uitgaven van Mozaïek vindt u op www.uitgeverijmozaiek.nl

Alle rechten voorbehouden.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde druk met ISBN 978-90-239-9339-1

Voor Laura en Julie

Woord vooraf

In de periode na het jaar 47 werd Rome getroffen door enkele zeer opmerkelijke, kleurrijke en tragische gebeurtenissen die in de geschiedenis hun weerga niet kennen. Claudius en vervolgens Nero heersten over het Romeinse Rijk dat gekenmerkt werd door een onbestendige mengeling van idealisme, sensualiteit en wreedheid. In deze onwaarschijnlijke omgeving deed het christendom op rustige en vervolgens shockerende wijze zijn intrede. Dat was het begin van een strijd op leven en dood tussen de werelden van macht en geloof. Dit boek vormt een serieuze poging om dat conflict te reconstrueren aan de hand van het leven van een Romeinse familie die bij die strijd betrokken raakt.

Omdat de ware geschiedenis van dit tijdperk veel intrigerender is dan de vele verzonnen versies, heb ik bij het vertellen van het verhaal de bekende feiten niet bewerkt, zoals vrijwel de meeste historische romanschrijvers plegen te doen, en evenmin heb ik personages verzonnen die het toch niet zouden kunnen opnemen tegen hen die werkelijk in deze periode geleefd hebben. De feiten worden gedocumenteerd in de noten, waarvan sommige nieuwe historische gegevens bevatten.

Zoals overal in de geschiedenis van de oudheid kennen ook hier de originele bronnen grote leemtes, zodat het onmogelijk wordt het héle verhaal te vertellen. Ik heb geprobeerd deze leemtes in te vullen door een genre te bedenken dat ik de ‘documentaire-roman’ noem, waarbij fictie, dramatisering, dialogen en subplots gebruikt worden om het verhaal inhoud te geven en de personages tot leven te brengen.

Om onjuistheden te voorkomen, heb ik de volgende regels toegepast: 1) Alle personen die in het boek genoemd worden, zijn historisch; geen enkele eigennaam is verzonnen. Als een naam niet bekend is, wordt hij niet gegeven. 2) Geen enkel personage, geen enkele beschrijving van een gebeurtenis, van een episode of zelfs van details is in strijd met de historische feiten (tenzij de auteur een fout heeft gemaakt). 3) Alleen waar elk bewijs ontbreekt, wordt de geschiedenis ‘gereconstrueerd’ op basis van waarschijnlijkheid om zo de leemtes op te vullen. Deze gereconstrueerde delen worden in de noten duidelijk aangegeven.

Deze regels doen op geen enkele manier het drama van dit ongelooflijke tijdperk geweld aan. Voor de lezer ligt de toegevoegde waarde in het feit dat hij weet dat veel van wat hij leest werkelijk is gebeurd, terwijl het voor het overige deel zeer goed mogelijk is dat het heeft plaatsgevonden.

Hoewel verschillende episoden in dit boek sensationeel lijken en ons onaangenaam voorkomen, zijn ze allen historisch. Niet een is er omstreden. Omdat ze in hun authenticiteit de Romeinse voedingsbodem vormden voor het zaad van het christendom, zou het niet eerlijk zijn geweest, hen weg te laten.

P.L.M.

Western Michigan University

18 juli 1980 – de 1916 DE gedenkdag van de grote brand

Woord vooraf bij de tweede druk

De enthousiaste ontvangst waarmee dit boek zowel door critici als door het grote publiek is ontvangen, is hartverwarmend. Het is bovenal bemoedigend dat het uitgebreide onderzoek dat volgt in de noten achter in het boek, door verschillende wetenschappers onderschreven wordt. Ik hoop dat het genre van de documentaireroman ertoe leidt dat er hogere eisen aan de zogenaamde ‘historische roman’ gesteld zullen worden. Die is namelijk op een steeds lager niveau komen te staan, doordat te veel auteurs zich lieten leiden door hun fantasie in plaats van door wetenschappelijk onderzoek.

Paul L. Maier

Western Michigan University 1 februari 1981

BOEK EEN
De Haard

1

De lente deed een kleurloos Italië langzaam uit zijn winterslaap ontwaken en toverde het eerste frisse groen tevoorschijn. Hoog in de Apennijnen smolt de laatste sneeuw weg voor een mediterraan briesje en het laarsvormige schiereiland leek nieuw leven ingeblazen te worden. Zou het dan dit jaar – A . D . 47 – eindelijk Sicilië die schop verkopen waarmee het al eeuwenlang dreigde?

De stad Rome stond al in volle bloei, in ieder geval wat de stemming betrof, want naar Romeinse berekening was het dit jaar 800 A . U . C . Deze Latijnse afkorting voor ab urbe condita , ‘sedert de stichting van de stad’, maakte volkomen duidelijk dat Rome acht eeuwen trots bestaan achter zich had liggen, waarin het zich over zijn zeven heuvels had uitgebreid en de macht over heel Italië had gekregen. Vervolgens had het, alsof het reageerde op een of ander trompetgeschal dat het tot zijn bestemming riep, de hele mediterrane wereld veroverd.

Claudius Caesar, de o-benige doch kundige keizer van Rome, wilde met alle geweld het gedenkjaar vieren met spelen, festiviteiten en religieuze plechtigheden. Hij beklom zelfs een keer op zijn stramme knieën de eindeloos hoge trap naar de tem-pel op de Capitolinus – Rome kromp bij elke tree voor hem ineen – om Jupiter in te lichten over de mijlpaal die de stad bereikt had.

Hij was nu zeven jaar keizer – ‘en 56 jaar mens,’ zou hij er vlug aan toevoegen in een poging tot scherts, die vrijwel altijd mislukte – en Claudius leek door het leven bedrogen. Een verlamming in zijn jeugd had hem een wiebelend hoofd bezorgd, een spraakgebrek en een wankele gang, hoewel zijn moeder zeker zijn motorische gebreken overdreef toen ze hem ‘een menselijk monster’ noemde ‘waaraan moeder Natuur wel begonnen was, maar dat ze nooit afgemaakt had’. Sommigen in de senaat wilden nog wel eens hun toga bijeengrijpen en zijn sukkelende gang nadoen, onderwijl de goden smekend de stotterende tong van ‘Clau-Clau-Claudius’ los te maken. Zijn critici waren er zeker van dat de drie nieuwe letters die hij aan het alfabet had toegevoegd – missing image file , missing image file en missing image file – het niet zouden halen (en ze kregen gelijk), en zelfs zijn liefdesleven was in de straten van Rome een komische soap geworden.

Maar hoog boven het gelach op het Forum, in zijn paleis dat zich uitstrekte op de Palatinus, was het Claudius Caesar die in zijn vuistje lachte. Hij wist dat onder zijn grijzende haardos een helder verstand school. Zelfs zijn vijanden moesten toegeven dat hij na de gekke Caligula het Rijk had gestabiliseerd en ook op grootse wijze de grenzen ervan had verlegd. Iedere keer dat hij merkte dat hij al te zeer luisterde naar kritiek of roddel, liep Claudius naar de kolossale kaart van het Rijk, die een hele wand in zijn werkkamer besloeg en glimlachte hij naar het grote eiland in de noordwestelijke hoek, dat nu ingekleurd was met de kleuren van Rome: Brittannia! Hij, Claudius de clown, de manke machthebber, de wiebelhoofdige wereldveroveraar, had Brittannia veroverd!

Vanwege deze verovering moest Titus Flavius Sabinus op een morgen begin mei op audiëntie bij de keizer komen. Sabinus, een keurig geklede hoge officier die juist terugkwam van het Romeinse leger in Brittannia, werd het paleis binnengelaten en liep nu door de gemarmerde gangen naar de wachtkamer van Claudius’ werkkamer. Een man met een Grieks uiterlijk en een slanke gestalte stond op van zijn bureau en stak een geparfumeerde hand uit.

‘Ah! Welkom, Flavius Sabinus!’ zei de op een na machtigste man van het Romeinse Rijk.

‘Hartelijk gegroet, waarde Narcissus!’ antwoordde Sabinus terwijl hij dacht: zeg maar gerust: waardevol, zo’n vierhonderd miljoen sestertiën als staatssecretaris – niet slecht voor een gewezen slaaf. Maar Sabinus durfde alleen de voor de hand liggende vraag te stellen: ‘Verwacht de keizer mij?’

‘Natuurlijk. Wilt u mij maar volgen?’

De keizerlijke vleesmassa-op-leeftijd, goed verpakt in de plooien van een geheel witte toga, zat aan een omvangrijk bureau van glanzend cipressenhout en wierp een schuine blik op verslagen uit Brittannia. Claudius keek op naar Sabinus en staarde hem even aan, alsof hij probeerde zich te herinneren wie die rijzige, goedgebouwde indringer wel mocht zijn. Vervolgens klaarde zijn gezicht op en kwam hij weer tot leven.

‘Kijk eens aan, com-commandant, het lijkt wel dat u niets ouder bent geworden sinds we vier jaar geleden samen vochten in het noorden. Nog geen spoor van grijs in die zwarte haardos. U ziet er nog even g-goed uit als altijd.’

‘En u, Caesar, bent in zeer goede conditie, zie ik wel,’ loog Sabinus.

‘Dus u b-bent net terug uit Brittannia. Vertel eens: hoe gaat het met mijn vriend Aulus Plautius? En w-wanneer komt hij in Rome aan?’

De vrolijke vonk in Claudius’ loodblauwe ogen deed Sabinus het binnensmonds mompelen en het kenmerkende gestotter van de keizer vergeten. Hij wist ook dat het gestamel minder zou worden naarmate het gesprek vorderde.

‘De gouverneur-generaal laat u zeer hartelijk groeten, Caesar,’ antwoordde Sabinus met het donkere stemgeluid van een officier. ‘Ik werd vooruit gestuurd om te melden wanneer ze denken in Rome aan te komen. Op dit moment steken ze waarschijnlijk de Alpen over, zodat ze rond de idus van juni in Rome zullen arriveren.’

‘Hmmm. Over een maand dus.’ Claudius dacht na, zijn hoofd in zijn hand, en vroeg toen aan zijn vrijgelaten secretaris: ‘Zeg eens, Narcissus, hoe zullen we zijn thuiskomst vieren?’

‘Eens even kijken.’ De secretaris fronste zijn wenkbrauwen, want hij had nog niet echt over de zaak nagedacht. ‘Misschien zou een staatsdiner wel gepast zijn.’

Claudius lachte zachtjes. ‘En u, Sabinus? Denkt u dat dat voldoende is?’

Sabinus bloosde licht en antwoordde: ‘Ik weet zeker dat de gouverneur-generaal zich vereerd zou voelen wanneer hij een dergelijk diner aangeboden kreeg. Maar –’ Hij onderbrak zichzelf.

‘Maar wat?’

‘Niets, princeps,’ zei Sabinus, waarbij hij die andere benaming voor de keizer, ‘eerste burger’, gebruikte.

‘Maar u had iets anders in gedachten,’ drong Claudius aan.

‘Het is alleen… Begrijpt u me alstublieft niet verkeerd, Aulus Plautius heeft niets van dit alles gezegd – maar heet Rome haar winnende generaals gewoonlijk niet publíek welkom?’

‘Het was de keizer die Brittannia heeft veroverd,’ bracht Narcissus koel te berde. ‘En hij heeft al een triomftocht gehouden. Wees niet zo vrijpostig, commandant.’

Een gewezen slaaf die hem zei niet zo vrijpostig te zijn? Verbolgen keerde Sabinus zich tot Narcissus en beet hem toe: ‘Natúúrlijk heeft Caesar Brittannia overwonnen! Maar bent u vergeten wie de strategie uitdacht? En wie het grootste deel van de gevechten aanvoerde? En wie heel diplomatiek onze troepen langs de Thames gelegerd liet liggen totdat Caesar arriveerde om het bevel te voeren tijdens de uiteindelijke overwinning? Een overwinning waarvoor Aulus Plautius alles al had gedaan?’

‘De brutaliteit!’ bracht Narcissus hijgend uit. Zijn gezicht was zo wit als zijn gebleekte tunica geworden.

‘Brutaal?’ Sabinus hield met moeite zijn woede in. ‘Misschien. Maar het is wel de waarheid.’

Meteen had Sabinus spijt van zijn opmerkingen. Ze waren juist – de goden waren zijn getuigen – maar ze waren niet erg diplomatiek. En om zo te spreken voor de man die met een handgebaar kon beslissen over het lot van anderen, was op zijn minst onbezonnen. Hij keek naar Claudius en zag dat zijn rozige gezicht rood aanliep. Zijn mond was opengevallen en er liep wat speeksel uit een mondhoek naar beneden. Zijn hoofd slingerde lichtjes heen en weer, de zenuwtrek die opspeelde wanneer hij gespannen was.

‘Het… het spijt me, princeps,’ zei Sabinus. ‘Onze troepen werden… eh… zéér bemoedigd door uw aankomst in Brittannia. Vergeef me.’

Claudius antwoordde niet. Er viel een dodelijk stilte in de kamer. Was hij er werkelijk in geslaagd de twee machtigste mannen van de wereld zo snel te beledigen? vroeg Sabinus zich af. Was het dan zó belangrijk de waarheid te zeggen? Vervloekt zij die domme tong van hem die weer eens gesproken had naar zijn hart, in plaats van dat hij eerst eens rustig had nagedacht.

‘Heh-heh-heh-heh.’ Sabinus keek op en zag Claudius naar hem grijnzen, waarna hij op zijn onnavolgbare manier nog wat zat na te gniffelen. Narcissus keek ook al geschrokken.

‘Heh-heh-heh,’ grinnikte Claudius nogmaals. ‘J-je hebt natuurlijk gelijk, Sabinus. Ik keek helemaal niet boos naar jou, maar naar jóu, Narcissus.’

‘Naar míj, princeps?’

‘Ja, natuurlijk. Omdat je Sabinus brutaal durft te noemen. Hij is niet brutaal… helemaal niet. Hij is eerlijk, maar niet brutaal.’

‘Maar, Caesar…’

‘Stil, Narcissus!’ Toen wendde Claudius zich tot Sabinus en glimlachte. ‘Bij de goden, commandant, zo was het inderdaad: Aulus Plautius won Brittannia voor ons. Híj deed het werk, maar ik kreeg de eer. Nu ja, het maakt niet uit. Ik zal wat van die eer delen, alleen om de waarheid recht te doen.’ Terwijl hij zich naar hen vooroverboog, gniffelde hij: ‘Ja, de waarheid… Daar kunnen we hier wel wat meer van gebruiken. Of niet, Narcissus?’

‘Wat stelt u voor, Caesar?’ vroeg Narcissus op koele toon. ‘U weet dat het geen triomftocht kan zijn.’

‘O, doe niet zo uit de hoogte, Narcissus!’ snoof Claudius, terwijl hij zijn knokige vingers door zijn witte haar haalde en van de een naar de ander strompelde. ‘Ja, ik weet het: alleen de Caesars houden nu nog triomftochten. Goed dan. Dan wordt het een ovatie.’

Op Sabinus’ gezicht verscheen een stralende lach, terwijl Claudius opgewekt naar hem knipoogde. De zeer begeerde ovatio was een royale huldiging die bijna even indrukwekkend was als de groots gevierde triomftocht.

‘Maar, Caesar,’ aarzelde Sabinus, ‘zal de senaat ermee akkoord gaan?’

Claudius wendde zich tot zijn secretaris. ‘Houdt de senaat niet op dit moment zitting, Narcissus?’

‘Ja, princeps.’

‘Ga er dan heen en regel het nodige. Onmiddellijk. Sabinus en ik komen er over een uurtje ook naar toe.’

Een lijfwacht van slechts twaalf pretorianen begeleidde Claudius en Sabinus toen ze de Palatinus afdaalden en het Forum overstaken naar het senaatsgebouw. De keizer nam Sabinus mee naar een nis van waaruit ze het overzicht hadden op de senaatszaal en ze de vergadering konden volgen zonder gezien te worden, zodat het nodeloze vertoon en de formaliteit van een officieel welkom vermeden werden. Beneden zich zag Sabinus een uitgelezen groep van ongeveer driehonderd senatoren die allen gehuld waren in geplooide toga’s. Ze luisterden naar de voorzittende consul die reeds de vergadering over een ovatie voor Aulus Plautius begonnen was. In indrukwekkend Latijn dat neerschalde van de halfronde, marmeren banken van de zaal, sprak hij de voorgeschreven vragen uit. ‘ Iustum bellum? ’ ‘Voerde Plautius een rechtvaardige strijd?’

‘ Certe! Certe! ’ antwoordden de senatoren. ‘Zeker!’ Er was geen protest.

‘ Quinque milia occisi? ’ ‘Werden er tenminste vijfduizend soldaten gedood in één veldslag?’

‘ Certe. ’

Na andere voorgeschreven vragen werd er ‘ Divide! Divide! ’ geroepen – de gebruikelijke term voor stemming door scheiding. De consul hief zijn handen op en vroeg om orde. ‘Allen die vóór de ovatie voor Aulus Plautius zijn, gaan naar de rechterkant van de zaal,’ gebaarde hij. ‘Zij die tegen zijn, gaan naar de linkerkant.’

Een paar honderd in toga’s gehulde mannen stonden tegelijk op, maar in plaats van door elkaar te lopen, zoals bij een gewone stemming, liepen ze nu allen naar de rechterkant van de zaal.

‘Gelukt,’ fluisterde Claudius. ‘En unaniem. Je ziet wel, Sabinus, ik heb niet echt een geheim gemaakt van Plautius’ optreden in Brittannia.’

‘Ik ben erg blij, Caesar. Ik dank u namens onze legioenen.’

‘Een laatste vraag. Wanneer dacht Aulus ook al weer terug te zijn in Rome?’

‘Tegen de idus van juni.’

Er lag een speelse blik in Claudius’ ogen. ‘Ik heb een zwakke plek, Sabinus – misschien heb ik er wel meer, maar een in het bijzonder: verrassingen. Ik ben er dol op. Wanneer je nu terugkeert bij de gouverneur-generaal, moet je niets zeggen over de ovatie. Alleen het banket mag je noemen. Begrepen? Wanneer jullie het laatste kamp opslaan ten noorden van Rome, moet je iemand naar me toe sturen, en dan gaan we als volgt te werk.’

Toen ze op 14 juni, ’s morgens vroeg, het kamp opbraken, verzamelde Aulus Plautius zijn troepen voor een laatste inspectie. Hij stond rechtop, als een twee meter lange Romeinse speer en bijna even kaarsrecht. Door de jaren heen was zijn haar grijs geworden en de vier winters in het noorden hadden zijn huid strak en verweerd gemaakt, wat zijn vierkante voorhoofd, zijn ver uit elkaar staande ogen en zijn wilskrachtige mond en kin nog beter deed uitkomen. Nu besteeg hij zijn hoge, voskleurige paard, een souvenir uit het Britse Medway, en riep naar zijn hoge officier: ‘Het laatste stuk van onze reis, Sabinus – gezegend de schikgodinnen! We zullen net na het middaguur in Rome aankomen, denk je niet?’

‘Vroeg in de middag. We zullen in ieder geval de tijd hebben om ons op te frissen voor Claudius’ diner.’

‘Bah! Had je hem dat niet uit zijn hoofd kunnen praten?’

‘U houdt niet erg van ophef en ceremonie, wel, generaal?’ grinnikte Sabinus. ‘Weet u zeker dat u niet liever een parade had gehad? Het is er een volmaakte dag voor.’

‘Bij Jupiter, nee!’ Hij fronste zijn wenkbrauwen. Toen gaf hij het bevel te vertrekken.

Met veel gekletter sloegen ze de Via Flaminia in en vervolgden hun weg naar het zuiden. Een lange stoet legioensoldaten volgde hen te paard en te voet, terwijl iedere troep zijn pas versnelde in het vooruitzicht Rome terug te zien. Tegen het middaguur waren ze bij de brug over de Tiber aangekomen. Aulus Plautius liet zijn leger halt houden op de noordelijke oever en staarde naar het geelgroene water dat traag rond het noordwestelijke gedeelte van Rome stroomde. Vervolgens tuurde hij naar de bruine stenen muren van de stad zelf die in de verte lag, en fronste. ‘Er is iets mis, Sabinus. Valt jou niets op?’

‘Nee, generaal. Wat is er?’

‘De mensen. Ik zie helemaal geen ménsen!’

‘Natuurlijk wel.’ Sabinus wees naar een aantal oude mannen die geamuseerd naar hen keken vanaf de bovenste verdieping van een huis, en naar een vrouw die haar kind voedde achter wapperende gordijnen.

‘Doe niet zo dom. We staan hier net buiten de grootste stad van de wereld en er zijn geen mensen! Er is iets mis, Sabinus. Ziekte? De pest?’

‘Ik… ik heb geen idee.’ Sabinus deed zijn best even bezorgd te doen als Aulus.

Ze marcheerden de brug over en bereikten eindelijk de enorme stadsmuren waarin alleen twee kleine bogen van licht te zien waren, gevormd door de Porta Flaminia. Aulus reed als eerste door de poort, gevolgd door zijn ruiters.

Een overweldigend geluid viel op hen neer. Gejuich, geschreeuw, een klaterend applaus. Tienduizenden mensen stonden aan beide zijden van de Via Flaminia in de stad en probeerden heen te breken door de dubbele rij pretoriaanse gardes die zover als ze konden kijken langs de weg stonden. Aulus Plautius’ mond viel open toen hij het menselijke woud van zwaaiende armen zag en de schrille kreten van de inwoners hoorde.

‘Het lijkt erop dat we de mensen gevonden hebben waar u zo ongerust over was,’ grinnikte Sabinus, buitengewoon opgelucht dat het spelletje van de keizer geslaagd was.

‘Jouw werk?’ vroeg Aulus.

Sabinus schudde zijn hoofd en lachte. ‘Van Claudius. Het is een officiële ovatie, generaal, en geheel op zijn plaats, zou ik zeggen. – Wacht even, Vespasianus!’ riep Sabinus naar zijn broer, een collega-bevelhebber die aan de andere kant van Aulus reed. ‘Help me even met deze toga.’

Terwijl ze Aulus’ verbouwereerde protest negeerden en hem bijna van zijn paard trokken, ontdeden de broers hem van zijn reismantel en hulden hem in de plooien van een toga die afgezet was met keizerlijk purper, de gebruikelijke kleding voor iemand die een ovatie kreeg. Vervolgens drukten ze een mirtenkrans op zijn grijzende haar en hielpen hem uiteindelijk weer op zijn paard. Sabinus hief zijn arm op in een strak saluut en riep: ‘Wees gegroet, Aulus Plautius, overwinnaar van Brittannia! Io triumphe! ’

‘Io triumphe!’ riepen de troepen en de mensenmassa in een kolossaal koor en de optocht begon. Een grote delegatie senatoren en magistraten sloot aan achter de stoet, terwijl een orkest fluitspelers begon te spelen. Zo recht als een lans die tot in het hart van Rome stak, lag de Via Flaminia te midden van de roepende menigte. Driekwart van de miljoen inwoners van de stad schreeuwde zijn waarderende opmerkingen naar Aulus Plautius, de man die Brittannia voor hen had veroverd. Wierook steeg op van elk altaar, de tempels waren versierd met bloemenslingers en overal zwaaiden armen en werd onophoudelijk gejuicht.

Naast Aulus, een paardlengte achter hem, reden Sabinus en Vespasianus, die naar elkaar lachten uit opluchting dat hun generaal zich eindelijk voegde naar de heersende stemming, want hij lachte tenminste als reactie op het gejuich en zwaaide zo nu en dan met zijn mirtenkrans.

Ze waren nu aangekomen op het Forum Romanum, dat op dit moment wemelde van de mensen en galmde van het applaus en geroep. Het geluid was overweldigend en Sabinus had enige moeite zijn schichtige paard, dat in een vergeefse poging aan het lawaai te ontsnappen zijn oren in de nek had gelegd, in bedwang te houden.

Plotseling stormde een man uit de menigte naar voren; hij riep: ‘Vergeet niet, Plautius, dat je maar een mens bent!’ Vervolgens schoof hij een gesel onder het zadel van Aulus. Vespasianus boog zich voorover, greep de arm van de man en hield hem stevig vast.

‘Laat hem gaan, broer! Het hoort bij het ritueel!’ lachte Sabinus. ‘Iedere keer dat de Romeinen iemand als een god behandelen, herinneren ze hem er ook aan dat hij de gelijke is van een slaaf.’

‘Vandaar de gesel,’ knikte Vespasianus, die schaapachtig lachend losliet.

Een helder trompetgeschal dompelde het Forum in een opvallende stilte. Sabinus keek met toegeknepen ogen tegen de zon in, maar vervolgens brak zijn gezicht open in een stralende lach. Midden op de Via Sacra stond de keizer in eigen persoon. Claudius zou zich pas aan het eind van de optocht bij hen voegen, maar hier stond hij en bracht hun nu al hulde.

‘Wees gegroet, Caesar!’ riep Aulus, formeel groetend.

‘Wees gegroet, Aulus Plautius!’ antwoordde Claudius. ‘Mag ik het voorrecht genieten u naar de Capitolinus te vergezellen?’

‘Het zou mij een zeer grote eer zijn, wapenbroeder!’

Precies de goede toon, dacht Sabinus, want het onderstreepte de rol van de keizer in Brittannia.

Claudius straalde en keek hem vervolgens aan: ‘Goed gedaan, Flavius Sabinus! Een volledige verrassing, neem ik aan?’

‘Mijn eigen broer hier wist er niets van, Caesar!’

‘Schitterend. Heel goed!’

Ze stegen allemaal af en de optocht ging te voet verder. Aulus ging links van de keizer lopen om hem de ereplaats te geven. Claudius fronste en trok hem rechts van zich. ‘Nee, vriend. Vandaag huldigen we de veroveraar van Brittannia!’

De Via Sacra volgend, liepen ze het senaatsgebouw voorbij en kwamen ze aan bij de grote trap die voerde naar de tempel van Jupiter Capitolinus, de imposante citadel die het doel was van de stoet. Nu stortte een donderend applaus van alle kanten op hen neer.

‘Draai om en lach, heren,’ adviseerde Claudius hun. ‘Soms mag een man niet bescheiden zijn. Dit is een van die momenten.’

Na moeizaam dertig treden van de trap bestegen te hebben, strompelde Claudius naar de zijkant en zakte bijna in elkaar.

‘Nee, nee!’ hijgde hij. ‘Probeer niet me te helpen. Ik zal zelf deze vervloekte berg beklimmen.’ Hij zweeg even om naar lucht te happen en merkte op: ‘Het lijkt erop dat vader Jupiter niet zo’n goed gehoor heeft. We moeten tot halverwege de hemel klimmen voordat hij onze gebeden opvangt.’

Aulus grinnikte en zei: ‘U moet niet zoveel van uzelf vergen, Caesar. Wanneer u ons boven bij de tempel had ontvangen, was dat voldoende eer geweest.’

‘O, maar ik laat onze Romeinen slechts zien dat ze nog een wandelende keizer hebben. Er gaan geruchten dat ik een seniel oud geraamte ben’ – hij lachte ironisch – ‘en misschien ben ik dat wel. Maar – bij de De Hades! – ik ben wel een wándelend geraamte.’

Uiteindelijk bereikten ze – Claudius hijgend en naar adem snakkend – de hoogste top van Rome, het gedeelte van de Capitolinus waarop de klassieke pilaren van de tempel van Jupiter torenden. De middagzon bescheen het harde witte marmer, zodat Sabinus zijn ogen tot spleetjes dicht moest knijpen. Ondertussen nam hij het adembenemende panorama van de stad die zich on-der hen naar alle kanten uitstrekte, in zich op – de stenen en marmeren gebouwen, stadions en tempels, de straten, parken en badhuizen die samen Rome vormden.

Tenslotte had de hele stoet zich verzameld op het voorplein van de tempel. De keizer, die nu tegenover hen stond op een imposant podium, knikte naar de priester van Jupiter, die als augur zou fungeren. De priester pakte een lam op en krabbelde het vriendelijk over de kop die op zijn linkerarm rustte. Vervolgens hief hij met zijn rechterhand een houten hamer op en liet die hard neerkomen op de kop van het dier. Even ging er een stuiptrekking door het lam, toen was het dood. Enkele andere priesters sneden zijn buik open en de augur stak voorzichtig zijn vingers naar binnen om de lever te zoeken. Een paar tellen tuurde hij naar de bloedrode ingewanden en meldde toen: ‘Exta bona!’ ‘De ingewanden zijn gunstig.’ De ceremonie kon worden vervolgd.

‘Beste stadsgenoten,’ hief Claudius aan met een verrassend vaste stem. ‘Laten we nogmaals de verovering van Brittannia vieren en de man die onze legioenen naar de overwinning leidde, eren.’ En in de toespraak van de keizer werd Brittannia opnieuw veroverd, van de invasie vanaf het Kanaal tot aan de Midlands toe.

Sabinus, die aandachtig luisterde, beleefde de veldtocht opnieuw. Zijn blik dwaalde even af naar de rechterkant van het podium; daar zag hij een paar lachende ogen die vanuit de groep officiële gasten op hem gericht waren. Terwijl hij weer naar Claudius keek, zag hij in gedachten het portret van een buitengewoon aantrekkelijk meisje. Zijn herinnering speelde waarschijnlijk een spelletje met hem. Hij wierp weer een snelle blik op haar, en zag dat hij het mis had. Het meisje was helemaal niet aardig om te zien – ze was mooi. Buitengewoon mooi.

Opnieuw richtte hij zijn blik op haar en voelde een golf van teleurstelling door zich heen gaan: het meisje bleek helemaal niet naar hem te kijken, maar naar Aulus Plautius, die een halve pas voor hem stond.

Aulus stapte nu naar voren en Claudius deed een officiële afkondiging die gegraveerd was in een bronzen plaquette:

Voor buitengewone diensten geleverd aan

de senaat en het Romeinse volk

in de verovering van Brittannia,

ontving

AULUS PLAUTIUS

een ovatie

tijdens het consulaat van Lucius

Vitellius en Claudius Caesar, DCCC A . U . C .

Er werd gejuicht en het geluid klaterde neer van de Capitolinus. Pas na ruim vijf minuten kon Aulus vanaf het podium in korte bewoordingen bedanken voor de ovatie.

Sabinus’ blik dwaalde weer af. De stralende ogen van het meisje waren nog steeds gericht op Aulus en voor het eerst zag hij haar van opzij. Ze is bijna te volmaakt, peinsde hij, zelfs haar neus. Toen beging hij een blunder die hij zichzelf nooit zou vergeven. Hij hoorde niet dat de keizer tot slot nóg een verrassing had. ‘Twee Romeinse officieren,’ zei Claudius, ‘moeten ook beloond worden voor hun verstandige optreden tijdens de Britse veldtocht. Toevallig zijn het twee broers: Titus Flavius Vespasianus en Titus Flavius Sabinus. Heren, komt naar voren!’

Vespasianus stapte uit de rij, presenteerde zich en salueerde. Maar Sabinus bleef gewoon staan waar hij stond en was blijkbaar in gedachten verzonken.

Verbaasd blafte Claudius: ‘Flavius Sabinus, kom naar voren!’

Met een schok kwam Sabinus terug in de werkelijkheid en met hoogrode kleur gehoorzaamde hij onmiddellijk. Nu kwam de keizer plechtig voor hen staan en hing onder groot applaus een triomfmedaille om Vespasianus’ hals en vervolgens om de zijne.

Een koppel witte stieren, met goudgeverfde horens, werd voor Aulus Plautius geleid, die zijn generaalsdolk tevoorschijn haalde, die diep in de keel van de dieren stak en hen slachtte. In doodsnood schreeuwend zakten beide stieren in elkaar, terwijl de grond donkerrood kleurde. Daarna, terwijl de priesters het offer voltooiden, betrad Aulus de tempel en legde zijn mirtenkrans onder aan het grote beeld van Jupiter. Hij tuurde enkele momenten in de stenen ogen van de god, waarin hij een glimp van waardering voor zijn geschenk probeerde te vinden. Hij lachte om zijn vergeefse poging, draaide zich om en verliet de tempel. Met een laatste fanfare kwam er een einde aan de ovatie.

‘Alle goden, Sabinus, wat was er met jou aan de hand?’ vroeg Aulus na alle formaliteiten. ‘Was wat ik zei nu werkelijk zo saai?’

‘Zeker niet, generaal. Ik was –’

‘Grote goden! Daar zijn ze!’ riep Aulus uit. ‘Mijn familie!’

Hij haastte zich naar een aantal mensen die rechts van het podium stonden. Sabinus zag hem in de uitgestrekte armen van een huilende vrouw met een stola om haar schouders lopen. ‘Pomponia, Pomponia,’ fluisterde Aulus.

‘Eindelijk ben je weer bij ons, lieve man,’ zuchtte ze. ‘Het duurde zo lang.’

De intense vreugde van het moment werd Aulus bijna te veel. Hij hield Pomponia op armlengte van zich en streelde zacht haar gezicht, als om zich bekend en geliefd terrein opnieuw eigen te maken.

‘Maar waar is de kleine Plautia?’ bedacht hij zich ineens. ‘En wie is déze stralende jonge vrouw?’

‘Ja, wie is zij toch?’ fluisterde Sabinus bijna. Het was haar gezicht in de menigte geweest dat hem verlamd had. Het was geen luchtspiegeling die bij het naderbij komen verdween. Het meisje was van dichtbij zelfs nog mooier.

‘O, u weet heus wel dat ik het ben, vader,’ bloosde Plautia. ‘Ben ik écht zoveel veranderd?’

‘Een volledige gedaanteverwisseling!’ Hij straalde en gaf zijn dochter een klinkende zoen. ‘Toen ik naar het noorden vertrok, was je een mollig, klein ding. En zie nu eens! Je bent bijna even mooi als je moeder.’

Eindelijk weet ik dan wie ze is, dacht Sabinus, en hij kon alleen maar instemmen met de plagende opmerking van haar vader. Pomponia’s gelaatstrekken, omkranst door kastanjebruine lokken, waren zacht en gelijkmatig en nergens geprononceerd, wat een zeldzaamheid was onder de Romeinse vrouwen, van wie de schoonheid vaak teniet werd gedaan door de kromming van de neus of de harde lijn van de mond. Haar serene gezicht vormde samen met de gedistingeerde trekken van haar echtgenoot een harmonieus geheel in de mooie Plautia, bedacht Sabinus, een sprankelend, uitbundig meisje van misschien zestien jaar – jonger dan hij op het eerste gezicht had gedacht en ongetwijfeld onverschrokken op weg een vrouw te worden.

‘O, daar ben je, Sabinus,’ zei Aulus. ‘Arme vrijgezel – hij heeft geen gezin dat hem verwelkomt. Nu ja, wij hebben hier meer dan genoeg familieleden voor je.’

Hij begon Sabinus voor te stellen aan de talloze Plautii en Pomponii, want de hele familie van beide kanten was gekomen om Aulus’ grote dag mee te vieren. Aulus sloeg zijn arm om een breedgeschouderde jonge senator en zei: ‘Hier is de trots van de familie, Sabinus, mijn neef –’

‘Quintus Plautius Lateranus!’ riep Sabinus uit. ‘Hoe is het, mijn vriend?’ Hij greep hem met beide handen bij zijn schouders.

‘Hallo, Sabinus!’ straalde Quintus. ‘Wat zie jij er goed uit.’

‘Dat is waar ook,’ zei Aulus. ‘Jullie kennen elkaar.’

‘Kénnen elkaar?’ riep Sabinus uit. ‘Net voordat u me meesleurde naar Brittannia, had ik elke sestertie die ik te pakken kon krijgen, ter investering aan Quintus gegeven. Hoe hebben we het gedaan, senator?’

Lateranus’ lach verdween van zijn gezicht. ‘Niet zo goed als ik gehoopt had, Sabinus.’ Hij zweeg even, stond wat te draaien en zei toen: ‘De sinaasappelbomen zijn getroffen door een ziekte. Toen raakte de klei op in onze pottenbakkerijen in Arretium… en herinner je je nog dat graanschip dat voor de helft van ons was?’

‘Ja?’

‘Onze helft is gezonken. We zijn nergens meer.’

Precies twee seconden wist Lateranus een dodelijk ernstige blik te bewaren. Toen kon hij zich niet meer inhouden en begonnen zijn mondhoeken te trekken. Hij lag dubbel van het lachen. ‘Precies het tegenovergestelde, Sabinus! Het is nog beter gegaan dan we voorzien hadden.’ Hij boog zich voorover en fluisterde: ‘Wat zou je zeggen van 150 procent van je inleg in vier jaar?’

Sabinus gaf een kreet en tilde de forse Lateranus van de grond. ‘O, zet me neer, toe nou,’ zei Quintus met een verwijfd stemmetje. ‘Anders komen ze er nog achter waarom geen van ons getrouwd is.’

Sabinus liet hem als een steen vallen. ‘Idioot!’ lachte hij.

‘Zeg, Quintus,’ kwam Aulus tussenbeide. ‘Was het waar wat Sabinus me vertelde over de stemming van de senaat over mijn ovatie? Was er helemaal níemand tegen?’

‘Nee, oom Aulus. De senatoren haastten zich naar de rechterkant als een kudde schapen tegen voedertijd.’

‘Je weet zeker dat je zelf die dag in de senaat was en niet ergens anders nog eens honderdduizend sestertiën aan je kapitaal zat toe te voegen?’

‘Oom Aulus!’ protesteerde Quintus alsof hij onaangenaam verrast was. ‘U weet dat ik rijkdom op de tweede plaats stel na –’

‘Vrouwen!’ grinnikte Aulus. ‘Zeg eens, jonge hengst, heb je het meisje al gevonden dat je vrouw zal worden? Of loop je nog steeds achter de meiden aan?’

‘Het laatste,’ gaf Quintus lachend toe. ‘Hoewel ik een dezer dagen toch “het eentonige geluk van het huwelijk” zal moeten ondergaan. Maar zeg eens, wat vindt u van die vertoning van vandaag?’

‘Vertoning? Hoe bedoel je?’

‘Ik bedoel dat u een triomftocht had moeten krijgen, geen ova-tie. Claudius is slechts zestien dagen in Brittannia, pikt de eer voor uw overwinning in en houdt een triomftocht, terwijl u voor vier jaar bewezen dienst een ovatie krijgt. Hij draagt de lauwerkrans, u mirte. Hij rijdt een wagen, u –’

‘Je leeft nog steeds in het Rome van honderd jaar geleden, of niet, Quintus? Nog altijd de fanatieke republikein? Je kent de re-gels nu. Alleen de keizer krijgt een triomftocht, niet zijn generaal.’

‘Niet toen de republiek nog bestond.’

‘Ah, Quintus. Als je toen had geleefd, zou jij zeker ook Julius Caesar neergestoken hebben om de republiek te redden?’

‘Waarschijnlijk wel.’

‘Maar Caesar werd gedood en de republiek ging evengoed ten onder. Dit zijn andere tijden, senator.’ Hij klopte hem op zijn schouder. ‘Maar nu moet iedereen zich klaarmaken voor het diner van de keizer. – O, Sabinus –’ Hij knipoogde. ‘Let erop dat Quintus geen dolk meebrengt.’

Een roodgouden zon verschool zich juist achter de heuvels ten westen van de Tiber, toen Sabinus met de andere eregasten bij het paleis arriveerde. Geparfumeerde fonteinen borrelden in de gladde marmeren gangen – een geur van wilde balsemien – en een leger bedienden liep af en aan met grote zilveren dienbladen met exotische hapjes en sneeuwgekoelde wijnen.

Sabinus werd van alle kanten aangesproken door vrienden die hij maandenlang niet had gezien, door voormalige collega’s uit de senaat en mensen die hem feliciteerden. Eindelijk wist hij de grote eetzaal te bereiken waar Claudius’ banket werd gehouden, een gastronomische marathon waarbij de twee stieren die dezelfde middag geofferd waren, geroosterd werden.

Hij had net plaatsgenomen aan de hoofdtafel toen hij de jonge Plautia zag gaan aanliggen op de plaats die haar toegewezen was, tegenover Vespasianus. Ogenblikkelijk legde hij zijn hand op Vespasianus’ schouder. ‘Sorry, broer,’ zei hij, ‘jouw plaats is daar, naast Caesar.’

‘Volgens mij niet,’ protesteerde Vespasianus, tot hij voelde hoe de druk op zijn sleutelbeen toenam. Toen stond hij op en verontschuldigde zich, terwijl Sabinus op zijn plaats ging aanliggen.

Plautia keek verbaasd toe terwijl ze van plaats ruilden en blikte nieuwsgierig in Sabinus’ grote, bruine ogen. Hij had een aardig, door de buitenlucht verweerd gezicht, dacht ze, en het paste goed bij zijn slanke en goedgebouwde figuur. Toch leek zijn krullende zwarte haar te netjes gekamd; er moest eens een hand flink doorheen woelen.

‘We hebben elkaar vanmiddag op de Capitolinus al ontmoet,’ begon Sabinus, die rilde bij zijn alledaagse opmerking.

Plautia knikte alleen maar. Toen reikte ze naar de gouden medaille die om zijn nek hing. ‘Heb je die van Caesar gekregen?’ vroeg ze. ‘Wat zijn die dieren in vredesnaam aan het doen?’

‘De Romeinse wolf bijt de keel van de Britse leeuw door. Sub-tiel, vind je niet?’

‘Wat staat er op de andere kant?’ Ze draaide de medaille om en zei: ‘O, je naam staat erin gegraveerd, naast die van Claudius. Wat leuk!’ Opeens keek ze hem aan en vroeg: ‘Wat was er eigenlijk met je aan de hand vandaag, toen Caesar je vroeg naar voren te komen?’

De indruk die ze op hem maakte, werd nog versterkt doordat ze zo dichtbij was, en hij kon zich er maar ternauwernood van weerhouden te zeggen: ‘Jij was de oorzaak… jij, ongelooflijk lief, klein ding – te jong voor mij om maar aan te denken.’ In plaats daarvan zei hij: ‘Ik was in gedachten verzonken, ik dacht terug aan Brittannia.’

‘Je broer, Vespasianus… Hij lijkt helemaal niet op jou. Hij is zo kort en gedrongen als een worstelaar. Is hij getrouwd?’

‘O ja. Hij heeft twee zoontjes ook.’

‘En jij bent niet getrouwd? Waarom niet?’

‘Het bekende probleem: de juiste vrouw nog niet ontmoet. Maar vertel eens, lieve Plautia, wat heb jij deze vier lange jaren gedaan, terwijl je vader in Brittannia was?’

Het was alsof ze op de vraag gewacht had, want ze nam het hele volgende uur om dat uitgebreid te vertellen, tot na het hoofdmenu van de heilige offerstieren. Het kon Sabinus niet deren. Het gaf hem de gelegenheid naar het meisje te kijken zonder de indruk te wekken dat hij haar aanstaarde. Geen enkel meisje had het recht zo… zo gaaf te zijn, dacht hij, bijna geïrriteerd over het feit dat de Natuur waarschijnlijk anderen had beroofd om dit meesterwerk te kunnen creëren. Glanzend, lichtbruin haar, dat als een waterval van haar hoofd viel, golfde langs zeeblauwe ogen, een – de goden zij dank! – rechte neus en lippen die –

‘Kan ik je even spreken, Sabinus? Als mijn schone nicht het toestaat?’ Sabinus keek op naar Quintus Lateranus. ‘Natuurlijk, senator. Waar heb jij je eigenlijk de hele avond opgehouden?’

‘Ik…’ Hij stotterde en fronste zijn voorhoofd. ‘Ik zal het je zo uitleggen.’

Sabinus stond op uit de comfortabel liggende houding waarin de Romeinen aten en volgde Quintus de eetzaal uit naar een terras vanwaar je over een groot deel van het centrum van Rome kon uitkijken. In de stad beneden waren lampen aangestoken en flakkerend licht van oranje vlammen doorpriemden de avondlucht. Maar Quintus leek te zeer in de war om van het uitzicht te kunnen genieten. ‘Heeft Claudius naar me gevraagd?’ vroeg hij met bezorgde blik.

‘Nee, maar ik denk dat hij wel naar Messalina heeft gezocht.’

Die naam leek zweetdruppels op het voorhoofd van Quintus te brengen en hij vloekte zacht.

‘Wat is er, senator?’ lachte Sabinus.

‘Sorry, vriend. Maar je kunt je niet voorstellen welke doodsangsten ik uitsta vanwege’ – hij keek snel om zich heen – ‘vanwege Messalina… “echtgenote van Claudius Caesar”… “keizerin van Rome”… “de Schoonheid in eigen persoon” – maar een sensuele slet!’

‘Maar Quintus, die wilde verhalen gelóóf je toch zeker niet.’

‘Ssst! Geloven? Je kunt je niet voorstellen wat er gebeurd is sinds je naar Brittannia vertrokken bent, Sabinus. De keizerin Messalina is eenvoudig de meest onmogelijke vrouw uit onze hele geschiedenis.’ Hij fronste nog dieper. ‘En nu heeft ze ook nog gevraagd of ik – hoe zal ik het netjes zeggen? – nu ja, of ik de nacht met haar doorbreng.’

Sabinus’ mond viel open. Toen barstte hij in lachen uit. ‘De keizerin? Met jou? Belachelijk!’

‘Nee, dat is niet belachelijk. En ik ben al helemaal niet de eerste,’ zuchtte hij. ‘De laatste tijd heeft Messalina – laat eens kijken: haar dokter, Valens… Rufus, die de gladiatorenschool runt… Mnester, de acteur… en een aantal van onze collega-senatoren, eh, “vermaakt”. En waarschijnlijk nog een tiental anderen.’

‘Maar dat kan niet waar zijn, Quintus! Claudius… weet hij daar niets van? Zou hij hen niet ter dood veroordelen als hij er achter kwam?’

‘Natuurlijk! Maar nee, hij weet er niets van.’

‘Niet te geloven! Waarom niet?’

‘Niemand durft het hem te vertellen. Messalina zou het ontkennen – Claudius verafgoodt haar en zou haar geloven – en ze zouden beiden uithalen naar de informant. Een of twee dreigden inderdaad het Claudius te vertellen, maar ze zijn niet langer on-der ons.’

‘Wat gebeurde er?’

‘Messalina liet hen voor verraad ter dood veroordelen. Met gebruik van valse getuigen, natuurlijk.’

Sabinus’ gezicht stond gespannen. Eindelijk vroeg hij: ‘Wat voor antwoord heb je gegeven toen Messalina je… uitnodigde?’

‘Ik weigerde, omdat een senator niet behoort te streven naar keizerlijk niveau, maar ik ben bang dat dat smoesje niet nog een keer zal werken. Maar daarnet kon ik haar zeggen dat het veel te gevaarlijk was met al die mensen hier voor Aulus’ huldiging.’

‘Daarnet?’

‘Ik kom juist bij haar vandaan,’ kreunde Quintus. ‘In de naam van alle Olympische goden, Sabinus, wat moet ik doen?’

In een opwelling zei Sabinus: ‘Tsja, ze is wél erg mooi…’

Lateranus keek hem met grote ogen aan.

‘Sorry, vriend! Ik moet geen grapjes maken als je onder zo’n… grote druk staat. Maar als je een snelle raad wilt: ga onmiddellijk naar binnen, anders brengt Claudius jouw lege plaats aan zijn tafel nog in verband met Messalina’s afwezigheid. We praten er later wel over wanneer we alle sestertiën gaan tellen die je me nog schuldig bent, oké?’

‘Goed. En bedankt, vriend.’

Eindelijk liep het feest ter ere van Aulus ten einde. Twee keer was Claudius ingedut tijdens het lange banket en dat was het teken voor de gasten te vertrekken. Wanneer ze weg zouden gaan na het eerste dutje van de keizer, was dat een belediging; wanneer ze zouden blijven na het tweede, zou dat getuigen van onkiesheid. Terwijl Aulus zijn familie verzamelde, werd Claudius wakker, stond op en leidde de eregasten naar de hal van het pa-leis. Een groot gejuich steeg op uit de menigte die nog steeds buiten stond en wachtte op Aulus om hem naar zijn woning op de Esquilinus te begeleiden. Er werden toortsen aangestoken en het orkest fluitspelers speelde een melodietje.

‘Aha, beste Aulus,’ kraakte Claudius, ‘je zult de weg naar huis niet kwijtraken met deze gidsen. Maar maak niet dezelfde vergissing als Duilius, beste vriend.’ Hij keek verwachtingsvol naar Aulus, want hij had juist een typisch Claudianisme uitgesproken: een of andere duistere verwijzing naar Romes lange verleden waarover alleen een oudheidkundige als hijzelf zich zou verheugen.

Aulus gaf het op. ‘U hebt me, Caesar. Welke vergissing beging Duilius?’

Claudius straalde, want hij was er trots op dat hij elk detail uit de Romeinse geschiedenis kende. ‘Kent niemand Duilius?’ vroeg hij.

‘Was dat niet iemand uit de eerste Punische Oorlog, Caesar?’ opperde Sabinus. ‘Duilius was zo trots op zijn overwinning dat hij de rest van zijn leven, iedere keer wanneer hij ’s avonds naar huis ging-’

‘Hij toortsen en fluitspelers voor zich uit liet gaan om hem te huldigen,’ viel Claudius hem in de rede, enthousiast knikkend. ‘Goed gedaan, Sabinus!’

‘Ah, vanitas !’ lachte Aulus. ‘Maar bedankt voor vandaag, mijn vriend. Jij ook, Sabinus. Het was me het dagje wel!’

‘Goedenacht, generaal.’

Toen zag Sabinus Plautia aan de arm van haar vader; hij keek nog eenmaal in de ogen die hem hadden betoverd, maar die teleurstellend genoeg hun blik bij tijd en wijle, al naar gelang de situatie, richtten op iets of iemand anders dan op hem. ‘Goedenacht, Plautia,’ zei hij zachtjes.

Ze lachte. ‘ Vale , commandant.’

2

Valeria Messalina draaide zich met halfopen ogen om op haar brede bed. Langzaam kwam ze tot het besef dat een nieuwe dag aangebroken was. ‘Claudius?’ riep ze met een slaperige stem. Er kwam geen antwoord uit de naastgelegen kamer. Blijkbaar was haar man al opgestaan om zich bezig te houden met zaken die hem als keizer te doen stonden. Ze dacht terug aan de vorige avond en aan de korte tijd die ze verschenen was aan het banket voor Aulus Plautius. Alle goden, wat verveelden dergelijke functies haar!

Maar niet alleen dergelijke functies, Claudius zélf verveelde haar. Het was waar, hij had aantrekkelijk genoeg geleken toen ze acht jaar geleden met hem trouwde. Maar ze was toen pas vijftien en Claudius was lid van het keizerlijk geslacht – de idioot van de familie, dat wel, maar een keizerlijke idioot. Hij had haar keizerin gemaakt, het voorwerp van afgunst van de hele wereld. En enkele jaren lang had ze geprobeerd een goede echtgenote te zijn – de goden waren haar getuigen – en waren haar kleine kinderen, Octavia en Brittannicus, daar geen bewijs van?

Het leed geen twijfel dat Claudius van haar hield. En waarom ook niet, na twee mislukte huwelijken? Met zijn eerste vrouw had hij het werkelijk verschrikkelijk getroffen, met de nadruk op verschrikkelijk, peinsde Messalina. Urgulanilla! Die moordzuchtige amazone was net zo lelijk als haar naam. Ha! De arme Claudius had van haar moeten scheiden om redenen van persoonlijke veiligheid! En de tweede was een argeloos kalf – Paetina – van wie Claudius nooit echt gehouden had. Nee, hij wist niet eens wat liefde was totdat zij in zijn leven kwam en hem uitermate gelukkig maakte. Toch was ze zelf allesbehalve gelukkig. ‘In de wereld van een vrouw draait alles om de liefde,’ legde ze uit aan haar vertrouwelingen, ‘en een man die 33 jaar ouder is dan ik ben, kan me onmogelijk tevredenstellen.’

Messalina stond op om zich aan te kleden en lachte om de oplossing voor haar situatie. Ze was het aan zichzelf verplicht dat ze minnaars nam, zo redeneerde ze, want liefde was net als voedsel: de smaak en het genoegen ervan hingen af van de frisheid en, bovenal, van de gevarieerdheid. Laat de moralisten maar kwaad zijn. Laat jaloerse vrouwen maar roddelen en verbijsterde oude mensen hun hoofd maar schudden. Ze was keizerin en hoefde zich niets aan te trekken van gebruiken waaraan gewone vrouwen zich moesten houden. Ze zou alles uit het leven – en de liefde – halen wat erin zat.

Terwijl ze haar nachtgewaad van haar schouders schoof, zodat het in een purperen cirkel rond haar voeten viel, keek de drieëntwintig jarige Messalina neer op haar weelderige borsten en prachtig volgroeide lichaam. Was het eerlijk om het zicht hierop te beperken tot de slechter wordende ogen van een bibberend wrak, van een man die ouder was dan de 56 jaar die hij telde? Claudius, die waardeloze wellusteling, wist zichzelf wel te vermaken met de vele paleismeisjes tijdens rendez-vousjes waarvan hij dacht dat ze geheim waren, dus waarom zou ook zij niet dergelijke voorrechten genieten? Ze had belastend materiaal over alle mogelijke informanten in het paleis, wat iedereen ook heel goed wist, en haar eigen verhoudingen werden dus door iedereen doodgezwegen.

Ze belde. Verschillende bedienden kwamen binnenlopen om haar te helpen bij het aankleden. De een kamde haar ravenzwarte haar, een ander maakte een helderwitte tuniek rond haar lichaam vast met gespen waarop juwelen ingezet waren, en drapeerde vervolgens de oranjegele stola die ze voor die dag had uitgekozen, om haar schouders. Messalina gaf haar meisjes alleen automatisch antwoord, want haar gedachten gingen uit naar de gebeurtenissen van de vorige avond en naar de man die Quintus Plautius Lateranus heette, die duivels aantrekkelijke schurk die haar liefde van de hand wees met afgezaagde smoesjes. Maar waarom deed hij dat? Ze wist dat hij haar aantrekkelijk vond en hij had geen vrouw tegenover wie hij zich verantwoorden moest. Blijkbaar was de arme man bang voor Claudius. Ja, dat moest wel de reden zijn. Nu, dat was geen groot probleem.

Messalina verliet haar suite om samen met haar man een licht ontbijt te nuttigen. Pas nadat hij zijn in wijn gedoopte brood en kaas had weggewerkt, reageerde Claudius op haar omzichtige gepruil en vroeg hij haar wat er aan de hand was.

Messalina fronste haar voorhoofd. ‘Ik wil het er niet over hebben,’ snauwde ze.

‘Al goed, dan niet.’ Claudius haalde zijn schouders op.

‘Zeg eens, Claudius,’ vroeg ze plotseling, ‘is het verkeerd wanneer een keizerin zich interesseert voor financiële zaken? Investeringen? Dat soort dingen?’

Claudius keek haar vragend aan, maar voordat hij haar kon antwoorden, zei Messalina: ‘Zegt de naam Quintus Lateranus je iets?’

‘Je bedoelt de jonge senator? De neef van Aulus?’

‘Die, ja. Weet je, ik zag Lateranus gisteravond aan het banket en omdat hij bezig is zich fortuin te maken, vroeg ik hem om een investeringsadvies. En weet je wat hij zei?’

‘Nou?’

‘“De echtgenote van Caesar kan onmogelijk geïnteresseerd zijn in de manier waarop ik aan mijn paar centen kom.” Toen draaide hij zich om en liep weg.’

‘Wat een onbeschaamde lomperik! Ik zal zorgen dat hij een pak ransel krijgt.’

‘Nee, doe dat nu niet. Je kunt een Romeins burger niet laten ranselen, en een senator al helemaal niet. Maar je moet hem wel op de een of andere manier straffen.’

Claudius wilde al een wacht roepen, toen Messalina protesteerde. ‘Nee, lieveling. Laten we wat subtieler te werk gaan. Waarom laten we hem niet een toontje lager zingen? Dat is de beste vernedering die er is.’ Ze legde in gedachten haar fijntjes gemanicuurde hand over haar mond en lachte toen. ‘Ik weet het. Laat Lateranus naar het paleis komen en zeg hem dat een keizerin de gebruikelijke hoffelijkheid mag verwachten van een senator. Dat hij in de toekomst tegemoet moet komen aan ál mijn verzoeken of anders verschrikkelijke gevolgen zal ondervinden.’ ‘Goed,’ glimlachte Claudius. ‘Ik vind het niet erg dat heerschap een lesje te leren. Waarom moeten die jonge apen altijd meteen verwaand worden als ze succes hebben?’

‘Dank je, lieverd.’ Ze stond op en liep weg, maar draaide zich toen om. ‘O… en nog iets, Claudius. Lees Lateranus niet de les en zeg niets over investeringen. Wees heel summier tegenover hem. Zeg alleen: “Luister naar haar. Doe álles wat ze zegt.” En laat het daarbij. Laat hem vooral niets terug zeggen. Een onderhoud van een minuut is al lang genoeg. Hoe korter de audiëntie, hoe groter de vernedering.’

‘Goed bedacht, carissima . Wacht! Laat een boodschapper komen.’

De oproep van de Palatinus ontstak bij Quintus weer een gevoel van angst diep van binnen. Hij had Claudius dan wel niet bedrogen, maar stel dat die gehoord had van de belangstelling die Messalina voor hem toonde? Of, wat waarschijnlijker was, stel dat ze haar oude strategie van beledigde vrouw gebruikt had en hem er tegenover Claudius van beschuldigd had haar onbehoorlijk bejegend te hebben? De keizer zou hem nooit geloven.

Angst, maar ook woede zinderde door hem heen toen Narcissus de deur van Claudius’ werkkamer voor hem opendeed om hem voor zijn audiëntie binnen te laten. Het was veelzeggend dat de staatssecretaris het onderhoud bijwoonde. Als getuige?

‘O ja, La-Lateranus,’ murmelde Claudius. Hij schraapte zijn keel en zei: ‘De keizerin heeft me ingelicht over gisteravond. Ik… ik had niet gedacht dat de neef van mijn vriend Aulus zo indiscreet zou zijn.’

Quintus’ ogen werden groot van verbazing. ‘Maar hoezo indiscreet, edele Caesar?’

‘U was zo grof te weigeren met de keizerin samen te werken. Nu, senator, mag ik u aanraden van nu af aan in te gaan op elk verzoek dat mijn Messalina u doet. Ik zal het niet hebben over de gevolgen wanneer u weigert.’

Quintus was met stomheid geslagen. Terwijl hij snel van houding veranderde om te voorkomen dat zijn knieën zouden knikken, vroeg hij: ‘Élk verzoek?’

Claudius knikte.

‘U bedoelt,’ Quintus slikte even, ‘zelfs –’

‘Ja, ja, ja, man!’ morde Claudius, zonder dat hij een poging deed te begrijpen wat Quintus bedoelde.

‘Maar, princeps, u –’

‘Genoeg, senator!’ Narcissus kwam met een dreigende blik tussenbeide. ‘Caesar heeft gesproken. De zaak is geregeld.’ Ongeduldig gebaarde hij Quintus de kamer te verlaten.

Een moment nog keek Quintus recht in de ogen van Claudius en probeerde te raden wat diens bedoeling was, maar hij zag niets dat erop zou kunnen wijzen dat zijn bevel slechts een bizarre grap was. Toen draaide hij zich snel om en ging weg.

Verbijsterd en diep verontrust liep Quintus in oostelijke richting naar zijn huis op de Caelius. Hij zag maar één oplossing voor het belachelijke raadsel: men moest Claudius in feite nemen voor wat hij waard was. Het was wel erg duidelijk dat hij meende wat hij zei – de ontaarde verleider! Op leeftijd gekomen gaf de uitgeputte Claudius zijn vrouw blijkbaar vrij spel, waarschijnlijk als onderdeel van een afspraak waarin zijn eigen voorrechten ook onbeperkt waren. Messalina had inderdaad op een dergelijke regeling gezinspeeld.

Hij keek nerveus om zich heen terwijl hij door de stad liep waarover nu de schaduw van de late namiddag viel, en schudde tenslotte zijn hoofd. Was Rome, nadat de republiek begraven was, werkelijk zo diep gezonken? Het verklaarde in ieder geval Messalina’s gedrag. En hij zich maar afvragen hoe Claudius zo stompzinnig kon zijn wat zijn vrouw betrof. Hij was al die tijd op de hoogte!

Quintus ging zijn huis binnen. Hij had het stof nog niet van zijn toga geschud of twee met juwelen versierde armen werden teder om zijn middel geslagen. Messalina’s ogen glinsterden en haar lippen glansden toen ze hem in de schaduw van de vestibule trok en fluisterde: ‘Quintus… mijn Quintus.’

Flavius Sabinus genoot nu hij het militaire leven weer had ingeruild voor het burgerleven. Het was niet echt zijn wens geweest de senaat te verlaten om zijn plicht in Brittannia te vervullen – hij was geen soldaat in hart en nieren, zoals zijn broer Vespasianus – maar de militaire dienst was verplicht voor iedereen die politieke ambities had. Hij had zijn tijd gediend. Maar, terug in Rome, viel alles nu prachtig op zijn plaats voor hem. Het beest dat alle mensen opjaagt – financiële onzekerheid – was gemakkelijk getemd door Quintus’ buitengewone gave om van sestertiën nog meer sestertiën te maken. Als Romein zonder verplichtingen had hij twee mogelijkheden: nietsdoen of de politiek ingaan. Het was het een of het ander. De keuze was onverbiddelijk, en dat gold voor Aulus Plantius net zozeer als voor hem.

Beiden werden dan ook op dezelfde dag officieel welkom terug geheten in de Romeinse senaat. De consul, Gaius Silius, zat het college voor en gaf weer eens een breedsprakig podiumoptreden ten beste. Er werd gezegd dat Silius met zijn gouden tong al Romes vijanden met woorden zou kunnen afweren, zonder daarbij een zwaard nodig te hebben.

‘U, Aulus Plautius,’ sprak hij hoogdravend, ‘en u, Flavius Sabinus, zullen we niet langer aanspreken als “commandanten” maar als “ patres consripti ”, als leden van dit verheven lichaam. We vergeven u uw afwezigheid gedurende de afgelopen maanden: we hebben begrepen dat u in de noordelijke gebieden opgehouden werd.’ Hij wachtte totdat het gelach verstomd was en sloot toen af met: ‘U verscheen luisterrijk in uw wapenrok op de dag van uw ovatie, maar de officiële staatstoga die u nu draagt, is in onze ogen van nog schitterender snit. Iedere politieke groepering in het Rijk zal natuurlijk haar uiterste best doen u voor zich te winnen – wat zou men anders verwachten bij teruggekeerde militaire helden? – maar we zijn er nu al zeker van dat u uw eigen onafhankelijke strategieën zult volgen. Welkom thuis, heren! Help ons Rome te regeren!’

Aulus en Sabinus, die in het midden van de voorste bank zaten, stonden nu op om het langdurige applaus van de kamer in ontvangst te nemen – er was zelfs enig geroep te horen, wat vrij ongebruikelijk was in de senaat.

Toen de zitting werd geschorst en de senatoren naar buiten liepen, het Forum op, voelde Sabinus een arm rond zijn schouders en hoorde hij dezelfde stem, nu gedempt. ‘En hoe gaat het met mijn beste Polla? Verblijft ze nog altijd boven in de heuvels ten noorden van Rome?’

‘Met mijn moeder gaat het goed, Gaius. Ik heb haar afgelopen week in Reate bezocht. En bedankt voor de prachtige ontvangst net, binnen.’

Gaius Silius hief slechts zijn hand op bij wijze van dank. Toen vroeg hij: ‘Hoe lang geleden is het nu dat je vader is gestorven?’

Sabinus kromp ineen: ‘Zes jaar.’ Zijn vader was in Klein-Azië belastinginner geweest en hij was zo buitengewoon eerlijk geweest dat de burgers daar zelfs een standbeeld voor hem opgericht hadden met de inscriptie: Voor een eerlijke belastinginner . (Er werd gezegd dat het het enige standbeeld in zijn soort was in het hele Rijk, want alleen hier was de situatie ernaar!) Sabinus’ vader was bijgevolg zonder enige cent naar Rome teruggekeerd, maar Gaius Silius’ vader was een vriend van hem geworden en leende hem het kapitaal dat nodig was om een bank in Zwitserland te beginnen. Dus toen Silius junior over zijn vader begon, had Sabinus het vermoeden dat hij hem ergens toe wilde verplichten, ook al was de financiële schuld al lang terugbetaald.

Hij had gelijk. Terwijl ze over het Forum slenterden, de late ochtendzon tegemoet, vroeg Silius voorzichtig door naar Sabinus’ politieke standpunt. Sabinus gaf oplettend antwoord en probeerde de bedoelingen van de goed uitziende, jongensachtige man naast hem te peilen. ‘Gaius Silius is de enige man in Rome die werkelijk mooi genoemd kan worden,’ waren de vrouwen van Rome het met elkaar eens.

In een besloten hoek van het Forum stond Silius stil, keek om zich heen om er zeker van te zijn dat niemand bij hen in de buurt stond, en sprak zich toen uit tegenover Sabinus. ‘Misschien bent u het eens met wat ik nu ga vertellen, senator, of misschien niet. U moet echter uw woord geven, nee, zweren dat u het geheim zult houden – absoluut geheim. Uw vader heeft ooit tegen de mijne gezegd: “Als we deze gunst een keer terug kunnen betalen, zeg het ons dan.” Nu, Sabinus, die tijd is gekomen. Dit is de enige gunst die we ooit zullen vragen.’

Sabinus knikte. ‘Ik zweer je dat ik mijn mond zal houden, Gaius.’

Weer keek Silius om zich heen en fluisterde toen: ‘Een toenemend aantal senatoren – en anderen – heeft genoeg van het keizerrijk, Sabinus. We hebben onze buik vol van Claudius’ optreden en we willen de republiek weer in ere herstellen. Luister nu eerst naar me, voordat je iets zegt. Ja, Augustus was nodig als sterke man – hij maakte een eind aan de burgeroorlogen – maar die wellustige, oude hypocriet van een Tiberius liep weg van staatszaken in Rome naar de vele seksuele spelletjes die hij zo graag op Capri speelde. En hij was nog een heilige vergeleken met Caligula –’ ‘Een gek, Gaius,’ viel Sabinus hem in de rede. ‘Geen commentaar nodig.’

‘En nu deze kreupele lanterfant van een Claudius, wie zowel letterlijk als figuurlijk het water uit de mond loopt, die stotterende sul die van Rome de risee van de wereld maakt. O, wat een schítterende opeenvolging van Caesars: een hypocriet, gevolgd door een gek, en daarna een stommeling!’

Sabinus keek nauwelijks op van Silius’ taalgebruik – dat was gebruikelijk in republikeinse kringen – maar hij vroeg wel waarom Silius hem had uitgekozen.

‘Vanwege je aanzien, Sabinus. Omdat we – áls je met ons sympathiseert – willen dat je Vespasianus benadert en wellicht ook Aulus Plautius… maar alleen op het juiste moment. De nachtwacht staat al aan onze kant, en een enkele pretoriaan. Het ís mogelijk, Sabinus! We kunnen de republiek weer herstellen en de senaat daadwerkelijke macht geven.’ Silius’ ogen schitterden en keken recht in die van Sabinus, vragend om een reactie.

Sabinus keek bezorgd het Forum over naar het paleis op de Palatinus. Toen antwoordde hij kalm: ‘Claudius is geen toonbeeld, Gaius. Dat geef ik toe. Maar hij is ook niet stom. Ik wil met een moord op hem niets te maken hebben.’

‘Hij hoeft niet vermoord te worden, Sabinus. Verbannen is voldoende. Hij zou de rest van zijn leven met zijn geliefde boekrollen in Spanje kunnen doorbrengen. Of in Egypte. Waar dan ook.’

Sabinus knikte langzaam. ‘De zaak moet goed overdacht worden, Gaius. Dat zal ik doen. Ondertussen zie ik, geloof ik, wel in waarom ik mijn mond moet houden.’

Dit was zo duidelijk een understatement dat beiden moesten lachen.

‘Ik weet wel,’ voegde Sabinus eraan toe, ‘dat het niet zozeer de keizer is die van Rome het mikpunt van spot heeft gemaakt als wel de keizerin.’

‘Messalina?’ Vluchtig keken Silius’ ogen in de zijne, meden die vervolgens. ‘Ah ja, de keizerin. Ze is… eh… wél een probleem.’ Silius’ jongensachtige wangen kleurden en hij vroeg nog een keer: ‘Absolute geheimhouding? Zelfs wanneer je ervoor kiest je niet bij ons aan te sluiten?’

‘Je hebt mijn woord, Gaius.’

‘Zweer je het bij het graf van onze dode vaders, Sabinus?’

‘Ik gaf je mijn woord al, Gaius.’

Ze gingen uit elkaar; Sabinus keerde terug naar de Quirinalis, waar hij bij Vespasianus en zijn gezin verbleef. Binnenkort zou hij zijn eigen, pas gekochte huis op de Quirinalis betrekken, dat nu opnieuw ingericht werd. Hij bedacht even of hij Silius’ samenzwering met zijn broer zou bespreken – hij werd toch geacht hem een keer in te lichten – maar toen liet hij het idee varen. Vespasianus kon even slecht geheimen bewaren als gebroken aardewerk water. Bovendien wist hij zonder het hem te vragen het antwoord van zijn broer. Vespasianus, de harde, loyale soldaat, zou zich direct naar de Palatinus begeven om Claudius te waarschuwen. Gelukkig voor Silius was Vespasianus niet rijk genoeg om zitting te hebben in de senaat, want als hij hun gesprek had bijgewoond, zou Silius’ samenzwering geheel naar buiten zijn gekomen.

Maar hoe stond hij er nu zelf tegenover? Wanneer Claudius aan de kant werd gezet, was dat dan een misdaad – verraad – of vaderlandsliefde? Een gezonde republiek, geregeerd door een geheel onafhankelijke senaat, verdiende toch zeker de voorkeur boven het huidige college, dat bij alle beraadslagingen met een half oor luisterde naar de Palatinus? Maar hij had nog veel meer vragen die beantwoord moesten worden; hij moest nog veel meer garanties krijgen, voordat hij zichzelf vastlegde. Sabinus was ook Silius’ vreemde, veelbetekenende reactie opgevallen toen hij de naam Messalina liet vallen. En, over Messalina gesproken: waarom had Quintus het niet meer gehad over de hachelijke situatie waarin hij zich bevond?

3

In de maanden die volgden, dongen inderdaad verschillende groeperingen, die zich volledig inzetten voor de Romeinse staat, naar de gunst van senator Flavius Sabinus, en wel één in het bijzonder. Pijnlijk vaak rustten de vragende en smekende ogen van de consul, Gaius Silius, tijdens de discussies op hem. Aan het eind van elke zitting kwam Silius naar hem toe om cryptisch op te merken: ‘Het aantal groeit.’ ‘Het duurt niet lang meer.’ ‘Heb je al een besluit genomen?’ Sabinus, wiens gedachten zich alleen bezighielden met samenzwering en verraad, maar die zich verplicht had tot geheimhouding, vroeg zich af wat de gevolgen waren voor zijn gemoedsrust.

Op een dag, na schorsing van de zitting, kwam Aulus Plautius naar hem toe en zei: ‘Je zult me van nu af aan wat minder vaak zien in de senaat, Sabinus, want… ik heb toegestemd.’

‘U bedoelt uw memoires van de veldtocht in Brittannia?’

Aulus glimlachte en knikte bevestigend.

‘Schitterend, generaal! Sinds onze thuiskomst heb ik er bij u op aangedrongen er aan te beginnen.’

‘En zolang nodigen we je ook al uit om bij ons te komen eten, Sabinus. Je hebt nu twee keer afgeslagen. Je hebt de beleefdheid in acht genomen. Maar tenzij er een revolutie, een ramp of de dood zelf tussenkomt, verwachten we je aanstaande zaterdagavond. Kun je dan?’

‘Ik verheug me erop,’ stemde Sabinus in met een schaapachtige grijns.

De Plautii woonden op de Esquilinus, die ten noordoosten van het Forum oprees. Vlak bij de top van de met pijnbomen begroeide hellingen stond hun woning, onderwerp van controversieel geroddel in Romeinse kringen. Een van Aulus’ rivalen in het leger liep eenmaal tussen de Dorische zuilen door en merkte stug op: ‘Een paleis? Voor een Romeinse officier?’ Maar Caligula maakte eens dezelfde ronde door het huis en bromde: ‘Ja, het is een onderkomen, Aulus, maar waarom klim je niet uit dit krot en ga je niet een écht huis voor jezelf bouwen?’ Maar Caligula was natuurlijk niet goed bij zijn hoofd.

Sabinus vond de 22 kamers van Aulus in ieder geval passend voor een gezin van drie leden. Alle kamers gaven toegang tot een van de twee grote, aangrenzende binnenplaatsen: het atrium, dicht bij de straat, en het rijker ingerichte binnenste peristilium. De bedienden woonden boven in kamers die ook uitzicht gaven op de binnenplaatsen.

Pomponia’s diner was aangenaam, zowel wat het eten als wat de conversatie betrof. De gereserveerdheid die Aulus’ echtgenote in het openbaar toonde, leek van haar af te vallen in de beslotenheid van haar eigen huis. En dochter Plautia toonde al helemaal geen reserves. Sabinus voelde zich opmerkelijk ontspannen, terwijl hij weer tegenover dit schitterende schepseltje aan tafel aanlag. Hoe oud was ze eigenlijk? Maar welke leeftijd ze ook mocht hebben, ze was in ieder geval te jong voor hem, en hij vervloekte zachtjes de schikgodinnen die ervoor gezorgd hadden dat bijna een halve generatie hen van elkaar scheidde.

Om de zaak nog erger te maken, kletste Plautia aan een stuk door over het favoriete onderwerp van een jong meisje – zichzelf – en de jongens in haar leven. ‘Romeinse meisjes worden verschrikkelijk beschermd, senator,’ klaagde ze. ‘Ik kan zelfs niet eens naar het Forum gaan – of waarheen dan ook – zonder dat moeder of vader meegaat.’

‘Onzin,’ bracht Aulus ertegen in. ‘Een van de bedienden kan ook.’

‘En het huwelijk zal daar allemaal verandering in brengen, Plautia,’ lachte Sabinus. ‘Je zult verlost worden van je chaperonne, wanneer op een dag de juiste man langskomt.’

‘Op een dag? Ik ben er nu al oud genoeg voor.’ ‘Nee, niet waar, dochterlief.’ Pomponia glimlachte.

‘Wel waar. Ik ben zestien, en drie vriendinnen van me zijn zestien en verloofd. Een is er zelfs getrouwd.’

‘Nu dan,’ zei Aulus op vaderlijke toon, ‘wanneer kondigen we jouw verloving aan, Plautia? En welke Romeinse man is Fortuna gunstig geweest?’

‘Ik geloof niet dat ik een kans heb gekregen,’ pruilde ze. Toen streek ze haar donkerblonde haren opzij, wendde zich tot Sabinus en zei: ‘U zult het niet geloven, senator. De jongens die ik van mijn ouders leuk moet vinden – van de juiste familie en zo – vormen een verzameling curiositeiten.’ Ze wachtte even toen de anderen lachten. ‘Maar het lijkt wel dat de mannen die ik leuk vind, allemaal een “hopeloos verkeerde achtergrond” hebben, zoals moeder het zegt. Dus waarschijnlijk had ik toch een Vestaalse maagd moeten worden,’ zuchtte ze. ‘Het had gekund, weet u. Toen ik tien jaar was, heeft de hogepriester me uitgenodigd novice te worden. – Denk eens even in, ik had mijn hele leven kunnen doorbrengen in de heilige staat van ongetrouwde vrouw! – Maar van vader mocht het niet.’

‘O, de schikgodinnen zij dank,’ zei Sabinus in zichzelf.

‘Ik had echt bij de Vestaalse maagden moeten gaan, denk ik,’ hield ze pruilend vol, en kwebbelde verder over haar beschermde leventje en het lot van de Romeinse vrouw in het algemeen.

Haar opmerkingen en gedrag deden Sabinus’ belangstelling afnemen, want ze toonden aan dat het meisje toch maar een grillige puber was en veel te jong om serieus genomen te worden. Merkwaardig genoeg voelde hij iets van troost toen hij erachter kwam dat ze, hoe mooi ze ook was, ook oppervlakkig en onvolwassen was. De Natuur had haar toch naar gewone maatstaven behandeld.

Pomponia had nieuwsgierig naar haar gast gekeken. ‘Weet je, Sabinus,’ zei ze, ‘ik vind dat je nogal veel op onze neef Quintus lijkt – behalve wat je bouw betreft. Hij is zwaarder dan jij.’

‘Aha!’ grinnikte Sabinus. ‘Nu zult u begrijpen waarom we die naam kozen voor onze gezamenlijke avonturen in zaken.’

‘Welke naam?’

‘ Gemini. De tweeling.’

‘Wie is Castor en wie is Pollux?’ lachte Aulus.

‘Daar zijn we nog niet uit.’

Plautia, die een paar minuten niets gezegd had, leek het nu over een andere boeg te gooien. ‘Stelt u zich eens even voor, senator,’ zei ze op serieuzere toon, ‘dat u dezelfde hersenen en talenten had die u nu heeft, … maar dat u het lichaam van een vrouw had. Realiseert u zich hoe geheel anders uw leven zou zijn? U zou nooit consul of bevelhebber kunnen worden. Of senator. U zou niet eens kunnen stemmen voor een van deze ambten. U zou nooit jurylid of rechter kunnen zijn. Voor de wet zou u bijna een ondergeschikte zijn. Is dat nu eerlijk, vraag ik u?’

Sabinus was verrast. ‘Misschien niet,’ antwoordde hij. ‘Maar de vrouwen van Rome zijn buitengewoon vrij vergeleken bij die in Griekenland en elders.’

‘Dat is waar. Maar dat is hetzelfde wanneer een rijk man tegen een boer zegt dat hij blij moet zijn dat hij geen slaaf is,’ wierp ze tegen. ‘Zou het kunnen zijn dat jullie, mannen, bang zijn voor ons? Heeft Cato niet gezegd: “Op de dag dat vrouwen onze gelijken zijn, zullen ze onze meesters zijn?”’

Sabinus vloekte in zichzelf. Hij had het meisje verkeerd beoordeeld. Ze had toch hersens. En goede ook!

Een bediende kwam de eetzaal binnen, verontschuldigde zich en fluisterde vervolgens iets in het oor van Aulus. Het gezicht van de pater familias werd opeens ernstig en hij stond op van tafel.

‘Het is zeer vertrouwelijk,’ zei hij, ‘maar Narcissus is hier. Alleen.’

‘Geen medewerkers?’ vroeg Sabinus, want Claudius’ staatssecretaris werd altijd vergezeld van een stoet assistenten.

‘Niemand. Hij moet me onder vier ogen spreken. Het is zeer dringend, zegt hij.’

‘Het is tijd dat ik ga,’ zei Sabinus en hij stond op van tafel en bedankte zijn gastvrouw en gastheer. ‘U hebt een fijn gezin, generaal. Nu weet ik welk offer u bracht toen u hen achterliet en naar Brittannia ging.’

Aulus liep met een gefronst voorhoofd naar zijn bibliotheek. Hij rekende de secretaris van de keizer tot zijn vrienden, maar hij had doelbewust een respectvolle afstand tussen hen gehouden. Narcissus was namelijk de op een na machtigste man in de wereld en wanneer hij nog dichter bij hem zou komen te staan, betekende dat dat hij in gevaarlijk vaarwater kwam, dicht bij de verraderlijke maalstroom van de Romeinse politiek. Narcissus’ begroeting en verontschuldigingen voor zijn onverwachte bezoek leken oprecht genoeg. Toen betrok het gezicht van de goed uitziende Griek, terwijl hij zenuwachtig zijn geurende zwarte haarlokken naar achteren wierp en aan een van zijn – in zijn slaventijd doorstoken – oorlellen trok.

‘Rome is in groot gevaar, Aulus,’ zei hij, een dodelijk ernstige blik in zijn ogen. ‘Claudius wordt bedreigd. De situatie loopt ons bijna uit de hand. Maar ik hoop dat jij als bevelhebber ons een strategie kunt aanraden die ons kan redden.’

‘Dat klinkt als een Parthisch raadsel, Narcissus. Wat bedoel je?’ ‘Heb je de verhalen over keizerin Messalina gehoord?’ ‘Ja, maar wat heeft die roddel met jouw probleem te maken?’ ‘Alles. Maar allereerst moet je weten dat die “roddel”, zoals jij het noemt, niet alleen de waarheid is, maar dat Messalina er daarin nog aardig vanaf komt. Niemand heeft nog een volledige lijst van haar minnaars samengesteld, maar ik ben er mee bezig. We zijn bij negentien.’

‘De vrouw van een Romeinse princeps? Niet te geloven!’ ‘Maar waar, Aulus.’ ‘Hoe weet je dat, Narcissus? Was jij erbij? Stond je achter een gordijn aantekeningen te maken, of zoiets?’ grinnikte hij.

‘Ik heb meer dan genoeg bewijs.’ Narcissus haalde uit zijn tunica een opgevouwen stuk papyrus tevoorschijn. ‘Kijk. Hierop staan slechts een paar prominente Romeinen die het keizerlijk bed onteerd hebben. In alfabetische volgorde. Ik heb schriftelijk bewijs over ieder van hen.’ Hij gaf Aulus een lijst:

Suillius Caesoninus

Decrius Calpurnianus

Mnester, de acteur

Traulus Montanus

Polybius

Titius Proculus

Sulpicius Rufus

Gaius Silius

Saufeius Trogus

Pompeius Urbicus

Vettius Valens

Juncus Vergilianus

Aulus bekeek de namen. ‘Alle goden!’ gromde hij. ‘Senatoren… magistraten… prefecten. Messalina heeft wel een aristocratische smaak.’

‘Dat is niet zeker. Vergeet niet dat dit alleen de prominente namen zijn. Er zijn er nog veel meer.’

‘Waarom staat die pijl daar?’

‘Dat zal ik zo uitleggen. Welke naam op de lijst is nu volgens jou de gevaarlijkste?’

Aulus bekeek de namen opnieuw. ‘Waarschijnlijk die rijzende ster in de senaat, Gaius Silius.’

‘Precies. Daarin ligt het gevaar. Messalina wil nu meer dan alleen maar passie. Ze wil ook macht. We hebben gehoord dat ze waanzinnig verliefd is op Silius. Ze wil zelfs met hem trouwen en hém keizer maken in de plaats van Claudius. En Silius is consul, dat weet u.’

‘Kéizer?’ Alle kleur trok uit Aulus’ gezicht. ‘Maar ik dacht dat Silius republikeinse sympathieën had.’

‘O, die heeft hij ook – als hij probeert mensen achter zich te krijgen. En waarschijnlijk is hij ook wel een eerlijke republikein geweest, maar nu heeft hij een hoger doel voor ogen. Misschien is hij omgekocht door Messalina. Of door zijn eigen ambities. Het doet er niet toe. Hij belooft nu slechts de republiek te herstellen om daarmee aanhang te krijgen.’

Aulus’ voorhoofd vertoonde diepe rimpels. Wat eerst slechts het idiote, schandelijke gedrag van een lichtekooi van een keizerin was, leek nu Rome op zijn grondvesten te doen schudden. Niet dat Claudius zelf onmisbaar was, dat realiseerde hij zich best. Maar een Rijk dat geregeerd werd door een paleishoer en die ijdele en kortzichtige Gaius Silius, een mooie jongen die al te vaak en al te breedvoerig het woord nam in de senaat, zou zeker rampspoed ondervinden. Hij liep naar zijn wijnkast, haalde een fles sterke, oude falerner wijn tevoorschijn en schonk voor hen allebei een beker in.

‘Ze blijft de man maar met geschenken overladen,’ ging Narcissus verder. ‘Ze betaalde Silius’ nieuwe woning en joeg toen zijn vrouw eruit. En ze is zo goed als bij hem ingetrokken. Dag en nacht is ze er. Ze heeft ook veel meubels uit het paleis er naar toe verhuisd. Ah, maar die beste Claudius! Hij lijkt nooit iets te missen.’

‘Je bedoelt dat hij nog steeds niets doorheeft? Waarom heb je het hem niet verteld?’ ‘Omdat ik erg egoïstisch ben wat mijn leven betreft, Aulus. Ik wil het graag behouden, weet je. Homerus heeft toch gezegd: “Te beklagen is hij die de machtige slecht nieuws brengt”? Iedereen in het paleis is het erover eens dat Claudius het moet weten, maar niemand wil het hem vertellen.’

‘Waarom Pallas niet?’ Pallas, ook een vrijgelatene, was de tweede vertrouwelijke secretaris van Claudius, en ging over de schatkist, terwijl een derde gewezen slaaf, Callistus, toezicht hield op alle verzoeken die aan de keizer gericht werden.

‘Ik begrijp waar je heen wilt,’ antwoordde Narcissus. ‘Claudius is een wagenmenner, getrokken door drie paarden: Pallas, Callistus en Narcissus. Waarom keert een van hen zich niet om en hinnikt luid genoeg om zijn meester te waarschuwen? En je hebt natuurlijk gelijk. Maar de andere twee zijn zo mogelijk nog banger dan ik ben. Messalina heeft gedreigd dat ze, als we hem over haar inlichten, zal “bewijzen dat we leugenaars zijn”, en ons we-gens verraad zal laten executeren.’

‘Kan ze dat?’

Narcissus dacht een ogenblik na. Toen zei hij: ‘Ja, waarschijnlijk wel. Claudius is nog steeds hopeloos verliefd op haar, en hij zou veel liever geloven dat ze onschuldig is dan schuldig. Hij houdt van de kinderen die ze hem gaf. Dit alles bezien, zal een aanklager spelen met zijn leven. En zelfs als Claudius ons wél gelooft, zal hij furieus zijn omdat we het hem niet eerder gezegd hebben, want Messalina bedriegt hem al vijf jaar lang.’ Hij wierp zijn handen ten hemel. ‘We zijn allemaal gevangen… gevangen in een verschrikkelijke val.’

‘Goed. Jij zegt dus niets en laat Rome overgaan in de handen van die hoogmoedige gek van een Silius?’

Narcissus boog zijn hoofd, greep naar zijn drinkbeker en nam een slok. Toen zei hij afgebeten: ‘Nee, we kunnen het niet laten voortduren. Daarom ben ik hier. Ik heb ideeën nodig. Ik heb ad-vies nodig. Ik heb steun nodig. Laten we het eerst over steun hebben. Wil jij, wanneer de crisis uitbreekt, de invloed die je hebt op de officieren van de pretoriaanse garde aanwenden, zodat zij Claudius trouw blijven? Op die manier moet Claudius het uiteindelijk winnen – als hij dan al niet vermoord is.’

‘Op mijn erewoord, Narcissus.’

‘Dat is een hele opluchting.’ Hij glimlachte. ‘Nu het advies: als je in mijn plaats stond, Aulus, hoe zou jij dan het nieuws aan Claudius brengen?’

Aulus draaide langzaam de beker rond in zijn handen, terwijl hij naar de inhoud ervan staarde. Toen zei hij strak: ‘Stel gedetailleerde documenten op over Messalina’s gedrag. Laat Pallas en Callistus je vergezellen met ondersteunend bewijsmateriaal van haar ontrouw. Zorg ervoor dat je getuigen achter de hand houdt. Claudius zal dergelijk bewijs wel moeten geloven.’

Narcissus dacht even na en knikte toen. ‘Ja, dat is werkelijk de enige manier.’

‘Maar je moet je plannen koste wat het kost voor Messalina geheimhouden, anders zal zij als eerste toeslaan. Je zou me nog vertellen wat die pijl op je lijst betekent.’

Narcissus kreunde. ‘Er ontgaat jou ook niets, of wel, Aulus?’ Hij haalde diep adem en zei: ‘De naam van je neef Quintus Plautius Lateranus hoort daartussen op de lijst te staan. Het… het spijt me, mijn vriend.’

Aulus’ gezicht verstrakte in ongeloof, alleen zijn ogen weerspiegelden de pijn. ‘Weet je het zeker?’

‘Ik was er zelfs getuige van hoe je neef betrokken raakte. Maar je moet weten dat hij misleid is. Heeft hij je nooit verteld wat er gebeurd is?’

‘Nee. Nooit.’

Narcissus deed verslag van het vreemde onderhoud op de Palatinus. Toen hij klaar was, beet Aulus hem toe: ‘Waarom heb je Quintus toen niet gewaarschuwd?’

‘Toen had ik nog geen idee waar het om ging. Later, toen ik er achter kwam, was het te laat. Maar nu vraag ik jou: ben je er nog steeds van overtuigd dat Messalina ontmaskerd moet worden?’

Aulus’ vingers werden wit rond de voet van zijn beker. ‘Ja,’ mompelde hij, toen duidelijker: ‘ja, natuurlijk.’

‘Zeer eervol van je. Ik kan alleen beloven dat we zullen proberen Lateranus’ naam buiten de affaire te houden. Maar als dat niet lukt, zal hij zeker een goed verweer hebben: Claudius beval hem argeloos juist dat te doen waarvan hij beschuldigd zal worden! Daarvan zal ik getuigen.’

‘Mmmm. Aardig van je, Narcissus.’

‘Oh, nog één ding, Aulus. Wanneer ik wegga, zul je waarschijnlijk je neef waarschuwen, en ik neem het je niet kwalijk. Maar Lateranus heeft republikeinse connecties, zoals je weet, dus ik zou maar niets zeggen over Silius en zijn samenzwering…’

‘Dat had ik ook al bedacht, Narcissus.’

4

Twintig kilometer ten zuidwesten van Rome stroomde de rivier de Tiber bij Ostia in de Middellandse Zee. Ostia zou de haven van Rome moeten zijn, maar de gele modder die de rivier jarenlang had uitgespuwd, had de haven doen dichtslibben. En daarom moesten de graanschepen uit Afrika en Egypte, die ervoor zorgden dat Rome te eten had, buitengaats blijven en hun vitale vracht lossen op deinende platbodems die het graan over de Tiber vervoerden. Wanneer mediterrane stormen het overladen in de war stuurden, leden de inwoners van Rome honger. Een paar van dergelijke hongersnoden en men zou uitkijken naar een andere keizer, wist Claudius, en daarom bedacht hij zijn grote project van een nieuw uit te graven, diepe haven bij Ostia, ten noorden van de oude.

Claudius’ ingenieurs vertelden hem dat het ontwerp onmogelijk uit te voeren was. Hij was het met hen eens, maar beval hun toch eraan te beginnen. Hun soort had al zo’n negentig jaar gediscussieerd over het project – al vanaf de tijd dat Julius Caesar als eerste ervan gedroomd had – en het was nu tijd stappen te ondernemen. Een leger arbeiders verzamelde zich op de plek en een enorm bassin werd langzaam uitgebaggerd, terwijl golfbrekers, gebouwd op een fundering van gezonken schepen, meer en meer vorm kregen.

Claudius besloot een paar weken van Romes heerlijke najaar in Ostia door te brengen, zodat hij kon zien hoe het werk aan zijn geliefde haven voortgang boekte, en hij vroeg Messalina of ze hem wilde vergezellen. Ze had graag meegewild, zei ze, als ze geen last had gehad van haar maag. De keizer kuste haar liefdevol ten afscheid, en ging met een klein gevolg op weg naar de kust, terwijl hij de Palatinus in handen van Narcissus achterliet.

Messalina zag hoe het gevolg van haar man de binnenplaats van het paleis afdraaide en vroeg toen om een schrijfplankje. Ze schreef er slechts twee woorden op: ‘Nu, lieveling.’ Terwijl ze het verzegelde, riep ze haar meest betrouwbare bediende en beval hem: ‘Bezorg dit aan senator Gaius Silius op de Esquilinus. Onmiddellijk.’

Financiële kringen in Rome begonnen de activiteiten van ‘de Tweeling’ met groeiende belangstelling te volgen. Sabinus en Quintus Lateranus leken niet alleen uiterlijk opmerkelijk veel op elkaar, ook hun persoonlijkheden waren vergelijkbaar. Beiden waren hartelijk, avontuurlijk en lichtelijk verveeld met de status quo; beiden waren vrijgezel, beiden senator en beiden maakten de laatste tijd fortuin in hun gezamenlijke onderneming. De bankiers van Rome probeerden hun stijl te imiteren, maar liepen altijd een stap achter in timing – en in winst. Tot nu toe was Narcissus, de ‘strateeg van de sestertiën’, de sluwste zakenman van Rome geweest, maar toen de machtige Narcissus het slimme plan had opgevat onroerend goed te kopen in de buurt van Claudius’ havenwerken in Ostia, kwam hij erachter dat het meeste land aan beide zijden van het nieuwe bassin al op naam van de Tweeling stond.

De laatste tijd echter leek Quintus meer belangstelling te tonen voor politiek dan voor zaken, en dat speet Sabinus, want de republikeins georiënteerde Quintus had geprobeerd hem mee te krijgen in Silius’ samenzwering. Ook al waren ze in financiële zaken iedereen te slim af, toch had geen van beiden er enig idee van dat Silius wel eens hogere ambities voor zichzelf kon hebben.

Omdat het grote feest dat Gaius Silius zou geven, midden in de herfst zou plaatsvinden, zou het de oogst als thema hebben. Quintus overhandigde Sabinus met zorg diens uitnodiging en zei: ‘Het wordt dé sociale gebeurtenis van het seizoen, Sabinus, en ik wil nog eens onderstrepen dat het slechts sociaal is – niet politiek. Je kunt dus je twijfels over wat we aan het doen zijn, opzijschuiven en gewoon komen en veel plezier hebben.’ Zoals te verwachten, had Sabinus niet veel zin, maar Quintus kon bijzonder overtuigend zijn.

De Tweeling kwam samen aan, vroeg in de middag van een warme, stralende oktoberdag. Het atrium van Silius’ huis was met wijnranken versierd en stelde nu een landelijke wijngaard voor met echte wijnstokken, behangen met verrukkelijke druiven. In het peristilium stonden enorme houten kuipen waarin gasten met hun blote voeten vrolijk druiven aan het persen waren, terwijl ze allerlei soorten wijn achteroversloegen. Een leger bedienden liep af en aan van de wijngaard naar de kuipen, met grote zilveren flacons waarop de inhoud vermeld stond: setiner of falerner, warm of koud, zoet of droog, verdund of puur.

Verschillende glimlachende slaven kwamen rond Sabinus en Quintus staan, ontdeden hen snel van hun toga’s en gaven hun kostuums gemaakt van onbewerkte dierenhuiden; het moest immers een festijn van Bacchus worden, de god van de wijn en van uitspattingen, wiens oogst- en vruchtbaarheidsriten teruggingen tot op het prille begin van de mediterrane beschaving.

‘Lieve Quintus!’ kirde Messalina, en ze gaf een van de dorpse figuren die net de atrium-wijngaard binnenkwamen, een lange kus. ‘Je hebt me toch wel mijn… mijn vriendschap met Gaius vergeven?’

Terwijl hij lachte, schudde Quintus zijn hoofd en hij antwoordde: ‘Vraag niet het onmogelijke van me, mijn godin.’

‘O, dus je hebt hem toch meegekregen? Welkom, Flavius Sabinus!’ Ze stak haar hand uit, die Sabinus als vanzelf kuste, te verbaasd als hij was om anders te reageren.

‘Voordat dit feest voorbij is, moet u beter dan dit kunnen, senator.’ Ze lachte koket naar hem.

Sabinus bloosde, en de kleur kroop steeds hoger toen hij Messalina’s extravagante kleding zag – of liever gezegd het gebrek aan kleding: een smalle band gebleekt leer bedekte maar net haar borsten en was vastgemaakt aan een andere band die tussen haar benen en als riem rond haar middel liep.

‘Ik heb het zelf ontworpen, Sabinus,’ straalde ze. ‘Excuseer me, heren. Vermaak uzelf… wat u ongetwijfeld zult doen!’

Toen ze wegliep, drukte Quintus Sabinus een beker koude setiner in de hand en zei: ‘Drink op, vriend. En doe geen poging deze vrouw te begrijpen.’

Ze begaven zich onder de vrolijke verzameling gasten en grinnikten om de manier waarop de vrouwen zich aanpasten aan hun karige kostuums, die ook door Messalina ontworpen waren en niet veel meer waren dan ruimvallende lendendoeken en halters van huiden die vleeskleurig gebleekt waren.

De schrille stoot van een hoorn deed de zaal verstommen. Gaius Silius stond op om zijn gasten te begroeten. ‘Hartelijk welkom, vrienden! Vandaag vieren we de overvloedige oogst van Italië!’ Hij hief zijn beker op.

‘En nog iets anders!’ riep Messalina, die naast hem aanlag.

‘We vieren ook onze Zaak, die al bijna geslaagd is!’ riep Silius uit.

Sabinus fluisterde tegen Quintus: ‘Zo in het publiek? Is hij gek geworden?’

‘Sssst!’

‘En nog iets anders! Iets anders!’ gilde Messalina opgetogen.

Silius zweeg, boog zich voorover om Messalina hartstochtelijk op haar mond te kussen en vervolgde toen: ‘Ja, er is inderdaad nog iets anders! Vandaag, lieve vrienden, vieren we ook… mijn huwelijk… met keizerin Messalina!’

Het bleef doodstil. Sabinus zoog zijn longen vol lucht en verroerde zich verder niet. Quintus, die aan tafel aanlag, ging rechtop zitten en staarde naar Silius.

‘Sommige aanwezigen hier waren getuige van onze bruiloft een paar dagen geleden,’ ging Silius verder, ‘maar ze hebben ons geheimhouding gezworen zodat we jullie allemaal konden verrassen. Dit feest, mijn vrienden, zal in de Romeinse annalen komen als een moedige en algehele ommekeer in de regering van Rome, en niet vanwege een stiekeme moord. Ik heb alleen Claudius’ vrouw genomen, niet zijn leven! Dus hoera voor het bruidspaar!’

Iedereen om hen heen sprong op in een tumult van applaus en gejuich, terwijl Sabinus en Quintus tegenover elkaar aan tafel bleven aanliggen. ‘Krankzinnig,’ fluisterde Sabinus. ‘Krankzínnig!’ riep hij nu bijna uit.

‘Alle goden,’ mompelde Quintus, die nog steeds naar Silius staarde.

‘Nee, nee, nee, néé!’ kwam een schrille stem tussenbeide. ‘Het is helemaal niet krankzinnig.’ Een magere man van middelbare leeftijd kwam naast hen aanliggen. ‘Sabinus, dit is Vettius Valens,’ zei Quintus, die duidelijk nog in shock verkeerde, zacht. ‘Hij is arts.’

‘Niet nodig, ik ken de senator,’ zei Valens. ‘Nee, het probleem van de keizerin is niet krankzinnigheid, maar kindunophilia .’

‘En dat is?’

‘Een voorliefde voor gevaar. Het is het laatste redmiddel voor een afgestompte ziel die alle pleziertjes die het leven kan bieden, heeft geprobeerd en daar genoeg van heeft. Messalina heeft dit huwelijk geregeld, erom gevraagd, niet Silius. Ze had er genoeg van Claudius zo gemakkelijk te kunnen bedriegen – nacht na nacht, maand na maand. Ze is gewoon een… een buitensporig kind.’

Toen hij geen reactie kreeg, voegde Valens eraan toe: ‘Geloven jullie me niet? Kijk, ik ben Messalina’s arts en ik heb haar diepgaand onderzocht. Vele keren.’ Hij grinnikte gemeen. ‘Nee, haar enige toevlucht is nu het gevaar zelf. Dat moet haar zintuigen prikkelen en doen opleven. Messalina kan niet zonder gevaar, zoals een feest niet zonder wijn kan.’

‘En Silius?’ vroeg Quintus zich af.

‘Moest wel met haar plannen akkoord gaan. Móést wel. Wíl dat nu misschien ook wel. De echtgenoot van een keizerin is keizer, nietwaar? Heh-heh.’

‘Maar… bigamie?’ vroeg Sabinus.

‘Wat anders?’ Valens haalde zijn schouders op. ‘Na overspel, diefstal, samenzwering, verraad, en misschien moord – waarom ook niet bigamie?’

Sabinus werd misselijk. Silius’ gepoch over een “terugkeer naar de republiek” was slechts een dun laagje leugens geweest, een mantel van bedrog om zijn eigen ambities te verhullen. ‘Laten we gaan, Quintus,’ zei hij.

‘Wacht. Nog even. Ik… ik kan het gewoon niet geloven.’

‘Laten we gaan, zei ik.’

‘Nog een paar minuten. Ik… ik moet even nadenken.’

Het kwam door de wijn dat ze waren gebleven, zo redeneerden ze later. En het was waar dat ze in een iets nuchterder toe-stand al gauw een dergelijk verraderlijk schouwspel verlaten zouden hebben. Misschien was het echter de krankzinnigheid van dat moment, waardoor ze bezeten werden van een nieuwsgierige passie om ook het gevaar uit de eerste hand te proeven. Uiteindelijk ging niemand weg.

Uit een hoek van de zaal begon een aantal drummers een traag ritme te slaan dat uit de tegenoverliggende hoek door andere drummers beantwoord werd. Een orkest fluitisten en citerspelers, allen gekleed als saters, begon een sensuele melodie te spelen. Het bonzende ritme werd luider. ‘De dans van Bacchus!’ riep een bode.

Een voor een stonden de vrouwen op en ze begonnen langzaam te buigen en te draaien. Al gauw namen het tempo en de intensiteit toe. De muziek betoverde de gasten en verleidde meer vrouwen tot een nog wildere dans over de kunstmatige heuvels en dalen die op de grote binnenplaats waren aangelegd.

In het midden van dit alles lagen Messalina en Silius op een bruidsbed en genoten met volle teugen van het succes van hun feest. Ademloos van het dansen, haar haren door de war als een echte bacchante, gilde Messalina van plezier en zwaaide met de met klimop versierde staf van Bacchus. Ze was zich er vrolijk van bewust dat een van haar borsten, waarvan de tepel zorgvuldig goudkleurig was geverfd, nu door haar gescheurde halter heen te zien was. Silius, met zijn kroon van klimop, moest Bacchus zelf voorstellen. Zijn benen, die omsnoerd waren met de halfhoge laarzen van de god van de drank, bewogen op de maat van de muziek en hij greep zijn bruid zo nu en dan vast in een extatische omhelzing.

De muziek werd nog luider, liet haar echo’s door het hele marmeren huis galmen en overwon alle reserves die men nog had. Alle vrouwen deden nu mee aan het bijna manische, uitzinnige, bezeten dansen en sprongen rond als dwaze hinden.

De mannen konden het niet langer weerstaan. Ze strompelden van hun kussens waarop ze hadden gelegen en gingen achter de vrouwen aan. Een geplande uitzinnigheid brak uit; lachend, gillend en joelend ging de jacht door de tuin. De kostuums van huiden, waarvan de naden losjes gestikt waren, vielen uit elkaar, zoals ook de bedoeling was. De paren vonden elkaar tussen de hagen van de wijngaarden, in de schaduwrijke valleien die in het achterste gedeelte van de tuin aangelegd waren, in elk verborgen hoekje dat er maar was. Enkelen omhelsden elkaar zelfs terwijl ze rondploeterden in de slijmerige paarse massa in de wijnpersen.

Sabinus bekeek dit alles met een vreemde mengeling van ongeloof en zijn eigen, onvermijdelijk opkomende begeerte. Quintus had hem achtergelaten en was het avontuur gaan zoeken in de wijngaarden, maar er zeurde nog een zweem geweten in Sabinus, die zei dat hij toeschouwer van het bacchanaal moest blijven, en niet een deelnemer. En toen viel een vrouw naast hem neer. Ze staarde hem aan met de meest heldergroene ogen die hij ooit had gezien, ogen die tegelijkertijd hem leken te doorzien, te bestuderen en naar hem leken te lachen. Haar smalle mond viel open in een zelfgenoegzaam lachje, terwijl ze rechtop ging zitten om haar lange, bruine krullen, die door het dansen in de war waren geraakt, te borstelen.

‘Geniet je ervan, Flavius Sabinus?’ vroeg ze uiteindelijk. Haar stem streelde zijn oren, gepijnigd als ze waren door het gegil rondom hem.

‘Hoe weet je wie ik ben?’ sprak Sabinus onduidelijk, terwijl hij juist zijn best deed de woorden goed uit te spreken.

Ze boog voorover en raakte de overwinningspenning die om zijn nek hing aan. ‘Slechts twee mannen in heel Rome kunnen dit dragen,’ zei ze. ‘Ik was aanwezig bij de ovatie.’

‘Echt waar? Vergeef me dan, maar wie ben je?’

‘Weet je het echt niet?’ Haar groene ogen vernauwden zich plotseling.

Sabinus bestudeerde haar buitengewoon mooie gezicht, maar haalde toen zijn schouders op. ‘Nee. Nee, ik weet het niet. Zou ik het moeten weten?’

‘Dat is nu niet belangrijk,’ lachte ze en ze leunde naar hem over om zijn wang met haar lippen te strelen en zijn oor te kussen. ‘Dit wel.’

De onverwachte aanraking maakte de hartstocht die zich binnen in hem had opgebouwd los, en hij drukte de vrouw tegen zijn borst terwijl ze zijn wangen en mond zonder ophouden met kussen bedekte. ‘Kom, Sabinus,’ fluisterde ze uiteindelijk. ‘Een groepje olijfbomen achterin . Er is niemand daar.’

Later probeerde hij zich precies te herinneren wat er volgde

– zo bizar was het – maar het leek allemaal een door de wijn benevelde, vervelende droom. De vrouw met de groene ogen – als hij het zich goed herinnerde – nam hem aan de hand mee naar buiten, naar het bosje, waar ze strelend de hanger van zijn nek haalde, de banden van zijn kostuum van versleten huiden losmaakte en haar handen over zijn blote borst liet gaan. Wat gebeurde er toen? Kwam het door de frisse buitenlucht die hem afkoelde, of door een of andere morele ingeving die hem waarschuwde dat hij dit niet met een vreemde moest doen? Wat het ook was, hij greep haar onderzoekende handen en hield ze tegen.

In verwarring gebracht, vroeg ze hem om een verklaring. Sabinus, die naar een excuus zocht, kwam met het ergste wat een vrouw te horen kan krijgen: ‘Ik… ik vind je niet aantrekkelijk… niet op die manier.’

Hij had het niet echt gemeend, maar hij had het blijkbaar gezegd, want het enige dat hij zich nog wel goed kon herinneren van die waanzin die middag, was de vrouw die als een kwade kat naar hem blies, terwijl ze met beide handen uithaalde en met haar nagels tien pijnlijke rode strepen over zijn borst trok. Toen haastte ze zich weer naar binnen, maar niet nadat ze een vernietigende vloek over hem had uitgesproken: ‘Dat de Gorgonen je helemaal in steen veranderen, jij onnozele eunuch!’

Eerder die dag was Pallas, de financiële secretaris van de keizer, het verblijf van Narcissus in het paleis binnengestormd. Pallas had zijn donkere, geurende haar zo lang laten groeien dat het zijn oorlellen, die doorstoken waren toen hij nog een jonge slaaf was, bedekte. Nu trilden zijn lange lokken van woede terwijl hij Narcissus toeblafte: ‘Ze heeft het gedaan! Onze paleisprostituee heeft het werkelijk gedaan! Ze is met Gaius Silius getrouwd!’

Narcissus kromp in elkaar. ‘Wát? Hoe weet je dat?’

‘Je weet wie mijn bron is. Hij is uitgenodigd voor de ceremonie; hij was van alles getuige.’

‘Wanneer is het gebeurd?’

‘Afgelopen dinsdag. Hij wilde het me direct vertellen, maar ik ben weg geweest.’

‘Een officieel huwelijk? Is ze gek geworden? Bigamie?’

‘Ja. Of een scheiding van Claudius; het is maar net welke wet je naleeft.’

Terwijl hij neerzakte op een stoel, vervolgde Pallas: ‘Het leek een gewone bruiloft – de getuigen, de beloften, de offers. Er was taart op laurierbladeren. Ze kusten en likten elkaar de hele tijd af. O, het was een gewone huwelijksvoltrekking, dat zeker, inclusief de huwelijksnacht.’

‘Hoe weet jij dat nu?’ vroeg Narcissus wezenloos. Hij kon het nieuws nauwelijks bevatten.

‘Wel, aan het eind van het feest joeg Messalina de gasten weg, omdat ze – hoe zei ze het ook al weer? O, ja: “We moeten de nacht doorbrengen zoals het huwelijk ons dat toestaat.”’

‘Ongelooflijk.’

‘Dus nu is het gelukkige stel man en vrouw,’ sneerde Pallas. Zijn grimmige humor kon de angst die ze beiden voelden, niet verbergen. ‘Wat doen we nu?’

‘Er is geen keus. We moeten het Claudius vertellen. En wel meteen.’

Pallas schudde zijn hoofd. ‘Nee. Niet nu. Het is te laat. Hij zal ons laten onthoofden omdat we het hem niet eerder gezegd hebben. Alle goden! Hij zou ons er zelfs van kunnen beschuldigen dat we deelhadden aan de hele zaak.’

Narcissus gaf Pallas een dodelijke blik. ‘Maar wat wil je dan? Silius als keizer?’

Pallas werd nijdig. ‘Wil je zeggen… Wil je proberen me zover te brengen dat ik hoogverraad pleeg? Is dat het?’

‘Rustig. Ik laat je alleen de gevolgen zien wanneer we het niet aan Claudius vertellen.’

Pallas dacht enkele ogenblikken na. Toen zei hij: ‘Goed, Narcissus. Hij moet het weten… Maar jij staat aan het hoofd van zijn personeel. Jij draagt de dolk, ik niet; dus moet jij het hem vertellen. En, bij de brandende Hercules, laat mij er buiten.’ Toen liep hij met grote passen de kamer uit.

‘Lafaard,’ mompelde Narcissus. ‘Simpele, slappe angsthaas!’

Niet dat Pallas’ houding hem verraste. Narcissus was diep gebukt gegaan onder de zekerheid dat hij het was die uiteindelijk de verschrikkelijke waarheid moest overbrengen. Hij repeteerde zijn strategie en dacht toen terug aan Aulus’ raad van enkele we-ken terug. Ja, dacht hij, dat is het.

Voordat hij zich naar Ostia haastte, verzond Narcissus deze boodschap:

Narcissus aan Aulus Plautius, gegroet! Messalina heeft zojuist in het openbaar bigamie gepleegd met Gaius Silius. We lichten Caesar in. Dringend gewenst de leiding over de pretorianen in handen te nemen zoals gepland. Vaarwel.

De keizer werd niet zozeer door Narcissus’ bezoek verrast als wel door het feit dat Calpurnia en Cleopatra, Claudius’ eigen bijvrouwen, de reis ook hadden gemaakt. ‘Ga nu te werk zoals we bedacht hebben,’ zei Narcissus zacht tegen hen. ‘Wij zullen alles bevestigen.’

Met een angstige, sombere blik in haar ogen vroeg Calpurnia: ‘Meester, kan ik u onder vier ogen spreken? Het is zeer belangrijk.’

‘Zeker, lieveling.’

Terwijl de anderen op de gang wachtten, wierp Calpurnia zich aan Claudius’ voeten en begon te huilen.

‘Maar wat is er, mijn kind?’

‘Ik… ik weet dat dit u vreselijk verdriet zal doen, heer, maar’ – ze barstte weer in huilen uit – ‘iemand moet het u vertellen. U had het al lang moeten weten, maar we wilden u allemaal sparen, denk ik. Maar nu moet u de verschrikkelijke waarheid weten.’

‘W-wat is er gebeurd, Calpurnia?’

‘Uw vrouw, Messalina… ze is getrouwd.’

‘Aha! Natuurlijk is ze dat. Heh-heh. Hoe zou ik anders haar echtgenoot kunnen zijn?’

‘Nee, nee. Een paar dagen geleden is ze… getrouwd… met Gaius Silius.’

Claudius keek Calpurnia met nietszeggende blik aan. Ze wachtte even zodat het afschuwelijke bericht tot hem kon doordringen, maar hij leek het niet te begrijpen.

‘Wat bedoel je, Calpurnia?’ kraakte hij en hij schraapte zijn keel.

‘Senator Gaius Silius, de consul, is met mijn meesteres Valeria Messalina getrouwd. Bij hem thuis… terwijl u hier in Ostia was. Ze hebben de belofte afgelegd. En er waren getuigen. Ze… ze,’ stamelde ze, ‘ze hebben het huwelijk ook geconsumeerd.’ Toen brak ze in snikken uit.

In gedachten verzonken begon Claudius over haar hoofd te strelen, maar de dieper wordende rimpels in zijn voorhoofd lieten zien dat het nieuws eindelijk tot hem doordrong.

‘Mijn Messalina?’ vroeg hij verbaasd. ‘De keizerin?’

‘Ja. O, heer, we hebben geprobeerd –’

‘Ik geloof het niet.’

‘Het is algemeen bekend in Rome, heer…’

‘Ze houdt te veel van me om zoiets te doen.’

‘Maar Caesar, het lijdt geen twijfel –’

‘En ik houd te veel van haar,’ gromde hij. ‘Het is onmogelijk.’

‘Cleopatra,’ riep ze. ‘Cleopatra, kom hier! Misschien zal hij jou wel geloven.’ De deur ging open en de andere bijvrouw haastte zich de kamer binnen, terwijl haar ogen zich vulden met tranen. Cleopatra knikte en zei: ‘Het is allemaal waar, Caesar. De keizerin en de senator zijn man en vrouw. Ze heeft nu twee echtgenoten.’

Even heerste er een volledige stilte. Uiteindelijk riep Cleopatra: ‘Narcissus! Kom ons helpen!’

De staatssecretaris kwam de kamer binnen, liep bezorgd naar voren, maar was er klaar voor de zorgvuldigst voorbereide rede van zijn leven te houden.

‘Narcissus,’ kraakte Claudius. Hij kuchte en vervolgde toen: ‘Leg deze leugens over de keizerin eens uit.’

‘Ik zou willen dat het leugens waren, Caesar. Helaas zijn ze geheel waar. Er vond inderdaad een officieel huwelijk plaats: een bruidsschat… beloften… banket… alles.’

Claudius gluurde naar de drie personen voor hem en barstte uiteindelijk uit: ‘Bij de donderende Olympische Jupiter! Vertellen jullie mij dat mijn eigen vrouw met iemand ánders is getrouwd? Zonder het mij eerst te vertellen? Zonder van me te scheiden? Bigamie is door de Romeinen al zevenhonderd jaar geleden onwettig verklaard!’

‘Maar toch is het gebeurd, princeps,’ zei Narcissus. ‘De pretoriaanse prefect en de magistraten kunnen het voor u bevestigen. De tragedie is dat er nog zo veel meer speelt.’

‘Wat dan? Wat zou er nog meer kunnen spelen?’

‘Silius is niet de eerste. Eigenlijk is hij de laatste van een hele reeks. De keizerin heeft u al jarenlang bedrogen, Caesar. We kunnen het van wel twintig mannen bewijzen. Misschien zijn er nog meer.’

Claudius’ gezicht gloeide van woede en ongeloof. De vrouwen, die door de afschuwelijke gedaanteverandering bang werden, begonnen weer te huilen.

‘Wie?’ gorgelde Claudius. ‘Om w-wie gaat het nog meer?’ Er begon speeksel van zijn onderlip te lopen, en het trekken van zijn linkerwang deed hem knipogen.

‘Hier zijn de namen, Caesar,’ zei Narcissus en hij gaf hem de lijst die hij Aulus had laten zien, met enkele toevoegingen.

Claudius’ handen trilden, en hij moest zijn ogen halfdicht knijpen om de namen te kunnen ontcijferen. Elke naam veroorzaakte weer nieuwe spanning in de spieren rond zijn ogen. Toen hij de lijst neerlegde, vroeg hij: ‘Wat betekent die pijl?’

Narcissus kreunde. Hij had vergeten de pijl weg te halen! Hij zocht naar een andere uitleg dan de waarheid om Aulus te sparen, maar gaf toen op. ‘Daar hoort de naam van Quintus Plautius Lateranus te staan,’ bekende Narcissus. ‘En ik wil zijn zaak bijzonder onder de aandacht brengen om te laten zien dat verschillende personen op de lijst er tegen hun zin bij betrokken zijn. Herinnert u zich het onderhoud met Lateranus waarin u zei: “Doe alles wat de keizerin zegt”?’

‘Ja, maar ik dacht dat ze… zakelijk advies wilde.’

‘We kwamen er later achter dat ze loog. De arme Lateranus dacht dat u hem beval overspel te plegen.’

Claudius’ gezicht werd rood en zijn blauwgrijze ogen schitterden als die van een gewond dier. Hij sprong op, greep Narcissus bij zijn armen en blafte: ‘Als dit allemaal waar is, waarom heb je het me dan niet veel eerder verteld?’

‘Om verschillende redenen, Caesar,’ antwoordde Narcissus, die probeerde rustig te blijven. ‘Eerst wisten we niets van de vergrijpen van de keizerin. En toen we erachter kwamen, moesten we zekerheid krijgen over haar affaires voordat we ze aan het licht brachten. Het zou erger geweest zijn wanneer we haar hadden beschuldigd terwijl ze onschuldig was.’ Hij wachtte even om Claudius de logica in te laten zien, en ging toen verder. ‘Maar ik geef toe, Caesar, dat we ook probeerden haar ontrouw te negeren, en hoopten dat ze haar gedrag zou verbeteren. We wisten hoeveel u van haar hield en hoeveel pijn dit u zou doen. En de kinderen waren er ook nog.’

De belangrijkste reden voor het uitstel – angst voor Messalina – kon niet genoemd worden, omdat van de secretarissen van de keizer verwacht werd dat ze hun leven voor de keizer zouden geven.

‘Maar haar affaire met senator Silius is veel gevaarlijker dan de andere,’ ging Narcissus verder. ‘Haar bigamie wijst erop dat zij en Silius van plan zijn u af te zetten en het Rijk over te nemen. Onze informanten vertellen ons dat ze toenadering hebben gezocht tot de legioenen, leden van de senaat en zelfs tot de pretorianen.’

‘Wát?’ Claudius’ blik werd donker. Hij klapte in zijn handen. ‘Wacht!’ riep hij. ‘Haal Geta en al mijn personeel. Breng hen onmiddellijk hier!’

Lucius Geta, de pretoriaanse prefect die de keizer altijd vergezelde, kwam haastig binnenlopen; ook de andere machtige vrienden van Claudius die met hem waren meegegaan naar Ostia kwamen onmiddellijk. Met gebogen hoofd en tersluikse blik bevestigden ze allen het bedroevende verslag van Narcissus.

‘G-goed, w-wat doen we nu?’

Narcissus keek naar Geta en stelde de vragen waar de toekomst van het Romeinse Rijk van af hing: ‘Nu, prefect, zullen de pretorianen loyaal blijven? Of zullen ze zich achter Silius scharen?’

Het hoofd van de bewaking was niet geheel betrouwbaar, wist Narcisssus, en zou Claudius kunnen afvallen als hij dacht dat Silius zou winnen. Of als hij met genoeg sestertiën omgekocht zou zijn.

Geta wierp een minachtende blik op Narcissus, wendde zich vervolgens tot Claudius en antwoordde: ‘De garde zal trouw blijven aan Caesar. Maar alleen als u onmiddellijk terugkeert naar de Castra Praetoria en hun laat zien dat u nog steeds aan het hoofd van het Rijk staat.’

Een moment lang deed Claudius niets. Toen knikte hij langzaam en zei: ‘Pak alle spullen! We gaan meteen naar Rome terug.’

De reis terug naar Rome was twintig kilometer lang een enorme kwelling voor Narcissus. Behalve de keizer en hijzelf zaten er twee anderen in de door renners gedragen keizerlijke koets: Claudius’ vrienden Vitellius en Caecina. Beiden waren opportunisten zonder enige ruggengraat, wist hij, en zij konden de crisis alleen nog maar ingewikkelder maken. Vitellius had zelfs een fetisj gemaakt van Messalina’s slipper, die hij onder zijn tunica droeg en van tijd tot tijd kuste! Stel dat ze Claudius konden overhalen haar te sparen? In dat geval zou hij zelf zeker sterven, wist Narcissus. Alles hing nu af van de vraag of Aulus Plautius de pretorianen loyaal kon houden, want Geta kon hen met zijn advies in de Castra Praetoria in de val leiden.

Claudius stortte plotseling in en huilde met grote snikken. Het weerzinwekkende nieuws over de vrouw van wie hij oprecht hield, was tot zijn verstand doorgedrongen en begon nu zijn gevoelens te beroeren. Toen hij zich gedeeltelijk herstelde, waren zijn opmerkingen onlogisch en verward. Er heersten lange, naargeestige stiltes, waarna hij met zijn ogen rolde en bijna onsamenhangend brabbelde. ‘Je kunt me dit toch niet aandoen, mijn liefste… mijn diertje.’ Het volgende moment sneerde hij: ‘O, maar een hoer moet voor haar diensten betaald worden!’ Daarna mompelde hij onduidelijk over degenen die informatie voor de keizer achterhielden, om welke reden dan ook.

Vitellius werd nerveus. Hij dacht dat hij het veiligst was wanneer hij de stemmingen van Claudius imiteerde, en dus huilde of dreigde hij samen met de keizer, terwijl hij overdreven in zijn handen wrong. Caecina viel in in slaafse navolging.

Later werd Claudius helder genoeg om te vragen: ‘Nu dan, heren, wat moet ik doen met Messalina?’ Veelbetekenend keek hij eerst naar Narcissus voor een antwoord.

‘Als het alleen zou gaan om haar overspel, princeps, zou u haar kunnen verbannen naar een eiland. Maar nu de keizerin ook samenzwoer om u af te zetten, is er slechts één straf; dit is immers hoogverraad.’ Zelfs in ballingschap, wist hij, zou Messalina pogingen ondernemen hem door haar handlangers te laten doden vanwege zijn onthullingen. En stel dat ze gratie kreeg?

Het werd stil in de draagkoets. Er gleden tranen over de rode, gerimpelde wangen van Claudius. ‘En wat zou jij doen, Vitellius?’ kermde hij. ‘Stel dat jij zo ongelukkig was te heersen over een dergelijk overspelig hof als Rome?’

Vitellius wrong zijn handen op zoek naar een antwoord. Hij zou kunnen instemmen met Narcissus door de doodstraf aan te bevelen, maar stel dat Claudius Messalina uiteindelijk zou vergeven?

‘Ah, princeps,’ kermde hij. ‘De goden hebben u, in plaats van ons, op de proef gesteld, want zij weten dat u in uw buitensporige wijsheid ongetwijfeld de juiste keus zult maken.’

Narcissus richtte een blik vol afkeer op Vitellius. ‘Kom, kom, waarde Vitellius,’ daagde hij hem uit. ‘Laat u zich eens wat duidelijker uit. Wees niet zo dubbelzinnig, een goede adviseur van de keizer onwaardig.’

‘Ik houd er alleen niet van iemands leven te nemen. Ik pro-beer alleen –’

‘Zo vaag mogelijk te zijn,’ viel Narcissus hem in de rede. ‘U lijkt wel een windvaan, Vitellius. Een weekdier! U hebt toch wel eens ruggengraat getoond – zoals toen u Pontius Pilatus als gouverneur van Judea ontsloeg – maar nu –’

‘De brutaliteit!’ schreeuwde Vitellius.

‘“En dat van een gewezen slaaf!” zult u vervolgens zeggen,’ bootste Narcissus na. ‘Maar we hebben hier nu echt geen tijd voor, heren. Ik ben bang, Caesar, dat u het gevaar voor Rome en voor uw eigen leven onderschat. Als dit verraad niet onmiddellijk gestraft wordt, zult u het Rijk verliezen.’

De verwarde Claudius begon weer te huilen en riep: ‘Ben ik… ben ik nog keizer van Rome, Narcissus? Is Silius nog mijn ondergeschikte?’

Voordat hij kon antwoorden, hoorden ze het gekletter van paardenhoeven naast de koets. Narcissus keek naar buiten en zag dat een paar assistenten van hem uit Rome gearriveerd waren. Ze fluisterden iets in Narcissus’ oor. Een glimp van triomf verlichtte diens ogen en hij zei: ‘Vertel het de keizer. Vertel hem alles.’

De mannen deden verslag van het bacchanaal dat op dat moment plaatsvond bij Silius thuis. Terwijl de choquerende details ontvouwd werden, veranderde Claudius’ zelfmedelijden in een smeulende woede.

‘Zal ik in uw naam de bevelen uitvaardigen, Caesar?’ vroeg Narcissus.

Claudius knikte nadrukkelijk.

‘Neem een cohort mannen, tribuun, en arresteer senator Gaius Silius, de keizerin Messalina, en iedereen die zich bij hem thuis op de Esquilinus bevindt.’

‘De keizerin ook?’ vroeg hij, met verbaasde blik.

‘De keizerin ook. Neem hen mee naar de Castra Praetoria en houd hen daar vast.’

5

Sabinus bond zijn huidenkostuum vast en keerde terug naar Silius’ feest, maar alleen om daar Quintus te zoeken en vervolgens zo snel mogelijk het landgoed te verlaten. De nagels en de vloek van de onbekende, ziedende vrouw waren sterker geweest dan de invloed van de wijn, want hij kon zich de rest van de dag beter herinneren. Het bacchanaal binnen was wat rustiger geworden en er keerden koppels terug naar de tafels. Iedereen keek naar de onstuitbare dokter Vettius Valens, die boven op een groot vat rondliep. Terwijl hij een kristallen beker omhoog hield, bracht hij een reeks trouweloze toosten uit.

‘Dat onze luisterrijke Messalina moeder mag worden van een nieuwe dynastie!’ riep hij uit.

‘ Io! Io! ’ riepen de gasten.

‘En dat haar kinderen gewone Romeinen mogen zijn, en niet kwijlende, oude saters uit de Hades, zoals c-c-clau-clau-claudiclaudi-Claudius!’

‘ Io! Io! ’ Deze keer klonk er ook gelach en luid gejuich.

‘En dat onze nieuwe keizer Gaius vele, vele jaren mag regeren!’

‘ Io! Ave imperator! ’

Velen stonden op en namen een grote slok uit de beker die ze het snelst te pakken konden krijgen. ‘Silius, jij schijnheilige verrader, – over mijn lijk!’ tierde Sabinus. Hij zocht overal naar Quintus, maar kon hem niet vinden.

Iemand riep een obscene opmerking over Valens’ professionele hulp aan de keizerin en verschillende jonge feestgangers klommen op het vat om de dokter te grijpen. Valens sprong speels van zijn voetstuk en de meisjes gingen achter hem aan. Ze renden de tuin in, waar hij aan hen ontsnapte door in een hoge dennenboom te klimmen – een opmerkelijke prestatie voor iemand in zijn omstandigheden.

‘O, wat een uitzicht!’ riep hij.

‘Wat zie je?’ riepen de meisjes omhoog.

‘Er is een verschrikkelijke storm uit Ostia op komst!’

Iedereen wist dat Claudius op dat moment in Ostia was en ze begonnen allemaal te lachen om die gevatte opmerking.

Ondertussen had Sabinus Lateranus eindelijk gevonden; hij lag onder een van de tafels te slapen. Hij trok hem eronder vandaan, gooide wat koud water over zijn gezicht en zei: ‘Kom mee, mijn vriend!’

Quintus bromde instemmend, terwijl Sabinus hem op de been hielp, en slingerend liepen de twee naar de deur.

Plotseling hoorden ze luid gebons op de deuren van het huis. Silius werd naar de hal geroepen. Nog geen minuut later verscheen hij weer met een grauw gezicht en trillende lippen, terwijl hij zijn armen ophief om stilte te vragen.

‘Je weersvoorspelling was juist, Valens,’ riep hij in de onheilspellende rust. ‘Er nadert inderdaad een storm uit Ostia! Claudius is onderweg naar Rome. Hij weet alles!’

Gedurende één moment gebeurde er niets, en sommige dronken gasten hebben de boodschap nooit begrepen. Toen klonk er een zacht gekreun dat uitgroeide tot een verward, hysterisch, chaotisch geroep. Sabinus werd van de sokken gelopen door mensen die zich naar de deur haastten, waardoor Quintus op de stenen vloer van de hal werd geworpen en zijn hoofd op het harde mar-mer sloeg. Sabinus deelde enkele rake klappen uit om te voorkomen dat zijn vriend vertrapt zou worden, en slaagde erin hem achter een zuil te slepen. Mannen grepen hun vrouw vast, als ze haar al konden vinden, en maakten dat ze wegkwamen in hun feestkostuums. In de paniek die ontstond, werden tafels omvergeworpen. een ervan kwam tegen de tapkraan van een groot vat waaruit nu wijn over de marmeren vloer stroomde – wat niet erg handig was voor degenen die vluchtten en nu uitgleden op de natte vloer.

Toen iedereen die ertoe in staat was, was weggegaan, vroeg Sabinus aan de gastheer of hij hem wilde helpen met Quintus. Maar Silius negeerde hem. Hij hield Messalina bij haar schouders vast en zei: ‘Kom tot jezelf, carissima . We gaan over op het andere plan. Ik ga naar het Forum alsof er niets gebeurd is, en, denk erom, je moet zorgen dat je bij hem bent voordat hij Rome bereikt.’

‘Help me met Quintus, Silius!’ riep Sabinus opnieuw.

‘Loop naar de Hades!’ blafte Silius, terwijl hij haastig wegliep.

‘Dat zul jíj ongetwijfeld, overspelige hond!’ riep Sabinus hem achterna. De woede die door zijn lijf joeg, gaf Sabinus de kracht Quintus’ gespierde lichaam op zijn schouders te krijgen en er van-door te gaan.

Even later kwam er een groot aantal pretorianen aan bij Silius’ huis, terwijl de laatste gasten zich in alle richtingen verspreidden. Maar vanwege hun bizarre kostuums kostte het de garde weinig moeite enkele van hen achterna te gaan en te arresteren. ‘Kijk uit naar huidendragende wilden die naar wijn stinken!’ beval de tribuun zijn mannen. Toen ze het huis binnenstormden, vonden ze er alleen een paar snurkende dronkelappen, die hun roes lagen uit te slapen. De gastheer en gastvrouw waren verdwenen. ‘Verzegel het huis,’ beval de tribuun. ‘Niemand komt er in of uit voordat Caesar arriveert.’

Messalina haastte zich met drie andere vrouwen te voet in zuidelijke richting, naar de Porta Ostiensis. Daar zochten ze wanhopig naar vervoer dat in de richting van Ostia ging, maar vonden dat niet. Uiteindelijk zag Messalina een muilezel. Hij stond voor een kar gespannen, maar niemand leek er op dat moment op te passen. Ze renden ernaar toe, maakten het dier los en klommen op de wagen. Het was vies en stonk naar tuinafval. Het maakte niet uit. Messalina gaf een ruk aan de teugels en de kar ratelde de Via Ostiensis op.

Ze hoefden niet ver te rijden. Na ongeveer vijf kilometer zagen ze Claudius’ gevolg hen tegemoetkomen. Messalina haalde de teugels aan, maar de dravende ezel, die blij was dat hij geen mest meer hoefde te vervoeren en zich er heerlijk onbewust van was dat hij de heer en meester van de wereld naderde, weigerde te luisteren. De keizerlijke koetsdragers, die bang waren voor een botsing, lieten de vergulde draagkoets in een wolk van stof vallen en doken de greppels in. Toen alle vier de vrouwen aan de teugels hingen, wilde de ezel eindelijk stoppen, een paar centimeter voor het keizerlijk gezelschap.

Narcissus stak zijn hoofd naar buiten en schrok. Het was ongelooflijk, maar daar stond Messalina, onder de mest, zo leek het. Ze klom van de kar en rende naar de draagkoets. Met een felle blik in haar ogen waarin tegelijkertijd tranen stonden, riep ze: ‘Mijn man! Luister naar me!’

Claudius staarde haar aan, en keek toen nors de andere kant op.

‘Ik kan alles uitleggen, lieveling! Luister naar de moeder van Octavia en Britannicus! In plaats van naar mij heb je naar valse geruchten geluisterd.’

‘Valse?’ beet Narcissus haar toe. ‘Uw openbare bigamie met senator Gaius Silius… Is dat een vals gerucht?’

‘Het huwelijk was slechts een komedie!’ hield Messalina vol. ‘Claudius, herinner je je nog de voortekenen die “de echtgenoot van Messalina” bedreigden? Ik deed alsof ik met Silius trouwde om het gevaar van jóú af te wenden. Ik deed het om jou te redden.’

Claudius draaide zich om en keek haar niet-begrijpend aan. Toen richtte hij zijn blik op Narcissus.

‘Hier, kijk dan,’ zei ze, terwijl ze Claudius een document in handen gaf. ‘Dat is jouw handtekening toch? Dit is het contract voor de bruidsschat. Je hebt het zelf ondertekend, zodat het huwelijk legaal zou lijken.’

Claudius bekeek de handtekening. Toen zei hij: ‘Ik… ik weet er n-niets meer van. Maar ik moet dit ondertekend hebben, denk ik. Het ziet eruit als mijn handtekening.’

‘Wat nog niets bewijst, princeps,’ wierp Narcissus tegen. ‘U tekent elke dag tientallen documenten. Ze heeft dit gewoon tussen de andere gestopt. Het is allemaal een leugen, Caesar, een ongelooflijk brutale leugen om haar misdaden te verhullen.’

‘Nee!’ riep Messalina. ‘Mijn man, je herinnert je toch die dreigende voortekenen, of niet?’

‘Ja… ik herinner me dat je zoiets gezegd hebt.’

Narcissus zette grote ogen op. ‘Als het voortekenen waren, Caesar, moet ze de priesters omgekocht hebben om ze te vinden. Maar heeft u haar ooit toestemming gegeven met senator Silius te trouwen? Zelfs al was het een schijnhuwelijk?’

Claudius’ handen speelden met zijn zilveren lokken en hij fronste zijn voorhoofd. Langzaam schudde hij zijn hoofd. ‘Ik… denk het niet. Zou ik dat niet meer weten… iets dergelijks?’

‘Natuurlijk, Caesar,’ ging Narcissus verder. ‘En zelfs als u had toegestemd in een schijnhuwelijk, was het niet uw bedoeling geweest dat het geconsumeerd zou worden, of wel? Als u documenten nodig hebt, begin dan met deze stapel.’

Hij wierp een berg papier in Claudius’ handen.

Met een gepijnigde blik begon Claudius de bewijsstukken te lezen. Ook dat maakte deel uit van Narcissus’ strategie: de ogen van de keizer moesten niet langer op Messalina gericht blijven. Hij moest loskomen van de betovering van haar uiterlijk dat nu wel onverzorgd, maar nog steeds van een overstelpende schoonheid was. Het oude gevoel moest niet opnieuw opvlammen.

Messalina vuurde een blik vol dodelijke haat op Narcissus af en haar onderlip trilde. Ze keek om zich heen naar wachten die ze kon bevelen de aanmatigende staatssecretaris te arresteren, totdat ze zich realiseerde dat alleen haar drie bedienden haar bevelen nu zouden opvolgen.

Narcissus beval de koetsdragers hun weg naar Rome te vervolgen. Ze namen hun taak weer op. Claudius las gewoon door. Messalina protesteerde en schreeuwde, maar Narcissus riep terug dat ze zich niet nog belachelijker moest maken. De vier vrouwen en hun ezel stonden midden op de Via Ostiensis en zagen de koets in de richting van Rome verdwijnen.

Silius’ huis was omsingeld door grijnzende wachten die hun tijd hadden doorgebracht met het vertellen van de laatste verhalen over Messalina. Maar toen de keizerlijke draagkoets de heuvel opkwam, trokken ze meteen hun gezichten in een sympathieke en meelevende plooi.

Narcissus hielp Claudius uit de koets en zei tegen degenen die er nog in zaten: ‘U kunt beter met ons meegaan, heren. We zullen getuigen nodig hebben’ – jullie, halfslachtige angsthazen, voegde hij er bij zichzelf aan toe.

Op dat moment galoppeerde Aulus Plautius op het keizerlijke gezelschap toe, steeg af en salueerde.

‘O… Aulus,’ kreunde Claudius. ‘Ik ben b-blij dat je er bent, mijn vriend. Heb je het vreselijke nieuws ook gehoord?’

‘Ja, princeps. Maar –’ ‘Hoe staat het met de garde, Aulus?’ viel Narcissus hem in de rede. ‘Wat doet Geta?’

‘Goed nieuws. Silius had inderdaad mensen gestuurd om de pretorianen om te kopen, maar toen ik arriveerde, heb ik de mannen een lezing gegeven over hoogverraad en de gevolgen ervan. Geta arriveerde toen ik bijna klaar was. Nu weet ik wel dat ik de prefect niet omgepraat heb’ – Aulus lachte – ‘maar hij beloofde ons dat hij loyaal zou blijven en zijn volledige medewerking zou geven. Ze verwachten u nu allemaal in de Castra Praetoria.’

Narcissus straalde, terwijl Claudius zijn arm om Aulus heen sloeg en hem omhelsde. ‘Je hebt Rome voor ons b-behouden, Aulus,’ jubelde hij. ‘Je hebt Rome voor ons gered. Maar eerst is er dit bewijsmateriaal hier. Kom met ons mee, vriend.’

Het keizerlijk gezelschap inspecteerde de plek waar het bacchanaal had plaatsgevonden: een bende van met wijn besmeurde vloeren, verspreid liggend voedsel, op de grond gevallen versieringen en kapotte meubels. Een harsachtige, vergiste lucht van opdrogende wijn doortrok het hele huis, waarin een atmosfeer heerste als in een dompig vat. Narcissus, wiens mannen hem had-den verteld waarnaar ze moesten zoeken, stelde zichzelf aan als gids en toonde welke meubelstukken uit het paleis kwamen en welke het bezit waren geweest van degenen wier dood Messalina veroorzaakt had. Het was pijnlijk voor Claudius er een direct verslag van te krijgen:

‘Die porseleinen vazen stonden altijd in uw atrium, Caesar… U vroeg zich af waar die Cupido gebleven was? Daar staat hij… O, hier is een van uw slavenjongens. Hallo, kerel!’

Claudius’ verdriet en zelfmedelijden veranderden in woede en wraakgevoelens. Maar in de grote slaapkamer verloor hij geheel zijn zelfbeheersing. Daar, aan het voeteneind van het bed, stond de schitterende, ingelegde tafel die hij Messalina als huwelijkscadeau gegeven had. Erop stond een uit hout gesneden, obscene karikatuur van hemzelf. Zijn gezicht liep paars aan en zijn linkerwang trilde toen hij het uitbulderde: ‘Z-ze zal hiervoor sterven! Bij de Olympus, woonplaats van de goden, z-ze zal zeker sterven!’

‘Maar laten we allereerst, princeps, het Rijk redden,’ waarschuwde Aulus.

‘J-jazeker! Naar het kamp, iedereen!’

Door behoedzaam zigzaggend de straten, galerijen en steegjes van het oostelijk deel van Rome te doorkruisen, slaagde Sabinus erin Claudius’ troepen te ontwijken. Gelukkig voor zijn pijnlijke schouder was de klap die Quintus had opgelopen, niet zo hard geweest, en toen Sabinus hem hoorde roepen: ‘Zet me neer. Ik ben geen baby,’ wist hij dat hij in orde was. Uiteindelijk bereikten ze veilig Lateranus’ huis op de Caelius, waar een koud bad ervoor zorgde dat ze weer helder werden.

Ze hoorden het nieuws dat Claudius op weg was naar de Castra Praetoria om Silius en Messalina aan te klagen wegens hoogverraad. Quintus begon te stralen en zei: ‘In de kleren, Sabinus. Dit mogen we niet missen: Claudius, de bedrogen echtgenoot, die bevend en bibberend het spreekgestoelte bestijgt en zijn pretorianen toeblaft: “Vreemd, ik heb nooit gemerkt dat mijn vrouw de laatste jaren de prostituee speelde.”’

‘Veel te gevaarlijk, Quintus, Stel dat –’

‘Niemand van Claudius’ mannen heeft ons bij Silius thuis gezien. En we hoeven nu ook weer niet op de allereerste rij te staan in de Castra –’

‘Nee! We moeten ons even niet laten zien!’

Sabinus bleef onderweg naar de Castra Praetoria voortdurend protesteren, maar natuurlijk kon hij zijn domme vriend niet in de steek laten – noch zijn eigen knagende nieuwsgierigheid bedwingen.

Toen ze aankwamen bij de pretoriaanse barakken, stonden alle gardecohorten in de houding voor een bijeengeroepen tribunaal. Het zilver van hun helmen met de ronde, rode pluimen, glom in de late namiddagzon. Claudius had blijkbaar net zijn pathetische rede beëindigd, want Narcissus riep naar de garde: ‘Blijven jullie dan trouw aan de keizer?’

‘Heil aan Caesar! Ave imperator! Heil aan Caesar!’ riepen ze in koor.

Claudius, die een traan wegpinkte, sprak tot de garde: ‘Het is nu zeven jaar g-geleden dat jullie als eerste mij tot keizer uitriepen, terwijl ik op dit zelfde podium stond. Ik zal jullie trouw niet vergeten!’

‘Laat de gearresteerden nu voor dit tribunaal brengen,’ beval Narcissus. ‘Caesars raadslieden – zijn assistent-rechters – hebben plaatsgenomen. Laat de rechtspraak aanvangen.’

Sabinus, die naast Quintus te midden van een grote groep toeschouwers stond, fluisterde: ‘Daar heb je je oom Aulus, rechts naast Claudius.’

Lateranus floot zacht. ‘Ik denk dat hij ook een van de raadslieden is.’

‘Denk je nog steeds dat we hadden moeten gaan?’

Quintus grinnikte alleen maar. Het was misschien wel de laatste keer die dag dat hij lachte, want ze vonden beiden de rechtszaken afschrikwekkend. De gasten met wie ze enkele uren eerder nog aan het feesten waren, werden nu ter dood veroordeeld. Gaius Silius zelf, bleek als de senaatstoga die hij droeg om de braspartij te loochenen, keek Claudius uitdagend aan en zei: ‘Ik ben schul-dig, Caesar; schuldig aan het feit dat ik een betere keizer voor Rome wilde dan uw domme persoonlijkheid. Ik vraag slechts om een snelle dood.’

‘En die zul je krijgen,’ antwoordde Claudius uitdrukkingsloos. Hij keerde zich tot zijn raadslieden en peilde kort hun antwoord, dat unaniem was. Toen veroordeelde hij hem ter dood. Silius werd weggeleid naar een blok dat neergezet was aan de andere kant van de binnenplaats, waar hij zich vooroverboog en zijn nek ontblootte voor één grote zwaai van het zwaard.

De moed die Silius vlak voor zijn dood toonde, werkte aanstekelijk, en de anderen verzochten ook om een snelle executie. Decrius, hoofd van de nachtwacht, ging er erg krijgshaftig en professioneel mee om. Dokter Valens, de boomklimmer, vroeg Claudius zelfs met glimmende oogjes: ‘Ik ga er vanuit dat het hof verder wel zonder mij kan?’ Er klonk enig gelach van de kant van de pretorianen.

‘Stilte!’ riep Narcissus, en de rechtszittingen en executies werden voortgezet. Elke keer dat Sabinus en Quintus de zachte plof van het zwaard op het vlees hoorden, krompen ze in elkaar. ‘Laten we er vandoor gaan, Quintus,’ fluisterde Sabinus.

‘Nee, wacht. Ze gaan zo Mnester, de acteur, berechten.’

Mnester verraste iedereen door zichzelf vurig te verdedigen, naar Claudius te wijzen en de keizer recht in het gezicht te zeggen: ‘U zelf beval mij te doen wat Messalina vroeg, Caesar! Denk eens aan uw eigen woorden: “Doe alles wat de keizerin zegt”! En ze dreigde zelfs me te doden als ik niet meewerkte.’

Quintus schudde zijn hoofd in ongeloof. Blijkbaar had Messalina zelfs geen nieuwe strategie gebruikt toen ze hem verleidde! Claudius leek ondertussen geraakt door wat Mnester zei, en Aulus toonde hem het duim-omhoogteken van genade. Maar toen bracht Pallas naar voren: ‘Wanneer u zoveel vermaarde Romeinen ter dood brengt, Caesar, zou u dan een acteur genadig zijn? En zondigde deze clown werkelijk onder dwang? Of had hij wel degelijk de keus?’ Evenals de anderen werd Mnester ter dood veroordeeld. Quintus keek Sabinus vol afschuw aan.

Claudius boog zich nu voorover en vroeg Narcissus: ‘Waar is eigenlijk die kerel van die pijl?’

Narcissus probeerde de vraag, die ingegeven was door het soortgelijke verhaal van Mnester, te negeren.

‘Degene die je niet genoteerd had,’ hield Claudius vol. ‘Was het niet Quintus Lateranus?’

‘Maar Caesar, ik denk niet –’

‘Arresteer hem! Breng hem hier! Hij is net als de rest overspelig geweest en moet ook gestraft worden. Bij de Hades, hij moet gestraft worden!’

Narcissus probeerde moedig Claudius ervan af te brengen, maar het was duidelijk dat de keizer zichzelf niet langer kon beheersen. Zijn verstand leek uiteindelijk de gevolgen te ondervinden van de shocks die elkaar zonder ophouden opgevolgd had-den, want hij stond nu bevend op en blafte de menigte toe: ‘Een van de schuldigen is nog op vrije voeten! Weet iemand van u waar senator Quintus Plautius Lateranus is?’

In het tribunaal op het podium viel Aulus’ mond open. Bene-den, in de menigte, leek Sabinus, die zijn oren niet kon geloven en als aan de grond genageld stond, nauwelijks op te merken dat de persoon rechts van hem bij hem vandaan liep en zich een weg naar voren baande. Quintus bleef voor de keizer staan en zei eenvoudig: ‘Hier ben ik, Caesar.’

Rondom hem werd opgewonden gepraat. Wat kon Quintus nog doen? vroeg Sabinus zich met angst en beven af. Zijn verdediging was nu niet alleen niet nieuw meer, maar blijkbaar ook ondeugdelijk. En toch deed Lateranus gewoon zo goed mogelijk en gedetailleerd verslag van zijn onderhoud met de keizer, waarbij hij Narcissus opriep als getuige dat elk woord ervan waar was. Narcissus knikte nadrukkelijk. Toen stapte Aulus, die zichzelf ongeschikt had verklaard als assistent-rechter, naar voren om voor zijn neef te getuigen. Hij was nog maar net begonnen of Claudius viel hem in de rede. ‘Genoeg, beste vriend. Rome blijft de overwinnaar van Brittannia veel verschuldigd, en we hebben niet meer nodig dan uw woord. Ons besluit is dat Quintus Lateranus níet de doodstraf krijgt.’

Er brak commotie uit onder de garde.

‘Aha! U suggereert dat Caesar niet eerlijk is?’ Claudius wendde zich tot de pretorianen. ‘Omdat ik iemand genade verleen terwijl hij dezelfde verdediging aanvoert die ik bij een ander afwees? U moet wel weten dat het overspel van de acteur vele maanden lang duurde. Al die tijd had hij achter de waarheid kunnen komen! Dat van de senator was kortstondig en vrijwel onschuldig. Toch zal hij niet geheel ongestraft blijven. O nee, vooral omdat – zo heb ik gehoord – hij dom genoeg was om de weerzinwekkende orgie bij Silius thuis bij te wonen.’

Er ging een geroezemoes van verbazing door de menigte. Sabinus voelde het bloed naar zijn hoofd stijgen.

Claudius wendde zich tot de verdachte en zei: ‘Senator Later-anus, hierbij wordt u geroyeerd als lid van de Romeinse senaat, met verlies van alle bijbehorende voorrechten. U mag niet langer de brede purperen band van de senatoriale klasse dragen. Wacht, zorg dat de gewezen senator uit mijn ogen verdwijnt!’

Terwijl Quintus gedwongen werd het kamp te verlaten, riep Claudius: ‘Heeft iemand anders hier de verraderlijke “festiviteiten” bij Gaius Silius ook bijgewoond?’

Het lawaai onder de menigte verstomde, hoewel Flavius Sabinus een luid geklop in zijn oren hoorde. Claudius overzag de menigte van links naar rechts, en toen zag Sabinus met een gevoel van wanhoop dat hij zijn hoofd stilhield en vol verwachting in zijn richting keek. Had hij nog enige keus, of was alles voor hem voorbij wat Romeinse staatszaken betrof? Het ging ook om zijn eer: moest hij niet naar voren gaan en het lot van zijn vriend delen? Natuurlijk moest hij dat.

Hij begon omstanders opzij te duwen en naar voren te lopen, maar toen bleef hij staan. Hij kon zich ook van de domme houden, realiseerde hij zich. O, Lateranus zou hem later voor gek verklaren!

Maar nee. Claudius keek hem recht aan. Daar stond hij, erop te wachten dat hij als een eerlijke Romein zou bekennen. Op de een of andere manier wist de keizer het. Hij moest er open voor uitkomen.

Sabinus baande zich een weg naar voren door de menigte en riep: ‘Luister naar me, Caesar –’ Verder kwam hij niet want een sterke arm werd voor zijn gezicht gehouden en hij proefde de zoute huid van een arm die in zijn open mond werd geduwd. Naar achteren getrokken zag hij de horizon naar beneden vallen en toen alleen nog het dieper wordende paars van de schemering boven zich. Terwijl hij door twee zwaargewichten die hij nog nooit eerder gezien had, op de grond werd geduwd, leek Sabinus een stem te horen die zei: ‘Het is de vallende ziekte, princeps. Arme kerel… Dat zie je altijd wanneer er grote opwinding heerst.’

Sabinus probeerde op te staan, maar zijn hoofd werd zo hard neergeslagen op de stenen binnenplaats dat hij alleen nog gouden sterretjes zag. Toen zag hij niets meer.

Op de Palatinus lag Claudius aan voor het diner – hij had geen energie meer over, maar was zichzelf bijna weer de baas. Zijn secretarissen lagen met hem aan om hun succes in de zaak-Silius te vieren. Maar Narcissus verkeerde nog altijd in angstige onzekerheid: Messalina leefde nog en zolang ze nog leefde, was het zwaard slechts centimeters verwijderd van zijn eigen nek. Ze had-den zojuist ontdekt waar ze was. Ze had zich teruggetrokken op haar geliefde plek in de tuinen van Lucullus, waar ze Claudius brieven schreef waarin ze een beroep op hem deed en hem haar liefde betuigde.

De keizer had niet veel gegeten en dronk meer wijn dan gewoonlijk. Een bode kwam binnen met nog een brief van Messalina. Claudius las hem, vouwde hem op en stopte hem in zijn tunica. Toen lachte hij en vroeg om meer wijn. Erdoor verwarmd begon hij herinneringen op te halen aan gelukkiger tijden die hij met de keizerin had beleefd. Narcissus werd nerveus, want hij kende Claudius beter dan wie ook van het personeel, en hij herkende gemakkelijk de sensuele lach die het gezicht van de keizer verzachtte. De avond was gevallen; de nacht bracht zijn herinneringen met zich mee. En Claudius dacht blijkbaar aan gelukkiger nachten die hij met Messalina had doorgebracht.

‘Wil iemand iets voor me doen?’ vroeg Claudius, wiens lach breder werd.

‘Ja, princeps?’ Narcissus wierp zich op als vrijwilliger, terwijl hij Pallas een bezorgde blik toewierp. ‘Waarom gaat er niet iemand naar dat arme mens om haar te vertellen dat ze morgen naar huis moet komen om zich te verdedigen?’

‘U… u bedoelt Messalina, Caesar?’ vroeg Pallas, wiens gezicht wit wegtrok.

‘Ja. De keizerin.’

Narcissus kreeg klamme handen en hij kneep ze samen om zichzelf weer de baas te worden. ‘Ik… princeps…’ zei hij. ‘Ik zal het doen.’ Toen verliet hij de eetzaal en haastte zich naar de hal van het paleis. Daar vertelde hij de dienstdoende officier: ‘Instruc-ties van de keizer, tribuun: haal de dienstdoende centuriones en hun troepen en ga onmiddellijk naar de tuinen van Lucullus. Daar zul je keizerin Valeria Messalina vinden. Dood haar.’

De tribuun toonde zich niet verrast. ‘Dat hadden we al verwacht.’ Hij grijnsde, maar werd toen serieus. ‘Moeten we niet een ondertekend bevel van Caesar hebben? Ze is toch de keizerin.’

Narcissus keek hem dreigend aan. ‘Bij Jupiter, tribuun! Heeft Caesar nog niet genoeg geleden onder die hoer? Hij hoeft zich niet te verwaardigen zoiets formeels als een bevel op te stellen. Messalina bestaat eenvoudigweg niet meer voor hem, en als je nog langer wacht deze opdracht uit te voeren, zal ik je laten arresteren wegens hoogverraad.’

‘Al goed, al goed! Komt voor elkaar! – Wacht!’ Hij klapte in zijn handen.

‘O, tribuun,’ zei Narcissus nadenkend, ‘als ze… zelf haar leven wil nemen in plaats van onthoofd te worden, laat haar dan.’

‘Zeker.’ Hij salueerde strak en leidde zijn mannen het paleis uit.

‘Evodus, ga mee en zie er op toe dat alles goed verloopt,’ beval Narcissus de jonge bediende naast hem. ‘Nog beter: zorg dat je er als eerste bent en dat ze niet ontsnapt. Dood haar zelf als ze probeert te ontvluchten.’

Evodus knikte, greep een dolk van het hofarsenaal en verdween in de nacht.

Na de mislukking op de Via Ostiensis, realiseerde Messalina zich eindelijk dat ze zichzelf voor de gek had gehouden. Toen haar kinderlijke verstand eindelijk inzag welke ramp op komst was, deed ze wat elk kind zou doen: ze ging naar haar moeder. Beter gezegd: ze vroeg of haar moeder bij haar in de tuinen van Lucullus wilde komen, haar lievelingsplek, waar ze al die briefjes aan Claudius schreef. Moeder Lepida had al lang geleden geprobeerd Messalina te waarschuwen voor de rampspoed die op haar gedrag zou volgen, maar haar raad werd in de wind geslagen en de twee waren van elkaar vervreemd. Nu kon Lepida niets anders meer doen, dacht ze, dan haar dochter helpen zich voor te bereiden op de dood.

Maar Messalina kende Claudius’ zwakke punten en ze stelde haar brieven op in de erotische beeldspraak waarvan ze wist dat hij die niet kon weerstaan. Toch kwam er geen antwoord. Een uur ging voorbij, daarna verstreken nog een paar, en nog steeds was er niets wat op antwoord van de Palatinus leek.

Lepida hoorde het als eerste – het geluid van mannen met wapens. ‘Het is voorbij, lief kind,’ zei ze. ‘Je had ook niet op genade kunnen hopen – nee, niet na dit alles.’ Ze barstte in tranen uit. ‘Maar Messalina’ – ze richtte zich plotseling op – ‘laat je laatste daad een nobele zijn, en de mensen zullen het nooit vergeten: neem zelf je leven. Wacht niet op de beul. Zo is het beter.’ Hui-lend haalde ze een dolk tevoorschijn en gaf die aan haar dochter.

Messalina kreunde en wierp zich op de grond, huilend en schoppend als een klein kind. Op dat moment arriveerde Evodus en hij zag tot zijn opluchting dat Messalina er nog was. Hij hoorde de pathetische dialoog: een moeder die aandrong op een eervolle dood, een dochter die klaagde dat de grond koud en vochtig was, daarna huilde: ‘Ik wil die afschuwelijke dolk niet zien!’

Nu arriveerde de tribuun met zijn troepen. Ze sloten het gebied af, bestormden toen de poort en gingen de tuinen binnen. Evodus hield een flakkerende lamp boven de twee vrouwen en zei: ‘Het is die vrouw op de grond. Spaar de andere.’

De tribuun boog zich over Messalina heen. Ze keek op, doodsbang, en begon toen hysterisch te snikken. De tribuun trok zijn zwaard met schril gekras.

‘Nee!’ gilde Messalina. ‘Ik doe het zelf wel.’ Ze greep de dolk en duwde de punt ervan tegen haar keel, wat slechts een kleine snee veroorzaakte. Toen probeerde ze hem in haar borst te du-wen, zonder resultaat.

Evodus sneerde: ‘Je hebt tientallen anderen de dood ingejaagd, jij, kleine hoer. Kun je jezelf niet zo ver krijgen?’

‘Houd je mond, Evodus!’ blafte de tribuun. Toen legde hij zijn zwaard op de grond en boog zich voorover naar Messalina en zei vriendelijk: ‘Wees niet bang, keizerin. Laat me eens dat mooie, kleine handvat aan die dolk zien.’

Terwijl Messalina haar handpalm opende om hem het gevest te laten zien van de dolk die nog steeds op haar borst gericht was, gaf de tribuun plotseling een stoot tegen het uiteinde van het handvat, zodat het lemmet diep in haar drong. Ze snakte met verwilderde blik naar adem, probeerde de dolk vast te grijpen en viel toen dood achterover.

Lepida brak schokkend in huilen uit en wiegde het lichaam van haar dochter in haar armen, geen acht slaand op het feit dat hun beider kleren rood werden.

‘Jullie hebben het allemaal gezien,’ merkte de tribuun op. ‘Haar hand hield de dolk vast. De keizerin stierf een eervolle dood.’ Samen met de garde marcheerde hij van de plek vandaan.

Lepida hield Messalina enige tijd in haar armen, terwijl ze bittere tranen huilde om haar dochter die zojuist gestorven was, en om de Messalina die in veel opzichten jaren geleden al gestorven was. Alleen de sterren waakten nu met haar over het lichaam van de bevallige derde keizerin van Rome, die op 24-jarige leeftijd gestorven was.

Claudius was net bezig aan zijn dessert toen Narcissus de eetzaal weer binnen kwam en zei: ‘Ik was te laat, princeps. Keizerin Messalina is dood. Door eigen hand.’

Claudius, nu geheel onder invloed van de drank, fronste even. Toen haalde hij zijn schouders op, liet zijn beker met een klap op tafel neerkomen en riep: ‘Meer wijn!’

De vrijgelaten secretarissen keken elkaar verrast aan – en ook zeer opgelucht. Had Claudius haar toch willen veroordelen? vroegen ze zich af. Zelfs na een hoorzitting?

Rond middernacht maakte een persoon zich heimelijk los uit de kring van wachters rond Silius’ huis en klom in het volle maanlicht over de tuinmuur. In de buurt van een paar olijfbomen viel hij op handen en voeten neer in het gras en begon ijverig te zoeken naar een verloren gedenkpenning.

Eerder die avond was Sabinus wakker geworden op een plek vlak bij de Castra Praetoria en had over een pijnlijke bult op zijn achterhoofd gewreven. Blijkbaar had iemand niet gewild dat hij bekende het bacchanaal bijgewoond te hebben. Maar wie? Die persoon had groot gelijk gehad, natuurlijk, want nu was hij nog een vrije Romein, zij het dan een Romein met vreselijke hoofdpijn. Terwijl hij over zijn schedel wreef, verwelkomde Sabinus de pijn bijna, want nu hoefde niemand ooit te weten dat hij bij Messalina’s drinkgelag aanwezig was geweest.

En toen pas greep hij plotseling naar zijn hals om naar zijn overwinningsmedaille te voelen. Hij was weg! De groenogige vrouw bij de bomen… Hij was vergeten hem weer om te doen! Het duurde even voordat hij, met koude rillingen van de schrik, inzag wat de consequenties daarvan waren. Claudius was van plan elk kruimeltje bewijs dat bij Silius’ huis gevonden werd, na te gaan, en de grote, gouden penning, waarin zijn naam gegraveerd stond en die wel heel duidelijk aantoonde dat hij een rol had gespeeld in het collectieve hoogverraad, lag nu te wachten totdat zij gevonden werd – als niet iemand haar al had ontdekt.

Wanhopig het gras doorkammend, tuurde Sabinus naar iets dat het maanlicht zou reflecteren. Opeens kwam er een wacht uit het huis, die op zijn gemak een ronde ging maken langs het bosje. Sabinus plantte zichzelf tegen een knoestige, oude olijfboom en moest langzaam een angstig rondje maken om de stam om uit het zicht te blijven. De wacht treuzelde even en genoot zichtbaar van het maanlicht. Maar eindelijk ging hij weer naar binnen. Terwijl hij zich verborg, realiseerde Sabinus zich dat dit uitgerekend dezelfde boom was waaronder hij bijna was verleid door de onbekende vrouw. Hij viel weer neer op zijn knieën, zocht alles na, maar vond niets.

Dan moest iemand anders de hanger al hebben gevonden. Iemand in Rome kon nu gemakkelijk aantonen dat hij had deelgenomen aan de verderfelijke, rampzalige festiviteiten. Was het de vrouw die hem vervloekt had? Wie was zij eigenlijk? En wie had hem in de Castra aangevallen? En wat gebeurde er met Rome, dat zulke belachelijke acteurs als Messalina en Silius zo’n grote rol hadden kunnen spelen? En bijna hadden gewonnen? Krankzínnig was het!

6

Ook Aulus Plautius probeerde het allemaal te begrijpen, maar slaagde daar niet in. Evenals Rome zelf, viel hij van de ene stemming in de andere. Hij kon meejuichen met het gewone volk toen het de standbeelden van Messalina omverwierp en haar naam van de monumenten afbeitelde. Hij was opgelucht dat Claudius gewonnen had en de vreselijke rol van bedrogen echtgenoot kon afleggen, zodat de dreiging dat Rome het mikpunt van spot onder de landen van de wereld zou worden, geweken was. Hij was natuurlijk verguld te horen dat Narcissus en hij ‘redders van Rome’ werden genoemd. Maar hij maakte zich ook zorgen om Rome, nu bleek dat een dergelijke dwaze samenzwering bijna had kunnen slagen. Hij schaamde zich over de rol van zijn neef daarin, ook al was hij onschuldig. Hij voelde mee met de huiselijke tragedie op de Palatinus, waardoor de kleine Britannicus en Octavia halve wezen waren geworden. En bovenal was hij bezorgd over Claudius. Ongetwijfeld had de keizer grote schade opgelopen door de hele affaire. Er gingen verhalen rond dat hij verward door het paleis zwierf en vroeg waar Messalina was. Hij had een apathische houding aangenomen, zo vertelde Narcissus. Hij zat alleen nog maar bij zijn speelborden, een afwezige blik in zijn ogen, terwijl hij achter elkaar de dobbelstenen wierp, maar zijn vermoeide ogen niet eens probeerden te tellen hoeveel hij had gegooid.

Op een dag bracht Aulus een kort bezoek aan de Palatinus in de hoop dat hij Claudius wat kon opvrolijken. En dat leek een goed idee te zijn, want de keizer was blij zijn oude vriend weer te zien, hoewel hij zich verontschuldigde voor het feit dat hij Later-anus uit de senaat had moeten zetten. ‘Maar je zag hoe de garde reageerde,’ voegde hij er aan toe.

‘Laat maar, princeps.’ Aulus glimlachte. ‘Ik ben u dankbaar voor het feit dat u zijn leven hebt gespaard.’

Maar wat Aulus zorgen baarde, was de bleke gelaatskleur en de vermoeidheid die hij zag bij Claudius en die hem in vijf weken wel vijf jaar ouder hadden gemaakt. Alleen toen hij werd uitgenodigd die middag mee te gaan naar de Castra Praetoria, zag Aulus weer een glimp van de oude Claudius. Want nadat hij de garde had geïnspecteerd, leek de keizer weer tot leven te komen. Met een twinkeling in zijn ogen kondigde hij aan: ‘Ik begrijp dat er weer een nieuwe roddel rondgaat in deze geruchtenfabriek met de zeven heuvels. Het betreft de onnozele vraag: “Zal Claudius opnieuw trouwen?”’

De pretorianen moesten lachen.

‘O ja,’ ging hij verder, ‘en naar verluidt is het antwoord: “Ja, Caesar zal opnieuw trouwen.” En je zou eens moeten zien welke kandidaten aangedragen worden… Je zou de namen eens moeten horen.’

De mannen lachten harder.

‘Iedere hoopvolle patriciërsmoeder in Rome is “een klein feestje voor de princeps” aan het voorbereiden, zodat hij met haar “aardige” dochter kan kennismaken.’ Claudius zei het met een geaffecteerd stemmetje en de mannen joelden.

‘Maar luister naar mij, mijn beste pretorianen! Het huwelijk en ik gaan niet goed samen. Ik kan het weten: ik heb het driemaal geprobeerd, en dat is genoeg. Van nu af aan blijf ik vrijgezel!’

‘ Io Caesar !’ De garde brak uit in gejuich.

‘En als ik van gedachten verander – bij het zwaard van Mars! – dan mogen jullie me gerust doden!’

Tot aan de poort werd er voor Claudius geapplaudisseerd en gejuicht. Aulus vond het een buitengewone voorstelling, gegeven door de Claudius van weleer, die weinig moeite hoefde te doen voor een goede verstandhouding met zijn troepen. De keizer zou het wel redden. Aulus maakte zich meer zorgen om het feit dat de familienaam van de Plautii bezoedeld was geraakt doordat zijn neef in ongenade was gevallen. Hij wist ook dat de tijd de smet zou uitwissen, maar de nasleep van de affaire bracht hem er toe nu minder tijd door te brengen in de senaat en meer bezig te zijn met zijn memoires. Julius Caesar had zijn reputatie als schrijver gevestigd met zijn Commentaar op de Gallische oorlogen . Waarom kon hij niet hetzelfde doen voor Brittannia?

Het schrijven ging hem in het begin moeilijk af. Hij zat uren in zijn bibliotheek tussen de rijen boekrollen, met een verweerd oorlogsdagboek naast zich op de grote werktafel die bezaaid lag met kaarten en lege rollen papyrus. Toch was slechts een vierde deel van een rol beschreven. Hij staarde naar de inktpot en zei tegen zichzelf dat hij alleen maar zwarte vloeistof op het papyrus hoefde aan te brengen – wat in ieder geval eenvoudiger was dan een zware strijd in Brittannia te voeren en de overwinning te behalen. Maar elk hoofdstuk was een apart probleemkind dat negen maanden leek nodig te hebben om geboren te worden. Hij vond zijn bibliotheek bedompt en benauwd, en elke zin die hij schreef, schrapte hij weer omdat hij er niet mee door kon.

Een schitterende gouden dag in de herfst, stralend, warm en mooi, was de aanzet tot de oplossing. Aulus zette een tafel en een stoel in de achtertuin en bracht zijn schrijfmateriaal naar buiten. Terwijl hij naar zijn ceders en cipressen staarde, zoog hij zijn longen vol frisse lucht, ging zitten en greep naar zijn ganzenveer. Weldra zat hij midden in de Britse veldtocht en schreef hij met gemak en plezier.

Nog voordat de middag voorbij was, had hij een heel hoofdstuk geschreven. Pomponia las het tijdens het avondeten en vond dat het goed liep. De volgende dag probeerde hij dezelfde werkwijze buiten weer uit en de stroom van regels bleef vloeien. ‘Ik weet dat dit belachelijk klinkt,’ zei hij tegen Pomponia, ‘maar ik veroverde Brittannia in de buitenlucht, dus ik denk dat ik er ook het beste buiten over schrijven kan.’

Hij werd wel eens afgeleid in zijn buitenkamer. Af en toe ging een insect ervandoor voor zijn pen, en de zon zond verblindende lichtflitsen over zijn papier. Eenmaal liet een overvliegende vogel als een wat voorbarige kritiek iets op zijn rol vallen. Maar toen hij op een morgen door een plotselinge bui naar binnen werd verdreven, leek de benauwdheid terug te keren, werd hij gestoord door huishoudelijke geluiden en kwam het werk weer tot stilstand.

‘Al goed. Ik moet er toch mee stoppen.’ Hij wierp zijn ganzenveer neer. ‘Claudius wil dat ik met hem naar Ostia ga.’

‘Hoe lang blijf je weg?’ vroeg Pomponia.

‘Ongeveer een week. Hij wil me de nieuwe haven laten zien.’

Net lang genoeg, dacht ze.

Zodra hij naar Ostia was vertrokken, liet ze de Syrische timmerman komen die een paar mooi bewerkte kasten in hun keuken had gemaakt. Ze vroeg hem of hij een overdekte veranda kon maken die uitkeek over de tuin, waar haar man beschut zat tegen zon en regen en toch in de buitenlucht kon schrijven.

De gerimpelde kleine Syriër, die Hermes heette, keek rond aan de achterkant van het huis. Tenslotte zei hij: ‘Ik wil het graag doen, mevrouw. Maar mag ik een suggestie doen?’

‘Ja?’

‘Ik ben bang dat een veranda, van welke afmetingen dan ook, uw huis zou ontsieren. Maar als u alleen wat beschutting wilt voor uw echtgenoot, waarom dan niet een linnen scherm? Ik zou een vloer kunnen maken van vergruizelde steen en gips; zeg: hier’ – wees hij aan – ‘daar dragende touwen aanbrengen en wanneer uw man niet aan het werk is, kan het scherm opgerold worden, zodat de prachtige tuin intact blijft.’

Pomponia straalde. ‘Een goed plan, Hermes. Heel goed zelfs. Wat gaat het kosten?’

De pientere Syriër wreef over zijn kin. ‘O… ik schat niet meer dan, zeg, zeven- of achtduizend sestertiën.’

Pomponia zei niets, en er heerste enige tijd een pijnlijke stilte. Dat was haar methode van onderhandelen. Geen tegenbod. Geen teken dat de som te hoog was. Alleen een adellijke stilte, totdat de verkoper zich zorgen begon te maken dat de koop niet door zou gaan en een lagere prijs maakte.

‘Ja, mevrouw. Het zal zo’n achtduizend sestertiën worden – als we het doek nemen van de leverancier die gewoonlijk ook aan de Palatinus levert. Ik ken echter een handelaar op de Aventinus, die zijn spullen importeert uit Cilicië en een lagere prijs rekent. Als we zijn linnen gebruiken, kan ik het doen voor, zeg, zesduizend.’

‘Is de kwaliteit even goed?’ ‘Eerlijk gezegd is die beter: dikker, weerbestendig.’ ‘Goed dan. En gebruik het doek uit Cilicië.’ Drie dagen later, toen de cementen vloer genoeg gehard was, verscheen Hermes met een roodharige, gebaarde man die een hoofd groter was dan hijzelf.

‘Dit is Aquila, edele Pomponia, de man die handelt in Cilicisch doek.’

‘Vrede zij met u,’ groette Aquila.

‘Ja, deze Aquila is een vreemde vogel,’ grapte Hermes. [1] ‘Hij is een jood, en u weet dat wij, Syriërs, niet zo goed overweg kunnen met de joden. Maar deze zou ik mijn eigen dochter toevertrouwen.’

Aquila liet een korte, toegeeflijke glimlach zien, en ging toen naar buiten om vier grote rollen doek af te laden van de ezels die ongeduldig voor het huis stonden te balken. Hij legde het materiaal uit op de grond en begon te meten. Het was rijk mohair dat Pomponia had besteld, in diep karmozijnrood.

‘Mijn werk is klaar, edele dame,’ zei Hermes. ‘Ik kom morgen terug om te zien of deze jood mijn werk niet heeft verpest.’ Hij sloeg Aquila op de schouders en verdween.

Gedurende de rest van de morgen vond Pomponia steeds weer redenen om de tuin in te gaan en te zien hoe haar plan uiteindelijk vorm kreeg. Aquila was een vaardig vakman, die het materiaal aan elkaar naaide zonder dat het bobbelde of kreukelde. Opgewekt toonde hij haar verschillende steken die ze nog nooit eerder had gezien, en ze nodigde de tentenmaker graag uit samen met haar te lunchen.

Hij was slank, waarschijnlijk begin veertig, met een goedgeknipte, roodbruine baard langs de lijnen van zijn kaak. Een donkere gelaatskleur benadrukte de licht Semitische trekken van zijn gezicht. Met een typisch Romeins vooroordeel was Pomponia eerst een beetje teruggeschrokken toen Aquila als jood aan haar werd voorgesteld. Joden werden beschouwd als uitgekookte, samenkliekende handelaren, met een absurd geloof in een onzichtbare god die beelden en varkensvlees verafschuwde en nooit tevreden was over de wereld waarvan gezegd werd dat hij haar geschapen had.

Pomponia vroeg naar Aquila’s achtergrond – hij kwam uit Pontus in Klein-Azië – en naar zijn gezin – hij was getrouwd met een vrouw die Priscilla heette en ze hadden geen kinderen. Tenslotte waagde ze het ook te vragen naar zijn ‘jood-zijn’, zoals ze het zei, meer openhartig dan tactvol. Maar Aquila leek blij te zijn met de vragen en gaf een levendige uitleg van het jodendom, waarbij hij nadruk legde op de grote tegenstelling tussen de verheven, enige God van de joden en de ‘vele immorele goden waarvan uw Grieks-Romeinse mythen wemelen’, zoals hij het rechtuit formuleerde. Pomponia had zich beledigd kunnen voelen, maar ze had in haar jeugd het geloof in de Olympische goden al vaarwel gezegd.

Toen zei Aquila iets wat haar voor een raadsel stelde, want het leek verder te gaan dan het jodendom. Hij had het over een recente, bijzondere openbaring van de joodse godheid in de vorm van een onschuldig veroordeelde die in Jeruzalem gekruisigd was. Maar ze begreep er maar weinig van.

Aquila ging weer met het doek aan het werk en aan het eind van de middag was het scherm klaar. Trots op zijn vakmanschap, liet hij Pomponia zien hoe het zeildoek neergelaten en opgetrokken kon worden. Toen maakte hij een eerbiedige buiging en ging weg.

Toen Aulus thuiskwam, nog stoffig van de reis, duwde Pomponia hem vrolijk de tuin in en liet het scherm boven zijn nieuwe buitenkamer zakken. Even krabde hij zich op het hoofd toen hij de verrassing zag die Pomponia voor hem bedacht had, maar toen begon hij te stralen. Hij greep de stola die van haar hoofd en schouders waaide, trok haar in zijn armen en kuste haar.

De onheilspellende oproep van de Palatinus kwam precies op het moment dat Flavius Sabinus hem verwachtte: toen Narcissus eindelijk het onderzoek naar Silius’ samenzwering had voltooid. Het bondige briefje suggereerde dat Claudius zelf hem wilde spreken. Treurig voorzag hij al wat de eerste zin van de keizer zou zijn: ‘Ik persoonlijk heb u deze penning omgehangen, senator. Hoe komt het dat zij is gevonden bij het huis van de overspelige verraders?’

Sabinus probeerde niet angstig te kijken toen hij het paleis binnentrad. Gelukkig kon niemand zijn bonzende hart zien. In zijn wildste fantasieën had hij nog niet kunnen dromen dat zijn onderhoud met Claudius niets te maken zou hebben met de verloren hanger, noch dat hij een uur later het paleis opgetogen zou verlaten en zich naar Aulus Plautius zou haasten om het nieuws met hem te delen. Sabinus vond zijn vroegere bevelhebber schrijvend in zijn buitenkamer, en voordat Aulus hem zelfs maar kon begroeten, sprak hij: ‘Claudius heeft me benoemd tot provinciaal gouverneur! In Moesia!’

‘Goed gedaan, Sabinus!’ straalde Aulus. ‘Gefeliciteerd! O, ik geef toe, het komt niet helemaal als een verrassing: de Palatinus heeft naar je geïnformeerd. En wat kon ik anders zeggen dan dat je door de ervaring die je hebt opgedaan in Brittannia, een zeer geschikte kandidaat was voor het werk langs de Danube.’

‘Ik ben bang dat Moesia in het geheel niet zal lijken op de uitdaging die Brittannia voor ons vormde.’

‘Onzin. Op een dag zullen die Daciërs de Danube oversteken en een verschrikkelijke strijd met Rome beginnen, dus kijk uit voor hen. Maar zeg eens, hoe gaat het de laatste tijd eigenlijk met je broer Vespasianus?’

‘Hij probeert een tijdje het burgerleven uit. Narcissus bereidt hem voor op een publieke carrière.’

Sabinus kreeg een kleur. ‘Ik vroeg me af… eh… ik zal al gauw naar Moesia vertrekken. Mag ik daarom… eh… van Plautia afscheid nemen? En van Pomponia ook, natuurlijk,’ voegde hij er haastig aan toe.

Er speelde een glimlach rond Aulus’ mondhoeken, terwijl hij probeerde te raden wat de reden was voor Sabinus’ onzekere gedrag. ‘Natuurlijk, gouverneur!’ Hij grinnikte. ‘Pomponia is niet thuis, maar Plautia wel, geloof ik. Ik zal haar zeggen dat ze naar het peristilium moet komen.’

Sabinus slenterde naar de lichte binnenplaats en probeerde gewoon te doen. Een paar keer wrong hij zenuwachtig in zijn handen, terwijl hij repeteerde wat hij zou zeggen tegen het meisje dat hij nauwelijks kende. Het speet hem dat hij tijdens hun enkele ontmoetingen blijkbaar zo weinig indruk had gemaakt op Plautia, en het leeftijdsverschil tussen hen beiden speet hem nog meer.

‘O, daar bent u, senator.’ Sabinus genoot van het zangerige geluid van Plautia’s stem.

‘Plautia!’ begroette hij haar met een lach. ‘Ik wil je groeten voordat ik naar Moesia vertrek.’

‘Moesia?’

‘Ja… onze provincie ten noorden van Griekenland.’

‘Flavius Sabinus, ik weet heus wel waar Moesia ligt,’ zei ze enigszins geërgerd. ‘Maar waarom gaat u zo ver weg?’

‘De keizer heeft me zojuist benoemd tot gouverneur van Moesia.’

‘Werkelijk? Gefeliciteerd, gouverneur!’ Haar gezicht straalde. ‘Hoe lang zult u daar blijven?’

‘Dat hangt ervan af. Als ik een slecht bestuurder ben, zal Claudius ervoor zorgen dat ik gauw genoeg terug ben in Rome.’

‘Wat betekent dat u er jarenlang zult blijven.’

Hij lachte, terwijl hij zocht naar een passend antwoord, maar hij vond er geen. Zijn tong zat vastgeplakt, en de held van de Britse veldtocht werd een haast onnozel glimlachende puber vanwege het buitengewoon mooie meisje dat voor hem stond. Hij wilde hier en nu zijn gevoelens voor haar onder woorden brengen, maar dat zou stom zijn, realiseerde hij zich. Zijn gedrag maakte er waarschijnlijk al geen geheim van. Hij had ook zijn trots en vreesde de gedachte dat Plautia uiteindelijk misschien helemaal geen belangstelling voor hem had. Waarom zou ze eigenlijk?

‘Ik had niet gedacht dat ik Rome zo spoedig zou verlaten, kleine Plautia,’ zei hij tenslotte. ‘En het spijt me… want ik zal je missen.’

Ze keek hem met verbaasde ogen aan en zei niets.

Zijn ogen, die onrustig wegkeken in een vergeefse poging te ontsnappen aan de hare, hielden nu op met hun dans en richtten zich met een nieuwe intensiteit op haar. ‘Ik zal af en toe naar Rome komen,’ zei hij. ‘Is het goed als ik je tijdens een van die gelegenheden kom opzoeken?’

‘Maar… natuurlijk, gouverneur.’

‘Zou je me Sabinus willen noemen?’

‘Als je dat wilt… Sabinus.’ Haar wangen kleurden.

Hij bestudeerde haar gezicht om het in zijn geheugen te prenten. Ja, dacht hij, nog een paar jaar waarin de natuur de laatste hand legde aan dit schepsel en ze zou spectaculair zijn. Toen boog hij zich voorover en kuste haar op haar voorhoofd. ‘Tot ziens, mooie Plautia,’ zei hij. ‘De volgende keer dat ik je zie… gedraag ik me waarschijnlijk niet zo broederlijk.’

Plautia bloosde en keek hem aan met een nieuwsgierige blik in haar blauwe ogen. ‘ Vale , Sabinus,’ zei ze met een lach. ‘Dat de goden je mogen beschermen.’

Net toen hij weg wilde gaan, riep Aulus hem terug in de bibliotheek en sloot de deur. ‘Ik heb je dit al wekenlang willen geven, Sabinus, maar ik vergat het steeds. Hier, houd je hand op.’ Aulus nam het deksel van een kleine doos en legde die in Sabinus’ hand.

‘Uw medaille, gouverneur,’ zei Aulus met een ironisch lachje.

‘Hoe komt…’

‘Ik vond het op de dag waarop ik samen met Claudius Silius’ woning doorzocht. Niemand anders heeft het gezien – de goden zij dank!’

Sabinus kreeg een hoogrode kleur en probeerde stamelend een uitleg te geven, maar Aulus viel hem in de rede. ‘Maak je niet druk. Quintus heeft me verteld over dat, eh, feest. Niet alles, dat weet ik wel!’ grinnikte hij. ‘Heb je eigenlijk nog hoofdpijn gehad door die klap die je in de Castra hebt opgelopen, of niet?’

‘Nee, maar ik wilde u net vragen of het uw stem was die tegen Claudius zei dat ik de “vallende ziekte” had.’

Aulus liet een brede grijns zien. ‘Ja – epilepsia – ik geef het toe. Weet je, toen Quintus eenmaal berecht werd, kon ik hem op geen enkele manier meer in bescherming nemen. Maar toen ik jou daar ook zag staan, wist ik dat je zou proberen de nobele gek te spelen, dus stuurde ik een paar van mijn mannen naar je toe om het je uit je hoofd te praten. Het speet hun dat ze het wat overdreven, en ze zijn bij je gebleven totdat je bijna bijkwam. Maar ik zag niet in waarom ook jij je carrière zou ruïneren. Claudius wist niet eens dat jij het was: hij is bijziend.’

‘Bedankt, Aulus! Ik sprak Quintus onlangs nog, en hij is niet eens haatdragend. Die schurk beweert zelfs dat hij zijn tijd nu beter kan gebruiken, om voor de sestertiën te zorgen. Quintus zal hier toch wel weer bovenop komen, denkt u niet?’

‘Ooit wel, daar ben ik zeker van. Maar denk je dat jullie twee ooit volwassen zullen worden?’

‘Waarschijnlijk wel.’ Sabinus lachte schaapachtig. ‘Laten we hopen dat de Oost een rijpende ervaring zal zijn.’

7

Moest Claudius eigenlijk wel weer gaan trouwen?

Narcissus huiverde intuïtief bij het vooruitzicht. De keizer was bijna zestig jaar, dus waarom zou hij als een jonge hengst lopen mopperen over ‘de vloek van het celibaat’? En toch zwierf hij hier alleen door het paleis, hongerend naar het gezelschap van een echtgenote, in beslag genomen door een haast pervers verlangen om vertroeteld te worden – of zelfs overheerst – door een vrouw.

‘G-geef mij maar een goede echtelijke ruzie in plaats van deze eentonigheid, Narcissus,’ klaagde hij. ‘Ik zou nu zelfs het geschreeuw, de dreigementen en tranen van Messalina voor lief ne-men. Ik… ik mis eigenlijk haar scherpe tong. Echt waar! En ’s nachts mis ik de rest van haar, de goden zijn mijn getuigen!’

‘Maar princeps, zijn Calpurnia en Cleopatra niet naar uw zin?’

‘Zij zijn mak. Ze zijn geen uitdaging voor me. Ze móeten wel presteren. Maar ik hunker naar een gelijke in status. Een vriendin. Een makker. Een alter ego . In één woord: een vrouw.’

‘Maar sire, en uw eed dan aan de mannen van de pretoriaanse garde?’

Claudius’ glimlach verdween slechts voor even. ‘Die kerels zijn wellustig genoeg om me te begrijpen. En om me te vergeven.’

‘Maar, Caesar –’ ‘Laten we dus een paar feesten houden in het paleis, Narcissus. Jij, Pallas en Callistus, moeten een lijst opstellen met kandidaten. Ik bedoel natuurlijk: gasten! Heh-heh-heh.’

Narcissus durfde geen verdere bezwaren aan te dragen, hoewel hij terugschrok voor Claudius’ oplossing. Vrouwen waren nu juist de vloek van zijn leven geweest, en de drie mislukkingen zouden genoeg voor hem moeten zijn. Het Romeinse regeringsapparaat was eindelijk weer stabiel, dankzij zijn eigen inspanning, maar een andere keizerin kon alles weer op zijn kop zetten. Vervloekt zij Claudius’ onbeheerstheid!

Goed, hij zou proberen het beste ervan te maken. Hij zou over-leg plegen met de andere secretarissen en ze zouden het allemaal eens worden over een of andere onschuldige schoonheid, haar in Claudius’ armen duwen, de ceremoniën doorlopen en vervolgens die oude stier zich tevreden laten stellen met een volgzaam kalf dat ze goed aan banden zouden leggen. Ja, besloot hij, dat moest de oplossing zijn.

De volgende dagen dacht Narcissus na over de vraag welke kandidaten hij zijn collega’s zou voorstellen. Het mooiste meisje in Rome was volgens hem Aulus Plautius’ dochter, die met haar zeventien jaar meer dan huwbaar was. Ze kwam ook uit een perfecte, pro-Claudiaanse familie. Maar toen hij probeerde zich voor te stellen dat de rimpelige, oude Claudius de jonge, mooie Plautia in zijn armen nam, liet hij de gedachte varen. De te verwachten reactie van Aulus op dit verwerpelijke vooruitzicht deed hem huiveren.

Hij dacht verder. Steeds weer bleef hij stilstaan bij de naam van Paetina. Claudius’ tweede vrouw had wel iets van een ‘volgzaam kalf’ en was niet erg geïnteresseerd in politiek. Ja, Paetina! Hij moest ervoor zorgen dat zijn collega’s haar accepteerden als hun gezamenlijke kandidate, en vervolgens Claudius’ voorbije liefde opnieuw laten ontbranden. Hij haastte zich naar Pallas en Callistus om het plan met hen te bespreken.

Naar de duivel met hun hebzuchtige ambities! Ze hadden hun eigen kandidaten, hoorde Narcissus geschokt, want degene die de vrouw van Claudius’ keuze voordroeg, zou een enorme invloed hebben bij de toekomstige keizerin – en daarom bij de keizer. Claudius moedigde ondertussen snaaks de competitie aan en genoot van zijn spelletje alsof hij het beschouwde als compensatie voor de huiselijke ramp die hem getroffen had. Geheel naar willekeur voelde Claudius eerst veel voor het ene meisje, dan weer voor een ander, afhankelijk van de stemming waarin hij verkeerde. Uiteindelijk riep hij zijn drie secretarissen in beraad bijeen en liet hen zelfs, alsof hij een rechter was die in een rechtszaak moest beslissen, een pleidooi voeren voor hun kandidaten.

‘Narcissus, jij eerst,’ grinnikte Claudius. ‘Zoals gewoonlijk.’

‘Zoals u weet, princeps,’ begon hij, enigszins in de verdediging, ‘heb ik bij u erop aangedrongen dat u zou trouwen met de lieftallige Aelia Paetina, uw tweede vrouw, van wie u scheidde wegens –’

‘Gebruikte handelswaar,’ merkte Pallas minachtend op.

‘Stilte, Pallas! Bovendien: u hebt van haar gehouden, Caesar. En het belangrijkste: u bent aan haar gewend. U zult niet voor onaangename verrassingen komen te staan.’

Callistus, een dikke, loensende Aziaat, viel hem in de rede. ‘Waarom is Caesar eigenlijk van haar gescheiden als ze zo’n juweeltje is?’

‘Weet u het nog, Caesar? Het was alleen maar “vanwege triviaal gedrag.”’

‘Ha!’ kakelde Claudius. ‘De ware reden was dat ik destijds smoorverliefd was op Messalina.’

‘Dus,’ vatte Narcissus samen, ‘het is slechts een zaak van de vrouw die uw echtgenote was welkom terug te heten. Wat is er nu gemakkelijker?’

‘Nee!’ wierp Callistus tegen met zijn krassend, snijdend stemgeluid. ‘Dat zie je verkeerd, Narcissus. Jouw Paetina zou een verwaand nest worden. Ik hoor haar nu al: “Ik ben de enige vrouw die ooit twee keer met een keizer is getrouwd.” Nee, Lollia Paulina, de vrouw die ik voorgesteld heb, zou een prachtige keizerin zijn, Caesar. Ze is nog tamelijk jong en heeft de gewenste, adellijke afkomst. En natuurlijk’ – hij lachte – ‘is ze ook erg rijk.’

‘Sinds wanneer heeft Caesar geld nodig?’ vroeg Pallas, met opgetrokken wenkbrauwen.

‘Ik bedoel: ze zou niet zoals Messalina de keizerlijke schatten achteroverdrukken. Ik heb Lollia bij een gewoon etentje zelfs juwelen ter waarde van veertig miljoen sestertiën zien dragen.’

‘Die had ze allemaal nodig om haar rimpels te verhullen,’ gniffelde Pallas. ‘Echt waar, Caesar, Lollia is ouder dan onze waardige collega suggereert. Wordt het niet tijd dat we gaan praten over een serieuze kandidate?’ ‘Denk je echt dat ik met de jonge Agrippina moet trouwen, Pallas?’ vroeg Claudius met zichtbare belangstelling.

‘Met wie anders, princeps? Het bloed van de Caesars stroomt al door haar aderen. In haar verenigen zich het geslacht van Julius en dat van Claudius.’

Narcissus verhief zijn stem. ‘Maar ze is Caesars –’

‘Ze is nog jong en erg mooi,’ ging Pallas verder.

‘Maar ze is uw nícht, Caesar!’ viel Narcissus hem in de rede. ‘Haar vader Germanicus was uw eigen broer!’

‘Moet je Caesar nu echt vertellen wie zijn eigen familieleden zijn?’ snoof Pallas. ‘Natuurlijk is Agrippina familie van…’

‘Familie? Kom op, ze is –’

‘Bespaar ons de informatie die we al weten, Narcissus,’ verzuchtte Pallas.

‘Maar het is toch duidelijk waarom een dergelijk huwelijk niet mogelijk is! Beschaafde Romeinen hebben een woord voor verbintenissen tussen oom en nicht – of broer en zus. We noemen het incest! Een vreselijke term. En het is ook nog uitgesproken illegaal.’

‘Slechts een detail,’ zei Pallas en wuifde het bezwaar weg.

‘Maar het gaat tegen onze gebruiken in.’

‘Gebruiken kunnen veranderd worden,’ zei hij kortaf. ‘Maar om verder te gaan, Caesar: Agrippina heeft dus blauw bloed. Ze was de zuster van een keizer – uw voorganger Caligula – en ze is vruchtbaar gebleken: een zoon die goed gezelschap voor Britannicus zou zijn. En daar haar man gestorven is, is ze vrij om weer te trouwen. Wat ik wil zeggen is dit: haar stamboom alleen al maakt haar tot een zeer machtige vrouw. Het zou niet goed zijn wanneer ze met iemand anders zou trouwen en de luister van de Caesars op een andere familie zou overdragen.’

Claudius werd zichtbaar geraakt door dat argument. Hoewel de andere twee hun kandidaten bleven ophemelen, hield Claudius zijn ogen gericht op Pallas, terwijl hij nadacht over diens opmerkingen die hem van zijn stuk hadden gebracht. Tenslotte stond hij op en zei: ‘Bedankt, heren. Ik wilde dat ik met alle drie de vrouwen kon trouwen om u een plezier te doen.’ Hij grinnikte. ‘Maar ik denk dat bigamie erger is dan incest. Op dit moment weet ik nog niet wanneer ik mijn keuze zal maken. Misschien laat ik mijn hart wel beslissen.’

Aulus Plautius had alle reden om tevreden te zijn over zijn eigen huwelijk. Pomponia Graecina was de volledige naam van de serene en bevallige vrouw met wie hij een heel aantal jaren geleden getrouwd was, en ze was een goede echtgenote. Hun levenspatronen hadden zich gemakkelijk aan elkaar aangepast en ze had-den weinig ruzie. In een tijd waarin een aantal illustere vrouwen de jaren niet telde aan de hand van de namen van de consuls maar van die van hun opeenvolgende echtgenoten, beschouwde Aulus zijn huwelijk als een positieve uitzondering op de regel.

Pomponia had echter één opmerkelijke gril. Een zeer goede vriendin van haar was door Messalina, die jaloers was geworden op haar schoonheid, tot zelfmoord gedwongen. Het feit dat Pomponia niet in staat was geweest haar vriendin te helpen, had, sa-men met de afwezigheid van Aulus die in Brittannia was, haar destijds bijna tot wanhoop gedreven. De doktoren hadden de melancholie niet helemaal kunnen verhelpen, en Aulus werd verteld dat ze een mentale verwonding had opgelopen, een trauma , zoals de Griekse artsen het noemden.

De laatste tijd echter leek Pomponia haar strijd tegen de depressie te winnen, hoewel ze nog steeds rouwkleren droeg op verjaardagen en religieuze feesten. Aulus vond een dergelijke toewijding aan de herinnering van haar vriendin overdreven en onnatuurlijk – het was nu zes jaar geleden – maar hij zorgde er wel voor niets te zeggen waardoor de wond weer kon opengaan.

Zijn vrouw was, zo wist hij, zeer gevoelig. In de tijd dat ze elkaar nog niet zo lang kenden, was één vloek of onvoorzichtig woord genoeg om haar ‘te laten kleuren als het vuur van Vulcanus’, zoals hij zijn vrienden vertelde. Maar nergens werd Pomponia’s gevoeligheid zo duidelijk zichtbaar als in haar interesse voor mystieke, mysterieuze en godsdienstige zaken. ‘Als het over geesten gaat, is mijn vrouw zo nieuwsgierig als een vrouw kan zijn en zo goedgelovig als een kind,’ beweerde Aulus.

‘Niet waar,’ wierp ze dan tegen. ‘Ik wil voor mijzelf alleen maar een antwoord op de volgende vraag: als Jupiter, Apollo en de andere Olympische goden niet bestaan, bestaat er dan wel een andere god? Zíjn er eigenlijk wel goden, of niet? Zijn er veel? Of is er maar een?’

Je mag dergelijke vragen gerust stellen, vond Aulus, maar om er vervolgens mee te gaan zitten liefhebberen in het joodse geloof, stuitte hem tegen de borst. En toch had zijn Pomponia werkelijk die roodbebaarde jood, Aquila, weer bij hen thuis uitgenodigd; niet om het linnen scherm na te kijken, maar – het was niet te geloven – om over religie te praten! Hij waardeerde ’s mans talenten met naald, draad en doek, en het schrijven van zijn memoires in zijn tuinkamer ging hem zeker veel beter af, nu het weer lente was geworden. Als die kerel zijn tong maar net zo kon beheersen als zijn vingers! Als hij erin slaagde van Pomponia een joodse proseliet te maken, zouden de Plautii in opspraak komen. Pomponia had tegen hem gezegd dat hij zich geen zorgen hoefde te maken – ze zou zich niet bekeren – maar toch knaagde de gedachte aan hem.

Op een dag keerde Aulus terug naar de Esquilinus. ‘Nu, carissima ,’ zei hij tegen zijn vrouw, terwijl hij nauwelijks een tevreden glimlach kon verhullen ‘je zult je vriend Aquila niet meer zien…’

‘O? Waarom niet?’

‘Je hebt toch wel gehoord van de relletjes die gisternacht hebben plaatsgevonden in de Joodse wijk aan de overkant van de Tiber?’

‘Ja…’

‘Dat was een religieuze ruzie tussen twee verschillende joodse groeperingen. Het schijnt dat je vrienden het zelfs niet eens kunnen worden over hun eigen geloof.’ Hij glimlachte.

Pomponia dacht na. ‘Hoe was Aquila erbij betrokken?’

‘Hij was de leider van een van de partijen. Claudius heeft de zaak onderzocht om te kijken wat de aanleiding was, en het schijnt dat de hoofdschuldige een jood genaamd Chrestus was.’

Pomponia leek te schrikken bij het horen van die naam, maar ze zei niets.

‘Goed,’ sprak Aulus weer. ‘Aquila verdedigde deze Chrestus en dat moet de aanzet tot de rellen zijn geweest. Bijna heel wijk XIV raakte betrokken in dat fanatieke oproer. In ieder geval is Claudius nu bezig een bevelschrift uit te vaardigen om Aquila en de andere joodse leiders uit Italië te verbannen. En kijk niet zo boos, Pomponia. Het had veel erger met hen kunnen aflopen. Eerst was Claudius zo woedend dat hij alle joden uit Rome wilde verbannen.’

‘Waardoor veranderde hij van gedachten?’

‘Dat zou vanwege hun aantal immers onmogelijk zijn? Dus zullen alleen de joodse leiders verbannen worden. De rest kan hier blijven, zolang ze niet samenkomen in groepen van meer dan twintig personen.’

‘Maar hoe zit het dan met hun synagogen? Hun erediensten?’

‘Die zijn niet meer toegestaan. Voorlopig tenminste niet.’

‘O.’ Pomponia probeerde ongeïnteresseerd te kijken en zei niets meer.

Maar zodra Aulus terugkeerde naar zijn memoires, zond ze haar persoonlijke bode naar de Aventinus om te proberen in contact te komen met Aquila. Een uur later kwam hij terug; hij had de boodschap niet kunnen overbrengen. ‘Hij en zijn vrouw Priscilla hebben Rome verlaten,’ vertelde de bediende. ‘Ze varen naar Griekenland. Buren vertelden dat ze zich waarschijnlijk in Korinte zullen vestigen zolang Claudius’ ban van kracht is. Ze hebben daar vrienden.’

De volgende dag werd Aulus op de Palatinus ontboden. Claudius had een speciale vergadering bijeengeroepen om te praten over vreemde godsdiensten in Rome en wat daaraan gedaan moest worden. Hij was woedend dat het hun goed ging terwijl de Romeinse staatsgodsdienst wegkwijnde en de vele tempels in de stad bijna leeg waren.

Aulus vreesde dat Claudius op de een of andere manier gehoord had van de belangstelling die zijn vrouw had voor het jodendom, maar dat was niet het geval. Aulus was geroepen omdat de keizer had besloten dat de verordening waarmee hij de joodse leiders verbande, ook gold voor Druïden, en Aulus, met zijn ervaring in Brittannia, was de hoogste autoriteit wat Druïden betrof.

De vergadering duurde bijna de hele morgen en leverde uiteindelijk een document op dat begon met drie lijsten:

VOLLEDIG VERBOD

Druïden

Astrologen

Magiërs

Tovenaars

Schadelijke religies

BEPERKINGEN

Jodendom

Neo-Pythagoranen

Cybele

Mithraïsme

ONDERSTEUNING / REHABILITATIE

Romeinse staatsgodsdienst

Publieke moraliteit

In de rest van het document werd besproken hoe dit programma uitgevoerd kon worden.

Claudius bestudeerde de aanbevelingen en knikte. Toen wendde hij zich tot Narcissus en vroeg: ‘H-heb je nog meer informatie gekregen over die Chrestus die de rel in Trans-Tiber ontketende? Heb je hem al gevangen?’

De geurige wangen van Narcissus kleurden, terwijl hij langzaam zijn keel schraapte en zei: ‘Het schijnt dat onze eerste informatie daarover enigszins… onjuist was, princeps. Hoewel de rel plaatsvond vanwege Chrestus, was hijzelf niet de leider ervan. Hij kon hem zelfs onmogelijk aangevoerd hebben.’

‘O?’ fronste Claudius. ‘Waarom niet?’

‘Omdat hij ongeveer zestien jaar geleden gestorven is.’

Even bleef het stil. Tenslotte verbrak Claudius op boze toon de stilte. ‘Leg je eigen onzinnige raadsel dan eens uit, Narcissus. We weten dat deze Chrestus er op de een of andere manier bij betrokken was.’

‘Een van de Joden die we arresteerden, heeft het ons uitgelegd. Chrestus was een profeet in Judea, die de mensen ophitste. Maar onze gouverneur daar, Pontius Pilatus, liet hem in Jeruzalem kruisigen, ongeveer drie jaar voordat je Pilatus terugriep, Vitellius.’

Vitellius, een van de twee besluiteloze vrienden die Claudius in de draagkoets op die afschuwelijke terugreis uit Ostia vergezelden, zat naast Narcissus in de vergadering. Hij knikte ten teken dat hij het zich herinnerde, want in zijn jongere jaren had hij gediend als gouverneur van Syrië onder de regering van Tiberius.

‘Hoe dan ook,’ ging Narcissus verder, ‘er wordt gezegd dat de profeet een paar dagen na zijn kruisiging is opgestaan uit de dood. Men zocht het graf na. Dat was leeg – dus moet iemand zijn lichaam gestolen hebben. En nu gelooft een joodse sekte dat hij een god is of iets dergelijks. Maar de andere joden ontkennen dat. En daar ging de hele rel om.’

Vitellius stond op en vroeg: ‘princeps, staat u mij toe dat ik even naar ons keizerlijk archief ga? Ik wil iets nakijken.’ Claudius knikte, want vanaf de Palatinus lag het archief net aan de overkant van het Forum.

Op het moment dat Vitellius wegging, snelde een jonge vrouw met lichtbruin haar, dat in een waterval van krullen was gekapt, Claudius’ werkkamer binnen en ging op zijn schoot zitten. Terwijl ze de andere mannen die in vergadering bijeen waren, negeerde, wreef ze haar mooie gezichtje tegen zijn wang en kuste die vervolgens. ‘Hallo, oom Claudius,’ kirde ze koket. ‘Komt u lunchen?’

Nu pas keurde ze de andere aanwezigen een blik waardig. ‘Wie zijn deze mensen?’ vroeg ze, terwijl haar heldergroene ogen in Aulus’ richting keken.

‘Zij zijn mijn adviseurs, Agrippina.’ Claudius straalde. ‘Nu kun je beter gaan en ons alleen laten, lief kind. Over een half uur zijn we wel klaar.’

‘Goed, oom,’ zei ze. Ze streelde hem en drukte een lange kus op zijn lippen.

Aulus keek geschokt naar Narcissus, die vermoeid en berustend zijn blik beantwoordde en treurig zijn schouders ophaalde.

Claudius kleurde zichtbaar en kuchte. Agrippina giechelde en ging de kamer uit. ‘Zo’n lieve nicht,’ zei Claudius, en hij keerde terug naar de zaak die ze aan het behandelen waren.

De keizer vroeg Narcissus nu naar verdere informatie over het bizarre Chrestusverhaal. Die vertelde wat hij wist, wat weliswaar zeer weinig was, hoewel hij nog een belangrijk detail toevoegde: het graf was onder bevel van Pilatus officieel verzegeld, maar het zegel was later verbroken.

Al gauw kwam Vitellius terug met een stapeltje perkamenten bladeren. ‘Hier heb ik het,’ glimlachte hij. ‘Een uittreksel van Pilatus’ acta uit 786 A . U . C .’ [2] Hij gaf de kopie aan Claudius, die hardop voorlas:

IESVS NAZARENVS , 36 jaar oud Leraar uit Galilea, “profeet”, en pseudo-Messias of “Christus”. Zaak is verwezen naar de rechtspraak van de viervorst Herodus Antipas, die afstand deed van zijn gezag en de verdachte terugstuurde voor een Romeinse rechtszitting. Door het Hoge Sanhedrin veroordeeld wegens blasfemie, waarop de doodstraf staat, welke uitspraak bekrachtigd is door de prefect. Ook veroordeeld wegens verondersteld verraad door te beweren “Koning van de joden” te zijn. De aanklager: Jozef Kaiafas, hogepriester, en het Hoge Sanhedrin. Berecht, veroordeeld, gekruisigd en gestorven op 3 april, A . U . C . 786, in Jeruzalem.

Toen de keizer klaar was met voorlezen, gaf Vitellius het voor de hand liggende commentaar: ‘Dus u ziet, heren, dat de naam van de profeet niet Chrestus was, maar Christus.’

‘Hmmm,’ dacht Claudius na. ‘Ik vraag me af waarom Pilatus geen melding maakt van de consternatie na de kruisiging. En ga me niet vertellen dat hij incompetent was, Vitellius. Dat ben ik niet met je eens.’

‘Zullen we Pilatus laten halen en het hem vragen, princeps?’ waagde Pallas. ‘Hij woont in Antium, is het niet?’

‘Heren!’ onderbrak Aulus hen. ‘Wat wilt u hiermee zeggen? Dat een verantwoordelijk Romeins gouverneur in zijn officiële verslagen alle details van elke godsdienstige fanaticus die in Palestina voorkomt, moet vermelden? Elk jaar komt daar weer een nieuwe pseudo-profeet uit de woestijn stappen. Ik had u stapels verslagen over de Druïden in Brittannia kunnen sturen, maar ik had belangrijker dingen aan u te melden.’

Claudius en de anderen grinnikten. ‘Daarom willen we altijd graag iemand uit het leger bij deze zittingen hebben, Aulus. Jij houdt ons op het rechte pad.’ De keizer gniffelde. ‘Nee, we zullen Pilatus’ oude dag niet verstoren. Maar er is iets in deze kwestie Chrestus – of Christus – wat me niet bevalt: de grafschennis… het feit dat het lichaam van de veroordeelde is gestolen. Uit zijn gráf. Dat is ernstig. Respectloos.’

‘Wat stelt u voor eraan te doen, Caesar?’ vroeg Vitellius zich af. ‘Misschien zouden we een edict voor Palestina moeten opstellen, waarin gewaarschuwd wordt voor elke vorm van grafschennis.’ ‘En de straf?’ ‘De doodstraf natuurlijk.’ Aulus vond het voorstel onnodig, zo niet een weinig belachelijk, maar aangezien hij de zaak niet belangrijk genoeg achtte, vond hij het ook niet nodig bezwaar te maken toen de anderen instemmend knikten. Weldra had de vergadering de volgende verordening opgesteld, met alle omhaal van woorden die regeringsfunctionarissen eigen was:

VERORDENING VAN CAESAR : Graag zie ik dat graven en graftomben in eeuwigheid met rust worden gelaten met het oog op hen die ze hebben gemaakt voor de nagedachtenis van hun voorouders, of kinderen of de leden van hun huis. Als iemand echter informatie heeft dat een ander een graf vernield heeft of op een of andere manier de lichamen weggenomen heeft, of ze kwaadwillig heeft overgebracht naar een andere plaats om hun kwaad te doen, of het zegel of andere stenen heeft verbroken – moet tegen die persoon op mijn bevel een rechtszaak aangespannen worden. (…) Het is absoluut verboden voor een ieder hun rust te verstoren. In het geval van overtreding verlang ik dat de schuldige tot de dood veroordeeld wordt wegens grafschennis. [3]

‘Ja,’ zei Claudius terwijl hij het nog eens overlas, ‘dit is goed zo. Narcissus, zorg ervoor dat het in steen gegraveerd wordt en op verschillende plaatsen in Palestina te lezen is. In Jeruzalem natuurlijk, en eh – wat was de naam van de profeet ook weer?’

‘Chres- Christus?’ ‘Nee. De volledige naam. De wettige naam…’ ‘O. Iesus Nazarenus – Jezus van Nazareth.’ ‘Ja. Laat ook een kopie sturen naar Nazareth. Waar dat ook liggen mag.’ ‘In Galilea, princeps,’ gaf Vitellius te kennen. ‘Al goed, al goed. In Galilea dus.’

Toen de vergadering beëindigd was, lukte het Aulus Narcissus even apart te nemen en te vragen: ‘Wat heeft die voorstelling van die schaamteloze, brutale meid daarnet nu weer te betekenen?’

Narcissus antwoordde, terwijl hij rondkeek om er zeker van te zijn dat ze niet werden afgeluisterd: ‘Alleen dat zij de vrouw is. En Pallas – die stiekemerd! – heeft het spel gewonnen. Claudius wil met het meisje trouwen.’

Aulus stond als door de bliksem getroffen. ‘Maar… Maar hoe zit het dan met zijn belofte aan de garde dat hij niet opnieuw zou trouwen?’

‘Betekent niets. O, het begon allemaal onschuldig genoeg. De kleine Agrippina eiste haar recht op als nicht haar “oom Claudius” te kussen wanneer ze maar wil. En gekust heeft ze hem! We konden uiteindelijk niets inbrengen tegen een dergelijk liefdevol vertoon van affectie onder familieleden. Wanneer we niet keken, deed ze natuurlijk meer dan alleen kussen. Sinds enkele weken delen ze dezelfde kamers.’

‘Maar… Maar dat is incest! Agrippina is zijn eigen nicht.’

‘Dat weet ik,’ was Narcissus het met hem eens. ‘Maar erger dan dat is dat lieve kleine zoontje dat ze meebrengt uit een vorig huwelijk. Haar Domitius is drie, misschien vier jaar ouder dan Britannicus. Dus kun je je de rivaliteit voorstellen? Zie je voor je hoe het paleis hier weldra weer een strijdperk wordt?’

Aulus knikte met een donker gezicht. ‘We moeten dit stop-pen, Narcissus.’

‘Hoe?’

‘Moet de senaat niet akkoord gaan met een dergelijk huwelijk?’

‘Ja, maar Vitellius dient een aanbeveling in bij de senaat. Morgenochtend al.’

‘Vitellius? Die kruiperige lafaard?’

‘O, Vitellius draait alleen ergens omheen wanneer de politieke wind tegen is. Wanneer de heersende wind mee is, doet die weerhaan precies wat hij moet doen.’

‘Ik ben niet meer in de senaat geweest sinds ik met mijn memoires ben begonnen. Maar ik zal er morgen zeker zijn.’

Vitellius had zich goed voorbereid. Gisteren een vleier, vandaag een redenaar, moest Aulus toegeven. Met gladde tong overtuigde Vitellius de senatoren er gemakkelijk van dat Claudius, met alle zorgen van het rijk, werkelijk een nieuwe echtgenote nodig had, en dat, idealiter, die vrouw ook lid moest zijn van de keizerlijke familie. Terwijl Aulus ongemakkelijk heen en weer schoof op zijn marmeren bank, stonden zijn collega’s nu zelfs op om over Agrippina de loftrompet te steken. Het was ongelooflijk, maar niet één stem had het voor de hand liggende bezwaar tegen een dergelijk huwelijk gemaakt. Goed, dan zou hij het doen.

Staand te midden van het tot stilte gemaande college, liet Aulus iets van irritatie doorklinken in zijn stem. ‘Vergeef me, patres conscripti , dat ik een gevoelige kwestie wil aanroeren, maar iemand moet het doen. Als Claudius Caesar met zijn eigen nicht trouwt, waarom zou dat niet uitgelegd worden als wat het is? Incest! En als het incest is, moeten de senaat en het Romeinse volk niet door de vingers zien wat oneervol in zichzelf is, ongekend in onze annalen, en wat van de keizer, ja van het Rijk zelf, een voorwerp van spot zou maken in andere landen!’

Aulus bleef enkele ogenblikken lang naar zijn collega’s kijken en ging toen zitten. De zaal hulde zich in stilte, maar vervolgens klonk er zenuwachtig gefluister. Aulus keek om zich heen en zag meer hoofden knikken dan schudden.

‘U hebt gelijk, senator.’ Vitellius stond op om te reageren. ‘Een dergelijk huwelijk zou inderdaad nieuw zijn onder de Romeinen. Maar in andere landen is het toegestaan. En hoewel het huwelijk tussen neef en nicht bij ons eeuwenlang onbekend was, komt het nu zelfs hier veelvuldig voor. Gebruiken passen zich aan veranderingen aan. Een huwelijk tussen oom en nicht is niet langer incestueus zodra de senaat dat beslist.’

Pallas had ondertussen een enorme demonstratie georganiseerd voor het paleis, waar werd geschreeuwd: ‘Caesar moet trouwen!’ ‘Claudius en Agrippina!’ ‘ Io connubium! ’ En weldra was de gestalte van de keizer zelf te zien, leunend over de balustrade van het paleis en wuivend naar de menigte onder zich. Kort daarna baande Claudius zich een weg door de hem feliciterende massa op het Forum, richting de senaat, waar hij zich nederig onderwierp ‘aan de wil van het volk’. De senatoren hadden juist het huwelijk tussen oom en nicht gelegaliseerd, met tegenstem van Aulus Plautius en maar bitter weinig anderen.

Claudius’ huwelijk met Agrippina werd gevierd met een groot feest op de Palatinus, waarvoor de hele Romeinse adel was uitgenodigd. De keizer had nooit gelukkiger geleken. Toen hij als bruidegom een toost uitbracht, pruttelde hij: ‘De goden, met inbegrip van de goddelijke Augustus, zijn me een gelukkig huwelijk verschuldigd.’ Vervolgens lachte hij vol aanbidding naar zijn mooie bruid, die jonger leek dan haar 34 jaar, en zei: ‘Laat na drie valse starten deze succesvol zijn!’ Hij sprak het bijna uit als een gebed. De honderden gasten, die genoeg hadden van Claudius’ ongelukkige huwelijken, stonden op van hun ligplaatsen aan het banket en juichten oprecht. Maar Aulus en Pomponia, die wel gehoor hadden moeten geven aan de keizerlijke uitnodiging, bleven aanliggen aan hun tafel. De oplettende bruid zag het. Ze fluisterde tegen Claudius: ‘Is dat niet de man die ons in de senaat incestueus heeft genoemd?’

8

Plautia, die met haar achttien jaar nu bijna volwassen was, had meer en meer de aandacht van de adellijke jongemannen van Rome getrokken. Verschillende geschikte en volhardende huwelijkskandidaten ging ze uit de weg met de listigheid die haar sekse eigen is. Haar vaders jongere collega’s in de regering kwamen voortdurend op bezoek, en het was duidelijk dat ze meer dan politiek in gedachten hadden.

Aulus verdroeg de bezoekers echter vrolijk: Pomponia moest bij dergelijke gelegenheden gastvrouw spelen, en dat verzette haar zinnen. Voor Plautia leidde het echter vaak tot vriendschappen die onschuldig genoeg begonnen, maar vervolgens veel te snel naar haar zin serieus werden, waarop ze ze beëindigde. Ze was over haar meisjesachtige zwakheid heen gegroeid en werd nu niet meer onmiddellijk hartstochtelijk verliefd op elke knappe Romein die ze ontmoette. Maar werd ze nu niet te kieskeurig voor haar eigen bestwil? Of had Flavius Sabinus er iets mee te maken, vroeg ze zich af. Hij was nu niet veel meer dan een prettig hersenspinsel, hoewel er elke vier maanden een brief van hem kwam, die gewoonlijk vol stond met nieuws uit zijn provincie. Eén brief begon met een speelse parodie op de manier waarop keizers hun officiële correspondentie aanvingen:

Titus Flavius Sabinus, nooit pontifex maximus , slechts eenmaal consul, geen enkele keer tot imperator uitgeroepen, gouverneur van Moesia (dat moet hij toegeven!) aan de beeldschone Plautia. Gegroet.

Ik vraag me vaak af wanneer mijn ambtstermijn ten einde zal lopen, zodat ik kan terugkeren naar de enige werkelijk beschaafde stad op aarde – of iets dergelijks zou ik geschreven hebben voordat ik het nieuws over de incest van de keizer hoorde. Is het waar dat het standbeeld van de godin van de kuisheid op zijn trouwdag op het Forum voorover op haar gezicht viel? Of veranderde haar witte marmer in een blos van felrood graniet? We hebben hier in het oosten beide verhalen gehoord, maar de geruchten uit Rome arriveren hier als het water van de Danube: soms in een vloed, maar altijd zeer vervuild.

Ik maak me zorgen om Rome. Het overheerst de wereld, maar verdient het dat ook? Ik ben helemaal geen moralist, kleintje, dus moeten de zaken wel heel ernstig zijn, willen ze mij opschrikken. Toch blijf ik mezelf eraan herinneren dat de Romeinse vrouw niet Agrippa is, maar Plautia, en dat het werkelijke Romeinse leven zich niet op de Palatinus, maar op de Esquilinus afspeelt…

De brief ging verder met gebeurtenissen in Moesia. Het was duidelijk voor Plautia dat Sabinus plezier had in zijn werk als gouverneur van de provincie, maar hij was niet al te zeer onder de indruk van zijn eigen belangrijkheid. ‘Arme Ovidius,’ schreef hij, ‘hij werd vanwege zijn heerlijke (doch pornografische) poëzie verbannen naar dezelfde provincie waarvan ik nu gouverneur ben – wat boekdelen spreekt over het belang van dit gebied!’

Plautia genoot van zijn brieven en glimlachte elke keer wanneer Sabinus hoopte dat ze dat zou doen, maar ze zocht tevergeefs naar ontboezemingen van persoonlijke of intieme aard. En daarom schreef ze gewoonlijk op dezelfde toon terug – behalve één keer toen ze zichzelf toestond hem te vragen wanneer hij van plan was terug te komen naar Rome. Alles wat ze als antwoord kreeg, was:

Wanneer ik terugkom? Ik heb gekeken naar de termijnen van een paar van mijn voorgangers, en ik ontdekte dat één gouverneur van Moesia hier wel 24 jaar verbleef! Omdat ik altijd probeer het beter te doen dan een ander, kun je verwachten dat ik over een kwart eeuw als een driebenige antiquiteit terug naar Rome kom hobbelen: op twee bejaarde benen en een stok.

Ze kon Flavius Sabinus beter vergeten, zei ze tegen zichzelf. Maar vervolgens kwam er weer een brief uit Moesia en haastte ze zich om die aan haar vriendinnen te laten lezen.

Ze had hen de laatste tijd vaak ontmoet – veel te vaak, vond Pomponia – maar dat was niet meer dan normaal. Plautia en verschillende andere dochters van senatoriale adel hadden de leeftijd bereikt waarop ze eindelijk voor langere tijd de stad in mochten – natuurlijk wel onder begeleiding van een lid van de huishoudelijke staf. De meisjes vierden hun nieuwe vrijheid door als dat maar even mogelijk was, een reden te verzinnen om naar buiten te gaan.

Vandaag waren het de baden. Plautia en haar vriendinnen vermaakten zich tijdens een zwempartijtje in het grote bassin van de thermen van Agrippa. Omdat men in de publieke baden geen kleding droeg, baadden mannen en vrouwen op verschillende tijden: de vrouwen in de ochtenduren, de mannen in de middag en avond. De meisjes waren krijgertje aan het spelen in het water en sprongen in en uit het bad als even zo vele vrolijke dolfijnen.

Plautia, die achternagezeten werd, dook achter een aantal standbeelden die in een grote nis vlak bij het bad stonden. Tot haar afschuw verborg zich een groepje jonge jongens achter de standbeelden, om naar haar en de andere meisjes te gluren. Gil-lend vlogen de meisjes in de armen van de bedienden, die handdoeken om hen heen sloegen en naar de jongens schreeuwden. Onverschrokken achtervolgden de jongens de meisjes schreeuwend en lachend, en een joch vol puisten, dat hun aanvoerder leek te zijn, riep iets schunnigs naar Plautia.

‘Ik weet wie dat is,’ fluisterde een van haar vriendinnen. ‘Dat is Domitius Ahenobarbus.’

Plautia, met handdoeken om zich heen, was zo woedend over zijn opmerking dat ze een huidkrabber opraapte en die naar hem toe gooide. Het voorwerp schampte langs Domitius’ wang en haalde die open.

Terwijl hij het bloed wegveegde, siste hij: ‘Ik ken jou – jij die de krabber gooide. Jij bent toch de dochter van senator Plautius?’

Plautia schrok. Maar door wat er gebeurd was, werd ze zelfs nog bozer nu hij bleek te weten wie ze was. ‘En wat dan nog, ordinair stuk ongeluk?’

‘Nou,’ zei Domitius met een kille grijns, ‘je hebt me nu getekend, kleine Venus. En ik denk dat ik het je graag een keer terug zal betalen.’

Plautia, die nu een kleur kreeg van verwarring en woede, riep terug: ‘Ze zeggen dat je Domitius “Roodbaard” heet, kale kin die je bent, walgelijk misbaksel! Maak dat je wegkomt en ga ergens anders je kinderspelletjes spelen!’

Toen Domitius zag dat er een paar badwachten aankwamen, ging hij er met zijn vrienden vandoor.

‘Weet je echt niet wie dat is, Plautia?’ vroeg een vriendin.

‘Nee. En het kan me niet schelen ook. Ik hoop dat ik die puistenkop nooit meer terugzie.’

Hoe onplezierig het ook was, het was in feite maar een klein voorval en Plautia vertelde het haar ouders pas nadat er een lange stilte onder het avondeten gevallen was. Aulus keek Plautia aan en zijn mond verstrakte. ‘Je zegt dat die jongen Domitius heette? Je bedoelt toch niet Domitius Ahenobarbus, wel?’

‘Ja, de meisjes zeiden dat hij zo heette. “Roodbaard.” Dat betekent Ahenobarbus toch?’

Aulus knikte en vroeg: ‘Hoe zag hij eruit?’

‘O, hij was ongeveer twaalf of dertien en hij had een dikke nek. Licht, krullend haar. En’ – rilde ze – ‘zijn gezicht zat vol puisten.’

Aulus knikte een paar keer. Toen zei hij: ‘Denk eens na, Plautia. Weet je wel wiens gezicht je hebt opengehaald?’

‘Van een walgelijke slungel met vuile praatjes.’

Aulus zuchtte. ‘Goed, lieverd; ik moet je complimenteren met die worp met de krabber, maar ik had liever dat je een ander doelwit had gekozen. Misschien wil je de volgende keer niet richten op een… prins van Rome… de zoon van de nieuwe keizerin?’

Plautia hield haar adem in, terwijl haar vader vervolgde: ‘Ja, Domitius is Agrippina’s zoon uit haar eerste huwelijk. Je was niet bij de receptie ter gelegenheid van zijn verloving. Daarom herkende je hem niet.’

‘Is die ellendeling verlóófd?’

‘Ja. Met Octavia, Claudius’ dochter.’

Plautia fronste toen ze bedacht wat dat betekende. ‘En degene die trouwt met de dochter van de keizer heeft dus het vooruitzicht op de troon? Zelfs Domitius, die puistenkop?’

‘Precies. En het wordt steeds duidelijker dat de jonge Domitius de werkelijke reden was waarom Agrippina met Claudius wilde trouwen.’

‘Maar is ze dan niet met hem getrouwd omdat ze keizerin wilde worden?’

‘Niet alleen daarom, dat is duidelijk. Ze was de zuster van een keizer – Caligula – en wilde niet alleen de vrouw zijn van een volgende, maar ook nog de moeder! Ze is al begonnen haar Domitius voor te bereiden op de troonopvolging.’

‘Maar hij is nog maar een kind!’ protesteerde Pomponia, die stil geluisterd had.

‘Toch wijst alles erop. Je hebt wel gehoord van de filosoof Seneca?’

‘Ja,’ knikte Pomponia. ‘Een van de grootste denkers van het Rijk.’

‘Nu, Agrippina heeft hem aangesteld als persoonlijk onderwijzer van Domitius.’

‘Maar Claudius’ éigen zoon is Britannicus,’ wierp Plautia tegen. ‘Hij is toch zeker degene die eerst in aanmerking komt voor de troon.’

‘Normaliter wel, ja. Een zoon heeft de voorkeur boven een stiefzoon annex aanstaande schoonzoon als Domitius. Maar vergeet het leeftijdsverschil niet. Domitius is ouder dan Britannicus – slechts drie of vier jaar – maar toch, ouder. Als Claudius iets overkomt, wie zal hem dan waarschijnlijk opvolgen?’

Langzaam fronste Plautia haar voorhoofd en knikte.

‘Arme Britannicus,’ zei Pomponia. ‘Ik heb begrepen dat de keizerin hem voortdurend vernedert in het paleis.’

Aulus haalde zijn schouders op. ‘Laten we hopen dat Claudius nog tien jaar in leven blijft. Britannicus zal dan bijna twintig zijn – oud genoeg om hem op te volgen.’ Toen zei hij met een lach, terwijl hij een arm om Plautia’s schouders sloeg: ‘En laten we hopen dat je Domitius niet voor het leven getekend hebt met die krabber.’

In allerlei vormen werd dit gesprek in bijna elk Romeins huis gevoerd, want overal werd de vraag wie Claudius zou opvolgen, gesteld en besproken. Opnieuw werd Aulus bevangen door een voorgevoel. In geruchten die in de stad de ronde deden, werd de Palatinus afgekraakt in sinistere variaties op een gemeenschappelijk thema: Agrippina die alle hindernissen tussen haar zoon en de troonopvolging uit de weg ruimde. Haar eerdere rivalen sneuvelden: de rijke Lollia werd beschuldigd van het raadplegen van astrologen en tot zelfmoord gedwongen. Als Claudius’ dwalend oog toevallig op een aantrekkelijke dame van adel viel, zorgde Agrippina snel voor haar ondergang. Als een of andere welgestelde Romein tuinen bezat die ze graag wilde hebben, werden ze in beslag genomen. Of als iemand zich afvroeg of haar macht verder reikte dan de stad Rome, dan liet ze dat wel even zien – dat ging zelfs zover dat ze haar geboortestad aan de Rijn tot ‘Colonia Agrippinensis’ omdoopte. [4]

Toch werd Aulus gesterkt door Claudius’ weigering haar Domitius formeel als zoon te adopteren, ook al begon Agrippina er iedere keer over als ze haar echtgenoot sprak. Op een dag kwam Aulus echter met een gekwetste blik in zijn ogen thuis van de senaat en zei: ‘Hij heeft toegegeven, Pomponia. Claudius heeft de senaat uiteindelijk toestemming gevraagd om Domitius te adopteren.’

‘En kreeg hij die van de senatoren?’ ‘Natuurlijk!’ Aulus wierp zijn handen in de lucht. ‘Maar zonder mijn stem, dat in ieder geval.’

Pomponia perste haar lippen op elkaar en boog haar hoofd. ‘Dus,’ zuchtte ze, ‘Caesar heeft nu een stiefzoon, een aanstaande schoonzoon en een zoon – en dat allemaal in één jongen, genaamd Domitius.’

‘Juist, liefste, behalve de naam. De senaat vond ‘Domitius’ te gewoon voor de jonge prins, dus kenden ze hem een oude naam uit het voorgeslacht van Claudius toe: Nero.’

‘Néro?’

‘Ja. Het moet een aanduiding zijn van kracht of moed. En natuurlijk bezit de jonge Domitius geen van beide.’ Hij keek haar met een frons aan en zei: ‘Ik vrees nu het ergste voor de jonge Britannicus. Als we maar wisten wat er in het paleis gaande was…’

Pomponia deed een suggestie. ‘En Titus dan, Sabinus’ neef?’ ‘De zoon van Vespasianus! Hij gaat samen met Britannicus naar de hofschool, toch?’

‘Ja, en ik heb begrepen dat ze dikke vrienden zijn. Ze eten zelfs samen. Narcissus heeft dat allemaal geregeld om Vespasianus een gunst te bewijzen.’

Aulus nodigde Vespasianus en zijn gezin uit voor het diner en er werden veel herinneringen aan de Britse veldtocht opgehaald. Na de maaltijd echter nam Aulus Vespasianus en de jonge Titus stilletjes mee naar de bibliotheek, waar de tienjarige jongen een kruisvuur aan vragen moest ondergaan. Titus, een verstandige jongen met verwarde bruine haren en een groot postuur voor zijn leeftijd, gaf antwoorden die Aulus’ ergste vermoedens bevestigden.

Dit beeld doemde op: Agrippa gedroeg zich tegenover Britannicus als de slechtst mogelijke stiefmoeder, waarmee ze in de jongen een afkeer ontstak die aanleiding was voor zijn lelijke opmerkingen – die vervolgens zorgvuldig aan Claudius overgebracht werden. Britannicus was in het bijzonder woedend over het feit dat hij bij publieke gelegenheden slechts een jongenstunica mocht dragen, terwijl Nero naast hem stond in een mannentoga, hoewel hij nog maar dertien jaar was.

‘Zeg eens, Titus,’ zei Aulus, ‘hoe staat de kéizer tegenover Britannicus?’

‘Hij lijkt hem wel te mogen. Hoewel hij veel tijd doorbrengt met dobbelen, moet u weten.’

Aulus lachte grimmig naar Vespasianus. ‘Claudius heeft zojuist een verhandeling over gokken gepubliceerd! Vertel me nu eens, kerel: hoe gedraagt Pallas zich tegenover Britannicus?’

Titus schudde zijn hoofd. ‘Pallas haat hem, denk ik. Maar ja, hij en de keizerin… Maar dat moet ik misschien niet vertellen.’ Hij bloosde.

‘Toe maar, jongen,’ drong Aulus aan.

Met hoogrode kleur liet Titus zijn hoofd hangen en, wen-send dat hij niet begonnen was over zo’n gênant onderwerp, zei hij: ‘Britannicus heeft me verteld dat de keizerin… Nou ja, laat maar.’

‘Zeg op, zoon,’ hield Vespasianus vol.

‘Nou,’ draalde Titus, ‘dat de keizerin onfatsoenlijke dingen met Pallas heeft gedaan.’

Enkele ogenblikken lang keken Aulus’ verbaasde ogen in die van Vespasianus. Toen zei hij: ‘Ik vraag me af of Narcissus dit allemaal weet.’

Titus had van alles nauwkeurig verslag gedaan, en spoedig zou hij een nieuw verhaal te vertellen hebben. Op een morgen wandelde hij samen met Britannicus door de grootste tuin op de Palatinus, toen ze Nero tegen het lijf liepen.

‘Hallo, Britannicus,’ zei Nero gemaakt vriendelijk, terwijl hij Titus negeerde.

‘Hallo, Domitius,’ antwoordde Britannicus, bewust diens oude naam gebruikend.

Woedend draaide Nero zich om en beet hem toe: ‘Er bestaat niet langer een Domitius Ahenobarbus, straathond die je bent! Niet na mijn adoptie!’

‘O, sorry, Tiberius Claudius Germanicus Néro Caésar,’ reageerde Britannicus gemaakt gewichtig. ‘Zeg ik het zo goed?’

Met vuurspuwende ogen beende Nero het paleis binnen, om het aan zijn moeder te vertellen.

‘Dag, Domitius!’ riep Britannicus hem achterna met een schalkse lach rond zijn mond.

Ogenblikkelijk haastte Agrippina zich naar Claudius’ werkkamer. ‘Een ernstige zaak, lieveling,’ zei ze ademloos. ‘Het eerste vreselijke teken van onenigheid in ons gelukkige gezinnetje. Zojuist weigerde jouw Britannicus buiten in de tuin onze Nero bij zijn juiste naam aan te spreken.’

‘Hoe noemde hij hem dan?’

‘Domitius.’

Claudius glimlachte vermoeid en zei niets.

‘Nu, ga je er niets aan doen? Moeten verordeningen van de senaat teniet worden gedaan door een… een onnozel kind van tien jaar?’

‘Britannicus is níet onnozel, Agrippina!’ Hij keek haar dreigend aan. ‘Zijn opmerking was alleen maar kinderachtig.’

‘O, nee. Het is veel ernstiger. Britannicus’ leraren hebben hem gezegd dat hij Nero zo moest noemen. En als je een dergelijke opstandigheid in het paleis ongestraft laat, vrees ik het ergste voor het Rijk!’

Agrippina had gelogen over de leraren, maar het had het gewenste effect. Meteen veranderde Claudius’ stemming en hij beende kwaad naar de hofschool en ontsloeg al Britannicus’ onderwijzers. Hij zou hen later vervangen door slechtere die, tot niemands verrassing, handlangers van Agrippina waren. Ondertussen gaf de filosoof Seneca Nero het beste onderwijs van Rome, terwijl Agrippina geruchten rondstrooide dat Britannicus aan epilepsie leed en langzamerhand gek werd.

9

Aulus Plautius gooide vol afschuw zijn pen neer. Hij was in zijn memoires over de Britse oorlog tot aan de rivier de Thames gekomen, maar leek niet in staat die over te steken. Het heden mengde zich hopeloos in het verleden. De nieuwe intriges op de Palatinus verstoorden langzamerhand zijn gemoedsrust.

Was Claudius in slaap gevallen – alweer? Waarom deed Narcissus niets? Waarom waarschuwde hij de keizer niet? Natuurlijk, Narcissus was dankbaar geweest voor de informatie die Titus had gegeven, maar hij had er veelbetekenend aan toegevoegd: ‘Wat kan ik nu doen, Aulus? Je weet dat ik al mijn krediet verspeeld heb.’

Dat was waar, bedacht Aulus, want Narcissus had zijn hele toekomst gestoken in dat grote, stinkende moeras tachtig kilometer ten oosten van Rome, dat het Meer van Fucinus werd genoemd. Narcissus had daar elf jaar lang dertigduizend man aan het werk gehad, die tunnels maakten door het kalksteen van een naastliggende berg zodat het stilstaande water afgevoerd kon worden en duizenden hectares nieuw akkerland bebouwd konden worden. Op de dag van de drooglegging stond een groot feest gepland, herinnerde Aulus zich met een grimas, een geïmiteerd zeegevecht voor de ogen van de halve bevolking van Rome, die op de banken gepakt zat. Maar hij kon nog steeds het vreselijke gegorgel van een leeglopende tunnel horen, terwijl minder dan de helft van het water in het meer afgevoerd was. Narcissus’ ingenieurs had-den de tunnels niet diep genoeg gegraven. Er waren meer uitgravingen nodig, wat nog meer miljoenen aan regeringsgeld kostte.

Toen brak de schitterende dag van de tweede drooglegging aan, waarop Claudius iedereen uitnodigde voor een groot banket naast de sluisdeuren van de uitloop. Maar toen de deuren opengingen, brak Narcissus’ indrukwekkende waterval door de dam en veranderde in een verraderlijke tijgolf waarin Claudius, Agrippina en de overige aanwezigen op het keizerlijke partijtje zouden zijn verdronken, als ze niet voor hun leven hadden gerend. Aulus zelf was er maar net in geslaagd Pomponia in veiligheid te brengen.

Als daarover al enige twijfel had bestaan, was die nu wel verdwenen: Narcissus had inderdaad al zijn krediet verspeeld, peinsde Aulus. Pallas en Agrippina zouden het dus winnen. En Domitius de Puistenkop – haar lieveling Nero – zou de volgende keizer worden. Aulus schoof zijn schrijftafel van zich af en stond op. ‘Néé, bij alle helse wraakgodinnen, dat zal hij níet!’ blafte hij en beende het huis in. Pomponia, die het lawaai hoorde, kwam haastig aanlopen om te vragen wat er aan de hand was.

‘Ik ga naar Claudius. Ik ga hem diep in zijn blauwe ogen kijken en roepen: “Wakker worden, Caesar! Gooi die vervloekte dobbelstenen weg en hoor eens wat er onder uw ogen gebeurd is! Uw eigen vrouwen zijn de vloek van het Rijk en iedere volgende vrouw is erger dan de vorige. Die Agrippina van u is een meedogenloze, ambitieuze aasgier: ze houdt pas op wanneer haar Nero op de troon zit en u veilig de Styx bent overgestoken!”’

‘Nee, Aulus,’ smeekte Pomponia. ‘Als je je bemoeit met zaken van het hof, breng je je eigen leven in gevaar! Blijf weg van de Palatinus! Ik smeek het je.’

‘Iemand moet het doen. Dit is geen tijd om Rome in de steek te laten!’

Narcissus regelde dat de audiëntie plaatsvond op een avond waarop Agrippina, Nero en Pallas een festiviteit in de stad voorzaten en de keizer alleen thuis zou zijn. ‘Bedankt, vriend,’ begroette Narcissus Aulus toen die bij het paleis aankwam. Hij wist dat diens stem de enige in Rome was waarnaar Claudius misschien nog zou luisteren.

Ze vonden Claudius in zijn suite, rechtop in bed, terwijl hij een paar verslagen uit de provincies bekeek.

‘G-gegroet, Aulus,’ zei Claudius en hij legde zijn papieren weg. ‘Sorry dat ik je zo m-moet ontvangen, maar mijn ingewanden weigeren te doen wat van hen verwacht wordt. O, ik heb toch zo’n last van krampen!’ Hij kroop naar de kant van het bed om op te staan.

‘Nee, blijft u alstublieft in bed, Caesar. En Narcissus, ga niet weg. Ik heb iets te zeggen wat ons allemaal aangaat.’ Aulus haalde diep adem en hoopte dat hij de juiste woorden had gevonden zodat Claudius’ oogkleppen zouden afvallen en begon toen aan een langdurige, goed gedocumenteerde waarschuwing betreffende de activiteiten van Agrippina en Pallas. De woorden waren diplomatieker dan die hij thuis had laten horen, maar ze bevatten dezelfde boodschap.

Claudius hoorde het allemaal aan zonder enige emotie te tonen. Hij ging alleen maar wat meer rechtop zitten in bed. Toen Aulus klaar was, staarde de keizer hem wezenloos aan, zijn mond iets geopend, maar hij zei niets.

Narcissus verbrak tenslotte de stilte. ‘Wat Aulus zegt, is waar, Caesar. Maandenlang heeft de keizerin –’

‘Je bent buitengewoon beginselvast, Narcissus!’ viel Claudius hem in de rede. ‘Je noemde de keizerin al een meedogenloze samenzweerster voordat ik met haar trouwde. En achteraf doe je dat nog steeds. Dat zou je je hoofd kunnen kosten.’

‘En dat kost het me ook, Caesar, als u dat wilt,’ antwoordde Narcissus. ‘Ik heb alleen uw welzijn en veiligheid op het oog –’

‘Of wil je zoveel mogelijk huwelijken van mij kapotmaken? Eerst Messalina. Nu Agrippina.’

‘Dat is niet onze bedoeling, Caesar,’ kwam Aulus tussenbeide. ‘We maken ons alleen zorgen om uw veiligheid; wellicht zelfs om uw leven en om dat van Britannicus.’

‘Britannicus?’ vroeg Claudius dreigend.

‘Ja. Als ik eerlijk mag zijn, princeps, lijkt het erop dat u de jonge prins zijn geboorterecht onthoudt en dat aan Nero geeft.’

Claudius dacht even fronsend na. Toen vroeg hij: ‘Waarom denk je dat?’

Geduldig en voorzichtig noemde Aulus alle politieke voordelen die Nero de afgelopen maanden ten deel waren gevallen, waarbij hij het grootste voor het laatst bewaarde: zijn huwelijk met Claudius’ dochter Octavia. ‘Alles wijst erop dat Nero u zal opvolgen, Caesar,’ besloot hij. ‘De keizerin heeft alle details geregeld, ze heeft zelfs haar volgeling Afranius Burrus als de nieuwe pretoriaanse prefect aangesteld. De senaat lijkt ervan uit te gaan dat Nero de volgende Caesar zal zijn. Het volk is dezelfde mening toegedaan. U niet?’

Claudius sloeg de dekens open en stapte uit bed. Hij liep de kamer door en schonk zichzelf een beker wijn in. Terwijl hij zijn mond spoelde met het rode vocht, alsof hij zijn tanden schoon wilde maken, keek hij de twee anderen plotseling aan en donderde: ‘Nee! Ik denk niet dat Nero de volgende keizer zal zijn! De volgende keizer zal mijn éigen vlees en bloed zijn: Britannicus!’

Er kwam een einde aan de stilte toen Aulus fluisterde: ‘De vader der goden zij dank.’

‘Ik verleende Nero die gunsten om de vrede in het paleis te bewaren,’ zei Claudius verongelijkt, ‘en omdat Britannicus daar nog niet oud genoeg voor is. Over drie of vier jaar is hij dat wel. Ik wilde alleen maar tijd rekken, heren, en zojuist deed ik alleen maar alsof ik van niets wist, zodat jullie je ziel zouden blootleggen. Jullie tweeën weten niet wat het is om met die dominante vrouw samen te leven. Ze zit me van het ene eind van het paleis tot het andere achterna. Alle goden, ik had jullie raad moeten opvolgen en nooit met die hoer moeten trouwen!’

‘Die… hoer?’ waagde Aulus.

‘Ja, hoer. Met Pallas, ontdekte ik. – Heh-heh-heh. Kijk niet zo verbaasd, vrienden: de bedrogen echtgenoot heeft zijn eigen informatiebronnen.’

‘Bent u… van plan er iets aan te doen, Caesar?’ vroeg Aulus.

‘Wat stel je voor?’

‘Nu, u moet Britannicus de komende maanden natuurlijk heel goed laten bewaken, en bidden dat de jongen snel volwassen wordt.’

‘Ik heb hem daartoe al aangespoord,’ zei Narcissus met een vermoeide glimlach. Toen, terwijl hij de kamer op en neer liep, ontvouwde hij zijn plan. ‘Met uw toestemming, Caesar, zal ik mijn mannen in het geheim ’s nachts Britannicus’ slaapkamer laten bewaken, evenals de uwe.’

Claudius knikte. ‘En overdag?’

‘Overdag zal iedereen die bij u op audiëntie komt, worden onderzocht op het bij zich dragen van dolken. We deden dit een paar jaar geleden ook, dus de keizerin zal niets vermoeden.’

‘Precies,’ beaamde Aulus. ‘Zij en Pallas mogen niets vermoeden, anders zullen ze hun tegenmaatregelen nemen. Doe alsof er niets aan de hand is. Win tijd. Maar als je een samenzwering tegen Caesar ontdekt, Narcissus, moeten we onmiddellijk in actie komen – met of zonder de pretorianen.’

Opnieuw knikte Claudius. ‘Uitstekend, Aulus. Ik ben de go-den altijd dankbaar geweest voor jouw trouw en vriendschap.’

‘En mogen die gezegende goden lange tijd uittrekken voor de duur van uw leven, Caesar!’

‘O, dat zullen ze zeker,’ giechelde Claudius. ‘Tenslotte ben ik nog maar tweeënzestig. En ik ben voorlopig nog niet van plan het podium te verlaten. Al was het alleen maar om de keizerin te pes-ten, natuurlijk!’

Op een avond hadden Claudius en Agrippina tijdens het avondeten onenigheid over een onbelangrijke huishoudelijke zaak, en Claudius dronk meer wijn dan gewoonlijk om de zeurende stem van de vrouw naast hem aan tafel iets beter te kunnen verdragen. Beker na beker leegde hij. Tenslotte hees hij zichzelf half verdoofd op een elleboog, opende zijn mond en liet een harde, keizerlijke boer horen.

‘Claudius!’ bestrafte Agrippina hem. ‘Straks horen de bedienden je.’

‘O, houd je mond, vrouw!’ brabbelde hij. ‘Ik dacht erover een wet uit te vaardigen die mensen ook toestaat winden te laten aan tafel…’

‘Genoeg, jij dronkelap!’

Claudius leunde achterover en staarde naar het versierde plafond van de eetzaal. ‘Arme ik,’ zuchtte hij. ‘Het is mijn lot geworden om vrouwen te hebben die allemaal zedeloos zijn. Maar niet straffeloos!’ Toen keek hij haar lang en koud aan.

Agrippina verontschuldigde zich en verliet de zaal. De blik in Claudius’ ogen had haar zeer verontrust. Schrikbarend hoe dodelijk ernstig hij was geweest! Onder andere omstandigheden zou zijn woordspeling niet meer dan een krankzinnige opmerking zijn geweest, maar met die blik erbij was het een doodsbedreiging. ‘Zedeloos,’ had hij gezegd. Zou hij dan toch op de hoogte zijn?

De volgende dag wist ze het zeker. Pallas vertelde haar wat hij die morgen voor het ontbijt had gezien. Claudius had Britannicus begroet en was vervolgens, als in een opwelling, naar de jongen toegelopen en had hem omarmd. ‘Lieve Agrippina, let goed op wat hij toen zei: “Weldra ben je een man, mijn zoon, en dan zal ik je uitleggen wat er allemaal gebeurd is. Ik heb je misschien gekwetst, Britannicus, maar dat zal ik goedmaken. En weet je wat, jongen? Ik ga je een jaar eerder de mannelijke toga geven: ik wil dat het Romeinse volk een échte Caesar heeft na mij.”’

Agrippina huiverde en deed toen verslag van Claudius’ opmerkingen van de avond daarvoor. ‘Dus zo staan de zaken ervoor. De jonge Britannicus wordt ouder en ouder. Elke maand. Elk uur.’

‘En dus zal hij weldra aanspraak kunnen maken op alle voorrechten die Nero nu geniet,’ zei Pallas.

‘Als Claudius nu maar… de natuurlijke weg zou volgen en zich bij zijn voorouders wilde voegen.’

Pallas knikte, maar wat hij toen dacht, durfde hij niet onder woorden te brengen. Agrippina had echter geen last van een dergelijke terughoudendheid. Ze keek haar minnaar aan en zei langzaam: ‘Dus, beste Pallas, we hebben geen alternatief meer. Begrijp je me?’

Pallas keek bedenkelijk, trok een paar keer aan zijn linker oorring en knikte toen langzaam.

‘Maar wat moeten we met Narcissus doen?’ Agrippina wist maar al te goed dat ze niets hoefden te proberen zolang Claudius’ trouwe secretaris als een zorgzame moederkloek door het paleis dwaalde en de lijfwacht op orde hield.

‘Kunnen we hem niet uitschakelen?’ vroeg Pallas zich af. ‘Nee, dat zou Claudius alleen maar op de hoogte brengen van onze plannen.’ Toen klaarde zijn gezicht op. ‘Ik weet het! Mijn beste collega klaagde over opgezette gewrichten – duidelijk jicht. Natuurlijk moet hij er even tussenuit voor een rustkuur, vind je niet?’

Agrippina lachte. ‘Waar, beste Pallas, kunnen ze zo’n vreselijke ziekte genezen?’

‘Doorgaans gaat men naar het bruisende zwavelbad in Sinuessa.’

‘Ja, en Sinuessa is toevallig bijna even ver naar het zuiden als Napels.’

‘Ver genoeg voor ons.’

‘Ja. Inderdaad, ja. Ik zal ervoor zorgen dat een van de hofartsen Narcissus vertelt dat hij te hard gewerkt heeft en dat hij hem aanraadt voor zijn gezondheid naar Sinuessa te gaan.’

‘Voor elkaar. Alleen moet hij niet zeggen dat het voorstel van jou kwam.’

Narcissus’ gezondheid ging inderdaad achteruit, zowel ten gevolge van zijn politieke angsten als van zijn jicht, maar de situatie op de Palatinus leek stabiel genoeg om het advies van de hofarts op te volgen. Begin oktober vertrok hij samen met zijn belangrijkste assistenten naar Sinuessa, blij dat hij een korte vakantie kon houden in het oord met het heilzame water. Hij berichtte Aulus waar hij hem kon bereiken en wanneer hij terug zou komen, maar onverklaarbaar genoeg ontving Aulus die boodschap nooit.

Het was een bijzonder gevaarlijk waagstuk te proberen het leven van een Romeinse keizer te verkorten, wist Agrippina. Als hij door iedereen verafschuwd werd, kon een uiterste krachtsinspanning voldoen – een groep moordenaars met dolken en zwaarden. Haar lieve, gek geworden broer Caligula was het zo vergaan. Maar Claudius vormde een apart probleem. Hij was veel populairder dan zijn voorganger, en Rome zou de moord op hem nooit tolereren. Hij zou daarom een ‘natuurlijke’ dood moeten sterven: een schijnbare ziekte, gevolgd door een zeer echte dood. Alleen vergif, zo besloten zij en Pallas, voldeed aan deze eisen.

Een vrouw, genaamd Locusta, had de grootste reputatie in de Romeinse vergiftenleer. Voor de meeste mensen was Locusta alleen een legende – een heks en tovenares die niet echt bestond behalve wanneer ongehoorzame kinderen bang gemaakt moesten worden. Agrippina wist beter. Locusta was onlangs wegens vergiftiging ter dood veroordeeld – haar vaardigheden waren behoorlijk gewild in de stad – maar Agrippina had in het geheim ervoor gezorgd dat haar leven gespaard bleef. Op dit moment stond Locusta onder huisarrest in haar woning niet ver van de Palatinus en werd ze bewaakt door een tribuun die direct verantwoording schuldig was aan de keizerin.

De avond nadat Narcissus Rome verlaten had, vermomde Agrippina zich en ging op weg naar Locusta’s huis. Toen ze aanklopte, opende een jonge pretoriaan de deur net wijd genoeg om te kijken wie daar was.

‘Ik ben het, Pollio,’ zei ze, terwijl ze haar sluier oplichtte.

‘Kom binnen, keizerin.’ ‘Wacht hier en zorg ervoor dat niemand anders naar binnen gaat.’

Agrippina daalde een steile trap af naar wat leek op de keuken van een grote villa, die weinig verlicht werd door een paar flikkerende aardewerken lantaarns. Ze kokhalsde bijna van de vreemde, bittere geuren in het vertrek, die zo geheel anders waren dan de essences van rozen en balsemien, die voortdurend in het paleis rondgesproeid werden. Toen haar ogen zich hadden gewend aan het donker, zag ze planken met tientallen aardewerken potten waarvan vele beschreven waren met vreemde, occulte symbolen. Glazen flessen stonden op een tafel en waren gevuld met vloeistoffen en poeders van verschillende kleuren.

Aan een werktafel in het midden van het vertrek zat Locusta, een donkere, corpulente vrouw gehuld in een stola die geel leek, maar of dat van ouderdom of van het kaarslicht kwam, wist Agrippina niet. Locusta keek nu wantrouwend op met gelige ogen. ‘Nou, wat wilt u?’ vroeg ze met krassende stem.

‘Weet je wie ik ben?’ Agrippina hief haar sluier op.

Locusta kneep haar ogen toe, en sperde ze vervolgens open toen ze haar herkende. ‘U… u bent de keizerin?’

‘Ja, degene die je leven heeft gered. Het is nu tijd iets terug te doen… zonder vragen te stellen. Akkoord?’

‘Akkoord. Zeker. Akkoord.’

‘Ik moet een speciaal vergif hebben.’

‘Waarvoor?’

‘Ik dacht dat we afgesproken hadden dat je geen vragen zou stellen.’

‘Maar, keizerin, het drankje moet wel geschikt zijn voor het slachtoffer,’ bracht de feeks hijgend en puffend uit. ‘Die met juwelen bezette sandalen van u: ze zijn speciaal gemaakt voor u, niet voor uw echtgenoot. Dus voor het juiste effect moet het gif ook speciaal bereid zijn voor het slachtoffer en toegediend worden in de juiste dosis.’

Agrippina zweeg en dacht na.

‘Keizerin, ik heb mijn leven aan u te danken, dus ik zweer dat er niets van dit gesprek over mijn lippen komt. Wat wilt u? Wilt u de paarden in de circus langzamer laten lopen, zodat uw kleuren winnen? Hè? Ik heb daarvoor een schitterend mengsel. En op geen enkele manier is het op te sporen.’ Ze grinnikte trots.

Agrippina zag dat ze verschillende tanden miste. ‘En de paarden zijn in een dag of twee weer beter. Nee? Geen paarden? Dus… het is serieuzer. U wilt iemand dood hebben? Beschrijf haar. Of hem.’

‘Een mens, ongeveer zestig jaar oud.’

‘Man of vrouw?’ vroeg Locusta, niet erg zakelijk, door.

Agrippina aarzelde, en antwoordde toen: ‘Man.’

‘Hoe lang? Hoe zwaar?’

‘Een meter vijfenzeventig. Ongeveer tachtig kilo.’

Locusta keek haar verschrikt aan, maar onderbrak de ondervraging niet. ‘Moet hij snel dood gaan, of moet het een slepende ziekte zijn?’

‘Ja, dat is belangrijk. Hij moet niet onmiddellijk sterven, want dan zou men vergiftiging vermoeden. Maar hij moet wel het bewustzijn verliezen en binnen enkele uren sterven.’

‘Ik begrijp het.’ Locusta dacht even na, terwijl haar gevlekte handen aan haar rimpelige kin plukten. Toen haalde ze een grote pot met heldergroene kristallen tevoorschijn. ‘Hier… vier, nee, vijf snufjes hiervan in zijn wijn bij het avondeten. Het groen zal niet te zien zijn in de wijn, ook al zou je dat wel verwachten. Zelfs als hij zijn beker maar half leegdrinkt, zal hij instorten en tegen de morgen dood zijn.’

Agrippina schudde haar hoofd. ‘Nee, dat lukt niet. Deze man laat zijn wijn eerst voorproeven.’

‘O, goed, een andere manier dan.’ Locusta haalde haar schouders op. ‘Wordt zijn eten ook voorgeproefd?’

‘Ja.’

‘Maakt niet uit. Er kan eten achtergehouden worden. Waar houdt hij het meest van?’

Agrippina perste in gedachten haar lippen op elkaar. ‘Eh, geroosterd varkensvlees, zeebarbeel, oesters – ’

‘Vindt hij paddestoelen lekker?’

‘O… ja, natuurlijk. Hij vindt ze heerlijk. Maar hij kent ze zo goed dat hij de giftige soorten herkent.’

‘Ik denk niet aan giftige paddestoelen… eetbare met gif erin. We hoeven alleen maar een giftige stof te vinden die niet de fijne smaak van een paddestoel aantast.’ Locusta keek even een oude rol in en nam toen een stoffige amfoor van een plank. ‘Ja,’ zei ze terwijl ze de kurk eraf haalde en eraan rook, ‘dit voldoet wel. Het is een zeer zeldzaam vocht: het sap van de Palestijnse wilde kale bas, en het heeft bijna geen smaak. Neem een of twee grote paddestoelen – dat moet voldoende zijn – kook ze en laat ze vervolgens een nacht in deze vloeistof staan. Maar zorg ervoor dat hij er in ieder geval één helemaal opeet.’

‘Wat zal er dan gebeuren?’

‘In een minuut of twee zal hij naar lucht beginnen te happen en dan flauwvallen. Binnen drie of vier uur zal de dood erop volgen.’

‘Hoe weet ik dat het zal werken?’

Locusta keek een moment nors, maar grinnikte toen. Ze liet een druppel van het gif op wat graan in een etensbak vallen. Toen ging ze naar de muur die vol stond met kooien, haalde uit een ervan een duif en stopte een paar graankorrels in de keel van de tegenstribbelende vogel. ‘Kijk nu eens naar dat beest,’ zei ze.

De duif hupte een paar minuten vrolijk rond. Toen begon hij onbeheerst met zijn vleugels te klapperen en viel hij dood neer.

‘Het zal bij Clau… bij de man om wie het gaat, langzamer gaan,’ zei Locusta, terwijl haar gele huid van verwarring oranje werd. ‘Maakt u zich geen zorgen, keizerin,’ voegde ze er haastig aan toe, ‘we hebben beiden genoeg redenen om onze lippen verzegeld te houden.’

‘Dank je, Locusta. Ik zal ervoor zorgen dat je de juiste beloning krijgt.’

Agrippina beklom de trap, terwijl ze onder de plooien van haar mantel een flacon vasthield. Bij de deur fluisterde ze tegen de bewaker: ‘Locusta mag de komende twee dagen dit huis niet verlaten. Ze mag ook geen bezoekers ontvangen. Als ze probeert te ontsnappen, dood je haar.’

‘Zoals u wilt, keizerin.’

Twaalf oktober, A . D . 54 was een goede dag voor Claudius geweest. Zijn ingenieurs in Ostia hadden hem een positief verslag uitgebracht over de havenwerken, en hij maakte al plannen voor de spektakulaire opening van de haven.

Zelfs Agrippina leek vriendelijker dan gewoonlijk. Ze vroeg naar zijn gezondheid alsof ze oprecht bezorgd over hem was. Bij de lunch praatte ze wat over de plannen voor de komende lente en ze vroeg of ze misschien een reis naar Griekenland konden maken. Zouden ze dan toch nog een succes van hun huwelijk kunnen maken? vroeg Claudius zich af.

Die avond dineerde de keizerlijke familie samen, met inbegrip van Nero en zijn Octavia, en Britannicus. Nero viel Britannicus lastig in een of andere woordenwisseling, maar Britannicus nam het goed op: op een dag zou niet Nero, maar hij keizer zijn. De dertienjarige jongen leek minder opgewonden bij het vooruitzicht over een wereldrijk te heersen, dan bij de kans die hij kreeg om Domitius van zijn voetstuk te zien vallen. Hij weigerde nog steeds hem Nero te noemen.

De eerste gang van Circeense oesters en krab werd gevolgd door groene bonen en een zilveren schotel met dampende paddestoelen. De keizer werd altijd als eerste bediend, en toen het deksel verwijderd werd en hij zijn favoriete delicatesse bespeurde, slaakte hij een zucht van tevredenheid.

Op deze bijzondere avond had de eunuch Halotus dienst als Claudius’ butler en voorproever, want Agrippina had hem deelgenoot in het complot gemaakt. Halotus’ vingers zochten vaardig naar een paar kleine stukjes paddestoel en stopten die in zijn mond. Hij knikte en bediende Claudius.

Claudius zou bijna een paar grote vergiftigde paddestoelen van de schotel nemen, toen hij de tafel rondkeek en zich bedacht. ‘Aha ha!’ verkneukelde hij zich. ‘Jullie kennen allemaal Caesars zwakke punt wat paddestoelen betreft, of niet? En jullie verwachten dat deze hongerige oude man ze allemaal speekselend opeet, hè?’ Hij keek rond met glinsterende oogjes. ‘Nu, ik kan mezelf wel beheersen. Hier, Halotus, bedien eerst de anderen.’

Halotus deed een stap terug en keek Agrippina uitdrukkingsloos aan. Ze had vanuit haar ooghoeken naar de paddestoelen gekeken en moest nu haar handen van tafel nemen om het trillen ervan te verbergen. Nero wist niets van het complot. Stel dat hij – of iemand anders – de verkeerde paddestoelen nam?

‘Leg er een paar op zijn bord, Halotus,’ zei ze. ‘We weten hoe gek hij erop is.’

Claudius bedekte zijn bord met zijn handen. ‘De anderen eerst. Ik heb gezegd.’

Agrippina kuchte een paar keer en zei: ‘Goed dan. Maar denk er allemaal om: laat de grote, mooie exemplaren voor Caesar liggen. Hier, Halotus, geef me er maar een paar.’ Ze hield haar bord op in de hoop dat de anderen haar voorbeeld zouden volgen en zich zouden laten bedienen in plaats van dat ze zelf zouden kiezen. Halotus prikte een paar kleine paddestoelen die aan de rand van de schotel lagen, aan een zilveren vork en legde ze op haar bord.

Doodsbenauwd zag ze de schotel de tafel rond gaan. Alleen de vier grootste paddestoelen in het midden van de schaal hadden een nacht in Locusta’s mengsel gestaan, en Agrippina’s ogen we-ken er niet van af. Ze bleven onaangeroerd totdat de schotel bij Nero kwam. Met een speelse blik in zijn ogen opende Nero langzaam zijn hand en pakte de grootste paddestoel van de schaal. ‘Haha, papa!’

De paddestoel was verzadigd van het gif. Agrippina voelde zich duizelig worden.

Toen legde Nero hem even speels weer terug op de schotel voor Claudius. Maar als hij nu zijn vingers zou aflikken? Agrippina gaf een slavenjongen een teken en hij kwam haastig toelopen met een kom water en waste zorgvuldig Nero’s hand. Omdat de Romeinen voornamelijk met hun handen aten, werden die regelmatig tussen de gangen door gewassen. Niemand merkte iets ongebruikelijks op.

Toen de schotel uiteindelijk bij Claudius terugkeerde, maakte hij een grapje over zijn zelfbeheersing en nam vervolgens twee van de vier grote paddestoelen en legde ze op zijn bord. Agrippina schepte nu ook nog eens op en nam de twee resterende vergiftigde paddestoelen, zodat niemand anders ze zou opeten.

Eindeloze minuten lang leek Claudius alles op te eten wat op zijn bord lag, behalve de paddestoelen. Agrippina was stomverbaasd. Met dezelfde duim en wijsvinger die Claudius had gebruikt om de vergiftigde paddestoelen van de schotel te pakken, stopte hij nu andere delicatessen in zijn mond. Als er genoeg gif op zijn vingers was gekomen, kon hij ziek worden voordat hij aan de paddestoelen toekwam, maar van die kleine hoeveelheid zou hij zeker niet doodgaan.

‘Mmmmm,’ genoot Claudius, en toen, terwijl hij nog aan het kauwen was, ‘deze paddestoelen smaken lang niet zo goed als ze er uitzien.’

Agrippina’s blik ging meteen naar zijn bord. Hij kauwde op een van de paddestoelen! Eindelijk slikte hij hem door en pakte de tweede, die hij zorgvuldig met zijn vingers uit elkaar haalde.

‘Hmmmm. Ziet er goed uit, maar ze hebben werkelijk een vreemde smaak. Ik vraag me af of ze niet bedorven zijn.’

Agrippina voelde haar slapen pijnlijk kloppen, terwijl haar pols als een razende tekeerging. Claudius vertoonde geen enkel teken van onpasselijkheid. Had hij een of ander tegengif ingenomen? Had Locusta of de tribuun haar verraden?

‘Halotus!’ blafte Claudius. ‘Wat vonden jullie dan? Smaakte bij jullie alles goed?’

De anderen keken verbaasd en knikten. Toen zagen ze Claudius’ arm slap van tafel vallen en zijn ogen in hun kassen rollen. Zijn gezicht vertrok. Hij hoestte een keer en viel toen buiten bewustzijn achterover op de bank.

De aanwezigen bij het diner gingen stomverbaasd rechtop zit-ten.

‘Arme lieverd,’ zei Agrippina, ‘hij heeft zeker te veel gedronken. Maar laten we het zekere voor het onzekere nemen. Halotus, roep Xenophon!’

Xenophon was de Griekse hofarts die Narcissus’ vakantie aanbevolen had en die natuurlijk ook betrokken was in het complot. Hij kwam binnenrennen om Claudius te onderzoeken. Maar al gauw keerde hij zich om en glimlachte. ‘Niets om u zorgen over te maken. Caesar heeft alleen een aanval van indigestie gekregen, en de wijn mist zijn uitwerking natuurlijk ook niet. Laten we hem naar zijn bed brengen, Halotus.’

‘Arme lieverd,’ zei Agrippina, terwijl ze het zilveren haar van haar getroffen echtgenoot streelde. ‘Eten jullie allemaal maar rustig af.’

De keizer van Rome, wiens gezicht nu afschuwelijk verkleurd was, lag kreunend in zijn bed. Agrippina liet niemand behalve Pallas, Xenophon en zichzelf in de slaapkamer. De rest van het paleis had het verhaal van de dokter geaccepteerd en zag geen reden tot bezorgdheid.

Plotseling kwam Claudius weer bij bewustzijn, keek met wilde blik om zich heen en wankelde uit bed om naar de badkamer te gaan en daar zijn eten uit te braken. Toen kroop hij zonder een woord te zeggen weer terug in bed, terwijl hij diep maar regelmatig ademhaalde.

Er ging een half uur voorbij. Toen nog een. En nog een. Toen hees Claudius, die een boer liet, zich overeind in bed en zei: ‘De paddestoelen… bedorven. Maar ik voel me nu beter. Haal eens wat koud water, Agrippina.’

‘Natuurlijk, lieveling.’ Op de gang vroeg ze aan Xenophon: ‘Hij zal toch niet beter worden, of wel?’

‘Ik ben bang van wel. Hij heeft waarschijnlijk een groot deel van het gif uitgebraakt. Of het is via zijn ontlasting gegaan.’

‘Alle duivelse goden nog aan toe!’ riep ze uit. ‘Wat moeten we nu doen?’ Ze keek Pallas aan, die er zwijgend en lijkbleek bij stond.

‘Vervloekt zij de dag dat ik hiermee instemde,’ mopperde Xenophon. ‘Nu kunnen we maar beter verder gaan met wat we begonnen zijn. Ik heb hier nog een ander middel.’ Hij doopte een veer in een pot met een slijmerige, blauwe inhoud en draaide hem rond. Toen nam hij hem mee de slaapkamer in.

‘Het gaat al veel beter met u, princeps,’ zei hij. ‘Maar we moeten er zeker van zijn dat er zich helemaal geen bedorven voedsel meer in uw lichaam bevindt. Daarom zullen we deze veer gebruiken om misselijkheid te veroorzaken, zoals we gewoon zijn.’

Claudius knikte. Het was de gebruikelijke methode.

Terwijl Agrippina een kom ophield, streek hij vlug met het onverdunde gif door Claudius’ keel. De keizer kokhalsde, braakte en verloor het bewustzijn.

‘Nu is het gebeurd,’ fluisterde Agrippina.

Xenophon knikte. ‘Het is een zeer snel werkend gif.’

Maar tegen middernacht leefde Claudius nog steeds. Zijn pols, die bijna gestopt was, sloeg nu weer regelmatig en zijn ademhaling leek bijna normaal. Hij bewoog en leek haast weer tot bewustzijn te komen.

‘Hoe doet hij het toch?’ fluisterde de dokter, terwijl hij met een vuist in de palm van zijn andere hand sloeg.

‘Ik vermoord de heks die me dat vergif gaf,’ siste Agrippina.

‘Nee. Ik ken dat sap van die kalebas. Het is erg krachtig. Hij zou eraan doodgegaan zijn, als hij het maar binnengehouden had. Bovendien is zijn lichaam gewend aan allerlei buitensporigheden. Misschien kan hij alles wel verdragen… zelfs vergif.’

‘Maar wat kunnen we doen? Hem laten stikken onder een paar kussens? We moeten hier nú een eind aan maken. Britannicus gaat niet slapen. Hij blijft maar naar zijn vader vragen.’

‘We kunnen hem niet laten stikken. Er is een kans dat hij bijkomt en gaat schreeuwen. Wat heb je met Locusta’s gif gedaan nadat de paddestoelen eruit gehaald zijn?’

‘Ik… ik heb het teruggedaan in de fles.’

‘Goed. Haal die. Snel.’

Toen ze terugkwam met de fles, beval de dokter: ‘Rol hem op zijn zij.’ Hij opende zijn koffer en nam er een vreemd uitziend buisje uit dat hij vulde met de vloeistof die in Locusta’s fles zat. Toen diende hij het zijn patiënt toe.

Claudius Caesar, de vierde keizer van Rome, stierf een kwartier later aan de gevolgen van een giftige darmspoeling.

[ 1 ] Aquila is ‘adelaar’ in het Latijn.

[ 2 ] A.D . 33. De acta of ‘handelingen’ waren officiële rapporten die jaarlijks door de provinciale gouverneurs naar Rome werden gestuurd.

[ 3 ] Deze verordening is authentiek en is gevonden in Nazareth in Galilea.

[ 4 ] Vandaag de dag Keulen, Duitsland. De tweede naam heeft het niet gehaald.