Dick van den Heuvel

DE KRAAIEN VAN
VAN GOGH

Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Ontwerp omslag Wil Immink

Illustratie omslag Vincent van Gogh, Korenveld met kraaien (1890). Amsterdam, Vincent van Gogh Museum (Vincent van Gogh Stichting)

Foto auteur Wilma Breunissen

ISBN 978 90 239 1516 4

NUR 331

© 2010 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijmozaiek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 239 9235 6

Voor Renate

Aan Theo van Gogh

per adresse Goupil & Cie

9 Rue Chaptal, PARIS

Mijn goede Theo,

Zojuist ben ik ontwaakt uit een slaap van meer dan honderd jaren. Ik vond mijzelf terug in een helgeel korenveld en sloeg mijn ogen op toen de kraaien krijsend om mij heen hun luchtdans voerden. Ik weet niet goed wat er is geschied, maar blijkbaar heeft niemand mij al die jaren gemist. Geen boeren in het veld die de halmen wegslaan om mij te vinden, geen gendarmes die met blaffende honden de contreien afspeuren naar mijn lichaam. Zo had ik het ook verwacht. Het is niet alleen mijn werk dat niemand wil hebben, maar zelf ben ik ook volstrekt overbodig. Op andere dagen zou zo’n conclusie mij deprimeren, maar vandaag ben ik opmerkelijk licht van geest. Zo lang heb ik geslapen dat ik zelfs niet meer de nawerking ervaar van de absint die ik ’t laatst nog dronk. Meestal doet de kop daarvan nog dagen zeer, maar in een eeuw vervliegt niet alleen de alcohol maar ook de kater.

Het is niet helemaal zeker wat mij nu te doen staat. Vanzelfsprekend kan ik hier niet blijven liggen, hoewel niemand me erop aan zou kijken. Anders had men mij hier niet met rust gelaten al die jaren. Echter, het leven dient te worden opgepakt als een wandelstok en… kom aan, vooruit die pas! In de verte zie ik al een pad en dat zal me ongetwijfeld verder brengen. Ik neem aan dat daar in de verte Auvers-sur-Oise ligt en iemand zal mij daar toch wel onderdak willen verschaffen. Of zou ik dan voor al die jaren huurschuld hebben opgelopen? Moet men betalen voor een dak dat men niet gebruikt? Wat een onrecht zou dat zijn! De meeste misdaden verjaren met de tijd… dan zal dat toch ook wel het geval zijn met schulden?

Ik vrees de wereld niet te kennen, want hij zal veranderd zijn sinds ik hem zo roekeloos achterliet. Wellicht is het verstandig niet aan iedereen te zeggen dat ik Vincent van Gogh ben, dus neem ik voorlopig een andere naam aan. Je weet hoe dat gaat met schulden… het praat zich door, van generatie op generatie en ofschoon ik onbeduidend ben geweest en ben gebleven zal vast wel een of ander stuk onbenul zich herinneren dat zijn overgrootvader nog geld van mij kreeg. Trouwens, daarover gesproken… dank nog voor de vijftig francs, die je onlangs – ach nee, al weer zo lang geleden – aan mij stuurde. Ik zal ze met mate gebruiken, al is het leven ongetwijfeld nog duurder geworden dan het al was. Stuur mij voorlopig geen geld, nu het zo slecht gaat met de kunsthandel. Ik zal je voorlopig niet tot last zijn, lieve goede broer, maar vergeef me wel dat ik je zo af en toe schrijf, om zo mijn rusteloze gemoed tot bedaren te brengen. Het schrijven haalt de opwinding weg, die het schilderen bij mij oproept. Het is het gif en het tegengif, en aan beide ben ik verslaafd geraakt.

Voor nu moet dit het zijn. Meer nieuws volgt zodra het er is.

Je goedbedoelende broer,

Vincent.

1

Van alle dagen van de week genoot Gijsbert Versteegh het meest van de zondag. Om zes uur stond hij op en drie kwartier later zat hij aan het kleine formica tafeltje in de smalle keuken van zijn woning aan de Plantage Kerklaan om daar de koffie te drinken zoals moeder hem al maakte: met veel warme melk – dubbel gestoomde. Er mocht een vel in drijven, geen groter genot dan dát er met een vorkje uit te halen en op het schoteltje naast het kopje te leggen. Daarna deed hij het uniformjasje aan, met zijn blik in de spiegel waarbij hij aan beide jaspanden trok, zodat het mooi strak om z’n lijf zat. Een natte kam door het dunne haar en ten slotte de Speld van Verdienste op de revers. Met zijn vinger tikte hij ertegen, alsof het een kristallen glas was, en dan maakte het een kort sprankelend geluid.

Vervolgens wandelde hij naar het museum. Hij had de tram of de fiets kunnen nemen, maar liever liep hij. Vanaf zijn huis was het drie kwartier, maar als het weer goed was, had hij die er graag voor over. De stad was uitgestorven; Amsterdam op zondagochtend is zo stil als een dorp. Ook wanneer het regende, wandelde hij, maar dan moest hij zijn uniform verbergen onder een felgekleurd regenpak en dat nam iets van het grote genoegen weg. In dat korte uur van de wandeling was hij intens gelukkig, en ook al had zijn leven z’n diepe dalen gekend en zware offers geëist, hij keek er met voldoening op terug. Zelfs de tranen – zo had hij zichzelf verzekerd – waren parels aan een zware, maar mooie ketting.

Hij was op een leeftijd gekomen dat de maatschappij hem met rust liet. Dat was jammer, dat moest de maatschappij eigenlijk niet doen. Tenminste, dat vond hij. Het horloge om zijn pols had hij gekregen voor veertig jaren trouwe dienst bij de Amsterdamse Bibliotheek die hij had mogen verhuizen van Keizersgracht naar Prinsengracht, naar een monumentale betonnen vesting vlakbij het Centraal Station dat geprezen werd vanwege z’n onvoorstelbaar knappe architectuur, maar waarvan hij wist dat het de niet-lezer op afstand hield van de boeken die er werden bewaard. Hij had die mening bij zijn pensionering niet onder stoelen of banken gestoken en dat was hem niet in dank afgenomen. Ach, dat was wel vaker het geval geweest. Hij had zich nooit de mond laten snoeren, tot het wettelijk verplichte moment was aangebroken om er het zwijgen toe te doen en hij met pensioen moest. Hij had het een smakeloos idee gevonden. ‘Geef iemand van 65 een jaar vakantie en laat hem daarna gewoon weer werken,’ had hij tijdens een lunch uitgeroepen, en dat was slecht gevallen. Bij z’n afscheid doorstonden ze nog één keer zijn dwarse meningen en daarna kreeg hij een bos bloemen.

Een jaar lang had hij daarna niets gedaan en dat was hem slecht bevallen. Hij had zijn tuin eindeloos winterklaar gemaakt en in het huis ontbrak geen plint meer en waren alle overbodige spijkergaten gevuld met gips. Er was geen peertje meer dat hij nog moest vervangen, het plafond was spierwit en geen meubel wankelde meer op z’n poten. Soms was hij naar de bibliotheek gegaan, om er wat te lezen en te praten, maar al snel voelde hij zich daar als zand in het raderwerk. Even probeerde hij nog te assisteren bij klusjes die er te doen waren, maar ook daar zaten ze niet bepaald om te springen. Liever kwijt dan rijk, bleek het motto. De mensheid heeft een systeem en daar moet je niet aan tornen, want dan valt het uiteen. Hoe hij ook volhield dat het af en toe verstandig was om wat buiten de grenzen van het betamelijke te denken, niemand was daartoe bereid.

Nu was hij – alweer twee jaar – suppoost in het Van Gogh Museum in Amsterdam. Niet voor alle dagen, maar genoeg om zijn gevoel van overbodigheid kwijt te raken. Hij lette op schilderijen, hield kindervingertjes weg van kwetsbare verf, wees Japanners erop dat ze hun fototoestelletjes moesten opbergen en kon af en toe een hongerige ziel voeden met dat wat hij wist. En hij wist veel. Hij had veertig jaren tussen boeken gezworven, hij wist van verre landen die hij nooit had gezien, hij wist van mensen die vergeten waren en van feiten die verstopt zaten tussen vergeelde bladen. Hij wist dat boeken over het algemeen gesloten waren en maar hoogstzelden hun wetenschap prijsgaven en dan ook nog vaak tijdelijk. Hij wist van de troost van boeken, van het plezier en de spanning die ze konden geven, van de glimlach die je ervan op je gezicht kon krijgen, of de traan die erdoor over je wang rolde. Hij maakte geen onderscheid tussen literatuur en lectuur; het was allemaal zwarte inkt op wit papier, soms iets te moedwillig verspild, maar vaak ook treffend uitgespreid.

Hij was er elke zondag als eerste, tenminste, van de suppoosten. Vierentwintig uur per dag zat er bewaking in de portiersloge aan de achterzijde van het pand. Hij toonde zijn pasje, met een elektronische klik ging de zware deur open en even later stond hij in de kleedkamer waar andere suppoosten zich altijd omkleedden. Hij had zijn pak al aan. Bij de bewaking haalde hij zijn compo, een draadloze intercom die alle suppoosten droegen en dan deed hij wat elke zondagochtend zijn grootste genoegen was: hij zwierf in z’n eentje door de zalen, alsof Vincent van Gogh alleen voor hem had geschilderd. Men noemde dit ‘de ronde’, maar voor Gijsbert was het een odyssee langs meesterwerken. Reizen, wist hij, had niets met afstand te maken. Je hoefde niet ver weg om nieuwe werelden te ontdekken, soms bevonden die zich gewoon in jouw straat, je eigen huis of zelfs in je eigen hoofd. En vaak zomaar op een plank in een boekenkast, met wat stof erop en een rug vol vingervlekken.

Hij liep de trap op naar de eerste verdieping en wist dat hij zo op een heerlijke manier het schilderij van de oude schoenen naderde. Als je de treden voorzichtig, een voor een, nam, leek het alsof dit kunstwerk naar je toe kwam zweven, alsof Vincent het persoonlijk naar je toe bracht om je kennis te laten nemen van een wereld vol sombere armoede, maar ook vol verlangen om weg te gaan. Het was een emotioneel wonder, elke week weer en Gijsbert genoot ervan om er zo lang mogelijk van te genieten. Hij neuriede ‘Also sprach Zarathustra’ van Richard Strauss, naar het gelijknamige boek van Friedrich Nietzsche. Liefst zou hij het een keer door de speakers willen laten knallen, of uit een koptelefoon. Zijn grootste droom was dat er op een zondagochtend een groot orkest zou staan dat het stuk uitvoerde terwijl hij de trap nam.

Hij kwam op ooghoogte van de vloer en zag dat het dit keer anders was. Er lag iemand. Er lag iemand op de vloer. Bij het schilderij van de schoenen. Een man.

Natuurlijk had hij op dat moment zijn compo moeten pakken en de bewaking moeten roepen. Vanzelfsprekend had hij rechtsomkeert moeten maken. Maar de gepensioneerde bibliothecaris deed het niet. Hij liep voorzichtig naar het lichaam dat op de grond lag en zag dat er niet veel leven meer in zat. Het hoofd lag in een plas bloed. Hij moest geraakt zijn, van achteren, met een zwaar voorwerp. Misschien had hij met z’n rechterhand zijn val nog willen opvangen; zouden de hersens die instructie nog hebben gegeven, zo vlak voor de dood? In ieder geval lag hij gestrekt voor ‘De Schoenen’.

De suppoost keek om zich heen. De hal was leeg, op de stille getuigen na, de schilderijen van Van Gogh die hadden toegekeken. Maar de schilderijen hielden hun mond, in ieder geval over dit voorval. Voorzover hij kon zien was er niets dat de moordenaar had achtergelaten; geen voetsporen, geen moordwapen, geen ander teken van aanwezigheid. Hij wist dat hij de beveiliging moest roepen en terug moest gaan naar de kantine,

maar stelde het nog even uit.

‘Hallo? Is daar iemand?’ riep hij.

Geen reactie. Voordat hij het microfoontje pakte dat bij zijn compo hoorde, keek hij rond naar de bewa-kingscamera’s. Hadden die iets gezien? Hij liep naar één van de lenzen toe. Ze hielden zorgvuldig de schilderijen in zicht, maar het lichaam van de vermoorde man bevond zich in een ‘dode hoek’ die de camera’s niet in zicht hadden. Hij knikte bedachtzaam. Er was over nagedacht. Nog steeds sloeg hij geen alarm, zoveel haast kon er niet zijn. Het lichaam ging nergens heen, de schilderijen hadden het geduld van de eeuwigheid en het duurde zeker nog twee uur voordat het museum zijn poorten zou openen. Hij liep terug naar het lichaam, zich ervan bewust dat hij niets aan mocht raken. Maar als hij naast het slachtoffer zou gaan liggen, kon hij misschien zijn gezicht zien.

Even keek hij om zich heen, toen ging hij naast het lijk liggen. Zijn vermoeden werd bevestigd. De dode was Arend-Jan Frankendael, ooit een vooraanstaand kunsthandelaar maar alweer een tijdje in ruste. ‘Een collega, dus,’ glimlachte Gijsbert. Hij bekeek het pak van de dode; grijs zijde, er zat geronnen bloed op. Specialisten zouden vast moeten stellen wat het moment van overlijden was, maar de suppoost wist zeker dat de moord een paar uur eerder had plaatsgevonden.

Eindelijk stond hij op en pakte met een gevoel van spijt zijn compo. Even, heel even, was dit een verhaal voor hem alleen geweest. Nu moest hij het delen met de rest van de wereld.

Rechercheur Susan Scheffer had een hekel aan dienst op zondag. Ze had drie kinderen en een man thuis, maar Romano was geen huisman. Twee jaar geleden had hij een burn-out gekregen en die was nog altijd niet genezen, ondanks een parade aan therapieën die op hem waren losgelaten. Hij werkte bij een bank die intussen al zo vaak gefuseerd was dat Romano op een dag niet meer naar zijn werk durfde. Ze had hem op moeten halen van het Metrostation WTC in Amsterdam waar hij op een bankje trillend voor zich uit had zitten staren, meer dan drie uur lang. Sindsdien deed hij niets, behalve zitten en liggen. Zelfs praten ging hem moeilijk af, en zorgen voor het huishouden en de kinderen kon hij helemaal niet aan. De eerste tijd had Susan er zorgen over gehad en was ze meelevend geweest. Nu vond ze het al een tijdje alleen maar lastig. En dát vond ze weer heel erg oneerlijk van haarzelf. Hij was ziek, dat hadden alle artsen bevestigd, genezing zou wellicht jaren op zich kunnen laten wachten. Hulpverleners hadden haar op het hart gedrukt dat juist in deze zware tijd Romano al haar steun kon gebruiken, dat ze achter, voor en naast haar man moest staan. Een maand geleden was er, dankzij al die fusies, ook in zijn uitkering gesnoeid waardoor hij nu minder dan een bijstandsuitkering kreeg. Daar had ze brieven over gestuurd, maar ze was het gevecht tegen instanties moe. Ze moest ook nog voor haar man zorgen, voor hun kinderen, en haar baan was nou niet bepaald een makkie. Ze klaagde niet, vooral omdat het geen zin had. Als ze klaagde, kreeg ze steevast te horen dat zij niet mòcht klagen. Romano, die was er pas erg aan toe. En dat was ook zo. Je zou toch maar een robot worden in de glans van je leven en niet meer uit je luie stoel kunnen opstaan; als enige handeling nog de verrichtingen van de duim hebben op de afstandsbediening van de tv. Ze klaagde niet.

Maar chagrijnig was ze soms wel. En eerlijk gezegd vond ze het wel lekker om chagrijnig te zijn. Elke dag was het hetzelfde liedje. In alle haast bracht ze de kinderen naar haar ouders om te horen: ‘Maar schat, dat komt wel érg ongelegen!’ Daarna snel naar zijn ouders: ‘Wij staan net op het punt om naar Bakkum te gaan!’ – Dan maar naar vrienden: ‘Maarten-Jan wordt zo gestresst van jouw kinderen. We doen dat vandaag liever niet.’ Dus uiteindelijk naar Talullah gebracht. Talullah was minstens zo chagrijnig als Susan zelf, en hield niet van kinderen. Ze was overtuigd alleenstaand en wilde dat de rest van haar leven zo houden. Ze had een grondige hekel aan mensen, oude mensen voorop, kinderen daarna, en de rest kon haar ook gestolen worden. Talullah was een vriendin door dik en dun, misschien wel de enige die Susan had.

Ze had niet gegeten en kocht bij het stalletje voor het Van Gogh Museum een hotdog, met ketchup en extra uitjes. ‘Erg ongezond, collega,’ zei Paul, de rechercheur waar ze vandaag dienst mee draaide.

‘Bemoei je met je eigen zaken,’ snauwde Susan. Ze morste ketchup op haar jasje. ‘Wat ga ik aantreffen?’

‘Een lijk. De hersens ingeslagen. Blijkbaar een befaamd kunsthandelaar, maar in ruste. Hij ligt op de zaal.’

‘Wie heeft hem gevonden?’

‘Een suppoost. Een ouwe vent. Zit in de kantine.’

‘Oké, laten we dat lijk maar eens gaan bekijken.’

Paul schudde zijn hoofd, voorlopig werd er nog helemaal niets bekeken. Het lichaam van de kunsthandelaar werd eerst onderzocht door de Technische Recherche. Mannen in witte pakken zouden zeker nog twee uur bezig zijn om het hele museum uit te kammen op mogelijke sporen. Het was haar een doorn in het oog.

‘Dat hele C.S.I. op tv brengt ons ambacht om zeep.’

‘Ze doen wat ze moeten doen.’

‘Ik wil gewoon even kijken.’

‘Ze zijn daar nou eenmaal streng in.’

Susan zuchtte diep. Ze wist wat de instructies waren. De plaats van het misdrijf was een plek in quarantaine totdat de tr het had uitgekamd. Alles kon die locatie ‘besmetten’, dus werd het gebied meteen uitgeroepen tot ‘no go area’, zelfs voor de politiemannen en –vrouwen die er hun werk moesten doen. Het irriteerde Susan mateloos. Ze was toch al niet zo’n aanhanger van sporenonderzoek. Te vaak hadden advocaten de vloer aangeveegd met dna-resten, door moeiteloos aan te tonen dat er ‘inderdaad resten waren aangetroffen, maar dat die mogelijk ook van een ándere ontmoeting tussen slachtoffer en dader konden zijn’. Er was maar één manier om een misdadiger achter slot en grendel te krijgen en dat was met een volledige bekentenis. Daar waren niet al haar col-lega’s het mee eens, maar Susan was ervan overtuigd dat al dat gedoe met sporenonderzoek, psychologische profielen en daderanalyses allemaal methodes waren om te verbloemen dat de meeste rechercheurs amateurs waren. Ze keken naar een moord zoals kippen kijken naar een vulpen en vervolgens lieten ze een batterij aan reageerbuisjes aanrukken om hun stupiditeit te verhullen. Een misdaad loste je op in je onderbuik. Je zorgde dat je de dader vond en daar speelde je dan mee als een kat met een muis, net zolang tot je hem werkelijk hád.

‘Dus wat nu?’

‘Je kan die suppoost spreken. Vriendelijke ouwe baas.’

‘En wat weet die dan?’

‘Nou, hij heeft in ieder geval gezien wat jij nog niet mag aanschouwen,’ zei Paul met een cynische glimlach.

‘Dat is mijn mazzel,’ zei Susan. Ze had geen zin in ouwe bazen, zeker niet als die getuige waren van een misdaad. Zulke mensen hadden niets anders te doen dan haar kostbare tijd te verspillen. En ze had geen zin om vandaag het amusement voor de ouden van dagen te zijn.

Gijsbert had bij het winkeltje in het museum een opschrijfboekje gehaald. Hij had het wel willen betalen, maar de shop was onbemand en daarom had hij een briefje achtergelaten met een schuldbekentenis voor het boekje en voor een pen. Alle andere suppoosten waren intussen naar huis gestuurd. De rest van het zondagpersoneel hield zich bezig met het wegsturen van de toeristen, want het museum was de rest van de dag gesloten. Vanwege ‘persoonlijke omstandigheden’ zeiden ze, want ‘moord’ klonk volgens de directie zo heftig. Er werd veel gemord buiten, vooral door Amerikanen en Japanners die heel Nederland in één dag deden en precies dit uur hadden uitgetrokken voor het Van Gogh Museum. En veel alternatief was er niet. Het Rijksmuseum had vanwege renovatie alleen een kleine vleugel open en ook het Stedelijk Museum, op steenworp afstand, was tot nader order gesloten, omdat er van alles gesloopt en gebouwd moest worden. Op het Museumplein was een grote toeristenwinkel die deze zondag een enorme omzet draaide, want de ‘Zonnebloemen’ gingen als warme broodjes over de toonbank.

Hij was even bij Bram Schelfhout binnengelopen, die door Gijsbert steevast ‘de Nachtwacht van Van Gogh’ werd genoemd, omdat hij – meer dan wie ook – nachtdiensten draaide als bewaker.

‘’t Is me wat,’ had Gijsbert gezegd.

‘Nou, zeg dat wel,’ bromde Bram.

‘Niks gezien zeker.’

‘Niks!’ zei de nachtwacht en hij keek een tikkeltje schuldbewust.

‘Uiltje geknapt?’ vroeg Gijsbert en glimlachte.

‘Jij hebt me ook altijd meteen door. D’r zal nog wel wat voor me zwaaien,’ zei Bram en hij knikte zichzelf een beetje moed in. ‘Ik zal wel bij de directie moeten komen. ’t Gebeurt me anders nooit! Zal je net zien.’

Gijsbert wist niet of Bram de waarheid sprak. ’t Zou kunnen dat hij altijd heel alert was in zijn nachtdiensten. Aan de andere kant, in de bijna veertig jaar dat het museum bestond, was er nooit iets gebeurd. Of, bedacht Gijsbert, was er van álles gebeurd, maar was het nooit boven water gekomen? Het leek hem onwaarschijnlijk.

‘Zou je ontslagen worden omdat je tijdens de dienst in slaap bent gevallen?’ vroeg Bram een beetje nerveus.

‘Misschien laten ze je voortaan alleen nog maar dagdiensten doen.’

‘Dat zal dan wennen worden,’ zei Bram. Hij leek zich er niet zo druk over te maken. Gijsbert keek de bewaker aan. Er was iets in z’n blik wat niet klopte. Het leek alsof de ogen van Bram zochten naar een uitweg, ze gingen snel heen en weer alsof ze een boek aan het lezen waren, een boek dat er niet was.

‘Moet ik iets voor je halen? Aspirientje?’ vroeg Gijsbert bezorgd. ‘Gaat het wel goed met je?’

‘Met mij gaat het prima. Dat moet je aan die vent boven vragen. Die dooie, daar gaat het pas slecht mee. Met mij gaat het uitstekend. Niemand hoeft zich zorgen te maken om Bram. Begrijp je?’ Het kwam er allemaal net iets te driftig uit, ongerust en nerveus. Gijsbert knikte.

Hij liep naar de kantine en ging aan een van de grote tafels zitten, met zijn opschrijfboekje en zijn pen. Hij mocht niet weg, hij moest zich beschikbaar houden voor ondervraging.

Hij probeerde zo goed mogelijk op te schrijven wat hij had aangetroffen in de hal van het museum en maakte zelfs tekeningetjes van het lichaam in de ruimte. In de paar minuten die het duurde voordat de beveiliging ter plekke was, had hij de positie van het lijk afgemeten in passen. Hij had aangetekend waar zich de camera’s bevonden en uiteindelijk had hij ook een tekening gemaakt met zijaanzicht waaruit duidelijk werd hoe de moord had kunnen plaatsvinden zonder dat daarbij de moordenaar in beeld was gekomen. Dat loste niet alle vragen op. Het was vreemd dat de moordenaar en het slachtoffer ’s nachts het museum waren binnengekomen. De daad kon dan buiten beeld hebben plaatsgevonden, maar het was volstrekt onmogelijk om op die plek te komen zonder gezien te worden door de beveiliging. Bram had geslapen en het niet gezien, of hij had het wel gezien, maar zweeg daar nu over, en dat moest dan een reden hebben.

Susan kwam de kantine binnen en zag hem zitten. Ze slingerde haar tas op een stoel, pakte haar schrijfblok eruit en begroette hem niet. Hij liet het gebeuren. Politiemensen staan onder grote druk, bedacht hij.

‘Is er hier ook iets van koffie?’ vroeg ze en ze ging er automatisch vanuit dat hij daarvoor zou zorgen.

‘Uit de automaat. ’t Is zondag.’

‘Heb ik daar iets voor nodig?’

‘Muntjes. Wat voor koffie wilt u?’

‘Koffie. Zoals in ‘koffie’.’

‘Zwart?’

‘Anders had ik gezegd met suiker of met melk. Ik zei: koffie.’

Ze ging enigszins onderuit zitten en hij stond op om bij de automaat een bekertje koffie voor haar te halen. Ze bladerde door haar aantekeningen. Toen pas stelde ze zich voor.

‘Scheffer, recherche. U hebt het lijk aangetroffen?’

‘Om vijf over half negen vanochtend.’

‘En wat heeft u toen gedaan?’

‘Contact opgenomen met de beveiliging.’

‘Weet u wie dat is, dat lijk?’

‘Arend-Jan Frankendael, voormalig kunsthandelaar.’

‘En die kent u?’

‘Ik weet wie het is, ja. Maar hij kent mij niet.’

Ze keek op. Gijsbert gaf afgepaste antwoorden. Ze had niet meer dan een oogopslag nodig om hem te plaatsen. Een heer, waarschijnlijk alleenstaand, nee, weduwnaar (hij droeg beide ringen), een man met trots en besef van normen en waarden, zonder twijfel humorloos, geen kinderen, jeugdig voor zijn leeftijd, hij was nog net geen zeventig en in goede conditie, geen sportman maar wel een fervent wandelaar. Geen hond, jammer, zou hij moeten nemen, had hij nog meer reden om te lopen. At gezond, dronk nauwelijks, een glas wijn op z’n tijd en dan alleen nog in gezelschap. Ging één keer in de twee maanden naar de kapper, geen Amsterdammer van geboorte, maar hij woonde hier zo ongeveer zijn hele leven. Dat alles hoefde ze niet te vragen, dat zag ze. Ze sloeg het op, zonder het te noteren.

‘Nog iets bijzonders gezien?’ vroeg ze, tamelijk lui.

‘Een lijk op zondagochtend in een leeg museum is tamelijk bijzonder,’ antwoordde hij droog.

Ze keek op. Verrassend, tòch humor.

‘U begrijpt precies wat ik bedoel.’

Hij zette de koffie voor haar neer en keek naar het bekertje.

‘U moet ons excuseren voor de kwaliteit van dat vocht. Koffie wordt hier in liters gedronken, maar niemand maakt zich druk over de herkomst van de bonen. Of wat daar voor door moet gaan.’

‘Ik vroeg u iets,’ zei ze, licht geïrriteerd.

‘En ik zou niet weten wat ik daar op zou moeten antwoorden. Ik heb een dode man zien liggen op de vloer van een museumzaal. Ik weet dat het een voormalige kunsthandelaar is. Bijzonder? Ja, bijzonder, want ik heb geen idee hoe hij of de moordenaar dit gebouw is binnengekomen. En ik weet ook niet hoe de dader het pand weer heeft kunnen verlaten.’

‘Dat is ons werk, meneer… Versteegh.’

‘Dus zeg ik: ik heb niets bijzonders gezien.’

Ze keek hem aan. Hij had iets vijandelijks over zich. De ondervragingstechniek schreef nu voor dat ze daar een vraag over stelde, maar ze kreeg de gelegenheid niet.

‘Uw houding,’ zei hij voordat ze haar mond open had kunnen doen. ‘Die irriteert mij mateloos. Er is iemand gestorven en u zit hier alsof het slachtoffer u een vrije zondag ontzegt.’

Ze klapte haar schrijfschrift dicht. Die vent tegenover haar had haar verder niks te melden, ze wist dat ze nog uren in dit gebouw moest rondhangen voordat de tr het lichaam zou vrijgeven en ze had geen zin om op haar nummer gezet te worden door iemand die haar vader, of erger nog, haar opa kon zijn. Hij zag haar irritatie en dát was op z’n minst enigszins bemoedigend. Wellicht was haar chagrijn alleen maar een momentopname; moest hij haar toch iets meer krediet gunnen. Ze gaf hem de kans niet om daar uiting aan te geven.

‘U moet uw gegevens achterlaten, want we kunnen u nog nodig hebben,’ zei ze en ze liep weg.

Hij moest zich beschikbaar houden, maar het was niet nodig dat hij in het Van Gogh Museum bleef. Gijsbert wandelde naar huis en overdacht wat hem te doen stond. Hij kon de dag verder laten passeren alsof er niets was gebeurd. Dat was ongetwijfeld het meest verstandige. Elke andere suppoost had zich wellicht in de handen gewreven over deze onverwachte dag vrij. Gijsbert niet. Eerst moest dat pak uit. Hij nam de tram naar huis, ging even onder de douche, en trok aan wat hij doordeweeks aanhad: een pantalon, een overhemd zonder stropdas en een grijs jack. Er was werk aan de winkel.

Gewapend met zijn gestolen schriftboekje ging hij naar de betonnen veste bij het Centraal Station. Het begin van elk onderzoek moet plaatsvinden op een plek waar informatie te vinden is, en dat was de bibliotheek. Hij was er nu ruim anderhalf jaar niet geweest. Dat was beter, zowel voor zijn eigen gemoed als dat van zijn voormalige collega’s. Hij had er immers niks te zoeken? En dat was anderhalf jaar inderdaad het geval geweest, maar nu had hij wel degelijk een queeste die hij moest volbrengen.

Hij wandelde over de Prins Hendrikkade, langs het Scheepvaartmuseum en langs een wanstaltig gebouw dat men het Nemo noemde. Het zag eruit als een schip, maar dan vormgegeven door een overspannen Italiaanse architect. Het hele gebouw leek de haven van Amsterdam in te zinken. Binnen konden kinderen zich verbazen over techniek en wetenschap, dat alles op een speelse manier. Hij had er wel eens rondgezworven. Ze konden op knopjes drukken en dan gingen er lampjes branden. Veel kennis deden ze er niet op. Het was eerder een speeltuin vol technologische ergernissen. Meer plezier deed hem De Amsterdam, een nagebouwd VOC-schip dat er in de buurt lag afgemeerd. Hij zag er kinderen rennen met namaakzwaarden. Ze speelden er Blauwbaard of Roodbaard of Zwartbaard of hoe al die piraten maar mochten heten en deden er in ieder geval iets van nautisch besef op.

Hij nam het loop- en fietsbruggetje dat ook al zo modern afstak bij het prachtige historische aangezicht van de Amsterdamse zestiende-eeuwse haven. Het bruggetje was een soort beugel van glimmend metaal, alsof de bedenker ervan een stel draadjes woedend bij elkaar had gepropt en naar zijn opdrachtgever had gesmeten.

Hij werd buiten de openbare bibliotheek begroet door een bewaker die hij niet kende. Pas toen hij zijn tas afgaf bij de garderobe werd hij herkend.

‘Gijsbert?’

Marie had voorzover hij zich dat kon voorstellen nog nooit in haar leven één boek gelezen, maar ze was de meest trouwe werknemer van de bieb. Hij glimlachte.

‘Wat kom jij hier nou in vredesnaam doen,’ zei ze met die heerlijke plat-Amsterdamse tongval van haar.

‘Ik?’ zei Gijsbert en hij wachtte een seconde. ‘Ik kom een moord oplossen.’