Van Frans Willem Verbaas verscheen eerder bij Uitgeverij Mozaïek

Sneeuw in Afrika (2006)

Engelenwoede (2007)

Eerste druk juni 2009

Tweede druk september 2009

ISBN 978 90 239 1676 5

NUR 301

Ontwerp omslag en binnenwerk Geert de Koning

© 2009 Frans Willem Verbaas

Alle rechten voorbehouden

uitgeverijmozaiek.nl

Voor mijn vader en mijn zonen

Wij schrijven allemaal onze eigen roman, maar op de een of andere manier schijnt een andere schrijver zich al op opdringerige en onontkoombare wijze met het plot bemoeid
te hebben.

Cees Nooteboom

Ternier, herfst 1555

Nooit geweten dat beulswerk zoveel voldoening geeft. Voor het eerst in mijn leven kan ik me voorstellen dat beulen hun werk vanuit een oprechte overtuiging doen; dat ze ’s avonds tevreden thuiskomen van hun werk, zich hun eten goed laten smaken, en dan lekker gaan slapen. Met een gevoel van opluchting, zelfs van bevrijding, kijk ik naar de terechtstelling die vlak voor mijn ogen plaatsvindt. Het vuur doet zijn werk, de vellen krullen op, de woorden trekken zich krom, nog eenmaal smeken de letters om gelezen te worden, het papier verkleurt, wordt bruin, dan zwart, dan gloeiend oranje, om ten slotte uiteen te vallen in as. Ik ben de inquisiteur die zijn eigen haat veroordeelt, ik ben de beul die zijn eigen onrust terechtstelt.

Als ik een nieuwe stapel op het vuur gooi, lijkt het vuur te doven, maar de vlammen kruipen al snel weer onder het papier uit, springen op, gooien hun armen in de lucht, hervatten hun extatische dans. En de rook die opstijgt, dat zijn de zorgen die ik loslaat zodat ze mijn ziel niet langer benauwen. Om het vuur stabieler te maken, ga ik wat hout uit de wintervoorraad in de schuur halen. We hebben toch genoeg.

Het leven heeft talloze geheimen en dankbaar stel ik vast dat ik in ieder geval een van die geheimen heb onthuld. Misschien is dat onze taak op aarde, dat je er als mens in slaagt om op zijn minst één geheim, hoe klein ook, te ontrafelen. Op de dag dat iemand erin slaagt het laatste geheim op te lossen, zal deze wereld voltooid zijn. Die dag zal ik niet meemaken, maar hopelijk aanvaardt God het offer dat ik vandaag breng en laat Hij mij nog wat tijd om van mijn succes te genieten.

Ik ben benieuwd of het me lukt alles in één dag te verbranden. Er ligt in mijn studeerkamer nog een enorme berg te wachten. Ik buig me voorover om me aan het vuur te warmen. Sommige vlammen lachen naar me. Nog iets wat ik nooit geweten heb: dat vlammen ook kunnen lachen

Deel 1

Verkiezing

Hoofdstuk 1

De pestzaaiers

Onze eerbiedwaardige leraren van de Latijnse school hadden ons ervan verzekerd dat de aanblik van de mors ignea[1] van een stelletje misdadigers ons minstens zoveel zou leren als de aandachtige lezing van een preek van een kerkvader. Daarom kregen we in de zomer van het jaar 1527 een dag vrij om de terechtstelling van vier pestzaaiers op de Oude Markt bij te wonen. Net als op gewone schooldagen wachtte ik die morgen Gaspard op bij de houten brug over de Seine. Gaspard woonde met zijn vader in een klein kasteel aan de overzijde van de rivier, op anderhalve mijl van Rouen. De moeder van Gaspard leefde niet meer. Men vertelde over haar dat ze even mooi als rijk en even welopgevoed als vroom was geweest, maar dat had haar er niet van weerhouden om gewoon in het kraambed te sterven. Gaspard heeft me ooit in de kathedraal de steen laten zien waaronder ze begraven ligt. Tot verbazing van de andere aanwezigen in de kerk ging hij plat op de gebeeldhouwde steen liggen en zei dat hij nu een verdieping lager naast zijn moeder zou liggen als hij zijn geboorte niet had overleefd. Gaspards moeder had haar zoon haar leven gegeven, maar niet haar schoonheid. Zoals hij daar lag op die koude grafsteen met zijn kleine hoofd, zijn korte lijf, zijn dunne beentjes, en dat alles gehuld in veel te protserige kleding, leek hij sprekend op een van die belachelijke poppen waarmee poppenspelers de jaarmarkten afreizen. Al was ik maar een kleermakerszoon, vaak schaamde ik me voor mijn adellijke vriend. Op onze eerste schooldag was Gaspard op mij afgestapt en had gezegd: ‘Hoe heet jij?’

‘Henri.’

‘Henri, ik kies jou als mijn vriend.’

‘Waarom?’

‘Omdat jij de grootste jongen van onze klas bent.’

‘En waarom zou ik jouw vriend willen zijn?’

‘Omdat mijn vader graaf Jean le Jumelles is.’

Meestal was Gaspard aan de late kant, zodat we moesten rennen om niet te laat op school te komen, maar dit keer kwam hij ruim op tijd de brug aflopen. Hoewel het een snikhete dag beloofde te worden, droeg hij over zijn linnen hemd een korte, in Italiaanse stijl gesneden mantel. Hij propte een handvol gesuikerde amandelen in mijn broekzak, en zei: ‘Voor als we lang moeten wachten voordat het misdadige vlees gaar is.’

In de stad had zich bij de klokkentoren een menigte verzameld die de optocht van magistraten, gerechtsdienaars, geestelijken en veroordeelden opwachtte. We baanden ons een weg naar voren; ik voorop, de kleine Gaspard porrend in mijn rug achter me aan. We wilden de gezichten van de misdadigers zien en we hoefden daarvoor niet lang te wachten. Twee pestzaaiers maakten de gang naar de Oude Markt te voet, gehuld in lange hemden die eens wit moesten zijn geweest. Om hun hals zat een ijzeren band met daaraan een ketting die door een stadswacht werd vastgehouden. Hun armen bungelden bewegingloos langs hun lichamen en ze hadden geen handen meer. Die waren al afgehakt. Ik zag uit een ontstoken wond een wit stukje bot steken. Op een ezelskar lag een derde man die te zwak was om te lopen; ook hij miste zijn beide handen. Naast hem zat een jonge vrouw die er nog het beste uitzag van het hele stel. Zij had haar linkerhand nog en zo te zien waren haar armen niet ontwricht zoals bij de mannen. Toen ze voorbij reed kruisten zich onze blikken. Haar doffe ogen klaarden even op. Duidelijk verstaanbaar zei ze: ‘Dag Henri.’

Ik dwong mezelf niet van haar weg te kijken. Natuurlijk wist ik dat Claudine een van de pestzaaiers was. Claudine Faré en mijn zusje Anna hadden vaak samen in de werkplaats van mijn vader gespeeld. Met overgebleven stukken stof verkleedden ze zichzelf als prinses, of als bisschop. Tijdens een van hun verkleedpartijen was ik de werkplaats binnengekomen zonder dat de meisjes het hadden gemerkt. Vanachter een stapel ongeverfde wol had ik hen halfbloot zien staan. Anna had nog altijd het lichaam van een kind, maar Claudine had al stevige borsten die rond waren en wit als melk. Ik ben ze in heel wat dromen nog tegengekomen, de witte borsten van Claudine. Na de dood van mijn zusje is ze nooit meer bij ons langs geweest. Glimlachte ze nu naar me, of was het de spanning die haar lippen deed trillen?

‘Heb je je amandelen al op?’ vroeg Gaspard.

‘Nog niet.’

‘Geef mij er een paar.’

Het verhaal van de pestzaaiers hield Rouen al weken in de ban. Een van de veroordeelden was de opzichter van het pesthuis dat buiten de muren van de stad lag. De twee andere mannen, beiden een stuk jonger dan de opzichter, werkten er als conciërge en verpleger. Het hospitaal werd al een aantal jaren niet gebruikt, omdat de pest dankzij Gods genade even zovele jaren weg was gebleven. Maar wat voor velen een zegen was, was een vloek voor de lieden die voor hun levensonderhoud afhankelijk waren van de verzorging van pestlijders. Weliswaar kregen de drie een vast loon, ook in de jaren dat de pest wegbleef, maar dankzij de giften van wanhopige pestlijders en hun familieleden, en vooral door de kostbaarheden die zij zich tijdens de verplichte ruimingen van besmette woningen ongestraft konden toe-eigenen, was het inkomen van de opzichter en zijn medewerkers in tijden van pest vele malen hoger. Om aan hun magere jaren een einde te maken, was de opzichter naar een Duitse stad gereisd waar de pest al geruime tijd heerste. Daar was hij erin geslaagd om een voet van een overleden slachtoffer te stelen. Hij had de reeds rottende voet meegenomen naar Rouen waar hij er met zijn trawanten een duivels smeersel van bereidde. Het was hun bedoeling om het smeersel her en der in de stad op deurposten aan te brengen. Maar al tijdens hun eerste nachtelijke actie werd één van hen, de conciërge van het pesthuis, betrapt door een stadswacht die het gedrentel van de man bij de zijdeur van een van de voornaamste huizen van de stad niet vertrouwde. Het verhaal dat het smeersel bedoeld was om stroeve deuren en sloten mee te behandelen werd door de stadswacht niet geloofd. De conciërge werd opgepakt, de beul kwam eraan te pas, de man werd tot een bekentenis gedwongen, en niet lang daarna werden ook de opzichter en de verpleger van het pesthuis gearresteerd, evenals de verloofde van de conciërge, Claudine Faré.

Gaspard en ik volgden de pestzaaiers van dichtbij tot de stoet de Oude Markt bereikte, waar een eeuw eerder Jeanne d’Arc door de Engelsen was verbrand. De as van de maagd van Orléans was na de verbranding uitgestrooid over de Seine, waarna haar naam al snel verspreid zou raken over heel de wereld. De vier pestzaaiers die die dag werden verbrand zouden wel in de pijn, maar niet in de postume roem van Jeanne d’Arc delen.

In het midden van het plein waren vier brandstapels opgericht. Tegenover de brandstapels was een houten tribune gebouwd die met kleurige baldakijnen en vlaggen was versierd. Op de tribune namen de burgemeesters, de kerkelijke autoriteiten, de raadsleden, de rechters, de schatbewaarders en de kapiteins van het stadsleger plaats. Vooraan, naast de burgemeesters, zat kanunnik Le Lieur, in zijn zwarte lakense mantel. Ik herkende de lange, broodmagere geestelijke meteen, want hij was een goede klant van mijn vader en zijn zoon Pierre zat bij Gaspard en mij in de klas.

De pestzaaiers werden voor de tribune geleid, waarbij de bewusteloze man door twee gerechtsdienaren zo goed als het ging overeind werd gehouden. Claudine stond met gebogen hoofd naast de conciërge, haar verloofde die nooit haar man zou worden. De opzichter van het pesthuis hervond op de een of andere manier zijn krachten en keek de hoogwaardigheidsbekleders op de tribune strak en brutaal aan. Een van de rechters las het vonnis voor en daarna stond de kanunnik op om de vier op hun naderende dood voor te bereiden. Het zonlicht weerkaatste op het gouden, met edelstenen versierde kruis dat aan een eveneens gouden ketting om zijn nek hing. Ik kon niet alles verstaan, maar zijn woorden kwamen erop neer dat de gepleegde misdaden van dien aard waren dat de vier veroordeelden alle recht op aards geluk en eeuwige zaligheid hadden verspeeld. Omdat het heilige Evangelie echter een evangelie van genade was, kregen de veroordeelden een laatste kans om hun zonden te belijden. Wanneer zij de misdaden waaraan ze schuldig waren bevonden volmondig zouden bekennen, zou dat een verzachting van hun straf opleveren, dan zou hen de genade worden verleend dat de beul hen eerst zou onthoofden, alvorens hun lichamen aan de vlammen zouden worden toevertrouwd. Op de vraag van de kanunnik wat het antwoord was op het genadige aanbod van een zachte dood, viel er een stilte over de Oude Markt.

De bewusteloze man vertoonde geen enkele reactie, en werd na een kort hoofdgebaar van de kanunnik door gerechtsdienaren naar de brandstapel gesleept.

De opzichter van het pesthuis ademde een paar keer diep in, en zei toen met duidelijk stem: ‘Maak maar een levende kaars van mij.’

De kanunnik gebaarde de man naar de brandstapel te brengen en zei, langzaam articulerend: ‘Branden zul je hier, en branden zul je in de hel.’

Alle ogen richtten zich op de conciërge en op Claudine. ‘Ik wil de bijl,’ riep de eerste met krachteloze, bevende stem.

‘Jij bekent schuld, jou wordt de bijl gegund.’ De stem van de kanunnik klonk opeens zalvend, alsof hij voor een voornaam gezelschap een lijkrede stond te houden. ‘En jij?’ vroeg hij, wijzend op Claudine.

Claudine sloeg haar ogen op naar de hemel die op die wrede dag blauw en wolkeloos was, en toen riep ze: ‘Ik wil naar huis.’

‘Is dat alles wat je te zeggen hebt?’ vroeg de kanunnik.

‘Ik wil naar huis,’ herhaalde ze.

‘De hel zal voortaan jouw huis zijn,’ sprak de kanunnik.

De mensen om mij heen bekruisten zich. Gezichten waren verhit en opgewonden, ogen schitterden. Populus vult panem et circenses, had ik net op school geleerd. En zo was het maar net.

De beul ging naast het hakblok staan. Kalm, geconcentreerd, als een timmerman die zijn gereedschap keurt, woog hij de bijl in zijn hand. Hij had het enorme blad zo zorgvuldig opgepoetst dat het schitterde in de zon. De gerechtsdienaren brachten de conciërge van het pesthuis naar het blok, en dwongen hem te knielen.

‘Ik heb geen zin meer om dit te zien,’ zei ik.

‘Stil,’ zei Gaspard, terwijl hij op het puntje van zijn tenen ging staan. ‘Het gaat beginnen.’

‘Ik ga.’

Gaspard gaf me een korte, nijdige blik. ‘Wacht nou, straks mis ik het.’

‘Als je me zoekt, ik ben bij de rivier.’

‘Blijf hier, gek! Laat me niet alleen.’

‘Je komt wel andere bekenden tegen.’

‘Wacht, stil!’ Gaspard rekte zich uit om te zien of de beul aan één slag genoeg zou hebben.

Ik kon het niet laten om nog eenmaal naar Claudine te kijken. Ze waren bezig haar vast te binden op de brandstapel. Haar ogen had ze opgeslagen naar de hemel, alsof ze haar best deed hier al niet meer te zijn. Toen ik de Oude Markt verliet bereikte het gejoel van de mensen een extatisch hoogtepunt. Het geluid leek rechtstreeks uit de diepten van de aarde te komen.

De straten rondom de Oude Markt waren uitgestorven. Alle werkplaatsen en winkels waren gesloten. Op de hoek van de IJzerstraat en de Huidenstraat was zelfs de vaste plek van Antoine, de lamme bedelaar, leeg; iemand moest hem naar de Oude Markt hebben gedragen. Ik kwam alleen wat loslopende varkens en honden tegen. Ik vermeed het in de Huidenstraat te kijken, omdat ik wist dat daar de ouderlijke woning van Claudine stond. Waar zouden haar ouders nu zijn? Wat zouden ze doen, denken, voelen? De poortwachters keken me verbaasd aan toen ik hen passeerde, maar vielen me niet lastig. Even bleef ik aarzelend staan, me afvragend of ik de brug over zou gaan om de velden in te trekken, of dat ik aan de stadskant van de rivier zou blijven en zou gaan zwemmen. Ik besloot tot het laatste en sloeg de richting in van ons strandje.

Ook buiten de stad heerste de stilte van de naderende dood. Geen vrouw deed de was, geen visser was bezig met het boeten van zijn netten. Alle luiken en deuren van het pesthuis waren gesloten, zag ik vanuit de verte. Alleen op de rivier ging het leven door. De schippers die balen wol en vaten wijn aanvoerden, waren waarschijnlijk de enigen die niet wisten welk spektakel zich binnen de stadsmuren afspeelde. Ik liet de stad achter me en passeerde een paar rommelige hutten. Ook die waren uitgestorven.

Op het strandje waar ik met mijn broers en vrienden altijd ging zwemmen, omdat de rivier daar breed en diep was, kleedde ik me uit. Ik liep het water in en liet me al snel voorover vallen. Om weg te zijn van de wereld, weg van al die joelende mensen. Zonder te bewegen liet ik me zinken en meeslepen door de stroom, tot alle lucht uit mijn borst was verdwenen en mijn hoofd bijna knapte van de benauwdheid. Ik kwam weer boven, zwom naar de oever en liep terug naar het strandje. Daar liet ik me door de zon drogen en at de gesuikerde amandelen die ik nog in mijn broekzak had zitten. De laatste woorden van Claudine zoemden als onzichtbare vliegjes om me heen. ‘Ik wil naar huis.’ Ik vroeg me af of ze al gestorven was. De beulen deinsden er niet voor terug om het vuur klein te houden, zodat de terechtstelling langer zou duren.

Pas laat, toen ik zeker wist dat de kermis op de Oude Markt voorbij was, keerde ik terug naar de stad. Terwijl ik de lakenmolen bij de rivier passeerde, hoorde ik een vreemd, kreunend geluid. Alsof iemand in nood was. Ik liep om de lakenmolen heen en schrok van het tafereel dat ik aan de achterzijde, dus buiten het gezichtsveld van de stad, te zien kreeg. Gaspard werd door een mij onbekende jongen in bedwang gehouden; de onbekende jongen had de armen van mijn vriend op zijn rug gedraaid zodat hij geen kant op kon. Tegenover Gaspard, op een paar voet afstand, stond Pierre le Lieur, de zoon van de kanunnik. Pierre zwaaide heen en weer met een stok waaraan een viezige doek was gebonden. De doek fladderde telkens rakelings langs het gezicht van Gaspard, die zijn hoofd kreunend heen en weer gooide om maar niet aangeraakt te worden door de smerige lap.

Die Pierre was net zo lang en mager als zijn vader, en hij had een neus die zo scherp en dun was als een stukje dubbelgevouwen perkament. Pierre was het soort jongen dat geen vrienden had, maar wel volgelingen, meest arme jongens die hij met geld en gunsten aan zich bond. Hij woonde met zijn moeder in een klein huis naast de voorname woning van de kanunnik die, zoals heel Rouen wist, een verbindingsdeur had laten bouwen tussen beide woningen.

Pierre en de onbekende jongen waren zo druk met het bedreigen van Gaspard, dat ze niet zagen hoe ik hen leunend tegen de zijmuur van de lakenmolen gadesloeg. Het duurde even voor ik doorhad wat er aan de hand was. Pierre le Lieur herhaalde keer op keer dat hij de doek had besmeurd met het pestsmeersel dat de stad zo in beroering had gebracht. Op een gegeven moment hoorde ik hem zeggen: ‘Mijn vader heeft een pot met het levensgevaarlijke spul mee naar huis genomen om het aan mij te laten zien. En toen kwam ik op het idee om met behulp van het pestsmeersel een paar mensen een lesje te leren.’ Er vormde zich een grijns op het smalle gezicht van Pierre. Het was het soort grijns waarin pervers plezier en intense haat samenvallen; sommige mensen hebben er nu eenmaal plezier in om te haten. Langzaam, op plagerige toon, vervolgde Pierre: ‘En een van de eersten die ik een lesje wil leren, is een zekere jonge graaf die de neiging heeft om nogal vanuit de hoogte op mij neer te zien.’ Pierre liet de besmeurde doek vlak voor het lijkbleke gezicht van Gaspard hangen. ‘Nog even en jouw toet wordt gewassen met deze overheerlijke pestzeep.’ Met kleine schokjes bewoog hij de levensgevaarlijke vlag steeds iets naar voren. Gaspard probeerde zich uit alle macht uit de greep van de onbekende jongen te bevrijden, maar zijn pogingen waren vergeefs. De grijns verdween opeens van het gezicht van Pierre. Zijn lange gezicht stond nu strak als een trommelvel. ‘Ik hoef die smerige toet van jou niet eens te wassen. Alleen de lucht van deze lap is genoeg om ervoor te zorgen dat binnen een dag of tien de builen door je huid breken. Even later zal een ondraaglijke jeuk je komen plagen, waarna de koorts komt, en het hevige braken dat net zolang zal duren tot je je adellijke ziel ad fundum hebt uitgekotst.’

Ik had zicht op de ogen van Gaspard. Twee wijd opengesperde, grijsblauwe, verbijsterde, door angst verblinde ogen. Timor purus . Niets is in deze wereld zo sterk als angst, niets heeft zoveel macht, niets heeft de kracht om mensen zo uit hun doen te brengen. Sterker, veel sterker dan de vreugde is de angst. Onverbiddelijk rukt angst de maskers af waarachter wij ons verbergen. Angst heeft het vermogen om mensen volledig uit te kleden en hen in hun pure naaktheid te tonen. Gegrepen door de angst blijft er van edelen, machtigen, rijken, geleerden niets anders over dan weerloze, eenzame mensen. Angst openbaart wie wij werkelijk zijn, daarin ligt de verbijsterende schoonheid van angst. Angst maakt ons allen gelijk en daarmee biedt juist de angst ons de gelegenheid om elkaar onbaatzuchtig lief te hebben en onvoorwaardelijk bij te staan.

Het moment dat de met pest besmette doek Gaspards gezicht zou raken was daar. Ik aarzelde niet. Ik sprong naar voren, griste de stok met de doek uit de handen van de verbouwereerde Pierre, en gooide de stok als een speer de rivier in, zo ver ik kon. De onbekende jongen die Gaspard in bedwang hield was te verrast om iets te doen of te zeggen. Voor ik het wist, sloeg ik de jongen met mijn vuist vol op zijn neus. Er klonk gekraak, bloed stroomde van zijn gezicht. Ik draaide me om naar Pierre die weer begon te grijnzen. Hij zei dat het allemaal een grote grap was, dat hij de doek natuurlijk niet echt met het pestsmeersel had besmet. Het was niet alleen de grijns op zijn gezicht die me op dat moment gek maakte. Alle grijnzende, joelende gezichten die ik die dag had gezien in het verhitte Rouen vielen op de een of andere manier samen in dat ene grijnzende gezicht van Pierre le Lieur. En er was maar één ding dat ik wilde: het grijnzen moest ophouden. Het joelende beest moest terug in zijn afgrond. Maar dat kreeg ik alleen voor elkaar door het beest in mijzelf een paar tellen de vrije hand te geven. Ik weet niet precies meer wat er toen is gebeurd daar achter de lakenmolen, ik weet alleen dat de Schepper mij een groot en krachtig lichaam heeft gegeven, en dat het einde van het liedje was dat Pierre en zijn vriend huilend en bebloed afdropen. Een van de armen van Pierre bungelde net zo slap van zijn schouder als ik eerder bij de ter dood veroordeelde pestzaaiers had gezien.

Gaspard en ik gingen aan de oever van de rivier zitten.

‘Gaat het?’ vroeg ik.

‘Ja. Nee. Het gaat.’

‘Trek het je niet aan. Het was een slechte grap.’

‘Het was geen grap, het was een totale vernedering.’

‘Een bastaard kan een graaf niet vernederen. Dat is onmogelijk.’

‘Ik kan die hoerenzoon niet meer onder ogen komen,’ schreeuwde Gaspard. ‘En als bekend wordt wat er is gebeurd, kan ik heel veel mensen in Rouen niet meer onder ogen komen.’

Ik zag dat de mouwen van zijn korte mantel besmeurd waren met bloedvlekken. ‘Hoe zijn jullie hier eigenlijk terechtgekomen?’ vroeg ik.

‘De vriend met wie ik naar de stad ging om de terechtstelling te bekijken, liet mij in de steek. Toen heb ik me maar aangesloten bij een klasgenoot die me voorstelde om een luchtje te gaan scheppen bij de rivier.’

‘Je gaat toch niet zeggen dat het allemaal mijn schuld is?’

Gaspard draaide zich met een ruk naar me toe. De angst in zijn grijsblauwe ogen had plaatsgemaakt voor woede. ‘Als jij gewoon bij me was gebleven, was deze ellende mij bespaard gebleven.’

‘Je zou me ook kunnen bedanken, omdat ik je uit een lastige situatie heb gered.’

‘De zoon van graaf Jean de Jumelles bepaalt zelf of hij iemand wel of niet bedankt.’

Gaspard stond op en liep zonder te groeten weg.

[1]*Achter in de roman is de vertaling van gebruikte Latijnse woorden, uitspraken en citaten opgenomen.

Abrupt, absurd

Twee dagen later werd ik van school gehaald door twee gerechtsdienaren. Ik liet een verbijsterde klas achter die alleen maar kon raden wat er aan de hand was. Zowel Gaspard als Pierre hadden zich na de verbranding van de pestzaaiers niet meer op school laten zien. Neem daarbij dat een van mijn klasgenoten een paar uur na de terechtstelling een zwaar bloedende Pierre door de stad had zien lopen, en het is duidelijk dat mijn klasgenoten die dag heel wat te bespreken hadden.

De gerechtsdienaren brachten me naar de gewelfde kapittelzaal van de kathedraal. Achter een zware houten tafel met gedraaide poten zaten naast elkaar kanunnik Le Lieur, als altijd in het zwart gekleed en met een groot gouden kruis om zijn nek, en graaf De Jumelles, wiens schitterend geborduurde gewaad nogal vloekte met de puisten in zijn gezicht. Een goede kans dat de edelman stevig aan de Franse ziekte leed; het was alom bekend dat de graaf zich na het overlijden van Gaspards moeder was gaan troosten met vrouwen van het allerlaagste allooi. Schuin achter de kanunnik stond mijn vader, in zijn kleermakerskiel, met zijn muts in zijn zenuwachtig friemelende handen. Later vertelde hij me dat ook hij pardoes door gerechtsdienaren uit zijn werkplaats was meegenomen, en dat ze hem niet eens de gelegenheid hadden gegeven om zijn werkplunje te vervangen door fatsoenlijker kleding. In een hoek van de kapittelzaal, onder het grote raam waarin het wapen van Rouen was gebrandschilderd, stonden op enige afstand van elkaar Pierre en Gaspard. Het anders bleke maar nu nogal bonte gezicht van Pierre toonde de gevolgen van mijn vuistslagen en zijn rechterarm hing in een linnen doek die achter zijn nek was vastgeknoopt. Gaspard stond bewegingloos naar de grond te staren; in ieder geval keek hij niet op toen ik werd binnengebracht. De onbekende jongen die Gaspard bij de lakenmolen in bedwang had gehouden, was niet aanwezig. Hij zou ook niet meer ter sprake komen. Achter mij, bij de deur, stelden de twee gerechtsdienaars zich op.

De kanunnik gebaarde mij voor de tafel, tegenover hem en de graaf te komen staan. ‘Voor mij staat Henri de la Mare, vijftien jaren oud, zoon van François de la Mare, meester-kleermaker in de Wolstraat?’

‘Klopt,’ antwoordde ik.

‘Pardon?’ reageerde de kanunnik met stemverheffing.

‘Klopt, optime pater .’

De kanunnik liet zijn koude ogen een paar tellen op mij rusten voordat hij verderging. ‘Graaf De Jumelles, ikzelf en jouw vader zien ons genoodzaakt om onze dagelijkse verplichtingen te onderbreken, omdat jij je hebt schuldig gemaakt aan een ernstig misdrijf. Het resultaat van jouw gewelddadige gedrag kun je in de hoek van deze zaal aanschouwen.’ De kanunnik wees met een van zijn zwarte armen op zijn zoon Pierre, die reageerde met een zenuwachtige hoofdbeweging. ‘De chirurgijn is ruim een uur bezig geweest om de wonden van het slachtoffer te verzorgen. De jongen heeft helse pijnen geleden toen de chirurgijn zijn schouder zette.’ De kanunnik wachtte even, en vervolgde toen op verhoogde toon: ‘De pijnkreten waren tot op straat te horen! En hij is liefst drie tanden kwijtgeraakt!’

Ik werd zo geïntimideerd door de woorden van de kanunnik, en door de hele entourage in de kapittelzaal waarvan ik het middelpunt was, dat ik mijn hart als een razende tekeer voelde gaan. De kanunnik en de graaf durfde ik niet aan te kijken, en mijn vader ook niet, en Gaspard wilde ik niet aankijken, en daarom keek ik maar naar Pierre. Op de een of andere manier stelde het kijken naar die lafaard mij een beetje gerust. Wat er ook zou gebeuren, wat me ook boven het hoofd zou hangen, ik wist dat mijn vuistslagen een rechtvaardig doel hadden gediend.

‘Ik geef nu het woord aan het slachtoffer. Pierre, vertel ons vrijuit wat er is gebeurd.’

Pierre deed een stap naar voren. Door de wonden in zijn mond had hij duidelijk moeite met praten; hij sprak alsof hij net een hap meel had genomen die hij niet weg kon krijgen. ‘Na de terechtstelling op de Oude Markt ben ik naar de rivier gewandeld. Ik had in de rook gestaan en had behoefte aan frisse lucht. Terwijl ik ter hoogte van de lakenmolen aan de oever was gaan zitten, kwam Henri opeens opdagen. Hij kwam naar me toe en vroeg me om geld. Ik weigerde, maar hij bleef erop aandringen dat ik hem geld moest geven, dat ik er meer dan genoeg van had, omdat mijn vader een van de rijkste mannen van Rouen was…’

‘Leugens, allemaal leugens!’ schreeuwde ik.

‘Zwijg!’ bulderde de kanunnik.

‘Maar optime pater …’

‘Zwijg tot ik je het woord geef, onderkruipsel!’

Met horten en stoten hervatte Pierre zijn verhaal. ‘Toen ik hem niets gaf, pakte Henri mijn arm en hij begon er net zo lang aan te draaien tot ik een vreselijk gekraak hoorde. Het deed zo’n verschrikkelijke pijn! Ik gilde het uit, en ik had hem al mijn geld willen geven om die pijn maar te laten ophouden, maar ik had echt niets bij me. Toen Henri eindelijk mijn arm losliet, begon hij wild op me in te slaan. Kijkt u maar…’ Pierre opende zijn mond, zodat iedereen de donkere gaten kon zien die de uitgeslagen tanden hadden achtergelaten. ‘Het is dat Gaspard langskwam en me te hulp schoot, anders was ik nu zeker dood geweest.’

De kanunnik knikte Pierre met een warme, begrijpende blik toe. ‘Dank je, jongeman, voor je dappere getuigenis. Dan geef ik nu het woord aan onze tweede getuige, aan de jonge graaf Gaspard de Jumelles.’

Gaspard trad naar voren, gekleed in een van zijn mooie korte mantels en een nauwe broek. Hij sloeg zijn ogen naar me op, voor het eerst tijdens de zitting, en hij bleef me strak aankijken terwijl hij een verhaal afstak dat hij overduidelijk van tevoren goed had voorbereid. ‘Eerwaarde kanunnik, ik bevestig alles wat Pierre net heeft verteld. Ook ik liep na de verbranding van de misdadigers langs de rivier om een luchtje te scheppen. Daar zag ik hoe Henri een jongen aan het aftuigen was. Door mijn gezag als jonge edele en misschien ook door de vriendschapsbanden die Henri en ik ooit hebben onderhouden, wist ik een einde te maken aan de afranseling. Dat is alles wat ik te zeggen heb. Ik zweer bij God dat ik de waarheid spreek.’

Ik slaagde erin mijn lichaam onder controle te houden, want ik sprong niet woedend op Gaspard af. Maar ik slaagde er niet in mijn stem in bedwang te houden. Zo hard ik kon, schreeuwde ik: ‘Jij vuile Petrus, jij smerige loochenaar!’

Gaspard knipperde even met zijn ogen, maar hij sloeg ze niet neer, hij bleef me aankijken. De kanunnik toonde minder zelfbeheersing. Hij gaf een teken aan de gerechtsdienaren die achter mij stonden. Een geweldige klap van een met ijzer beslagen handschoen van een van hen was voldoende om mij de mond te snoeren. Ik kon mijn tranen niet inhouden, het leek wel alsof mijn rechteroor in brand stond.

‘Dat zal je leren,’ beet de kanunnik me toe.

Nadat ik me enigszins van de klap had hersteld, zocht ik de ogen van mijn vader. Die schudde alleen maar zijn hoofd. ‘Maar,’ zei ik zacht, ‘heb ik dan niet het recht op een weerwoord?’

‘Pas als ik het zeg,’ antwoordde de kanunnik.

Maar de vader van Gaspard begon ongeduldig te worden.

‘Laat de kwajongen spreken,’ bromde hij met zijn diepe stem. ‘Ik heb geen tijd om hier eeuwig te blijven zitten.’

‘Goed dan,’ zei de kanunnik met duidelijke tegenzin. Hij gaf me een gebaar dat ik kon spreken. ‘Maar houd het kort!’

‘Heer graaf, optime pater ,’ begon ik, ‘ik beken dat ik net als Pierre en de jonge graaf na de terechtstelling van de vier misdadigers bij de rivier was. En inderdaad, we hebben elkaar bij de lakenmolen getroffen. Maar hoe anders dan Pierre en Gaspard het voorstellen! Ik zweer bij de heilige Maagd dat ik de waarheid spreek! Dit is wat ik heb gezien: Gaspard werd in bedwang gehouden door een jongen die hier nu niet aanwezig is, en Pierre bedreigde hem met een doek die hij naar eigen zeggen met de pest had besmet. Wat kon ik anders doen dan de jonge graaf, die ik tot mijn aankomst in deze zaal als mijn beste vriend beschouwde, uit zijn benarde positie te bevrijden? Ik zou toch een verachtelijk sujet zijn als ik dat had nagelaten?’

Ik zag dat mijn woorden geen enkele indruk maakten bij de graaf of de kanunnik. Gaspard keek me nog steeds met starre, koude ogen aan, zonder het minste blijk van vriendschap. Ik begreep dat ik kon zeggen wat ik wilde, maar dat het allemaal niets meer uitmaakte. Het oordeel dat over mij geveld zou worden, stond allang vast. Om zo snel mogelijk van alles af te zijn, rondde ik mijn zinloze getuigenis haastig af.

‘Dat ik daarna misschien iets te hard heb ingeslagen op de belagers van mijn vriend, dat wil ik wel bekennen. Maar, bij de heilige Maagd, het verhaal van Gaspard is een pure leugen!’

Luidruchtig schraapte Gaspards vader zijn keel, waarna hij een royale fluim naast zich op de vloer mikte. ‘Dus deze kleermakerszoon beweert dat de zoon en erfgenaam van graaf De Jumelles een leugenaar is! Ik weet genoeg.’

De kanunnik deed alsof hij nog steeds niet tot een eindoordeel was gekomen. ‘En hoe zou Pierre die doek dan wel besmet hebben?’ vroeg hij.

‘Hij vertelde dat u een pot met het smeersel van de pestzaaiers mee naar huis had genomen,’ antwoordde ik. ‘En zoals iedereen weet, bent u tweeën… goede buren.’

De kanunnik sloeg met zijn platte hand op tafel. ‘Baarlijke nonsens! In de eerste plaats heb ik dat smeersel zelf nooit gezien en in de tweede plaats zou ik zulk levensgevaarlijk spul nooit mee naar huis nemen.’ Opnieuw hamerde hij met zijn platte hand op het tafelblad. ‘Ik ben misschien meer thuis in de kerkelijke rechtspraak dan in de rechtspraak van de wereld, maar ik weet dat in beide rechtssystemen een dubbel getuigenis, waarvan één ook nog eens van adellijk gewicht is, ruimschoots opweegt tegen het enkele getuigenis van een jongeman die niet alleen ons durft te confronteren met zijn leugens, maar ook…’ – de kanunnik verlaagde zijn stem – ‘… de heilige Maagd.’ De kanunnik bekruiste zich en wachtte tot de anderen dat ook hadden gedaan. In mijn verwarring wist ook ik niets beters te doen dan het heilige teken op mijn borst te maken. ‘De enige die nog niet aan het woord geweest is, is de vader van de verdachte. François de la Mare krijgt het laatste woord.’

Mijn vader kon zijn mening gewoonlijk kort en helder onder woorden brengen, maar dit keer moest hij zoeken naar woorden, waarbij hij de hele tijd met zijn muts in zijn handen bleef frutselen. ‘Eerwaarde kanunnik, edele graaf, hoewel de jonge graaf en de gewonde jongeman mij persoonlijk niet bekend zijn, ken ik hun het respect toe dat zij ongetwijfeld verdienen. En hoewel ik mijn hand graag in het vuur steek voor de geloofwaardigheid van mijn zoon, moet ik toegeven dat de getuigenverklaringen die we net hebben aangehoord elkaar ernstig tegenspreken. Zelfs al zullen we nooit weten wat zich precies heeft afgespeeld bij de lakenmolen aan de rivier, er moet wel een oplossing komen, uiteraard, dat is duidelijk…’

‘Dus mijn mening is niets waard, vader, omdat ik geen edelman ben, maar slechts de zoon van… omdat ik slechts uw zoon ben?’

‘Zwijg, duivel!’ overschreeuwde de kanunnik mijn woorden. ‘Of wil je opnieuw een oortje van de handschoen van de gerechtsdienaar?’

‘Het lijkt mij het verstandigste,’ vervolgde mijn vader, ‘wanneer we doen wat de graaf, de kanunnik en ik al voor dit gesprek hebben afgesproken. Ik ben bereid om het slachtoffer een schadevergoeding te betalen, en ik zal ervoor zorgen dat mijn zoon de stad binnen drie dagen verlaat. Voorgoed verlaat…’

Ongelovig schudde ik mijn hoofd. Het hele proces was dus inderdaad toneel geweest, het vonnis volledig voorgekookt. Ik liet mijn hoofd zakken, keek niemand meer aan, ook mijn vader niet.

‘ Ergo , de zaak is duidelijk,’ vervolgde de kanunnik. ‘Ik stel vast dat Henri de la Mare schuldig is bevonden aan de ernstige mishandeling en het blijvend lichamelijk letsel van een onschuldige stadgenoot. Daarom veroordeel ik de familie van de schuldige om bij wijze van weergeld één valk te betalen voor elke verloren tand, zoals dat sinds eeuwen het gebruik is, of het equivalent daarvan in goudfranken. Ten slotte wordt Henri de la Mare voorgoed uit deze stad verbannen. Binnen drie dagen dient hij Rouen te hebben verlaten. Hierbij sluit ik deze zitting.’

Het gebeurde allemaal zo abrupt, het was allemaal zo absurd dat ik niet het gevoel had werkelijk aanwezig te zijn in de kapittelzaal. Zelfs het bonken van mijn hart en het gloeien van mijn oor leken niet uit mijn eigen lichaam voort te komen. Toen de kanunnik mij bij het verlaten van de kapittelzaal passeerde, bleef hij vlak voor me stilstaan. De lucht van verzuurd zweet die hij verspreidde, bracht me terug in de wereld. ‘Wees maar blij dat we deze zaak niet voor de echte rechter hebben gebracht,’ blies hij in mijn gezicht. ‘Dan was je in handen gevallen van ondervragers die een stuk minder vriendelijk zijn dan wij.’

‘U bent te goed…’ mompelde ik, waarschijnlijk onverstaanbaar, want de kanunnik liet me verder met rust.

De graaf was al verdwenen, Pierre liep met neergeslagen ogen voor me langs, Gaspard had tenminste nog het fatsoen om mij aan te kijken. Het was de laatste keer in mijn leven dat ik in de grijsblauwe ogen van mijn vriend keek. Ik kon er geen spoortje vriendschap meer in ontdekken, en ook geen angst, alleen koude trots.

Beloven is genoeg

Op weg naar huis, bij het passeren van de Klokkentoren, vroeg ik mijn vader of hij kwaad op me was.

Hij bleef stilstaan en zei: ‘Ik ben verschrikkelijk kwaad. Maar niet op jou.’

‘Maar waarom heeft u het dan niet voor me opgenomen?’

‘Maar dat heb ik gedaan! In het gesprek dat ik voor het proces met de kanunnik en de graaf heb gehad, heb ik het uit alle macht voor je opgenomen! Maar ik was kansloos tegenover die twee.’

‘Maar Gaspard dan? Hoe heeft die schurftige hond me zo kunnen verraden?’ Ik schopte nijdig naar een hond die net voor mijn voeten liep. Het beest vloog er piepend vandoor.

Mijn vader legde een hand op mijn schouder. ‘Gaspard is een edelman. Voor hem is eer heiliger dan vriendschap. Reken maar dat papa De Jumelles zoonlief straks achter gesloten deuren er stevig van langs zal geven. Het zou me niet verwonderen als ook Gaspard binnen korte tijd Rouen verlaat.’

‘En dan kanunnik Le Lieur… Heeft u ooit zo’n duivel in een priesterjurk gezien?’

‘Je weet nooit waarom mensen doen zoals ze doen. Misschien is zijn hardvochtigheid de keerzijde van de liefde voor zijn onwettige zoon.’

Aan de nuchtere wijsheid van mijn vader heb ik nooit kunnen tippen. Als er opnieuw een hond in mijn buurt was geweest, had ik dat beest nog veel harder geschopt.

‘Wat gaat er nu met mij gebeuren?’ vroeg ik.

‘Je gaat naar Parijs.’

‘Om wat te doen?’

‘Om te studeren.’

‘Om wat te worden?’

‘De oudste broer van je moeder is benedictijn in Parijs. Hij heeft al eens aangeboden om je te helpen geestelijke te worden. Je hebt een goed verstand, en een loopbaan in de kerk biedt talloze mogelijkheden.’

‘En als ik nu eens andere plannen heb met mijn leven?’

‘Het alternatief is… of was … dat je bij mij in de zaak kwam. Maar zie jij jezelf de rest van je leven stukken laken afmeten?’

Daar had mijn vader gelijk in. Het had me nooit aangetrokken om hem op te volgen in de lakenhandel. Het plotselinge perspectief van een leven in Parijs begon als een krachtig, snelwerkend medicijn te werken tegen de pijn van de vernederingen die ik net had ondergaan. Ik was nog nooit in Parijs geweest, maar ik kende de verhalen over die stad waar mensen uit de hele wereld naartoe trokken. Talloze malen had ik de handelsreizigers, die mijn vader laken en zijde leverden, horen vertellen over straten die zelfs ’s nachts vol leven waren, over markten die het hele jaar doorgingen, over de schitterende kerken, de talloze theaters… De gedachte dat ik binnenkort dat alles persoonlijk gade zou kunnen slaan, vervulde me met een tintelend gevoel van opwinding. Maar de uitwerking van het medicijn ‘Parijs’ was even hevig als kortdurend. We passeerden de Rivierpoort en in het voorbijgaan zag ik het water van de Seine in de zon schitteren. Van het ene op het andere moment keek ik met andere ogen naar de vertrouwde smalle straten van Rouen, naar de vakwerkhuizen, de rommelige pleinen, de imposante kathedraal. Binnenkort zou dat alles alleen nog maar herinnering zijn. We werden vrolijk begroet door bekenden die natuurlijk niet wisten dat ik nog maar drie dagen inwoner mocht zijn van mijn eigen geboortestad. Ik kon me er niet toe zetten hun groet te beantwoorden.

Moeder viel bijna om, toen we het haar vertelden. Ze nam me in haar zachte armen en hield niet op mijn gezicht te strelen met haar harde werkhanden. ‘Moet ik dan twee kinderen binnen een jaar verliezen, eerst Anna, nu Henri?’ huilde ze.

‘Henri gaat niet dood, Henri gaat naar Parijs,’ zei mijn vader kalmerend.

Doorgaans liet mijn moeder zich gemakkelijk door mijn vader geruststellen, maar deze keer was dat anders. Jammerend liep ze door het huis. ‘Wat kan ik doen, wat kan ik doen?’

‘Wat dacht je van het bakken van een honingkoek?’ stelde mijn vader voor. ‘Dan ga ik beginnen aan de kleding die Henri mee moet nemen. Ik ga een echte studentenjas voor hem maken.’

Zo zaten we die avond met het hele gezin rond een grote, nog warme honingkoek. François en Pierre, mijn broertjes, begrepen niet waarom ze opeens net zoveel koek mochten eten als ze wilden. Mijn vader schreef op een stuk lei wat ik allemaal mee moest nemen naar Parijs. Mijn moeder had zichzelf tijdens het bakken van de honingkoek enigszins hervonden. ‘Tenslotte ben je met je vijftien jaren al zo goed als volwassen,’ zei ze.

Met mijn tong wreef ik stukjes koek weg die aan de binnenkant van mijn tanden kleefden. ‘Ik heb ze gelukkig nog allemaal,’ zei ik.

‘Wat?’ vroeg mijn moeder.

‘Mijn tanden.’

Twee dagen later, op de avond voor mijn vertrek, nam mijn vader me mee voor een wandeling langs de rivier. We liepen zonder een woord te spreken langs de lakenmolen, langs ons strandje. Bij de bocht die de Seine ter hoogte van het pesthuis maakt, gingen we aan het water zitten. De stralen van de lage zon ketsten als steentjes over de kleine riviergolven.

‘Ik zal de rivier missen,’ zei ik.

‘Ik zal jou missen.’

‘Ik zal jullie missen.’

Mijn vader sloeg een arm om mijn schouders. ‘Je bent al een man. Ik ben trots op je.’

‘U heeft de laatste dagen anders niet veel plezier aan mij beleefd.’

‘Wat er ook is gebeurd en wat er ook nog zal gebeuren, op dit moment zit ik samen met mijn oudste zoon aan de rivier, en dat maakt mij gelukkig.’

Het begon te prikken achter mijn ogen.

‘Je moet me iets beloven,’ zei mijn vader.

‘Wat dan?’

‘Wij mensen hebben ons leven nooit helemaal in de hand. En soms twijfel ik eraan of zelfs God ons leven wel in de hand heeft. Maar je moet me beloven dat je zo zult leven dat je nooit iemand een reden zult geven om jou nog eens te vernederen zoals je eergisteren is overkomen.’

‘Dat beloof ik niet, dat zweer ik,’ zei ik zonder aarzelen.

‘Beloven is genoeg.’

‘Nee, ik zweer het, bij God en al zijn heiligen.’

‘Je klinkt al als een echte geestelijke,’ zei mijn vader glimlachend.