Ter herinnering aan
mijn grootouders David en Betty Spanjar, omgekomen in Sobibor op 14 mei 1943
mijn oom Israël Spanjar, omgekomen in Mauthausen op 12 juli 1941
mijn oom Sander Weiniger en mijn tante Harriëtte Weiniger-van de Kamp en hun kinderen Gerta Weiniger, Meier Weiniger en Hélène Weiniger, allen omgekomen in Sobibor, 4 juni 1943 mijn oom Hartog van de Kamp, omgekomen ergens in Midden-Europa op 31 maart 1944 en mijn tante Evalina van de Kamp-van der Hoek en hun kinderen Meijer van de Kamp en Betty van de Kamp, allen omgekomen op 7 september 1942 in Auschwitz

Lody B. van de Kamp

Oorlogstranen

De in dit boek gebruikte familienamen kwamen indertijd voor in de verschillende plaatsen die genoemd worden. Mochten de gebeurtenissen overeenkomen met historische voorvallen, dan berust dit op toeval.

Tweede druk 2009

Ontwerp omslag Wil Immink

Lay-out binnenwerk Gerard de Groot

Redactionele bewerking Jeannette Wilbrink-Donkersteeg

ISBN 978 90 239 1774 8

NUR 337/284

Meer informatie over deze roman en andere boeken van Uitgeverij Mozaïek vindt u op www.uitgeverijmozaiek.nl.

© 2008 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk met ISBN 978 90 239 9296 7

Voorwoord

‘Oorlogsgeweld woedt ver over de grens van de vrede heen.’

In ons land groeit momenteel een derde generatie burgers op, die in de gelukkige omstandigheid verkeert dat zij nog nooit van dichtbij een oorlog heeft meegemaakt. Het einde van de laatste oorlog ligt al meer dan zestig jaar achter ons. Termen als ‘voor de oorlog’ en ‘na de oorlog’ zijn voldoende om duidelijk te maken over welke periode we het hebben.

Met het voortschrijden van de jaren wordt het getal van degenen die deze dramatische periode bewust hebben meegemaakt steeds kleiner. De meesten van hen weten dat het verdriet in 1945 niet verstomde, maar vaak toen pas in alle hevigheid losbarstte. Onderduikers, overlevenden van de concentratie- en vernietigingskampen, veteranen, verzetsmensen, ontheemden, gijzelaars, degenen die te werk werden gesteld – velen hebben inmiddels hun verhaal verteld.

Daarbij is één facet duidelijk naar voren gekomen: iedereen blijft op de een of andere manier verbonden met die periode van intens leed. Dat geldt voor de oorlogsgeneratie die het verdriet nog helder voor ogen staat. En dat geldt ook voor degenen die destijds te jong waren om het zich nu allemaal nog te herinneren, maar die wel met de consequenties van de oorlog werden geconfronteerd.

Over die naoorlogse angst, pijn en eenzaamheid en over dat verdriet gaat dit boek.

Het verhaal is de vrucht van veel luisteren naar overlevenden. Ik heb geprobeerd me te verdiepen in de problematiek van oorlogspleegkinderen, onderduikouders en verzetsmensen. De publicaties Geleende kinderen en Geschonden bestaan van ontwikkelingspsychologe dr. Bloeme Evers-Emden bleken waardevol studiemateriaal te bevatten.

Tijdens mijn onderzoek kwam voortdurend naar boven dat het verdriet niet alleen voorbehouden bleef aan de vervolgden. Ook de onderduikouders, de ‘helden’ van de oorlog, hebben veel leed doorstaan. Niet altijd werd dat door de bezetter veroorzaakt. Het verdriet, de angst en de onzekerheid die bijvoorbeeld ontstonden na een gedwongen scheiding tussen onderduikkind en onderduikouders bleken eveneens diep aangrijpend te zijn. Van de ene op de andere minuut moest een kind aan wie men zich had gehecht, worden afgestaan om het naar een nieuwe, onbekende plek te laten brengen. Het contact tussen kind en pleegouders werd daardoor vaak abrupt verbroken. Ook na de oorlogsjaren had dit soort scheidingen nog plaats. Als onderduikkinderen door familieleden werden opgehaald, bleef het contact soms in stand, maar soms juist helemaal niet.

Er is nog iets: Joodse kinderen werden door de oorlogsomstandigheden opgenomen in niet-Joodse gezinnen. Zo groeiden zij op binnen een leefomgeving die wezenlijk verschilde van hun eigen achtergrond. Ook dit heeft zijn sporen nagelaten.

Jonge kinderen, getraumatiseerd als ze waren, moesten ook nog eens kiezen tussen het geloof en de traditie van hun ouders die zij nauwelijks hadden gekend, en die van hun pleegouders die hun het leven hadden gered. Zo ontstonden er verscheurende gevoelens van geloofscrisis en dubbele loyaliteit. Dit aspect loopt eveneens als een rode draad door het naoorlogse leven van mijn hoofdpersoon.

Er zijn twee mensen die op bijzondere wijze hebben bijgedragen aan dit boek. Zuster J.B. Antes Soc. van J.M.J. stond mij met raad en daad bij in de beschrijving van het kloosterleven zoals dat eruitzag tijdens de periode waarin dit boek speelt.

Voor het deel dat het leven in de Limburgse mijnstreek en de Belgische Borinage beschrijft, ben ik veel dank verschuldigd aan oud-meesteropzichter Jan Ruijters. Hij reikte mij onmisbare informatie aan over de mijnwerkers, hun gezinnen en hun werkzaamheden, diep onder de grond.

Voor het schrijven van dit verhaal had ik vaak een klankbord nodig. Dat was mijn vrouw Chani voor mij. Ondanks al haar drukke bezigheden in ons gezin en ondanks haar vele sociale en maatschappelijke taken was zij altijd bereid om te luisteren en mee te denken. Zonder haar luisterend oor en haar commentaar was dit boek er niet gekomen. Ik ben haar bijzonder veel dank verschuldigd.

Langzaam verglijdt de schaduw van de Tweede Wereldoorlog. Het heden wordt verleden en het verleden wordt geschiedenis. Geve de Eeuwige ons dat wij met de les van dat verleden in staat zullen zijn komende generaties voor oorlogsgeweld te behoeden. Want oorlogstranen drogen niet.

Amsterdam, april 2008/niesan 5768

Lody B. van de Kamp

Hoofdstuk 1

Enschede, september 1941

Nog steeds is Moos niet thuisgekomen. Al twee keer is Breina naar buiten gelopen. De geruchten, ieder dag opnieuw, maken haar zenuwachtig. Hoort ze daar de grendel van de poort? Opnieuw gaat ze op de hoek van de straat kijken.

De straat is leeg. Bij de achterburen blaft de hond. Ze loopt weer naar binnen, roert even in de pan op het fornuis, kijkt op de klok in de woonkamer en gaat dan toch maar weer naar buiten.

Dagen geleden al zijn de Duitse soldaten begonnen mensen zomaar op straat aan te houden. Sindsdien knijpt de spanning haar keel dicht. Hoorde ze zijn fietsbel nou maar! Dan zou Moos binnen enkele minuten veilig in de huiskamer zitten en kon ze gerustgesteld het eten opscheppen.

Al meer dan een jaar duurt de oorlog nu, sinds 10 mei van het vorige jaar. Jetje was nog geen anderhalf. In het begin zag je de Duitse soldaten overal en was je ook wel bang. De verhalen over hoe men in Duitsland met Joden omging, waren niet mis. Maar echt veel overlast bleken de Duitsers hier nog niet te veroorzaken. Daar is nu verandering in gekomen.

De laatste tijd krijgen de Joodse inwoners van Enschede het steeds moeilijker. Toen een aantal soldaten op een dag onverwacht de ruiten van de sjoel[1] ingooide, was het begonnen. Daarna waren ze het lokaal ernaast binnengestormd. Meneer Andriesse, die daar Joodse kinderen lesgaf, werd uitgescholden en geslagen.

Afgelopen zondagmiddag hadden ze aan tafel uitvoerig over de toestand gesproken. Het was stralend weer en ze hadden samen met Jet gewandeld. Het leek zo’n vredige dag. Toch had Breina zich terneergeslagen gevoeld.

‘Moos, ik vertrouw het niet met al die Duitsers in de stad. Je hebt ze vanmiddag toch ook gezien? Wat moeten ze hier? Weet je nog wat oom Leo vertelde? Dat ze de sjoel in Nordhorn in brand hebben gestoken? En dan die kampen waar ze ons naar toe sturen…? Waarom doe jij daar zo gemakkelijk over?’ Ze pakte hun dochtertje uit de box en nam haar op schoot. ‘Moos, ik ben bang, heel erg bang.’

‘Ik doe er helemaal niet gemakkelijk over!’ reageerde Moos. ‘Natuurlijk is het verontrustend. Maar zo erg als het over de grens is, wordt het hier niet. We zijn hier niet in Duitsland. Dit is Nederland.’

Zwijgend schepte ze de dampende erwtensoep op de borden. Moos nam met een vork de worst uit de soepterrine, legde een deel op haar bord en nam de rest zelf. Zij sneed een paar plakjes in kleine stukjes voor Jet.

‘Vrijdagmiddag kwam meneer Sig de weverij binnenlopen,’ was Moos verdergegaan. ‘Louis, die altijd naast mij staat bij de weefstoel, vroeg hem of de fabriek open zal blijven. Hij had iets gehoord over Joodse fabrieken en winkels die binnenkort door de Duitsers gesloten moesten worden. Meneer Sig zei dat het allemaal wel mee zou vallen. Hij heeft contacten met de burgemeester en met de andere textieldirecteuren. Hij weet waar hij het over heeft, Breina.’

Kwart over zes wijst de torenklok. Nog steeds is Moos niet thuis. Ze weet niet meer hoe vaak ze nu al op de hoek heeft gestaan. Ze voelt dat er iets mis is. Zo laat is het nog nooit geworden. Wanhopig gaat ze weer naar binnen. Jetje heeft haar bord bijna leeg. Met haar lepel slaat ze driftig op het laatste restje fijngeprakte aardappelen. Breina schenkt er geen aandacht aan.

Met een slab veegt ze Jetjes handjes en gezichtje af. Ze tilt haar uit de kinderstoel en draagt haar naar de voordeur.

Waar blijft Moos nou?

Om half zes gaat de stoomfluit van de fabriek. De dag zit er weer op. Met de andere fabrieksarbeiders schuifelt Moos naar de uitgang van de weverij. Hij steekt het fabrieksterrein over. In de fietsenstalling bindt hij zijn groene, emaillen broodtrommeltje vast op zijn bagagedrager. Dan springt hij op de pedalen. Even steekt hij zijn hand op naar meneer Huibers, de kantoorchef. Hij begint honger te krijgen en trapt stevig door. De kerktoren wijst tien over half zes als hij de laatste hoek nadert. Plotseling springt er een soldaat voor hem op de weg. Hij steekt zijn hand op. Moos kan nauwelijks op tijd stoppen. Dan ontdekt hij ook de Duitse vrachtwagen op het pleintje aan de overkant.

‘Wo wohnst du?’

Zwijgend wijst Moos naar het einde van de straat.

‘Waldeck Strasse?’

Hij knikt.

‘Welches Nummer?’

‘Achtenvijftig.’

Een tweede soldaat loopt met zijn vinger een adreslijst langs.

‘Waldeck Strasse achtundfünfzig. Jude?’

Hij knikt langzaam. Ja, een Jood.

De eerste soldaat sleurt hem van zijn fiets, duwt hem in de richting van de vrachtwagen. ‘Mitkommen!’ Moos hoort hoe achter hem zijn fiets tegen de grond valt.

Langzaam loopt Breina met Jet aan haar hand de hoek van de Emmastraat om. Voetje voor voetje schuifelen haar schoenen naast de kleine beentjes van haar kind. Moos is niet thuisgekomen.

Bij de groentewinkel staan enkele buren te praten. Eén van hen wijst naar een fiets die tegen de lantarenpaal leunt. Breina houdt haar adem in. Ze staart naar de fiets. Ernaast, op de grond, ligt een groen trommeltje. Als ze dichterbij komt, ziet ze dat er een paar stukjes emaille af zijn gesprongen.

Vaag dringen flarden van het gesprek tot haar door. ‘Duitse vrachtwagen… Soldaten... Weggevoerd… Juul Sanders ook opgepakt... Karel Weijl van de kruidenierswinkel...’

Ze voelt zich misselijk worden. Moos! Waar is hij? Op weg naar een vergelegen kamp? De baby! Hun baby, die nog geboren moet worden… Wat moet ze doen?

Dit kan niet waar zijn! Moos zit al lang thuis. Gewoon thuis in zijn stoel naast de kachel. Met de krant. Duizelig draait ze zich om, sleurt Jet met zich mee naar huis. Maar Moos is er niet. Zonder zich om Jet te bekommeren, rent ze opnieuw naar buiten. Met Moos’ fiets aan haar hand loopt ze terug.

De overbuurman komt even later aan de deur met het broodtrommeltje. ‘Dat lag nog op straat.’

Huilend klampt Jet zich aan haar rok vast. Verbijsterd over de verdwijning van Moos tilt ze het meisje op. Ze gaat met haar voor het raam staan. Wat moet ze doen? Waar moet ze heen? En de baby? Is Moos wel terug als het zover is? Wie kan ze om raad vragen? Hier in Enschede heeft ze niemand. Haar ouders zitten helemaal in Amsterdam. Bij de ijzerwinkel in de Roeterstraat, waar vader en moeder boven wonen, kan ze overdag via de telefoon een boodschap achterlaten. Maar de winkel is nu vast en zeker al dicht.

Ze is radeloos.

Jetje moet naar bed.

[1]Achter in dit boek is een woordenlijst opgenomen.