Paul Maier

Pontius Pilatus

Historische roman

Ontwerp omslag: Studio Jan de Boer

Illustratie omslag: Buste van een Romein

Oorspronkelijke titel: Pontius Pilate

Vertaling: Bob Vuijk

ISBN 978-90-239-1841-7

NUR 342

© by Paul L. Maier. Originally published in the USA by Kregel Publications, Grand Rapids, Michigan. Reprinted by permission.

© Nederlandse vertaling 2001 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Meer informatie over deze roman of andere uitgaven van Mozaïek vindt u op www.uitgeverijmozaiek.nl

Alle rechten voorbehouden.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk met ISBN 978-90-239-9033-1

Voor Joan

Woord vooraf

Niets van wat er op deze bladzijden wordt beschreven, is door archeologische ontdekkingen en historisch onderzoek achterhaald gebleken; integendeel. Al in 1961 was in Caesarea de ‘Pontius Pilatus’-inscriptie, die in dit boek een plaats heeft gekregen, gevonden. In 1990 werden in Jeruzalem bovendien nog de naam en het gebeente van Jozef Kajafas, de joodse hogepriester die Jezus bij Pilatus beschuldigde, ontdekt. Een antieke grafspelonk uit de tijd van het Nieuwe Testament werd bij toeval blootgelegd in een bergplooi ten zuiden van het tempelgebied, met daarin twaalf ossuaria – bewaarplaatsen voor beenderen –; op de rijkst versierde daarvan was tweemaal in het Aramees de naam van Yehosef bar Qayafa te lezen.

Jammer genoeg is de rol van Pontius Pilatus in Jezus’ proces door critici van het Nieuwe Testament met veel revisionisme benaderd. Het is om die reden vaak nauwelijks meer mogelijk de persoon van Jezus’ rechter op Goede Vrijdag, zoals die in de evangeliën staat beschreven, te herkennen. De revisionisten nemen aan dat het Nieuwe Testament als vroegchristelijk document door antisemitisme is besmet. Zij gaan ervan uit dat de eerste christenen Pilatus hebben ‘witgewassen’ door hem af te schilderen als iemand die er afkerig van was om Jezus te veroordelen, waardoor ze de schande van Goede Vrijdag legden bij de joodse aanklagers. De critici houden vol dat Pilatus in werkelijkheid Jezus wel degelijk wilde veroordelen als een gevaar voor het Romeinse bestuur, in plaats van te proberen hem aan vervolging te onttrekken.

Dat er antisemitische interpretaties van het bijbelverhaal zijn geweest, daarover kan geen twijfel bestaan, en de ergste daarvan is de verschrikkelijke opvatting van een collectieve joodse verantwoordelijkheid voor Goede Vrijdag, een opvatting die gelukkig in de theologie van vandaag is losgelaten. Het Nieuwe Testament zelf is evenwel niet antisemitisch en wijst erop dat er vele joden waren die op Goede Vrijdag achter Jezus stonden (Luc. 23: 27). Alle keren dat er in het vierde evangelie negatieve bijbetekenissen verbonden zijn aan ‘de joden’ moet men er evenwel op bedacht zijn dit te interpreteren als ‘de joodse tegenstanders van Jezus’, en niet als ‘alle joden’ zonder meer. En vooraleer we Johannes er de schuld van geven dat hij zo’n collectieve term gebruikt, moet erop gewezen worden dat Flavius Josephus precies hetzelfde doet als hij het heeft over zijn joodse tegenstanders in Jeruzalem.

Pilatus’ optreden als rechter bij het proces van Jezus, zoals vastgelegd in het Nieuwe Testament, is voluit historisch, zoals kan worden aangetoond uit evidente Romeinse jurisprudentie, en al evenzeer uit vaststaande aardrijkskundige, historische en archeologische gegevens uit de eerste eeuw. Eén sprekend voorbeeld hiervan is een verbijsterende parallel die misschien wel ‘Goede Vrijdag II’ kan worden genoemd, de dag waarop Jakobus, de halfbroer van Jezus, werd gearresteerd door de hogepriester Ananus, een zoon van de Annas uit de evangeliën en zwager van Kajafas. Jakobus werd door het sanhedrin veroordeeld en gestenigd in AD 62, dus 29 jaar na Goede Vrijdag, tijdens de afwezigheid van de nieuwe Romeinse stadhouder, Albinus, die nog niet in Judea was aangekomen. Toen dat wel het geval was, was hij zo boos over deze gerechtelijke dwaling dat hij maatregelen trof om de hogepriester af te zetten – de tweede keer dat een Romeins bestuurder probeerde de zaak van de gerechtigheid te dienen. En alweer wordt deze episode niet beschreven door zekere antisemitische christelijke auteurs, maar door de joodse geschiedschrijver Flavius Josephus (Antiquitates Judaicae XX, 200).

Daarom vertrouw ik erop dat het mij vergeven zal worden, wanneer ik dit boek baseer op een niet-revisionistische uitleg van het nieuwtestamentische relaas, ook als ik dat omstandig aanvul met iedere kruimel aanvullende informatie die bekend is over ‘de rechter die de loop van de geschiedenis wijzigde’.

Het proces zou de belangrijkste gebeurtenis in de geschiedenis worden. Zonder de rechterlijke uitspraak van die ene man zou een geloof dat vandaag door bijna een miljard mensen wordt gedeeld, misschien niet zijn ontstaan. Op zijn minst zou het zich niet zo hebben ontwikkeld als we weten dat gebeurd is. Wat heeft er werkelijk plaatsgevonden bij dat beroemdste van alle processen? Werd Pilatus’ vonnis ingegeven door lafhartigheid, opportunisme of noodzaak? Waar kwam hij vandaan en wat is er naderhand van hem geworden – van deze man die onbedoeld de loop van de geschiedenis in een nieuwe bedding heeft geleid? Dit boek komt met een aantal antwoorden.

Er is te weinig bronnenmateriaal over Pontius Pilatus voor een biografie, maar te veel om uitsluitend bij de verbeelding te rade te gaan. Deze bladzijden streven naar het soort compromis dat kan worden omschreven als een historische roman op documentaire basis. Dat leek de meest geschikte aanpak voor een situatie waarin, zoals bij Pilatus, wel veel authentieke gegevens beschikbaar zijn, maar er toch ook onoverbrugbare kloven bestaan in de bestaande informatie.

Voor de opbouw van dit verslag heb ik qua feitenmateriaal eerst alle nog bestaande bouwstenen bij elkaar gezocht; die heb ik, jammer genoeg, op elkaar moeten metselen met de specie van de verbeelding. Ik hoop zo toch een redelijk betrouwbare reconstructie te hebben gegeven van Pilatus’ levensloop. Als documentaire roman verschilt dit boek in zoverre van gewone historische literatuur, dat ik me geen vrijheden heb gepermitteerd met de feiten: de stenen zijn gebruikt zoals ze zijn aangetroffen, ongewijzigd. Noten die verwijzen naar de belangrijkste en meest omstreden wetenschappelijke zaken zijn te vinden aan het eind van het boek. De meeste van deze aantekeningen bevatten oorspronkelijk bronnenmateriaal, sommige ervan komen met nieuwe historische feiten.

Bij het streven naar betrouwbaarheid heb ik de volgende stelregels gehanteerd:

Alle personen die in dit boek worden genoemd, zijn historische figuren; geen enkele eigennaam heb ik zelf bedacht – als een naam niet bekend was, wordt er ook geen gegeven.

Geen beschrijving van welke persoon ook, geen afschildering van enige gebeurtenis en geen episode of zelfs detail is in strijd met bekende historische feiten (tenzij door een fout van de schrijver).

Alleen waar alle informatie ontbreekt, heb ik me bediend van ‘bedachte geschiedenis’, gebaseerd op waarschijnlijkheden, om de gaten te vullen. Ook daarbij is zoveel mogelijk gebruikgemaakt van authentieke historische gegevens als opvulling, ook in de dialogen. Belangrijke ‘bedachte gedeelten’ zijn als zodanig aangeduid in de ‘Geschiedkundige aantekening’ aan het slot van dit boek.

De rol van de eisende partij op Goede Vrijdag is natuurlijk onderwerp van verbitterde discussies geweest. Ik heb me voornamelijk gehouden aan de versie die het Nieuwe Testament van het proces geeft, omdat ook de talmoedische bronnen met betrekking tot Jezus wezenlijk daarmee overeenstemmen, zoals in de aantekeningen is te zien. Dat men in latere generaties antisemitische conclusies trok uit het joodse aandeel aan Goede Vrijdag was een ongelooflijke misser. De eisende partij, die absoluut te goeder trouw handelde, vertegenwoordigde immers slechts een heel klein gedeelte van de joden uit die tijd, en haar verantwoordelijkheid is nooit overdraagbaar geweest. Eigenlijk is antisemitisch-zijn vanwege Goede Vrijdag even belachelijk als het haten van Italianen omdat Nero ooit christenen voor de leeuwen heeft geworpen.

Deze beschrijving is ook een poging geworden ‘het belangrijkste verhaal dat ooit verteld werd’ te vertellen vanuit de invalshoek die het minst wordt gebruikt; ze ontsluiert misschien wel één van de laatste aspecten van het verhaal dat steeds verteld moet blijven worden. Wat er gebeurde in Palestina aan het begin van de eerste eeuw wordt meestal bekeken vanuit een christelijk of joods – niet een Romeins – perspectief. Gebeurtenissen in Judea worden zelden in verband gebracht met dat grote, complexe fenomeen dat de provincie beheerste: het Romeinse Rijk. Toch was het belangrijkste moment in Jezus’ levensloop niet de geschiedenis van één stad, maar het verhaal van twee steden – Jeruzalem én Rome.

Dit is dus het andere deel van het verhaal.

PAUL MAIER

Western Michigan University

1

Een reeks trompetstoten echode door Rome als saluut aan de zonsopgang van de eerste april, anno Domini 26. Het was het dagelijkse signaal om de wateruurwerken gelijk te zetten met de verschijning van de zon, een aardig gebaar van de mannen van de pretoriaanse garde, ondergebracht in hun nieuwe legerkamp aan de rand van de stad. De dag was in Rome al minstens een uur eerder begonnen bij de eerste purperen gloed van de dageraad, toen veel kooplui hun winkels opendeden. Tegen de tijd dat de zon over de heuvels ten oosten van Rome zichtbaar werd, was de stad al een luidruchtige symfonie van rammelende karren, hamerslagen en jengelende kinderen. Een paar mensen uit de betere klasse gunden zich de luxe tot een uur of zeven te blijven dutten, en alleen degenen die te veel gedronken hadden, zouden nog later opstaan. De burgers van Rome maakten dankbaar gebruik van elk uur daglicht, want de nachten waren donker en verlichting was er nauwelijks.

Vanaf de imponerende hoogte van zijn paleisterras op de heuvel van de Palatinus keek Tiberius Caesar Augustus met lusteloze blik uit over zijn rumoerige hoofdstad, half en half hopend dat Rome op de een of andere manier zou verdwijnen in de ochtendnevel, dat alle veertien wijken van de stad langzaam in de Tiber zouden oplossen en naar de Middellandse Zee zouden worden weggespoeld net als zoveel rommel. Tiberius had er al ruim twaalf jaar opzitten als princeps: ‘eerste burger’ of keizer van Rome. Het was een loodzware taak waaraan hij geen plezier beleefde vanwege de eisen die eraan waren verbonden, en die hij ook niet kon neerleggen: daarmee zou hij een uiterst schokkend precedent scheppen en gevaar voor eigen leven over zich afroepen.

Onpartijdige zegslieden in Rome waren het erover eens dat Tiberius een verrassend goed bestuurder was, zeker als men in aanmerking nam dat hij de niet benijdenswaardige taak had in de roemruchte voetsporen van zijn stiefvader, de nu vergoddelijkte Augustus, te treden. En Tiberius was aan de macht gekomen onder de minst vleiende omstandigheden. Augustus had eerst anderen aangewezen als zijn opvolgers, en pas nadat deze overleden waren, benoemde hij Tiberius. Dus koesterde Tiberius een diepe rancune, omdat hij moest functioneren als ‘keizer bij gebrek aan beter’, de oren altijd gespitst voor de onvermijdelijke, gefluisterde vergelijkingen en te vaak tobbend met zijn bittere, ziekmakende herinneringen aan Augustus.

De princeps, een rijzige, kaarsrechte man ondanks zijn 66 jaren, draaide zich om en liep het paleis in voor een ontbijt van in wijn gesopt brood, henneneieren en een tot de rand gevulde kom mulsum, een mengsel van wijn en honing. Geen Romein kon de dag aan zonder een slok van dat brouwsel. Tiberius at alleen, moest wel alleen eten. De vreugde van een gezinsleven was hem ontzegd. Toen hij een jochie van vier was, kreeg hij te maken met de eerste tragedie: zijn moeder Livia scheidde van zijn vader om met Augustus te trouwen, als voorbeeld van het soort carrièremakerij, dat in die periode maar al te vaak voorkwam. Waar Rome schande van sprak, was het feit dat Livia op de dag van haar tweede huwelijk zes maanden zwanger was – van haar vorige echtgenoot. Die avond was het standbeeld van de Deugd op het Forum volgens de verhalen voorover gevallen, en het had met grote kosten opnieuw moeten worden gewijd. Het had geduurd tot zijn eigen gelukkige huwelijk met Vipsania vóór Tiberius zijn moeilijke jeugd kon vergeten. Maar ook dát huwelijk werd door Augustus te gronde gericht. Hij stond erop dat Tiberius als gedoodverfde opvolger zich liet scheiden van zijn geliefde vrouw om in haar plaats zijn enige nakomeling, Julia, tot vrouw te nemen – zo wanhopig graag wilde Augustus dat zijn eigen geslacht zou worden voortgezet. Toch werd Julia al gauw voor de burgerij van Rome de verpersoonlijking van losbandigheid, een vrouw zo overspelig en liederlijk, dat Augustus zelf haar levenslang verbande naar een eiland in de Middellandse Zee.

Slechts zijn zoon Drusus restte Tiberius toen nog, de veelbelovende beoogde erfgenaam, maar deze was drie jaar geleden aan een vreemde ziekte gestorven. Tiberius Caesar, heerser over zeventig miljoen mensen in een keizerrijk dat zich uitstrekte van het Engelse Kanaal tot de poorten van Mesopotamië, was een volstrekt eenzaam man.

Hij wenkte een dienaar, dacht even na, en zei: ‘Stuur bericht aan Seianus dat ik hem vanmiddag op het achtste uur wil spreken.’ De huisbediende gaf de boodschap door aan een van de pretoriaanse lijfwachten, die zich in oostelijke richting haastte naar de woning van Seianus op de helling van de Esquilinus.

Lucius Aelius Seianus was praefectus, commandant, van de pretoriaanse garde, het keurkorps soldaten dat de keizer beschermde en diende als staatspolitie van Rome. Seianus was een getaande, gespierde figuur met een fors postuur. Vandaag was hij onberispelijk gehuld in een witte wollen toga publica. De prefect was van middelbare lijftijd – hoewel hij in de ogen van de Romeinse vrouwen leeftijdloos was – en zijn gezicht verried zijn Etruskische afkomst: het miste ten enenmale de typisch Romeinse trekken en vooral de gebogen adelaarsneus.

Innerlijk was Seianus, wat zijn echte loyaliteiten en ware politieke drijfveren betreft, een vat van stormachtige tegenstrijdigheden. Velen stelden nadrukkelijk dat Rome nog nooit zo’n onbaatzuchtig en op het openbare welzijn bedachte topambtenaar had gekend, in ieder geval nog nooit zo’n efficiënte. Maar zijn tegenstanders maakten bedekte toespelingen op het gegeven dat Seianus een echte Etrusk was van de oude voorrepublikeinse soort, en als zodanig een doodsvijand van Rome, een geest van Tarquinius, verrezen om rond te spoken in het Imperium.

Zijn ster was als een meteoor gerezen. Hoewel hij slechts uit de ridderstand, de middenklasse, stamde, bezat Seianus op dit moment een macht die maakte dat blauwbloedige, patricische senatoren zich haastig bij zijn gevolg aansloten, of jaloers op een afstandje hun ergernis verbeten. Voor een deel had hij zijn bevoorrechte positie geërfd. Augustus had zijn vader, Sejus Strabo, tot commandant van de pretoriaanse garde benoemd. Tiberius had Seianus in dezelfde functie aangesteld, en Strabo had hij het bestuur over het verre Egypte toevertrouwd.

In de tien jaren daarna had Seianus zijn ambt steeds meer gewicht weten te geven; het was niet langer alleen maar een opstapje naar gezag, maar stond nu zelf voor uitgebalanceerde, geconcentreerde macht. Zijn briljante reorganisatie van de pretorianen was de kroon op dit werk geweest. Hij had voorgesteld de negen pretoriaanse cohortes, bataljons, die versnipperd waren over Italië, bijeen te brengen in één groot kampement bij Rome, waar de elite lijfwacht veel en veel makkelijker beschikbaar zou zijn voor de keizer, mocht zich een noodsituatie voordoen. Tiberius had met het idee ingestemd en een uitgestrekt nieuw castra praetoria was verrezen op de Viminalisheuvel, net buiten de noordoostelijke stadsmuren van Rome. Deze manschappen waren trouw aan hun commandant; als Seianus sprak, luisterden en gehoorzaamden negenduizend gardesoldaten.

Te veel macht in de handen van één man? Tiberius dacht van niet. Hij had dit parate veiligheidskorps nodig en nooit had hij bij Seianus ook maar een spoortje ontdekt van gebrek aan trouw aan hemzelf of aan ‘de senaat en het Romeinse volk’, zoals het rijk zichzelf officieel aanduidde. Tiberius was van oordeel dat een man als Seianus in dit stadium onmisbaar was voor de bestuurlijke ontwikkeling van Rome. Nu Rome geen republiek meer was en zich nog niet volledig ontwikkeld had tot een keizerrijk, had de stad grote behoefte aan een sterke bestuurlijke organisatie en niet aan een ratjetoe van allerlei commissies. Met dit probleem voor ogen had Tiberius er bij Seianus op aangedrongen namens hem ook een oogje in het zeil te houden bij de ontwikkeling van het burgerlijk bestuur van het rijk.

De boodschap van de keizer werd aan Seianus overgebracht op het moment dat de twee consuls voor het jaar 26 AD zijn huis verlieten. Zij waren gekomen om Seianus uit te horen in verband met geruchten over plannen van Tiberius voor een langdurig verblijf buiten Rome. Op de voor hem karakteristieke manier ontkende noch bevestigde Seianus het nieuws. Terwijl de erewacht van tien lictoren haastig hun fasces schouderden, en daarmee rammelend om respect vroegen voor de consuls die zij door de straten van Rome escorteerden, kon men de twee mannen horen kibbelen over Seianus, Calvisius zanikend over zijn bedenkingen tegen de man, en Gaetulicus even koppig hem verdedigend, in het klein een afspiegeling van de gevoelens die in heel Rome op dit punt bestonden.

Vanuit de bibliotheek, waar hij zijn officiële taken uitvoerde, keek Seianus in het atrium van zijn woning en zag de keizerlijke boodschapper zich een weg banen door de menigte ambtenaren, cliënten en functionarissen, die allemaal op een gesprek met hem wachtten. Om het briefje van Tiberius te lezen stond Seianus haastig uit zijn stoel op en deed een paar stappen opzij, de rumoerige mensenmassa in het atrium zijn rug toedraaiend; hij had voor zichzelf behoefte aan enkele ogenblikken concentratie. Met zijn schouders opgetrokken en zijn kin op de borst stond hij misschien een halve minuut roerloos na te denken; voor zichzelf woog hij de verschillende factoren af, die samen belangrijk waren voor één van zijn laatste politieke zetten. Ja, besloot hij, de tijd was rijp om de keizer te benaderen. Maar eerst moest minstens nog één andere stap worden gedaan. Hij pakte een stift en kraste het volgende op een schrijfplankje:

Lucius Aelius Seianus aan Pontius Pilatus, gegroet.

Ik zou je graag vanmiddag vroeg willen spreken, zo mogelijk rond het zevende uur. Als ik niet beloofd had bij Domitius Afer te gaan lunchen, hadden we samen kunnen eten. Een andere keer dan maar.

Vaarwel.

Toen hij de boodschap geschreven had, draaide hij zich resoluut om en liet zijn volgende bezoeker binnenkomen.

Een lid van de garde bracht bij zijn terugkeer in de castra praetoria het briefje aan de tribuun van de eerste pretoriaanse cohort, Pontius Pilatus, bevelvoerend kampcommandant wanneer Seianus afwezig was. Pilatus las de boodschap en fronste even zijn wenkbrauwen. Niet dat hij een hekel had aan Seianus – juist het tegenovergestelde – maar hij voelde zich nogal opgelaten over wat er de afgelopen nacht was gebeurd. Tijdens een feest ter ere van de pretoriaanse stafofficieren had Pilatus, toen iedereen zich behoorlijk had volgegoten, een toast uitgebracht op ‘Biberius Caldius Mero’ in plaats van op ‘Tiberius Claudius Nero’, een nogal doorzichtig woordenspel met de eigennaam van de keizer, met de betekenis ‘drinker van warme wijn’. Iedereen had daverend gelachen, behalve Seianus, die alleen maar naar Pilatus had gekeken, een kille, hooghartige blik die de tribuun de hele morgen had geprobeerd te vergeten.

Als Tiberius lucht kreeg van zijn indiscretie kon hij wel eens meer verliezen dan alleen zijn pretoriaanse rang. Precies een jaar geleden, herinnerde hij zich huiverend, had een geschiedkundige publicatie van de hand van senator Cremutius Cordus het aangedurfd de moordenaars van Caesar, Brutus en Cassius, te prijzen als ‘de laatsten der Romeinen’. Cordus werd van hoogverraad beschuldigd; hij stierf na in hongerstaking te zijn gegaan, en zijn geschriften werden verbrand. Jezelf openlijk uiten kon niet meer zo vrij als in de tijd van de republiek. Met de koude angst in het lijf bereidde Pilatus zich voor op de confrontatie met Seianus.

De boodschap van Seianus was alledaags genoeg, maar het tijdstip voor de ontmoeting was uitzonderlijk: net na het middagmaal, wanneer de meeste Romeinen een dutje deden. Dit moest dus wel belangrijk zijn. Na een snelle – en wijnloze – maaltijd besloot Pilatus zijn burgerkleren aan te trekken. Zijn tunica pronkte met de angusticlavia, een smalle strook purper langs de rand van het kledingstuk, waardoor werd aangegeven dat de drager lid was van de ridderklasse, die direct volgde op de stand van de senatoren. Leden daarvan toonden vol trots de laticlavia, een bredere purperen rand. In het openbare leven werd de tunica grotendeels door een toga bedekt, en het draperen van de toga was bijna een kunststuk. Iedere vouw moest op de goede plaats hangen en er moest precies de goede hoeveelheid purper van de tunica te zien zijn: te veel zou opzichtig gevonden worden, te weinig zou valse bescheidenheid verraden. Pilatus liet enkele purperen vouwen zichtbaar worden bij zijn schouder, een compromis dat blijk gaf van goede smaak.

Begeleid door een adjudant liep Pilatus de Patriciërsstraat af, een hoofdweg die in zuidwestelijke richting van de castra praetoria naar het hart van Rome liep. Met uitzondering van zijn kledij onderscheidde hij zich niet van de rondlopende Romeinen van alle standen, die gebruikmaakten van deze drukke verkeersader. Pilatus, die de middelbare leeftijd nog niet had bereikt en in de kracht van zijn jaren was, had een gemiddelde lichaamslengte, en zijn vierkante kop met donker krullend haar was zorgvuldig met olijfolie ingevet. Meer dan Seianus zag hij eruit als een typische Romein, maar net als zijn meerdere was Pilatus niet van zuiver Romeinse origine. Zijn voorvaderen, de Pontii, behoorden oorspronkelijk tot de Samnieten; dit volk woonde wat verder naar het zuiden, in het Apennijnengebergte en was verwant aan de Latijnse Romeinen. Ooit had het in een paar onstuimige oorlogen Rome bijna veroverd. De Pontii hadden adellijk bloed, maar toen Rome uiteindelijk de Samnieten had opgeslokt, was hun aristocratie gedegradeerd tot die van de Romeinse ridderstand. Niettemin hadden de Pontii de troost te worden beschouwd als equites illustriores: ‘meer aanzienlijke leden van de ridderstand’, en leden van Pilatus’ familie hadden Rome in talloze functies, zowel militaire als burgerlijke, gediend. Sommigen hadden hun entree gemaakt in de zakenwereld, hadden fortuin gemaakt en in het rijk zelfs de status van senator verworven.

Via een scherpe draai omhoog langs twee kronkelende straten kwam hij aan de oostkant van de Esquilinus bij het ruimgebouwde huis van Seianus. Toen Pilatus in het atrium was binnengebracht, maakte de huismeester luidkeels bekend dat Seianus die middag niemand anders meer kon spreken. Een troep teleurgestelde cliënten, baantjesjagers en klaplopers verliet het pand.

‘Kom binnen, Pilatus,’ zei Seianus uitnodigend, met onverwachte hartelijkheid. De twee mannen liepen door een peristylium met sierlijke zuilen naar de bibliotheek. ‘Ik neem aan dat het garnizoen tijdens mijn afwezigheid geen problemen geeft?’

Pilatus was op zijn hoede. Hij beantwoordde de vraag op de ontspannen toon die van hem verwacht werd.

‘Ik heb over een uur een afspraak met de princeps,’ zei Seianus, terwijl de glimlach van zijn gezicht wegtrok, ‘dus we hebben niet zoveel tijd als ik zou wensen.’

‘Wat gisteravond betreft, heer –,’ Pilatus brak zijn woorden af, schraapte zijn keel, en begon toen opnieuw met een spoortje Oscisch dialect in zijn Latijn: ‘het spijt me dat de wijn mijn gezonde verstand blijkbaar beneveld heeft. Mijn grapje was –’

‘O, dat,’ kwam Seianus tussenbeide. ‘Ja. Leuk gevonden, maar gevaarlijk leuk. Dat soort woordspelingen kun je maar beter vergeten. Maar we zijn hier onder vrienden, dus dat kunnen we laten rusten. Zie je, als dat een openbaar banket was geweest, had de zaak wel eens heel anders kunnen aflopen.’

Intens opgelucht stond Pilatus al te beloven dat hij in de toekomst zijn tong beter in bedwang zou houden, toen Seianus hem opnieuw onderbrak. ‘Je bent in onze ridderstand iemand met een hoge rang en dus heb je een uitstekende opleiding gehad, Pilatus. Je militaire verplichtingen heb je nu bijna afgerond, en dat met onderscheiding. Wat zou je nu, als je karwei bij de pretorianen erop zit, graag willen gaan doen? Promotie maken in de reeks van functies die openstaan voor een eques – de leiding over een ambtelijke dienst, prefect van de graanvoorziening, om maar iets te noemen? Een post als prefect in het buitenland? Of blijf je misschien liever bij de garde om te zijner tijd mijn plaats als prefect van de pretorianen over te nemen?’

Pilatus werd niet gerustgesteld door de grijnslach die met Seianus’ laatste opmerking gepaard ging. Omdat hij zelf een man met gevoel voor nuances was en de prefect beter kende dan de meeste Romeinen, bespeurde hij in de vraag een neerbuigende toon; maar hij beet niet in het hem voorgehouden aas. ‘Niet uw post – ik zou, denk ik, bezwijken onder de eisen die dat ambt stelt,’ antwoordde hij tactisch. ‘Definitieve plannen heb ik nog niet gemaakt, maar wat ik wél weet, is dat ik de voorkeur geef aan bestuurstaken, dus ik hoop Rome in een of ander publiek ambt te kunnen dienen.’

‘Prima. Er zijn al meer dan genoeg veelbelovende leden van onze stand die de politiek laten schieten voor het zakenleven – maar het rijk heeft op dit moment bestuurders nodig, geen handelaars.’

De twee mannen leunden ontspannen achterover in hun stoel, zo voor het oog louter en alleen verwikkeld in een alledaags gesprek. Maar Pilatus wist wel beter en bleef op zijn hoede. Uit ervaring wist hij dat Seianus de neiging had een poosje om zijn onderwerp heen te draaien met de bedoeling stukjes bruikbare informatie op te pikken. Dan pas koerste hij op het eigenlijke doel van een gesprek af. Liever dan de gang van zaken te verhaasten kwam Pilatus met afgepaste antwoorden.

Seianus stuurde het gesprek op dat moment een gunstiger richting uit. ‘Wel, Pilatus, laat ik je een paar willekeurige vragen mogen stellen, en doe, op dit moment, maar geen moeite de bedoeling ervan te peilen. In de eerste plaats: wat zegt de stad over Seianus?’

‘De pretorianen zijn u trouw tot op de laatste man. En dat geldt voor nagenoeg heel Rome. Tiberius lijkt de laatste tijd wat in de war, als ik mij deze vrijmoedige uitdrukking mag veroorloven. Hij begint natuurlijk oud te worden. En zeker sinds de dood van Drusus lijkt hij veranderd – somber, argwanend, gemelijk. Hij is nauwelijks meer in het openbaar verschenen. Met de senaat kan hij niet goed opschieten. Algemeen is het gevoelen dat voor Romes bestwil een sterke, daadkrachtige persoonlijkheid nodig is om het bestuur voor hem waar te nemen, nu meer dan ooit. En u bent –’

‘Genoeg diplomatiek gepraat, Pontius Pilatus. Wees even openhartig in het laten zien van de andere kant van de medaille.’

‘Daar was ik juist aan toe,’ antwoordde Pilatus vlug, beseffend dat Seianus zijn eerlijkheid evenzeer op de proef stelde als zijn tact. ‘U weet maar al te goed wie uw tegenstanders zijn: Agrippina met haar medestanders, misschien een derde van de senaat – patriciërs die een weerzin hebben tegen ieder lid van de ridderstand met macht – en een paar stijfkoppige republikeinen die van mening zijn dat u een regering overeind houdt die juist de kans moet krijgen in elkaar te storten.’

Agrippina, de weduwe van Tiberius’ populaire neef Germanicus, was een aartsvijandin van Seianus. Zij verafschuwde zijn gestaag groeiende invloed op de princeps, terwijl haar zoons de eerst aangewezenen waren voor de troon. Tiberius van zijn kant verafschuwde even hartgrondig de vurige manier waarop zij voor hen campagne voerde. Agrippina en Seianus vormden dus tegengestelde polen in de gespannen partijpolitieke verhoudingen in Rome.

‘Ja, daarmee is de oppositie correct in kaart gebracht,’ was Seianus’ commentaar aan het adres van Pilatus, ‘maar hoe zit het met de doorsneeburger, de man in de straat?’

‘De plebejers hebben het nog nooit zo goed gehad. Rome kent vrede. De economie bloeit, en dat wordt voor een groot deel op uw conto geschreven. Maar, als ik openhartig mag zijn, het is ook bekend dat u onlangs een brief aan Tiberius hebt geschreven, waarin u vroeg met Livilla te mogen trouwen, en dat hij u géén toestemming heeft gegeven –’

‘Is dit algemeen bekend?’ Seianus zette grote ogen op.

‘Sommige leden van de garde hoorden het rondvertellen op het Forum. Maar er wordt ook van uitgegaan dat het zal gaan zoals u wilt – uiteindelijk. En het volk ziet u als een geduldig man.’

Livilla was de weduwe van Tiberius’ zoon Drusus, en haar genegenheid voor Seianus was, zo kort na de dood van haar echtgenoot, een beetje ongepast. Omdat een dergelijk huwelijk Agrippina gek van jaloezie zou hebben gemaakt, had Tiberius op dit moment wijselijk zijn toestemming geweigerd.

‘Ja, daarmee ben ik een beetje te hard van stapel gelopen. Een fout van mijn kant, Pilatus. Liefde gaat soms maar slecht samen met verstand, zoals je moet weten! Nu een paar andere onderwerpen. Ben je een religieus mens, tribuun?’

De vraag overrompelde Pilatus zichtbaar. Hij ging anders zitten en schraapte zijn keel. ‘Nou… het is natuurlijk zo dat ik de officiële goden van de staat vereer –’

‘Ja, natuurlijk. Ik durf te wedden dat je een echte fanatiekeling bent,’ zei Seianus met een sarcastische grijns. Geen van beiden namen ze Jupiter of Juno serieus, evenmin als de andere Griekse goden die onder Latijnse namen tot Romeinse godheden waren omgedoopt. Het leek er de laatste tijd meer op dat de goden alleen maar werden aangeroepen om vloeken de vereiste kracht bij te zetten.

‘Goed, laten we het dan over filosofie hebben,’ ging Seianus door, ‘het surrogaat van intellecuelen voor religie. Bij welke school heb je je aangesloten?’

Pilatus dacht een ogenblik na. ‘Ik beschouw mijn zienswijze als een soort kruising van scepticisme en stoïcisme. Zoeken naar de ultieme waarheid is een fraaie onderneming, maar heeft iemand die ooit gevonden? En als dat zo is, wat ís waarheid? De waarheid zoals die wordt onderwezen door de aanhangers van Plato of Epicurus? Door Aristoteles of de cynici? In die zin ben ik mijns inziens een scepticus. Aan de andere kant lijkt louter scepticisme te weinig voor een houvast in het leven. Op dit punt denk ik dat de stoïcijnen, met hun grootse benadrukking van de plicht, en de uniciteit van de Voorzienigheid de Romeinse staat iets hebben te leren.’

‘Dan moet het joodse monotheïsme je wel aanspreken?’

‘De joden geloven naar men zegt in één godheid, maar je kunt hen moeilijk stoïcijnen noemen!’

‘Nog andere ideeën wat betreft de joden, als volk?’

‘Ik denk dat elke Romein het met me eens zal zijn dat het een hardwerkend slag mensen is, maar ook dat ze vreselijk last hebben van inteelt en kliekvorming en dat ze altijd met elkaar overhoop liggen. Maar toch begraven ze hun onderlinge geschillen als het er op aankomt met onze zakenlui te concurreren! Nee, ik geloof niet dat joden erg goede Romeinen zijn, en u herinnert zich natuurlijk het Fulviaschandaal.’

Een aantal jaren eerder hadden vier louche joden een Romeinse matrone met de naam Fulvia weten over te halen een offergave aan de tempel in Jeruzalem te sturen: een purperen mantel en wat goud. Ze hadden dit prompt in eigen zak gestoken. Toen Tiberius van deze oplichterij had gehoord, verbande hij woedend de joden uit Rome, samen met een aantal buitenlandse sekteleden en sterrenkundigen – de eerste Romeinse vervolging van dien aard.

‘Ik moet zo bij de keizer op bezoek,’ ging Seianus verder, ‘dus laat me nu kort mogen zijn. Valerius Gratus, de prefect van Judea, is daar elf jaar in functie geweest, en de princeps en ik denken dat het tijd is voor een verandering, een mening die – ik ben blij dat te kunnen zeggen – door Gratus wordt gedeeld. Kort gezegd: ik ben van plan voor te stellen dat jij Gratus als praefectus Iudaeae opvolgt – als je het daarmee eens bent.’ Hij pauzeerde. ‘Laat me je nu, voordat je wat anders gaat zeggen, iets over de achtergrond vertellen. Op het ogenblik is Judea een bijzonder belangrijke post, omdat er in de provincie Syrië tijdens de lopende interim-periode geen gouverneur is.’

‘En hoe zit het dan met Aelius Lamia?’ wierp Pilatus tegen.

‘Lamia!’ lachte Seianus. ‘Toegegeven, hij is legatus van Syrië – titulair, maar feitelijk beslist niet. De princeps wantrouwt hem, en hij moet zijn ambtstermijn hier in Rome uitdienen als legatus in absentia. Dus is er aan de andere kant van de grens in Syrië geen gouverneur als ambtsbroeder om de Judese prefect bij te staan als hij in de problemen komt. Daarom hebben we één van onze beste mensen op die post nodig. Ik heb aan jou gedacht om twee redenen: een prefectuur zou de volgende stap zijn in je loopbaan als lid van de ridderstand; en daarnaast je staat van dienst – die is voortreffelijk; die spreekt voor zichzelf.’

‘Dank u, prefect! Ik voel me vereerd vanwege het feit dat u in dit verband aan mij hebt gedacht,’ slaagde hij erin beleefd uit te brengen.

In werkelijkheid was Pilatus volstrekt overdonderd. Een gouverneurschap in de provincie betekende een fantastische promotie voor hem, de grootste stap vooruit in die opeenvolging van ambten die de Romeinen de cursus equester noemden. Bij het nadenken over zijn toekomst had Pilatus gehoopt uiteindelijk gouverneur te worden, maar daarbij had hij nooit aan Judea gedacht. Gratus was altijd zo’n kundig bestuurder geweest, dat de gedachte hem te vervangen domweg nooit bij hem was opgekomen.

‘Ik ben overigens eigenlijk wel nieuwsgierig waarom u juist aan mij hebt gedacht voor Judea,’ voegde Pilatus toe, in een poging tijd te rekken voor het bepalen van zijn reacties.

‘Je ervaring in dat deel van de wereld natuurlijk. Als ik me goed herinner, heb je bij het Twaalfde Legioen gediend als militair tribuun met een bestuurlijke taak. Klopt dat?’

‘Ja, maar dat was in Syrië.’

‘Dat is vanuit Judea gezien naast de deur,’ zei Seianus, met een handgebaar de opmerking wegwuivend. ‘Maar misschien ben je niet geïnteresseerd in het besturen van een provincie?’

‘Integendeel! Wanneer vaar ik er heen?’ Met een vlugge glimlach liet Pilatus zijn terughoudendheid eenvoudig voor rekening van zijn verbazing komen.

‘Zoals je ongetwijfeld weet,’ ging Seianus verder, ‘zal je salaris navenant zijn – honderdduizend sestertiën* – nog afgezien van de bijkomende verdiensten. En als je taakuitoefening dat rechtvaardigt, kan je beloning dienovereenkomstig meegroeien. De joden zijn natuurlijk lastig te besturen, dus moet je je loon echt verdienen. Maar na je termijn in Judea liggen er wellicht grotere ereambten op je te wachten in het bestuur hier, zeker als je Rome in het buitenland goed hebt gediend.’

Pilatus stond op het punt een paar vragen te stellen toen hij opnieuw onderbroken werd – gesprekken met de pretoriaanse prefect waren berucht om hun eenzijdigheid. ‘Maar dit is allemaal nog met de nodige slagen om de arm. Natuurlijk moet Tiberius eerst nog met de keus voor jou instemmen, en vanmiddag ga ik er alvast aan werken die instemming te verkrijgen. Ik ga beginnen met het memoreren van wat er allemaal in Judea moet gebeuren en daarbij zal ik zo af en toe jouw naam en achtergrond laten vallen. Halverwege het gesprek zal ik weer naar jou verwijzen en aan het eind nog een keer. Als we zover zijn, ben je al zo’n beetje een oude bekende van de princeps geworden. Dat betekent natuurlijk niet dat hij vandaag al met jou instemt. Nooit. Dat zou erop lijken dat hij mij mijn zin gaf en hij is erg gevoelig voor kritiek op dat punt. Tiberius zal over jou beslissen binnen een maand of zo, en op die manier zal het gaan.’

‘Denkt u dat ik plannen moet gaan maken met het oog op de prefectuur, of kan ik beter wachten op Tiberius’ instemming?’

‘Maak plannen. Ik ga geen andere kandidaten voorstellen en ik geloof niet dat de keizer iemand op het oog heeft.’

Met deze woorden deed hij Pilatus uitgeleide naar het atrium; daarna maakte hij zich gereed voor zijn eigen bezoek aan de Palatinus.

Toen Pilatus de deur uitstapte, bleek de middag voor dat jaargetijde ongewoon warm. Een zuidwestenwind kwam aanwaaien van de Aventinus en droeg vanuit de grote graanpakhuizen langs de Tiber een frisse, naar tarwe ruikende geur met zich mee. Het zou straks gaan regenen, maar pas laat in de middag.

Teruglopend naar de castra genoot Pilatus met volle teugen van de verandering in zijn vooruitzichten. Hij was naar Seianus toegekomen in de verwachting een reprimande te zullen krijgen, sterker nog: zijn ontslag; hij was bij hem vertrokken met een Romeinse provincie in het verschiet. Het was natuurlijk een geweldige uitdaging Judea te besturen. Uit alle rapporten werd wel duidelijk dat het een enorm ingewikkelde taak was de joden onder Romeins bestuur te vriend te houden. Hij wist dat Palestina weerspannig en oproerig was geweest vanaf de dag waarop Pompeius het land negentig jaar geleden had veroverd. Rome had het geprobeerd met indirect bestuur onder koning Herodes, en met directe zeggenschap onder zijn prefecten, maar een groeiende vijandigheid tussen Romeinen en joden had in dat zonovergoten land steeds weer een reeks van relletjes en opstanden ontketend, die allemaal in bloed waren gesmoord.

Dit was een element in de vooruitzichten dat Pilatus verontrustte. Hij probeerde te achterhalen wat Seianus’ onuitgesproken motieven waren om hém uit te kiezen, en dat werd hem na enig nadenken wel helder. Pilatus had de reputatie verworven een onverzettelijk commandant te zijn, sinds hij meegeholpen had een muiterij in het Twaalfde Legioen te bezweren door een handige combinatie van retoriek en kracht, toegepast in keurig gedoseerde porties. Berichten over Pilatus’ rol hadden Seianus bereikt en hij had hem bij die gelegenheid een lovende brief geschreven. Zaken onder controle houden was het eerste gebod in Seianus’ decaloog.

Plotseling vroeg Pilatus zich af of zijn prefect misschien nog een dieperliggend motief had. Hoe zat het precies met Lamia, de gouverneur-zonder-provincie bij verstek? Was het alleen Tiberius maar die hem verdacht en hem ervan weerhield naar Syrië te gaan? Hoe zat het met Seianus zelf? Een aantal jaren terug had Lamia in een publiek proces de degens gekruist met Seianus en sindsdien was hij overgestapt naar de partij van Agrippina. En hoewel hij in Rome werd vastgehouden, passeerden de zaken van het oosten zijn bureau. Iemand moest dus in het oosten de partij van Seianus vertegenwoordigen, nu zijn vader, die prefect van Egypte was geweest, was gestorven. Iemand? Hijzelf, Pilatus!

Uitstekend. Een aantal jaren had hij zijn loopbaan in dienst gesteld van het geluk van Seianus, die net als hijzelf behoorde tot de ridderstand en nu in het rijk de tweede man was, onmiddellijk na de keizer. Die weloverwogen beslissing had hem bepaald geen windeieren gelegd. Judea was een formidabele opgave, maar als hij slaagde, zouden in Seianus’ woorden ‘grotere ereambten’ op hem ‘wachten in het bestuur hier’. Het was een typische Seianus-uitspraak – overdrijving met een vleugje sarcasme – maar wel één die Pilatus’ vooruitzichten een gouden randje gaven.

2

Een paar dagen later kreeg Pilatus, tijdens een inspectie van de garde in het pretoriaanse legerkamp, van Seianus te horen dat de princeps zijn nominatie zoals voorspeld positief had opgenomen. Hij kreeg van hem ook het advies zich in te werken in de joodse zaken door het raadplegen van geleerden uit het oostelijke Middellandse-Zeegebied, die in Rome doceerden.

Omdat Pilatus in de allereerste plaats een voorzichtig man was, had hij zijn verloofde Procula nog niet op de hoogte gebracht van zijn nieuwe vooruitzichten. Het leek hem verstandig daarover te zwijgen tot hij wist hoe Tiberius op zijn kandidatuur had gereageerd. In aanmerking genomen dat Pilatus als militair getraind was in het nemen van snelle, spijkerharde beslissingen was hij verrassend zachtaardig en geduldig met het jonge meisje, dat al gauw zijn bruid zou worden; hij had willen voorkomen dat er verwachtingen werden gewekt die door een negatieve reactie van de keizer teniet konden worden gedaan. Nu keek hij uit naar de komende avond, waarop hij haar zou verrassen met het nieuws van zijn benoeming.

Officieel was hun marathonverloving nog niet toe aan een huwelijk, omdat Pilatus nog tijd nodig had voor het afronden van de militaire verplichtingen in zijn loopbaan als eques. Maar hij was zich gaan afvragen of dat misschien niet een voorwendsel was geweest. Zoals velen van zijn tijdgenoten had Pilatus zijn vrijgezellenstatus gekoesterd, die mengeling van volstrekte vrijheid en gemakkelijke moraal, die de mannen van Rome zo in haar greep had gekregen, dat huwelijken en geboortes alarmerend in aantal waren afgenomen. Pilatus’ door de familie geregelde verloving had hem formeel aan Procula gekoppeld toen zij nog maar net tien jaar was. Dit had hem ettelijke jaren respijt gegeven voordat het huwelijk volgens de regels zou plaatsvinden, en hij had gebruikgemaakt van de geaccepteerde moraal die hem een grote mate van vrijheid toestond.

In het afgelopen jaar had Pilatus echter meer en meer Procula’s gezelschap gezocht en ze waren echt verliefd geraakt, een onverwachte en – volgens de maatstaven van Rome – onnodige ontwikkeling. Procula was nu nauwelijks meer dan half zo oud als Pilatus – hij achter in de dertig, zij tegen de twintig – een heel gewoon leeftijdsverschil, hoewel vrienden insinueerden dat Procula misschien een beetje te oud voor Pilatus begon te worden. Pilatus was er niet de man naar om zichzelf voor de gek te houden en hij besefte dat het omgekeerde dichter bij de waarheid zat; hij besloot nu zo spoedig mogelijk te trouwen, zodat hij en Procula het leven volledig met elkaar konden delen. Hij wist dat ze zich daar niet tegen zou verzetten, omdat Procula op haar eigen rustige manier de laatste twee of drie jaar op een huwelijk had gezinspeeld.

Na Seianus’ positieve mededeling trok Pilatus zich terug in zijn vertrekken om zich te buiten te gaan aan die voorbedachte aanslag op het menselijk lichaam, die de Romeinen hun ‘bad’ noemen. Schoon-worden was niet meer dan een bijkomend produkt van dit bewerkelijke ritueel met zijn vaste onderdelen: eerst een ijskoude onderdompeling, daarna voorverwarmd worden in het hete bad, dan je laten gaar koken in het stoomvertrek, geroosterd worden op marmeren platen in de heteluchtkamer, je laten afschrapen met strigiles, gevolgd door een hardhandige massage, en tenslotte je laten insmeren met geparfumeerde lotions om de zwaargeplaagde huid te sussen. Dit alles werd waarschijnlijk alleen door masochisten echt fijn gevonden, maar de meeste Romeinen ondergingen hun bad graag: het tropisch warme Middellandse-Zeeklimaat vroeg erom, en het was ook de beste plek voor de mannen van Rome om hun zakelijke besognes af te handelen.

Voor zijn avond met Procula koos Pilatus een combinatie van tunica en toga die onberispelijk glanzend wit waren. Na de castra aan de dienstdoende officier te hebben toevertrouwd liep hij de korte, welbekende weg naar huize Proculeius, onder de massieve bruine bogen van het aquaduct van Julius door en via de weelderige Tuinen van Maecenas. Het vooruitzicht dat hij Procula zou zien en dat hij het nieuws kon vertellen waardoor hopelijk hun beider leven zou veranderen, wond Pilatus op. Deze dag zou één van die scharnierpunten worden, waarop het leven een nieuwe wending neemt.

Haar eigenlijke naam was Proculeia, de vrouwelijke vorm van de geslachtsnaam van de familie Proculeius, maar door het spraakgebruik was die naam ingekort tot Procula, een gewone Romeinse voornaam. De samenleving kende haar als het meisje dat een ‘grootvader, geen vader had’. In feite had ze die, om duidelijk te zijn, allebei, maar haar grootvader was dé Gaius Proculeius, wiens geest zo scherp, wiens loopbaan zo schitterend was dat hij zijn onmiddellijke afstammelingen in de schaduw stelde. Als naaste strijdmakker van Augustus – eens redde hij diens leven in een vlootgevecht – had Proculeius persoonlijk de Egyptische koningin Cleopatra voor Augustus gevangengenomen, en na zijn glorieuze terugkeer in Rome had hij politieke functies versmaad om in plaats daarvan als schutspatroon van de kunsten te dienen.

Procula was grootgebracht in de schaduw van haar grootvader, want haar vader, Proculeius junior, was de erfgenaam van de familieresidentie in de buurt van de Porta Tiburtina, met uitzicht op de Tuinen van Maecenas; hier groeide ze op in bijna patricische luxe. De Pontii, bijna buren van de Proculeii in het chique vijfde district van Rome, waren niet zo welgesteld, maar toen de vader van Pontius Pilatus terloops bij Proculieus junior de verbintenis van hun families ter sprake bracht, kreeg hij een gunstig onthaal. De Proculeii en de Pontii hadden goed beschouwd veel gemeen: allebei de families behoorden tot de hoogstgeklasseerde leden van de ridderstand, allebei hadden ze een militaire voorgeschiedenis, en allebei steunden ze de laatste tijd de partij van Seianus – behalve Procula, die als vrouw sympathiseerde met Agrippina.

De Via Tiburtina aflopend kwam Pilatus weldra bij het in twee verdiepingen opgetrokken woonhuis van de familie Proculeius. Zoals veel van de grote oude huizen van Rome, had ook dit een sierlijk, door zuilen gedragen portaal, maar verder erg weinig andere zaken om het aan de buitenkant de moeite waard te maken. Het was het interieur dat in een Romeins huis de schoonheid herbergde en het pand van de familie Proculeius stond in de volksmond bekend als het ‘Tiburtijns Kunstmuseum’ vanwege zijn fresco’s en de schitterende beeldhouwwerken die door Proculeius senior van over de Middellandse Zee waren bijeengebracht.

Een slaaf liet Pilatus in het atrium binnen; vandaaruit kon je de hele van zuilen voorziene binnenruimte bekijken, tot aan de tuin toe, een smaakvol ontwerp van marmer en mozaïek, gordijnen met rijke kleuren en aangenaam klaterende fonteinen waarvan het water in vijvers werd opgevangen.

‘Breng vrouwe Procula op de hoogte van mijn komst,’ zei Pilatus tegen de huisbediende.

Tijdens het wachten slenterde hij naar het impluvium en zette zijn voet op de rand van het rechthoekige bassin, dat was aangebracht recht onder een opening in het dak waardoor zowel zonlicht als regen kon binnenkomen. Even later had hij van achteren een duw te pakken, die hem bijna kopje-onder in de vijver deed belanden.

‘Ik heb de hele tijd vanachter die zuil naar je staan kijken,’ giechelde Procula.

‘Jij, lynx van Hecate!’ lachte hij, terwijl hij haar in zijn armen nam. ‘Kom mee de tuin in – ik heb een heel bijzonder nieuwtje voor je!’

‘O? Wat is het? Vast niet de datum van onze trouwdag!’

‘Wie weet. Dat merk je wel.’

De laatste maanden was geen enkel gesprek met Procula compleet geweest zonder dat ze een of andere toespeling maakte op trouwen en Pilatus moest stilletjes glimlachen omdat ze dit keer er niet ver naast zat. Ze kuierden door het peristylium, een binnenhof die er nog verzorgder uitzag dan de vorige ruimte, en kwamen in de tuin. Procula droeg een eenvoudige tunica voor in huis; pas na haar huwelijk kon zij de officiële stola van een Romeinse matrone gaan dragen. Ze leek klein aan de zijde van Pilatus, hoewel haar weelderige bruine haar, in een hoog kapsel opgestoken en bijeengehouden door van juwelen voorziene spelden, haar groter deed lijken. De uitgesproken familietrekken van de Proculeii waren in haar geval verzacht tot een verheven lieftalligheid, die niet aan de ogen van Romes jonge vrijers was voorbijgegaan. Alleen Pilatus’ attente hofmakerij en de soliditeit van het wederzijds familiecontract hadden hun verkering stand doen houden.

‘Procula,’ vroeg Pilatus toen ze in de tuin waren gekomen, ‘als ik… als we een poosje buiten Rome zouden moeten wonen – of eigenlijk: niet meer in Italië – waar zou je dan het liefst heengaan?’

‘Waarom? Word je ergens heen gestuurd?’

‘Geef eerst antwoord op mijn vraag.’

‘Griekenland natuurlijk. Even kijken, Athene hoeft niet speciaal. Geen stad. Gewoon een zonnig eilandje in de diepblauwe Egeïsche zee.’

‘Even serieus, Procula.’

‘O, goed dan,’ pruilde ze. ‘Egypte. De grootsheid van Alexandrië, het mysterie van de Nijl.’

‘Weer fout. Probeer iets daar tussenin.’

Ze wachtte even, toen klaarde haar gezicht op. ‘Syrië! Is het Syrië, Pilatus? Stel je voor: wonen in het luxueuze Antiochië.’

‘Nee, romantische kleine kletskous van me!’ lachte hij. Toen, met gespeelde plechtstatigheid, kondigde hij aan: ‘Seianus heeft mij officieel aanbevolen bij Tiberius Caesar om benoemd te worden tot prefect van Judea.’

‘Judea?’ Ze hield even in, keek naar buiten over een rij pijnbomen naar de donker wordende lucht, en herhaalde: ‘Judea! Nou, de joden zijn, naar ik aanneem, een fascinerend volk…’

Pilatus voelde dat dit een edelmoedige poging was om teleurstelling te verbergen, dus vertelde hij haar snel wat de bevordering voor zijn carrière betekende, en ook over de prikkelende toespelingen op de toekomst, die Seianus zo nadrukkelijk had gemaakt. Maar Procula, die door het nieuws eerder verrast dan echt ontgoocheld was, was al bezig op een ander vlak haar koers uit te zetten.

‘De vraag waar je benoemd wordt, vind ik veel minder interessant dan of je er wel of niet alleen heen gaat, Pilatus.’ In haar bruine ogen smeulde een vastberadenheid die hij nooit eerder bij haar had opgemerkt.

Dit was het ogenblik waarop hij capituleerde voor wat de natuur, de maatschappij en zijn meest persoonlijke gevoelens van hem eisten. ‘Procula,’ zei hij, eventjes aarzelend, ‘ben je bereid om met mij naar Judea te gaan – als mijn vrouw? Ben je bereid de dag te kiezen –’

‘Ubi tu Gaius, ego Gaia,’ fluisterde ze met een stralende glimlach, de formule die ze later op hun bruiloft zou herhalen: ‘Waar jij Gaius bent, zal ik Gaia zijn.’ Gaius vertegenwoordigde iedere Romeinse naam, want het was de meest gebruikte.

Na een uitbundige omhelzing zei Pilatus: ‘Besef je wel hoe gelukkig wij zijn, carissima? Een paar jaar geleden besloot de senaat bijna dat het onwettig zou zijn als bestuurders hun vrouw meenamen naar hun provincie. Dat was toen Caecina Severus opstond en voorstelde de dames thuis te laten, omdat anders “eerzuchtige, bazige vrouwen” op hun man zouden inpraten en de Romeinse politiek in de provincies van koers zouden doen veranderen.’

‘Wat zou dat wreed geweest zijn – om mensen op zo’n manier van elkaar te scheiden. Barbaars!’

‘Mee eens, maar weet je wie er achter dat idee zat? Tiberius! Om precies te zijn: dit was zijn eerste aanval op Agrippina. Toen zij met Germanicus daar ver weg in Syrië was en zich voortdurend bemoeide met zijn best –’

‘Dat is jouw lezing van het verhaal,’ viel Procula hem boos in de rede. ‘Die arme Agrippina is een van de meest miskende, meest belasterde –’

‘Zeg dat nooit in het openbaar, vooral niet in het bijzijn van Seianus,’ beet Pilatus haar toe.

Tot nu toe was hun onderlinge plagerij luchthartig van toon geweest, meedrijvend op de stroom van hun vrolijkheid, en Pilatus probeerde de goede stemming terug te brengen. ‘Alsjeblieft, kleintje, laten we hier nou niet opnieuw over beginnen. Wat je ook maar vindt van Agrippina, je moet wel bedenken dat haar partij op dit ogenblik wordt beschouwd als vijandig, zowel door de keizer als door zijn pretoriaanse prefect, de twee mannen van wie mijn toekomst afhangt. Dus vraag niet om een ramp.’

‘Nou, als Tiberius er niet op gesteld is dat bestuurders hun vrouw meenemen naar de provincie, wil jij me dan nog wel meenemen naar Judea?’

‘Natuurlijk wel! De princeps probeerde alleen maar Agrippina op stang te jagen. Maar toen hij zag hoe negatief de senaat reageerde op de “vrouwenmaatregel”, draaide hij om als een blad aan de boom, en werd de oorspronkelijke motie compleet de grond in geboord.’

‘Oké… Maar ik snap even goed nog steeds niet waarom je altijd zo snauwerig doet, wanneer ik iets aardigs over Agrippina zeg.’

‘Procula, ik ben geen consul die de senaat moet voorzitten in “de zaak van Tiberius en Seianus versus Agrippina”. Je kunt het leuk vinden of niet, ik zit in de politiek, en of Agrippina ten diepste goed of fout zit, is niet aan mij om te beslissen. Ik moet loyaal zijn aan mensen met wie ik direct te maken heb. Wel, Seianus heeft mij keurig behandeld; ik kan van mijn kant alleen maar hetzelfde doen. Zijn vijanden zijn mijn vijanden. De enige vraag die ik mijzelf moet stellen, is deze: heb ik moreel gezien het recht aan mijn kant als ik Seianus volg? Ik denk van wel. De keizer zelf geeft hem zijn volste vertrouwen.’

‘Maar als nou –’

‘Wist je dat er bij de standaards van de legioenen ook afbeeldingen van Seianus vereerd worden? Je hebt zijn borstbeeld gezien op het Forum, naast dat van Tiberius… en zijn standbeeld in het theater van Pompeius.’

‘Maar als jullie nou allemaal ongelijk hebben en Agrippina het bij het rechte eind heeft?’ protesteerde Procula. Toen gaf ze het op. ‘O, laten we er maar over ophouden. Daarom heb ik zo’n hekel aan politiek – het is te moeilijk om goed en kwaad in jullie staatszaken uit elkaar te houden.’ Ze keek met hernieuwde opgewektheid naar hem. ‘Maar nu iets anders, mijn lieve eerzuchtige Romeinse staatsman: wanneer gaan we trouwen?’

‘Zodra de kalender het toelaat,’ lachte hij. ‘Morgen, als dat zou kunnen.’

Opgewonden gingen ze weer naar binnen voor beraad met de overige leden van de familie Proculeius, die minstens zoveel over het bepalen van de datum te zeggen hadden als zij.

In het oude Rome was het kiezen van de trouwdag een hoogst ingewikkelde geschiedenis. Het ging erom een dag te vinden die religieus geschikt was om de goden gunstig te stemmen, maar het moest om vrienden en bekenden een plezier te doen ook weer niet een vrije dag zijn; die zouden gedurende feestdagen naar alle waarschijnlijkheid andere verplichtingen hebben. Maar omdat er voor rituele festiviteiten, openbare spelen en vrije dagen in deze tijd niet minder dan 150 kalenderdagen gereserveerd waren, was al bijna de helft van het jaar geblokkeerd. Bovendien werden naast de Kalendae (de eerste van de maand) ook nog de nonae (de vijfde of zevende) en de Idus (de dertiende of vijftiende) van iedere maand als ongeluksdagen gezien; evenzo de eerste helft van maart, de hele maand mei en de eerste helft van juni. Omdat het restje van april niet genoeg tijd zou laten voor de voorbereiding van de bruiloft, besloten de Proculeii tot de vierde dag na de Idus van juni (17 juni).

De tussenliggende weken gaven een Procula te zien, die inkopen deed voor hun nog onbesliste verblijf in Judea, en zich voorbereidde op de huwelijksceremonie. Pilatus was druk met het inwerken van zijn opvolger in de castra praetoria, het raadplegen van Seianus over de Romeinse politiek in de provincies en het zoveel mogelijk te weten komen over joden en Judea. Annius Rufus bleek op dit punt een waardevolle hulp. Hij was prefect van Judea geweest van 12 tot 15 AD, vlak voor de huidige functionaris Valerius Gratus, en woonde nu als gepensioneerde in Rome.

‘Drie jaar was voor mij een te korte periode om veel te kunnen bereiken in Judea,’ verdedigde Rufus zich tegenover Pilatus, ‘maar ik denk niet dat Gratus in de elf jaar dat hij er zit erg veel meer heeft gedaan.’ Hij praatte op de toon waarop voorgangers gewoonlijk het werk van hun opvolgers beoordelen.

‘Nee, het waren toen aardig rustige jaren – voor Judea,’ ging hij verder. ‘Er is een opstand geweest toen de census plaatsvond, maar daarna is er niet veel bijzonders meer gebeurd.’

‘Dus zo vijandig tegen Rome is dat volk eigenlijk niet?’ waagde Pilatus te zeggen.

‘Dat zou ik niet willen beweren. Ze kijken altijd uit naar een mogelijkheid zich te ontdoen van wat zij het “Romeinse juk” noemen, maar geef hun die kans niet. Eerste vereiste voor iedere bestuurder van Judea zal vastberadenheid zijn. Pas daarna komen rechtvaardigheid en goed bestuur.’

Rufus vervolgde met een opsomming van degenen die in Palestina Rome steunden: in het algemeen waren dat bepaalde vertegenwoordigers van de ontwikkelde en heersende bovenlaag, priesters incluis. Het gewone volk kon beide kanten op, terwijl een groep die door Rufus werd aangeduid als ‘de zeloten’ in een donkere nacht best wel eens een mes tussen je ribben kon steken, zoals hij met een vergenoegde grijns verzekerde.

De vroegere prefect maakte Pilatus attent op nog andere moeilijkheden. ‘Je zult daar in dat buitengewest te maken krijgen met een tekort aan stafpersoneel, manschappen en voorraden. Rome zou in Judea echt een legioen moeten stationeren in plaats van die vervloekte inheemse cohorten. Dat is waarschijnlijk de reden dat je die benoeming hebt gekregen, Pilatus. De prefect van Judea moet op militair gebied van aanpakken weten.’

‘Waarom dan geen legioen? Ik zou het aan Seianus kunnen voorstellen.’

‘Nee,’ corrigeerde de pientere Rufus hem, ‘ik betwijfel of Tiberius er een legioen voor over heeft. Afgezien daarvan, le-gioenen worden meestal gecommandeerd door bevelhebbers van senatoriale komaf, en niet door prefecten uit de ridderstand zoals jijzelf, dus laat de zaken maar blijven zoals ze zijn. En ik denk niet dat Tiberius een tweede senatoriale bevelhebber in het oosten wil hebben. Weet je waarom, jongeman?’

‘Waarschijnlijk omdat hij bang is dat de senaat zich zal gaan bemoeien met de buitenlandse politiek. De legatus Lamia wordt op dit moment toch ook in Rome vastgehouden in plaats van op zijn post te zijn in Syrië?’

‘Precies.’

Alle Romeinse provincies buiten Italië waren in twee categorieën te verdelen: senaatsprovincies, de oudste soort, gepacificeerde gebieden die door de senaat werden beheerd, zoals Sicilië en Griekenland; en keizerlijke provincies, landstreken die Rome betrekkelijk kort geleden had verworven, en die eventueel speciale militaire interventie nodig zouden kunnen hebben, zoals Egypte en kleinere grensgebieden zoals Judea. Deze laatste provincies stonden onder direct gezag van de keizer, die er vaak liever bestuursambtenaren uit de ridderstand dan van senatoriale herkomst heenzond om de twee hogere standen met elkaar in evenwicht te houden. Een senatoriale bevelhebber die het bewind voerde over Syrië had bijvoorbeeld een min of meer bescheiden tegenwicht in de naburige prefect van Judea, een man uit de ridderstand. Als de één zijn perken te buiten ging, zou de ander dat zeker aan de keizer rapporteren.

‘Maar ieder advies dat ik je geef, is op dit moment noodgedwongen een beetje achterhaald,’ moest Rufus toegeven. ‘Het is al meer dan tien jaar geleden dat ik in Judea was. Lijkt haast onmogelijk… Gratus zal je in Caesarea helemaal bijpraten als je het commando overneemt.’

‘Ja,’ erkende Pilatus. ‘Maar over één ding maak ik me nog steeds bezorgd, Rufus. Ik heb in Syrië gediend, dus ik weet iets van het land en een klein beetje van de mentaliteit van het Nabije Oosten. Maar ik heb nauwelijks enig contact gehad met mijn toekomstige onderdanen – de joden. Goed, ik ben hen hier in Rome tegen gekomen – wie niet? – maar ik heb geen vrienden die die levensovertuiging zijn toegedaan.’

‘Logisch,’ gnuifde Rufus, met typisch Romeinse vooringenomenheid.

‘Maar als ik oversteek naar de Trans-Tiber zou ik een paar leiders van de joodse gemeenschap daar kunnen opzoeken. Denkt u dat ik er iets mee opschiet als ik met hen ga praten?’

‘Niet echt, om verschillende redenen. Hoewel een jood in Rome natuurlijk verbonden is met de joden van Judea, kan hij toch totaal van hen verschillen, afhankelijk van de partij waar hij bij hoort. Om maar een voorbeeld te geven: één van hun synagoges hier in Rome heet Vergadering van de Herodianen, en daar leren ze dat koning Herodes de Messias was die in hun Schriften wordt beloofd. Een mooie Messias!’ lachte hij. ‘De meeste Judeeërs zouden bij de gedachte alleen al steigeren. Maar maak je geen zorgen, Pilatus, je zult je joden gauw genoeg leren kennen als je eenmaal in Judea bent aangeland.’

‘Dat gepraat over een messias… Waar slaat dat op?’

‘Messias is Hebreeuws voor “de Gezalfde”, en daarmee bedoelen ze een soort godsdienstig-politieke Verlosser van zijn volk – gezonden door niemand minder dan hun god; die moet de joden bevrijden van elke vorm van onderdrukking… en onderdrukkers – dan hebben ze het over ons. Een nieuwe wereldheerschappij onder de Messias-koning moet dan het Romeinse Rijk gaan vervangen en een tijdperk van vrede en voorspoed zal op aarde neerdalen. Dus als hun Messias verschijnt, is Rome, vermoed ik, verplicht te verdwijnen.’

‘Ik zal extra goed op hem letten!’ grinnikte Pilatus. ‘Nog een laatste vraag, Rufus. Toen u in Jeruzalem was, hebt u toen ooit een blik geworpen in het verboden gedeelte van hun tempel?’

‘Je bedoelt het “heilige der heiligen”?’

‘Ik geloof dat ze het zo noemen, ja.’

‘Nee, en probeer jij het ook maar niet. Dat zou subiet opstand opleveren.’

‘Natuurlijk. Ik vroeg me alleen maar af of het waar was – het gerucht dat er daarbinnen een beeld staat van een wilde ezel, of een ezelskop; ze zeggen dat die hun godheid voorstelt. Was het niet zo dat de Hebreeërs op de vlucht waren uit Egypte en doodgingen van de dorst, en dat toen een kudde wilde ezels hen naar een bron met fris water leidde, en dat ze daarom het ezelsbeeld in hun tempel vereren?’

‘Dat verhaal heb ik ook gehoord, maar het moet onjuist zijn. Op zijn minst kan gezegd worden dat er helemaal geen beeld van een ezel in het heilige der heiligen te vinden is. Pompeius was de laatste Romein die in dat heiligdom heeft kunnen kijken na zijn verovering van Jeruzalem en hij trof het volstrekt leeg aan. Dat klopt helemaal met het joodse geloof, dat hun god niet kan worden af-gebeeld in wat voor beeldhouwwerk of schildering ook.’

Pilatus nam met gepaste dank afscheid van Rufus, ook al maakte hij zich geen illusies dat zijn kennis omtrent Judea door hun gesprek veel groter was geworden.

De maand mei was een paradox. Hoewel Italië geurde naar de ontluikende lente, was dit volgens de godsdienstige kalender de tijd voor sombere geestenbezweringen. Maar, net als de meeste Romeinen, lieten Pilatus en Procula deze taak graag over aan de priesters, terwijl zij de laatste voorbereidingen troffen voor hun bruiloft. Het zou deze lente één van de topgebeurtenissen worden in het sociale leven van de ridderstand in Rome. Uit respect voor de nagedachtenis van Gaius Proculeius senior hadden aanzienlijke families van senatoren en patriciërs te kennen gegeven dat ze aanwezig zouden zijn. Seianus en zijn talrijke aanhangers beloofden de gebeurtenis te komen opluisteren, samen met de stafofficieren van de pretoriaanse garde en zelfs Pilatus’ familieleden uit Samnium zouden die maand juni in huize Proculeius van de partij zijn.

Pilatus’ vader, een gepensioneerde hoge ambtenaar met de naam Pontius, had zijn zoon ernstig aangeraden niet kinderachtig te doen als hij met Procula’s vader ging praten over de bruidsschat. Dit was een heikel punt bij Romeinse huwelijken; er waren inderdaad trouwerijen afgeblazen omdat kandidaat-schoonzoons het niet met ouders van de bruid eens konden worden over de hoogte van de bruidsschat. Maar dit soort vervelend gemarchandeer bleek in Pilatus’ geval niet nodig, omdat Proculeius uitgestrekte landgoederen bezat en het huwelijkscontract waarmee hij kwam aanzetten hem deed kennen als een royale aanstaande schoonvader.

Op de huwelijksdag werd nauwgezet aan een reeks ceremonieën de hand gehouden, waarvan er enkele teruggingen tot de begindagen van Rome. De voorafgaande avond had Procula haar kinderspulletjes gewijd aan de lares, die goede geesten van haar ouderlijk huis wier bescherming ze de volgende dag zou verlaten. Om zich te verzekeren van een goed gesternte sliep ze die nacht in een tunica recta, een kostbare ivoorkleurige bruidstunica, geweven in één stuk van boven af.

Vroeg in de morgen werd diezelfde tunica nu om haar middel bevestigd met een wollen gordel, vastgemaakt met de ingewikkelde ‘knoop van Hercules’, genoemd naar de beschermer van het huwelijksleven. Alleen de kersverse echtgenoot mocht die knoop losmaken.

De bruid aankleden was het privilege van de moeder, en Procula wist dat die van haar er een heel ritueel van zou maken, omdat ze enig kind was. Al wekenlang was de meesteres van huize Proculeius bezig geweest plannen te maken voor deze bruiloft, maar nu de grote dag aanbrak, stond haar fijngevormde gezicht zorgelijk uit angst, dat ze misschien iets belangrijks over het hoofd had gezien. Met uiterste behoedzaamheid bevestigde ze een paar snoeren zilveren sieraden om de hals van Procula, en bracht tenslotte een speer naar het hoofd van haar dochter. Het aloude gebruik, dat herinnerde aan het gewelddadige primitieve huwelijk door middel van roof, vereiste dat het haar van de bruid door een speer in zes lokken werd verdeeld. Een soepele, ragfijne sluier van oranjerode zijde, op zijn plaats gehouden door bloemenkransen, completeerde het geheel. Terwijl haar moeder een paar traantjes wegpinkte, bekeek Procula zichzelf in een spiegel van hooggepolijst metaal; ze was duidelijk ingenomen met wat ze zag.

Ondertussen werd Pilatus, gekleed in een glanzende nieuwe toga, omringd door vrienden die zijn hoofd kroonden met een slinger van bloemen. Daarna begeleidde een uitgelaten stoet van Pontii en hun vrienden hem op de korte wandeling naar de residentie van de familie Proculeius. Die bleek bij aankomst helemaal ingesloten door rijen neergezette draagstoelen en wachtende slaven. Getooid met grote takken groen en helemaal bedolven onder de bloemen leek de woning wel één grote tuin. Wierook en exotische geuren bleven overal in het huis hangen, omdat de warme, windstille juni-ochtend nauwelijks voor verspreiding zorgde.

Binnen werd Pilatus’ komst aangekondigd door een juichkreet van de grote menigte gasten, maar aller ogen keerden al snel terug naar de in een lange mantel gehulde auspex, die druk bezig was de voortekens te raadplegen. Hij was een gewaardeerde vriend van de familie Proculeius, die in zijn rol van onofficiële priesterlijke ziener een smerige maar noodzakelijke taak had te verrichten.

‘Breng mij de gewijde ooi!’ intoneerde hij met sonore stem, want de aloude ceremonie die voorafging aan alle publieke handelingen stond op het punt te beginnen.

De verzamelde gasten hielden gespannen de adem in, toen een met linten getooid schaap naar het altaar, dat midden in het atrium was opgericht, werd geleid. Het was belangrijk dat het dier de indruk wekte gewillig te komen, dus er was onderaan bij het altaar wat voer gestrooid. Het schaap zag het, blaatte goedkeurend, en rende zijn noodlot tegemoet. De ziener strooide wierook, meel en zout op de kop van het offerdier, onder het uitspreken van een gebed in wat verondersteld werd Etruskisch te zijn, een nagenoeg uitgestorven taal. Toen nam hij een gewijde houten hamer, klemde de kop van het schaap in zijn arm en verbrijzelde de schedel met één klap. Na de keel van het dode schepsel te hebben doorgesneden ving hij het bloed op in een bekken en sprenkelde dat op het altaar. Tenslotte sneed hij zorgvuldig de buik open voor een inspectie van lever, darmen en galblaas, die nog lilden en sidderden van verdwijnend leven.

In de binnenhof heerste volstrekte stilte. Als de ingewanden bij zo’n ritueel in enig opzicht afwijkend waren, konden legers niet uitrukken voor de strijd, zou de senaat zijn agenda opschorten en moesten huwelijken zeker worden uitgesteld.

Omdat dat een ellendig vooruitzicht was na zoveel plannenmakerij werd op een Romeinse bruiloft meestal een tweede ooi in reserve gehouden voor het geval de eerste zo onsympathiek was ongunstige ingewanden te presenteren. Dit gaf ruimte aan een nog begrijpelijker gewoonte: de auspex werd geacht bij huwelijken niet ál te veel te speuren naar afwijkingen, en dat deed hij dus nooit.

Na nog wat verder onderzoek en de nodige aarzeling voor het gewenste effect keek de ziener tenslotte op. ‘Exta … bona!’ riep hij, met een voldaan lachje, ‘de inwendige organen zijn goed!’

‘Bene! Bene!’ schreeuwden de gasten. Het was gepast dat Procula, die nooit verwacht had dat er iets mis kon gaan, met een blij gezicht nu een zucht van opluchting slaakte: de bruiloft kon dan toch doorgaan. Zij en Pilatus schreden plechtig het atrium binnen.

Als vrijgezel met een lange staat van dienst en als man van de wereld had Pilatus altijd gedacht dat hij zijn trouwplechtigheid tegemoet zou gaan met een zekere koele afstandelijkheid of zelfs gelatenheid. Maar nu hij zijn bruid op zich af zag komen, werd hij totaal onverwacht overspoeld door een vloedgolf van verwarrende emoties. Eerst, en gelukkig duurde dat maar één schrikwekkend ogenblik, scheen het meisje hem een volstrekt vreemde toe, en Pilatus kon zich niet indenken wat dit jonge, tamelijk onnozel uitziende kind met hem te maken had. Daarna was hij er zeker van, dat de hele ceremonie zou ontaarden in een lange reeks rampzalige maatschappelijke blunders die hemzelf en zijn bruid tot de risee van Rome zouden maken. Om te beginnen zou blijken dat hij – of nog erger: Procula – totaal vergeten was hoe die paar simpele handelingen van de trouwplechtigheid verliepen. Dan zou hij, in plaats van de elegant geformuleerde toast uit te brengen waarmee hij in zijn publieke carrière zoveel ervaring had opgedaan, tot de ontdekking komen dat hij op het cruciale moment geen woord kon uitbrengen en alleen een paar onsamenhangende opmerkingen kon slaken.

Gelukkig kwam Pilatus, toen hij zag hoe zelfbewust en gracieus Procula op hem toe kwam lopen, weer tot zichzelf; hij voelde zich zeker van zijn liefde en deed een stap naar voren om zijn bruid te ontmoeten. Procula’s pronuba, haar bruidsdame, bracht nu de bruid naar de bruidegom. Het paar gaf elkaar de rechterhand.

‘Ubi tu Gaius, ego Gaia,’ zei Procula en keek Pilatus diep in de ogen.

Een jochie dat camillus werd genoemd, bood hun nu een afgedekt mandje aan. Het paar nam daar een koek van grof tarwebrood uit en legde die op een altaar neer onder het uitspreken van gebeden tot Jupiter, Juno en nog een paar plaatselijke goden. Toen barstte uit de verzamelde gasten een kreet los: ‘Feliciter! Feliciter! Voorspoed! Veel geluk!’ want nu waren de twee man en vrouw.

De tijd was nu aangebroken voor een overdadig huwelijksbanket, met festiviteiten die de hele dag lang duurden. Proculeius stond erom bekend dat hij zelfs voor de eenvoudigste maaltijden een voortreffelijk verzorgde tafel liet aanrichten, en dit bruiloftsfeest voor zijn enige dochter was precies het fijnproevers- paradijs waarop iedereen gerekend had. Van de zeven opeenvolgende gangen vormde geroosterd everzwijn de hoofdschotel, maar er waren ook exotischer vleesgerechten, zoals Frygische korhoen, Gallisch everzwijn, geroosterde pauw, Circeïsche oesters, en, als grootste delicatesse, Corsicaanse zeebarbeel. In een tijd dat de parvenu’s in Rome hun vrienden diners van vijftien of twintig gangen opdrongen, had Proculeius – daar waren alle gasten het over eens – zijn menu opmerkelijk sober gehouden.

Om de heerlijkheden weg te kunnen spoelen was Proculeius diep in zijn wijnkelder gedoken, en tevoorschijn gekomen met een rijke Chalybonium uit Damascus en andere oosterse wijnsoorten ter ere van de reis die de pasgetrouwden spoedig zouden gaan maken; daarnaast waren er de fijnste wijnen uit de regio, afkomstig uit Setia en de Falernische wijnstreek. Sommige waren gekoeld met sneeuw, die een paar van Proculeius’ slaven met heel veel moeite van de toppen van de Apennijnen hadden opgehaald.

Het feestmaal duurde de hele dag. Toen de laatste gang werd opgediend, werd ook de huwelijkskoek verdeeld, volgens de traditie aan de gasten geserveerd op laurierblad. Toen herinnerde de invallende schemering iedereen eraan dat een laatste, belangrijke schakel in de reeks feestelijkheden was bereikt.

‘Pompa! Pompa! De optocht!’ riepen de gasten. Het tijdstip waarop men de bruid begeleidde naar haar nieuwe huis, dat van haar echtgenoot, was aangebroken. Terwijl een groep fluitspelers en fakkeldragers zich bij de deur van de woning verzamelde, omarmde Procula haar moeder en begon te snikken. De bruidegom liep op haar toe en rukte brutaal zijn bruid uit de armen van haar moeder, terwijl zij steeds luider kermde. Maar al de gasten stonden te lachen en te juichen, want de hele scène was gewoon een toneelstukje, de traditionele vertoning van geweld die door de etiquette werd vereist bij Romeinse bruiloften sinds de Sabijnse maagdenroof.

Procula hield op met tegenstribbelen en toonde haar rover een stralende glimlach; overgelukkig kuste ze hem voordat ze haar plaats in de optocht, die op weg ging langs de Via Tiburtina zuidwaarts naar het centrum van Rome, innam. De fluitspelers liepen voorop; hun muziek was een uitnodiging aan iedereen uit het publiek om deel te nemen aan de optocht, zo goed en zo kwaad als dat ging. De fakkeldragers en de jongere bruiloftsgasten kwamen daarna; vervolgens kwam de bruid zelf, geflankeerd door twee jongens die haar ieder bij een hand hielden, terwijl een derde een huwelijksfakkel van gevlochten meidoorn voor haar uit droeg om magische krachten te bezweren. De kleine camillus liep trots met zijn mandje te paraderen. Bruidsmeisjes droegen vlak achter Procula de symbolen van haar toekomstige huiselijk leven: spinrok en spoel. Dan pas kwam, bijna als een postscriptum, de bruidegom, die naar de straatboefjes van de stad walnoten gooide als symbolen van vruchtbaarheid. Als laatsten in de optocht liepen de ouders Proculeii en Pontii, hun oudere vrienden en verwanten, en tenslotte een rumoerige erewacht van pretoriaanse officieren.

Omdat hij op korte termijn Rome zou gaan verlaten, had Pilatus geen eigen huis gekocht. Maar een goede, oude vriend van de Pontii, die gedurende de zomer zich had teruggetrokken in zijn villa in de bergen, had zijn huis in de stad welwillend aan de pasgehuwden afgestaan, voor de paar weken die hun nog in Rome restten. Hier was het dat de lawaaiige, levenslustige, met fakkels zwaaiende stoet het bruidspaar afleverde.

Nu werd Procula over de drempel getild, want een toevallige struikeling bij de deur zou het slechtst denkbare voorteken geweest zijn voor haar komend huwelijksleven. Binnen bood Pilatus haar een gloeiende toorts en een kruikje water, symbolen van leven en tegelijk van devotie. Procula nam ze aan, en herhaalde daarbij voor de laatste keer de huwelijksspreuk: ‘Ubi tu Gaius, ego Gaia,’ en stak toen de haard aan met de fakkel die voor haar uit was gedragen. Het vuur laaide op met hoogoprijzende spitse vlammen – een goed voorteken.

Nadat Procula tot de goden gebeden had om een gelukkig huwelijk bracht haar pronuba haar naar het bruidsbed dat was geplaatst in het atrium. Toen vertrok ze en sloot de deur achter zich. De met Pilatus bevriende officieren brachten hun nog een serenade pal achter de deur – een bij het moment passend bruiloftslied. Toen vertrokken ook zij.

Bruid en bruidegom keken elkaar aan en glimlachten. Het was het eerste ogenblik van stilte en alleenzijn sinds de dageraad. Hij deed zijn bloemenkrans, die nu verwelkt was, af; zij deed hetzelfde. Hij ontdeed zich van zijn verstikkende toga, maar zij bleef, schuchter, staan waar ze stond. Pilatus deed haar de vlammend rode sluier af, nam haar in zijn armen en kuste haar teder. Toen tilde hij het gracieuze figuurtje van de grond en droeg haar naar het huwelijksbed, dat zij die nacht zouden gebruiken en daarna nooit meer.

3

Een grote Romeinse bruiloft had een nasleep aan activiteiten die nog verscheidene weken in beslag namen. Op de avond na hun huwelijk boden Pilatus en zijn vrouw een tweede banket aan, waarop Procula haar eerste offer bracht aan de penates, een tweede groep huisgoden die nauw verwant waren aan de lares. Procula stelde nog steeds een bepaald vertrouwen in deze beschermgoden, in tegenstelling tot haar man, die alleen maar toegeeflijk glimlachte zo vaak ze het onderwerp godsdienst aansneed, of ‘bijgeloof’ zoals hij het formuleerde. Toch zou Pilatus bezwaar gemaakt hebben tegen het veranderen van de traditionele rituelen en ceremonieën. Dat zou een belediging van de geschiedenis hebben betekend, een schending van de traditie, zelfs een teken van gebrek aan vaderlandsliefde.

De rest van de maand juni werd in beslag genomen door nog meer diners, georganiseerd door allerlei vrienden. De omschakeling naar het leven als gehuwde was vooral voor Procula een gelukkige ontwikkeling, omdat ze vóór die tijd, net als ieder Romeins meisje, door haar ouders nauwlettend in de gaten was gehouden en slechts zelden buiten de deur kwam. Het huwelijk stond voor haar letterlijk gelijk aan emancipatie. Als matrona werd ze praktisch de gelijke van de man, met volledige zeggenschap over haar huis, en vrij om te gaan en te staan waar ze wilde. Nergens in de antieke wereld hadden vrouwen een zo hoge positie als in Rome. Gehuld in haar vrouwelijke dracht, de in ruime plooien vallende stola, werd Procula nu overal in de stad met respect behandeld, of het nu om een stoffig straatje ging of het openbare theater, en niemand durfde haar met een vinger aan te raken, zelfs de dienaren van de wet niet.

Omdat Procula het zakelijk instinct van haar pientere grootvader had geërfd, liet Pilatus met genoegen de leiding van hun huishouden aan haar over. Staatszaken besprak hij ook met haar, vooral de onderwerpen die te maken hadden met zijn toekomstige loopbaan. Als naaste vrienden benieuwd vroegen hoe ze het als pasgetrouwden met elkaar hadden, reageerde ze: ‘Fantastisch. We zijn het overal over eens … behalve over politiek en godsdienst.’ Dit gaf als regel het nodige gegniffel, want de strijd der seksen speelde zich in Rome bijna altijd op deze twee gebieden af.

Verrast door de vreugde van het leven als getrouwd man beklaagde Pilatus zich bij zijn bruid: ‘Waarom heb je me niet eerder bevrijd uit die barakken van de castra praetoria?’ Maar een gevoel van bezorgdheid zat hem diep in zijn hart dwars. Ondanks Seianus’ verzekering dat alles goed ging met zijn aanstelling overzee had Pilatus nog steeds geen teken van officiële instemming van de kant van Tiberius gekregen. Zolang deze niets van zich liet horen, kon er niets als geregeld of als definitief worden beschouwd.

Een andere complicatie was de afwezigheid van de princeps. Maandenlang was Tiberius maar plannen blijven aankondigen voor een lange reis, weg van het irritante Rome; hij had ze daarna zo vaak ook weer ingetrokken dat de mensen hem ‘Callipides’ begonnen te noemen, de beroemde Griekse clown, wiens grootste succesnummer eruit bestond dat hij de bewegingen van een hardloper imiteerde zonder een centimeter vooruit te komen. Maar nu verbaasde Tiberius Rome door echt de stad te verlaten. Het officiële doel was naar Campanië af te reizen om het huis waarin Augustus gestorven was als tempel te wijden, maar astrologen voorspelden dat hij nooit meer naar Rome zou terugkeren.

Pilatus had de sterren niet nodig om te duiden wat er gebeurd was. Hij wist dat Seianus geslaagd was in zijn subtiele opzet Tiberius weg te lokken van de stad, misschien naar het eiland Capri. Dit zou niet alleen de princeps een langverdiende vakantie opleveren; heel terloops ook zou Seianus als vertegenwoordiger van Tiberius belast worden met de verantwoordelijkheid voor Rome.

Toch leek Seianus’ succes in het regelen van de keizerlijke vakantie tegelijk pech voor Pilatus te betekenen, omdat de wisseling van functies in de provincies als regel omstreeks de eerste juli plaats vond, en als zijn officiële benoeming niet snel kwam, moest hij misschien nog een jaar in Rome rondhangen. Zou het kunnen zijn dat Seianus vergeten was de keizer eraan te herinneren? Het zou allemaal een ernstig politiek probleem betekenen, en ook een sociaal probleem voor Procula: zij was druk in de weer geweest met het inkopen van allerlei dingen die op een lijst stonden afkomstig van de vrouw van Annius Rufus.

Pilatus kon geen contact opnemen met Seianus, omdat die met Tiberius was meegegaan naar Campanië, en waar ze precies verbleven, was op het ogenblik onbekend. Maar in de tweede week van juli kwam een pretoriaanse boodschapper van het keizerlijk detachement een geschrift afleveren dat omniskenbaar voorzien was van Seianus’ zegel. Pilatus sneed het open met zijn dolkmes en las het volgende:

L. Aelius Seianus groet Pontius Pilatus.

Ik wou dat ik kon melden dat de princeps heeft ingestemd met je benoeming tot praefectus Iudaeae, maar hij staat erop dat hij eerst een nader onderhoud met jou heeft. Ik had gehoopt, dat de keer dat ik je op de Palatinus aan hem heb voorgesteld voldoende zou zijn, maar je kunt je nog wel herinneren hoe hij die dag helemaal vervuld was van de opstand in Thracië.

Als we in Nola een tempel hebben gewijd aan de vergoddelijkte Augustus reizen we volgens plan door naar Capri. Deze en volgende week zullen we doorbrengen in de villa van de keizer, met de naam ‘De Grot’. Tiberius wenst dat je hem hier op komt zoeken, voordat we vertrekken naar Campanië. Neem de Via Appia tot je bij Tarracina de zee bereikt, volg dan de kustweg. Kom zo mogelijk de tweede dag na ontvangst van dit schrijven.

Vaarwel.

Pilatus en zijn wagenmenner hadden er ongeveer twaalf uur voor nodig om bij de Middellandse Zee te komen, nadat ze spoorslags uit Rome vertrokken waren in hun open cisium, een tweewielig, door twee paarden getrokken rijtuigje dat gebruikt werd voor snelle ritten. Het was een prachtige morgen geweest, en de entourage net ten zuiden van Rome maakte op reizigers altijd een inspirerende indruk. Het Albaanse Meer, als een juweel gemodelleerd, raakte bijna tot aan de straatweg; iets zuidelijker rees de top van de Mons Albanus, die het landschap beheerste, trots omhoog. Een millennium eerder was hij nog een grommende vulkaan die maakte dat het gebied onbewoond bleef; nu was hij afgekoeld en konden mensen zich vestigen op zijn hellingen.

De middag kreeg echter een minder vriendelijk karakter. Aan de hemel stond een laaiende Italische zon, waarvan de hitte door geen enkel briesje werd getemperd. Maar wat de reis echt ondraaglijk maakte, was het uitgestrekte Pomptijnse moeras, berucht om de koortsaanvallen die men er kon oplopen. De Via Appia liep er nu dwars doorheen. Caesar had het willen ontginnen als bouwland, maar dat project was afgekapt door de dolken waarmee hij op de Idus van maart werd neergestoken.

In het aan de kust gelegen Tarracina kwam Pilatus die nacht weer op verhaal; in de loop van de morgen kwam hij bij ‘De Grot’ aan voor zijn ontmoeting met Tiberius. De keizerlijke villa was op palen boven de Middellandse-Zeekust gebouwd. Eronder lag de eigenlijke grot, een enorme door de natuur gevormde spelonk met zijn opening naar het strand, die onder gunstige omstandigheden gebruikt werd als een plek om buiten te dineren en zich te vermaken. De kustlijn ten zuiden van Tarracina kende op veel plaatsen meer grote holten en in de meest spectaculaire ervan had Tiberius zijn ‘grot’ ingericht.

Toen Pilatus uit zijn rijtuig stapte en het stof van zijn tunica klopte, werd hij met een glimlach begroet door zijn pretoriaanse kameraden die op wacht stonden bij de ingang van de royale villa. Seianus dook op in de ontvangsthal. ‘Je bent mooi op tijd, Pilatus,’ zei hij. ‘We hebben het net over de oostelijke provincies. Knap jezelf wat op en kom dan bij ons zitten in het peristylium daar verderop.’

Even later stapte Pilatus niet erg op zijn gemak het vertrek binnen; hij trof Tiberius aan in een kring van vrienden die hem hadden vergezeld op zijn reis naar Campanië. Zij dienden tevens als zijn adviseurs, een soort onofficieel keizerlijk kabinet.

‘Heren,’ kondigde Seianus aan, ‘mag ik u voorstellen aan Pontius Pilatus, tribuun van de Eerste pretoriaanse cohort.’ Terwijl hij zich naar Pilatus omkeerde, vervolgde hij: ‘Ik mag aannemen, dat je de eminente oud-consul Cocceius Nerva kent.’ Hij knikte naar een zilverharige patriciër, één van Romes beste juristen.

‘En de welsprekende Curtius Atticus –’

‘De Atticus die zo goed bevriend was met Ovidius?’ informeerde Pilatus.

‘Dezelfde,’ glimlachte Atticus een beetje zenuwachtig, gestreeld doordat hij herkend werd, maar in verlegenheid gebracht nu hij in één adem werd genoemd met de dichter Ovidius, die immers door Augustus was verbannen naar de kusten van de Zwarte Zee vanwege de rol die hij gespeeld zou hebben in het bederven van Julia. Pilatus had te laat zijn blunder in de gaten.

‘En Thrasyllus van Rhodos,’ ging Seianus verder, ‘geleerde, wijsgeer –’

‘Hofastroloog, dat is hij!’ gooide Tiberius er grinnikend tussendoor, openlijk uitkomend voor de paradoxale situatie, dat hij de astrologen uit Italië verbannen had, maar er één voor zichzelf had achtergehouden. Daarna werden nog enkele Griekse letterkundigen aan hem voorgesteld.

Maar zijn belangstelling ging vooral uit naar de persoon van keizer Tiberius, een lange, broodmagere man, niet opvallender gekleed dan de gemiddelde senator. Hij zag het hoofd van de man die feitelijk de wereld regeerde, en Pilatus ontdekte dat dat keizerlijke hoofd werd gedomineerd door een deerlijk kale kruin. Het gezicht met de holle wangen, in een driehoek uitlopend vanuit het brede voorhoofd, was nogal puisterig en pokdalig als gevolg van acne; op twee grote doorgebroken plekken waren pleisters geplakt. Er ging een gerucht dat Tiberius Rome verlaten had omdat hij door begon te krijgen hoe men op zijn uiterlijke verschijning reageerde. Pilatus keek naar de princeps – voor de eerste keer van zo dichtbij – en vond dat de verhalen over diens etterende en zwerende gezicht wel wat overdreven waren. De brede kaak en samengeknepen mond gaven nog steeds blijk van een gedecideerde houding, al waren zijn 66 jaren Tiberius duidelijk aan te zien.

‘Wel, tribuun,’ deed Tiberius Pilatus opschrikken uit zijn gemijmer, ‘vertel ons eens, waarom Rome één van zijn “Samnitische vijanden” tot prefect van Judea zou moeten benoemen. Vertel ons iets van je achtergronden. Waar ben je geboren?’

‘In Caudium, princeps, een stad die over de Via Appia eens zo ver naar het zuiden ligt als Tarracina.’

‘Caudium! Je hoeft ons echt niet te vertellen waar Caudium ligt. Het was in de smalle pas even ten westen van jouw geboortestad, dat onze Romeinse strijdkrachten door jullie Samnitische bergbewoners in de val werden gelokt en gedwongen werden zich over te geven. Wie was de Samnitische generaal? Pontius … ja, Gaius Pontius. Familie?’

‘Een verre voorvader van me,’ gaf Pilatus toe met nauwelijks verholen trots. ‘Maar dat was drie en een halve eeuw geleden.’

‘Je hoeft je niet te verontschuldigen! Pontius was een geweldige generaal. Hij heeft onze legers een voorproefje gegeven van wat het is om te vechten in de bergen. We hebben van hem geleerd.’

Pilatus koos ervoor het compliment stilzwijgend in ontvangst te nemen. Hij was buitengewoon trots op de militaire staat van dienst van zijn voorvader, maar hij wist ook dat Tiberius zichzelf graag zag als een groot kenner van de krijgsgeschiedenis, en het allerlaatste wat hij wilde, was met de keizer een westrijd beginnen over historische feiten.

‘Maar wacht eens even – jullie Pontii waren niet altijd zo fortuinlijk,’ hield Tiberius aan. ‘Zegt de naam Pontius Telesinus je iets?’

‘De broer van mijn overgrootvader, uit Telesia. U bent erg goed thuis in de geschiedenis, princeps, ik ben diep onder de indruk.’

‘Nog een dapper en briljant strateeg, die de pech had aan de verkeerde kant te staan … Besef je wel, dat jullie Samnieten nog maar een eeuw geleden bijna Rome hadden veroverd?’ Tiberius draaide zich plotseling naar Pilatus om met iets in zijn stem dat op een snauw leek. ‘Telesinus beraamde een nachtelijke verrassingsaanval op Rome, dat helemaal niet bewaakt werd. Sinds Hannibal was de stad niet meer zo in gevaar geweest.’

‘Maar princeps, de Samnieten waren alleen maar uit op het Romeinse burgerrecht,’ bracht Pilatus naar voren, in de hoop zo Tiberius’ blijkbaar opkomende vijandigheid te verdrijven.

Maar de keizer negeerde zijn zwakke poging. ‘Ze waren met veertigduizend man, en het was toen jouw oudoom, die langs de gelederen liep en schreeuwde: “Dit is de laatste dag voor de Romeinen! Deze wolven die de Italische vrijheid hebben vernietigd, zullen pas zijn uitgeroeid als we het bos waarin ze wonen met de grond gelijk hebben gemaakt.”’

Met een zacht, bijna fluwelen stemgeluid dat in scherp contrast stond tot het gebulder van de keizer, merkte Seianus op: ‘Maar Sulla’s troepen kwamen precies op tijd om Rome te redden, en het hoofd van Pontius Telesinus werd afgehakt, op een speer gestoken en in triomf buiten de stadsmuren rondgedragen.’ Hij pauzeerde voor het nodige effect. ‘En, zoals u duidelijk hebt aangegeven, princeps, was dat meer dan een eeuw geleden. Inmiddels zijn alle Samnieten betrouwbare Romeinen, gelijkwaardige burgers van het Rijk.’

‘Ja, militaire geschiedenis ís mijn zwak,’ gaf Tiberius toe. ‘Goed, Pilatus, laten we nu ter zake komen. Je hebt tot nu toe een prima staat van dienst. Seianus heeft me verteld dat je ook overleg hebt gehad met Annius Rufus. Uitstekend. Maar ik heb geen zin me druk te maken over de details van je voorbereidingen voor Judea; die kun je het beste te weten komen van Gratus in Caesarea – dat wil zeggen: als je hem opvolgt. Laten we het liever in algemene zin hebben over de te volgen politiek in de provincie Judea – en, denk erom, probeer niet me te overbluffen. Eén van mijn leraren was de voortreffelijke Theodorus van Gadara, die mij alles over Palestina heeft verteld… Tussen twee haakjes, waar ligt Gadara?’ vroeg hij opeens, ondanks zijn bewering niet in details geïnteresseerd te zijn.

‘Een stad die uitkijkt over de Zee van Galilea, dicht bij de kust in het zuidoosten.’

Tiberius keek verstoord, en in een oogwenk verbeterde Pilatus zichzelf. ‘Of liever, de Zee van Tiberias.’ Hij bloosde omdat hij zo stom was geweest te vergeten dat het meer een nieuwe naam had gekregen.

‘Wel, vertel me eens: waarom is dat kleine Judea zo belangrijk voor Rome?’

‘Het is de godsdienstige bakermat van de zeven miljoen joden in het Rijk, bijna zeven procent van onze totale bevolking. Judea zelf controleert handelswegen en verbindingslijnen tussen Klein-Azië en Afrika. Dit is vooral van belang voor de verdediging en de onschendbaarheid van onze oostelijke provincies, Syrië en Egypte.’

‘En vergeet dat nooit! Als Rome het niet voor het zeggen heeft in Palestina, zouden de Parthen binnenmarcheren om ons de toegang tot Egypte af te snijden, en dat zou het einde betekenen van de Pax Romana. Of je het leuk vindt of niet, Rome is op dit moment de politiemacht van het Middellandse-Zeegebied, en politiemensen mogen dan misschien niet erg populair zijn, ze zijn wel hard nodig… Hoe wil je de joden aanpakken?’

‘Met strakke hand, princeps. Slappe bestuurders veroorzaken alleen maar opstandigheid.’

‘Dat is juist. Maar wat doe je als er een algemeen oproer zou uitbreken? Hoe zou je daarmee omgaan?’

‘Ik zou proberen de oorzaak te achterhalen. Als veranderingen gerechtvaardigd zijn, zou ik ze aanbrengen. Zo niet, dan zou ik mijn soldaten opdragen de ongeregeldheden de kop in te drukken. Als mijn mannen daar niet in zouden slagen, zou ik het le-gioen in Syrië te hulp roepen.’

‘Dat is een standaardantwoord voor een militair, tribuun, en het is natuurlijk een juist antwoord. Maar laat ik een aanvullende suggestie mogen doen: waarom zou je het niet met een beetje tact proberen? Zonder dat slaag je er nooit in het meest onbestuurbare volk op deze aardbodem te besturen. Pompeius ontdekte de joden voor ons, Caesar vertroetelde hen, Antonius hield hun de hand boven het hoofd en Augustus trok hen voor. Soms vraag ik me af waarom. Seianus dringt al een hele tijd aan op strenge maatregelen tegen de joodse gemeenschap in Rome, en jij moet in Judea misschien ook wel streng zijn… als we jou daarheen sturen. Maar overdrijf het niet.’

‘Nee, princeps,’ reageerde Pilatus. ‘Ik heb mijn gedachten al een poosje over deze materie laten gaan en ik stel me voor het probleem op een nieuwe manier te benaderen. Waarom zouden we niet op zijn minst een poging doen om de joden te romaniseren? Judea is nu al bijna een eeuw onder Romeinse zeggenschap. Andere volken hebben zich aan de Romeinse cultuur aangepast in eenzelfde tijdsbestek – of zelfs in kortere tijd. Waarom dan de joden ook niet? Is hun cultuur immuun voor invloeden van buitenaf? Dat betwijfel ik. Velen van hen zijn gehelleniseerd, en als een jood een halve Griek kan worden, moeten we toch zeker in staat zijn een halve Romein van hem te maken.’

Enkele adviseurs in de kring rond de keizer knikten goedkeurend. Tiberius ging alleen maar verzitten en gaf als commentaar: ‘Je voorstel klinkt redelijk, tribuun, maar het is niet praktisch. Hoe wilde je dat ooit realiseren?’

‘Wel, helemaal uitgedacht heb ik dit nog niet,’ zei Pilatus ontwijkend, ‘maar een manier zou kunnen zijn dat we zoons van leidinggevende joden in Rome een opleiding geven.’

‘Pilatus, hoop je rijk te worden als bestuurder van Judea?’ vroeg Tiberius opeens botweg.

‘Absoluut niet, heer!’ antwoordde Pilatus, met naar hij hoopte net genoeg gepikeerdheid om aan te geven wat hij van de beledigende vraag dacht, zonder de keizer tegen zich in het harnas te jagen.

‘Een ondeugende vraag, toegegeven. Maar veel te veel bestuurders van een provincie zijn in een wolk van idealisme uit Rome vertrokken, om, in ongenade gevallen, terug te keren voor een veroordeling door de rechtbank wegens afpersing. Neem oud-gouverneur Capito bijvoorbeeld, die man die Klein-Azië heeft kaalgeplukt. Macht corrumpeert, tribuun, en als je benoemd wordt, ben je de machtigste man in Palestina. Wees voorzichtig. Veronderstel nu eens dat je bij een voorkomende belastingheffing werd aangewezen om een totaalbedrag van twee miljoen sestertiën uit Judea te halen, maar je was gemakkelijk in staat een half miljoen extra bijeen te brengen en naar Rome te sturen, zonder dat de joden doorhadden dat je dat surplus had geïnd. Zou je dat doen?’

Pilatus dacht een ogenblik na. Toen antwoordde hij: ‘Nee.’

‘Wat? Ook niet als dat een groter financieel voordeel voor het Rijk opleverde?’

‘Nee. Het zou toch immoreel zijn om –’

‘Je hebt volstrekt gelijk. Aemilius Rectus, mijn vorige prefect van Egypte, heeft ooit eens meer belastinggeld opgestuurd dan waarvoor hij was aangeslagen, en verwachtte daar een compliment voor. Ha! Ik heb hem geschreven dat ik wil dat mijn schapen geschoren worden, niet gevild… Ik stel voor dat je ons nu alleen laat, tribuun, terwijl wij overleggen. Kom ons bij de lunch gezelschap houden in de grot.’

Aanmerkelijk opgelucht trok Pilatus zich terug. Het onderhoud had hem uitgeput.

Het terrein van de grot was met de hoger gelegen villa verbonden door middel van een paar steile trappen. Binnen zijn omlijsting van pijnbomen was deze van nature al aangename plek nog verfraaid met vijvers, fonteinen en smaakvolle beelden, waarvan enkele van kolossale afmetingen. Maar Pilatus had nauwelijks oog voor die schoonheid, toen hij in een waas van opgetogenheid naar de grot afdaalde. De keizer had hem zojuist officieel aangesteld als prefect van Judea, en hij nam de felicitaties in ontvangst van de mensen uit Tiberius’ naaste omgeving.

De deelnemers aan de maaltijd verzamelden zich rond een tafel die midden in de grot was neergezet en namen vervolgens, zoals te doen gebruikelijk, hun plaatsen in op aanligbedden. De Romeinen geloofden dat deze lome, half-liggende houding bij het eten hun spijsvertering ten goede kwam. Terwijl de Griekse intellectuelen in de keizerlijke kring bescheiden een plaats kozen aan de uiteinden, gingen de voornaamste adviseurs aanliggen in de buurt van Tiberius, Seianus en Pilatus in het midden van de tafel. Slaven renden bedrijvig heen en weer om de eters te voorzien van uitgelezen vleesschotels en de kostbaarste wijnen.

Pilatus stelde voldaan vast dat dit de meest exotische plaats was waar hij ooit had gedineerd. Bij de ingang van de grot bevond zich een cirkelvormige visvijver met diepblauw zeewater, omzoomd door glanzend marmeren beelden van faunen, saters en halfgoden uit de mythologie, cupidootjes en kolossale godenbeelden, allemaal fantasierijk uitgevoerd in de barokke stijl van Rhodos. Maar het topstuk van de collectie was een schitterende beeldengroep op een voetstuk midden in de vijver: monsterlijke slangen wurgden de priester van Troje, Laocoön, en zijn beide zoons omdat hij gewaarschuwd had voor het houten paard.

Thrasyllus, die naast Pilatus aanlag, draaide zich naar hem toe en vroeg kortaf: ‘Wanneer bent u geboren, prefect? Ik zou graag uw horoscoop willen trekken.’

Pilatus, die gefascineerd zat te kijken naar het aangrijpende beeldhouwwerk dat de vijver domineerde, maakte zijn blik met moeite los van de marmeren Laocoön om de levende astroloog van Tiberius aan te kijken; hij kreeg een schok van verbazing. Ze hadden hetzelfde gezicht!

‘Ik lijk op hem, vindt u niet?’ lachte Thrasyllus. ‘Die baard, daar komt het van. Maar vertel me uw geboortedatum.’

‘Ik … ik heb eerlijk gezegd niet zo erg veel fiducie in astrologie,’ reageerde Pilatus met minder tact dan oprechtheid.

‘Dat geeft niets. Uw houding heeft geen invloed op de betrouwbaarheid van de horoscoop. Zou u niet van tevoren willen weten wat er met u gaat gebeuren, bijvoorbeeld in Judea?’

‘Misschien. Maar uw voorspellingen gaan waarschijnlijk alleen maar in zoverre op, dat iemand wordt gemanipuleerd om onbewust zo te handelen dat hij ze in vervulling laat gaan, terwijl hij anders –’

‘Mooie redenaties! U klinkt als een Griekse scepticus. Maar eigenlijk bent u bang om uw geboortedatum te vertellen, uit angst dat ik op een of andere manier ga zitten rommelen aan uw lotsbestemming. Even goede vrienden. Ik krijg prima betaald voor mijn voorspellingen, die ik u overigens gratis aanbood.’

Pilatus was nog bezig op een diplomatieke manier de gekwetste gevoelens van de astroloog te sussen, toen Thrasyllus op een ander chapiter overging. ‘Als u in Judea bent, prefect, zou u dan op zijn minst mij een belangrijke dienst willen bewijzen?’

‘Zeker wel, Thrasyllus. Welke?’

‘U weet natuurlijk, dat de princeps bijna zeven jaar op het eiland Rhodos heeft doorgebracht om te studeren. Daar is hij mij tegen het lijf gelopen.’

‘Ja.’ Pilatus overwoog dat ‘zich opvreten’ een beter woord zou zijn geweest dan ‘studeren’, omdat het hier ging om Tiberius’ zelfverkozen ballingschap, ingegeven door wrok jegens Augustus.

‘Wel,’ ging Thrasyllus verder, ‘ik gaf de princeps les in astronomie en ook in de belangrijke toepassing daarvan, astrologie. Toen ik daarmee bezig was, werden mijn berekeningen in de war geschopt door een vreemd verschijnsel aan de zuidoostelijke sterrenhemel. Een ster … nee, het was helderder dan een ster … een planeet misschien, maar een grotere dan de planeten die we kennen … bewoog zich langs de zuidoostelijke horizon ergens ten zuiden van Syrië en ten noorden van Egypte, mogelijk in Judea.’

‘Misschien was het een komeet.’

‘Ja, het leek nog het meest op een komeet, maar de bewegingen ervan waren grilliger. En het gebeurde precies twee jaar na de conjunctie van Jupiter en Saturnus in het sterrenbeeld Pisces, Vissen.’

‘Heeft dat betekenis?’

‘De planeet Jupiter symboliseert de heerser van het heelal. De constellatie van de Vissen staat voor de laatste dagen. En Saturnus is de planeet van Palestina. Dus Jupiter die Saturnus ontmoet in het sterrenbeeld Vissen betekent dat op het toppunt van de geschiedenis in Palestina een wereldheerser zal verschijnen.’

‘En hoe past die komeet dan in dat plaatje?’ Pilatus deed zijn best de astroloog ter wille te zijn.

‘Kometen duiden op belangrijke veranderingen in de Romeinse staat. Wat was er nadrukkelijk aan de hemel te zien in het jaar dat Caesar werd vermoord? Een bloedrode komeet, zo helder dat je hem overdag kon zien. Wat ging er vooraf aan de slag bij Philippi? Een komeet. Wat kondigde de dood van Augustus aan?’

‘Een komeet?’ waagde Pilatus te zeggen.

‘Precies,’ glimlachte Thrasyllus. ‘Dus op grond van zowel de conjunctie als de komeet moet deze wereldheerser uit Palestina ook de oorzaak zijn van grote veranderingen in de Romeinse staat.’

‘Dat is een nogal verstrekkende voorspelling. Maar wat is nu de dienst die u van me wilde vragen?’

‘Wilt u, als u in Jeruzalem bent, contact zoeken met het college van priesters, en bij hen informeren of er zo’n dertig jaar geleden aan de hemel boven Judea een bijzonder voorval met de sterren heeft plaatsgevonden? Schrijf me dan alstublieft hun antwoord en hun beschrijving van die geschiedenis.’

‘Kleine moeite.’

De maaltijd was bescheiden, hij bestond uit slechts vier gangen. Pilatus was blij met het feit dat Thrasyllus er het zwijgen toe deed. Toen merkte hij dat de bruine kraaloogjes van Curtius Atticus op hem gericht waren. ‘Nu weet ik, waarom de naam Pontius me zo bekend voorkwam,’ riep Atticus uit. ‘De tribuun Pontius Aquila – is die nog ergens familie van u, prefect?’

Zichtbaar nerveus antwoordde Pilatus: ‘Dat was een verre neef van mijn vader.’

‘O la la! Dus het was uw familielid Aquila, die niet op wilde staan om Julius Caesar bij zijn triomftocht te groeten,’ zei Atticus meesmuilend. ‘En Caesar heeft die belediging nooit vergeten. Hoe sloot hij zijn toespraken in de senaat ook weer af? “Ik zal in deze zaken verdere stappen nemen … dat wil zeggen, áls Pontius Aquila het goed vindt.”’

Onder de mensen aan tafel was een ongemakkelijke stilte ontstaan. De verwijzing naar Pilatus’ republikeinse verwant was niet goed gevallen bij Tiberius, die met eten was opgehouden en nu met dreigende blik naar zijn pasbenoemde ondergeschikte keek.

Onstuitbaar ging Atticus verder: ‘En later hielp uw neef Aquila met het doodsteken van Caesar.’

Seianus kwam nijdig tussenbeide: ‘We hebben allemaal wel een republikeins familielid, Atticus. Zelfs de familie van de princeps behoorde ooit tot de tegenstanders van Caesar –’

‘Dank u, prefect, maar deze opmerking is niet eens nodig,’ onderbrak Pilatus hem; hij was nu eerder boos dan uit het veld geslagen. ‘Herinnert u zich allemaal nog hoe Aquila stierf? Vechtend aan de zijde van Augustus. De senaat heeft zelfs een standbeeld opgericht te zijner ere. Van alle samenzweerders tegen Caesar werd Aquila na zijn dood het meest geëerd.’

‘Genoeg, heren!’ gebood Tiberius. ‘Je geniet ons vertrouwen, Pilatus. Laat in Judea zien dat je even trouw bent aan het rijk, als Pontius Aquila, de Adelaar, dat was aan de republiek. Meer kan men niet vragen.’

Seianus pakte een drinkbeker, hief hem langzaam omhoog en zei: ‘Dan stel ik voor een dronk uit te brengen op Pontius Pilatus. Moge hij evenveel succes hebben met zijn hervormingen in Judea als de speer een verbetering was voor het Romeinse leger!’

Pilatus was zeer ingenomen met deze toast, waarin immers een toespeling werd gemaakt op zijn naam Pilatus, die ‘gewapend met een speer’ betekende. Het pilum oftewel de speer was een uitgebalanceerde werpspies van bijna twee meter lang, de ene helft een houten handgreep en de andere helft een puntige ijzeren schacht. Wanneer de Romeinse legioensoldaten dit wapen naar hun vijand slingerden, was het effect vernietigend. Je kon best zeggen dat het pilum het Romeinse Rijk mogelijk had gemaakt, bedacht Pilatus trots.

Zich nauwelijks bewust van wat er om hem heen allemaal werd gezegd bedacht Pilatus in een gelukzalige stemming al van tevoren, hoe opgetogen Procula zou zijn als ze hoorde van zijn officiële benoeming. Hij was te veel in zijn gedachten verdiept om iets te merken van de lichte trilling, die de wanden van de grot deed beven, en ook niemand anders aan de rumoerige tafel was iets opgevallen.

Vervolgens gingen zijn gedachten naar een paar punten, waarover hij in verband met zijn nieuwe post nog zo zijn twijfels had. Hoewel zijn kennis omtrent Judea nog verre van volledig was, was één ding hem al wel duidelijk geworden, en hij vermoedde dat dat wel eens heel belangrijk zou kunnen zijn: met de macht van wapens alleen zou de vrede in Judea niet kunnen worden gegarandeerd. Er zou ook een heleboel diplomatie vereist zijn, en daar zat hij over in. Pilatus was zich terdege bewust van zijn sterke en zijn zwakke punten; hij wist dat hij meer was dan een bekwaam legercommandant; maar hij was er niet zeker van of hij voldoende begrip kon opbrengen voor dit vreemde volk, de joden. Hoe moest je omgaan met lieden die kennelijk weinig waarde hechtten aan de Romeinse levenswijze en die zo halsstarrig vasthielden aan hun eigen wetten en gewoonten? Moest je proberen hen te romaniseren? Een leuk idee om over te discussiëren in de kring van Romeinse hoogwaardigheidsbekleders, maar, vroeg hij zich af, hoe zouden de joden zelf reageren?

Toen Pilatus uit zijn dromerijen tot de werkelijkheid terugkeerde, begon hij met wat grotere belangstelling de binnenkant van de grot op te nemen. Het viel hem nu op, dat de muren van de spelonk niet helemaal van steen waren, zoals hij eerst gedacht had, maar voor een groot deel ook uit klei bleken te bestaan. Een tweede lichte beving deed de grot schudden, met deze keer als gevolg dat Pilatus overeind sprong. Daarna schokte de hele ruimte van een veel zwaardere trilling, die vergezeld ging van een angstaanjagend rommelend geluid, alsof de aarde in tweeën spleet.

‘Een aardbeving! De grot uit,’ bulderde Pilatus, maar zijn stem ging verloren in het afgrijselijke gekraak en de algehele verwarring.

Een enorme, puntige keisteen, met allemaal smerig stinkende klei eraan, stortte neer op de tafel, waardoor Pilatus en Thrasyllus met voedsel en wijn ondergespat werden. Grote stukken van de zoldering van de grot kwamen van hun plaats en stortten neer op de in paniek geraakte disgenoten. De prikkelende grondlucht werd steeds doordringender en ondraaglijk bijtend, toen er meer gedeelten van de grot bezweken. Atticus, zo wit als zijn toga, begon te schreeuwen en een compleet koor van panische gasten viel hem bij.

Pilatus was gewend aan gevaar, maar nu stond hij als aan de grond genageld door de angst dat hij hulpeloos als een dier in de val zat en geen kant meer uit kon. Hij aarzelde een kostbare seconde, voordat hij weer tot zichzelf kwam en zich een weg baande naar het daglicht bij de ingang van de grot. Maar een vlijmscherp stuk steen brak af van de zoldering en smakte hem pardoes tegen de grond. Zich niet bewust van een gapende wond in zijn linkerarm krabbelde hij weer overeind; nu moest hij waden door kniediep water, want de visvijver spuide zijn inhoud over de vloer van de grot. De slangen van Laocoön leken tot leven te komen, toen het grote beeld voorover helde en neerstortte. De spelonk weerkaatste de geluiden waarmee het verbrijzelde marmer van het beeldhouwwerk op de grond kletterde.

Toen Pilatus de veiligheid op het open strand tegemoet strompelde, trof hij daar Thrasyllus aan, bibberend en huilend, en kon hij ongeveer de helft van de tafelgenoten thuisbrengen. Maar waar was de keizer? En Seianus? Pilatus keek achterom in de onheilspellende duisternis van de grot en zag een paar figuren, die probeerden te ontkomen. Op dat ogenblik kwam de enorme bovenrand van de grotopening helemaal los en stortte met donderend geweld naar beneden; de toegang werd in een wolk van neervallend puin volledig afgesloten. De kreten van hen die onder de massa steen en aarde lagen bedolven, weerklonken langs de kust, terwijl de Middellandse Zee naar binnen begon te stromen door spleten die zich in het zand openden.

‘De wacht! De pretorianen!’ schreeuwde Pilatus. ‘Iemand moet de wacht halen!’

Maar de pretorianen, die een cordon om de villa vormden om Tiberius’ afzondering veilig te stellen, waren bij de eerste geluiden en trillingen al begonnen langs de grote trappen af te dalen, en kwamen nu toerennen op wat van de grot was overgebleven. Met opmerkelijke trefzekerheid baanden zij zich een weg door het puin en haalden de levenden, de gewonden en de doden tevoorschijn. Pilatus probeerde hen te helpen tot een potige jonge pretoriaan wees op de wond aan zijn arm. Toen hij naar beneden keek, zag Pilatus een grote rode vlek die steeds groter werd, en gedwee liet hij toen eerst zijn wonden verzorgen. Het aantal slachtoffers werd al snel bepaald op vijf doden – twee van de gasten, Griekse geleerden, en drie slaven waren omgekomen – en een hele lijst van mensen met kneuzingen en ander letsel.

Maar waar was Tiberius? Bijna hysterisch hervatten de pretorianen hun griezelige graafwerk. Omdat noch de keizer noch Seianus gevonden was onder het puin rondom de ingang van de grot, waren ze blijkbaar meer naar binnen opgesloten geraakt, achter een muur van klei en rotsen – of eronder. Terwijl zij steeds dieper de grot indrongen, bleven de soldaten ‘Princeps!’ ‘Princeps’ schreeuwen, zonder veel hoop te hebben dat hun keizer of hun commandant het had overleefd. Met blote handen klauwden ze zich door vochtige aarde, en met hun schouders duwden ze enorme stenen die hun pad blokkeerden opzij, om te ontdekken dat een deel van de zoldering het gehouden had en een doorgang naar de grot vrijliet. Met hernieuwde hoop schuifelden ze verder, voetje voor voetje de duisternis in.

Tenslotte hoorden ze een benauwde roep om hulp opklinken uit de diepste ingewanden van de spelonk. Toen ze nog meer gevallen steen hadden weggehaald, vonden ze Tiberius ineengedoken op de grond, terwijl Seianus over hem heen gebogen stond; met zijn sterke lijf vormde hij een schild tegen vallend gesteente. Seianus zelf had verscheidene verwondingen opgelopen en moest uit de grot worden geholpen, maar een luid gejuich steeg op uit de gelederen, toen ze hun keizer ontwaarden, weliswaar geschrokken en smerig, maar in levenden lijve en lichamelijk ongedeerd.

De villa werd herschapen in een noodhospitaal en de aanwezige artsen deden voor de gewonden wat mogelijk was. Ze beloofden Pilatus en Seianus dat zij zouden herstellen zonder blijvende misvormingen – tenzij er sprake zou zijn van complicaties. Pilatus kreeg de opwekkende mededeling dat als hij op een iets andere plek in de grot had gestaan, de vallende rotssplinter zijn hoofd zou hebben verbrijzeld in plaats van alleen maar een gapende wond in zijn arm te maken.

Later op die avond verkeerde Tiberius, terwijl zijn kring adviseurs in de villa aan het bijkomen was van de rampzalige middag, in een nadenkende stemming. ‘Het bevreemdt me,’ zei hij, ‘waarom zo veel mensen in Rome zich verbeelden de keizer van advies te moeten dienen … van zulk slecht advies. Hoeveel senatoren hebben me in de afgelopen maanden niet gewaarschuwd dat er gevaar dreigde voor de staat. Er is een al te eerzuchtig man, zeggen ze, die nergens voor terugdeinst als het erom gaat om voor zichzelf persoonlijke macht te verkrijgen. Wie bedoelen ze dan? Seianus. De man die mijn leven heeft gered! Seianus is een splijtzwam in de staat, zo jammeren ze. Hij beraamt plannen tegen de princeps. Hij is alleen trouw aan zichzelf. Wie? De man die zijn eigen leven riskeerde om het mijne te redden.’

Met gefronste wenkbrauwen stond Tiberius op en ijsbeerde het vertrek op en neer. Toen bleef hij staan en sprak, merkbaar aangedaan: ‘Weet dit, vrienden, en zorg dat Rome het ook te weten komt: vandaag was de proef op de som. Terwijl jullie allemaal uit de grot renden als even zo vele muizen uit een zinkende trireme, dacht één man eraan zijn keizer te redden. Laten er geen vragen meer gesteld worden over Lucius Aelius Seianus. In trouw en dienstbetoon is deze man de grootste in het rijk.’

4

Pilatus’ vertrek viel in augustus en daarom had hij de keus om over land of over zee naar Judea te reizen. Omdat de reis over land dwars door Griekenland en Klein-Azië berucht lang en eentonig was, en de Middellandse Zee van mei tot september voorspelbaar veilig en kalm zou zijn, koos Pilatus voor de kortere zeereis.

Rome was van Egypte afhankelijk voor zijn korenvoorziening en daarom beschouwde Tiberius de pendeldienst van graanschepen van Alexandrië naar Puteoli als de levensader van het rijk. Deze breedgebouwde vrachtschepen, de grootste die op de Middellandse Zee rondvoeren, leverden hun lading af in Puteoli in de baai van Napels, Italiës belangrijkste haven, en voeren terug met een overvloed aan ruimte voor passagiers. Voor zijn reis naar Palestina via Alexandrië boekte Pilatus passage op een graankonvooi, dat de derde week van augustus zou vertrekken.

Toen hij, Procula en hun personeel de stad verlieten op weg naar Puteoli kwam een halve karavaan van vrachtkarren achter hen aan, beladen met huisraad en eigendommen die waarschijnlijk ook in Egypte of zelfs in Judea gekocht hadden kunnen worden; maar Procula wilde met haar patricische smaak geen risico’s nemen op provinciale markten. Omdat het misschien wel jaren zou duren voor ze terugkwamen, onderbraken ze voor een paar dagen de reis in Caudium, zodat Procula nog een paar familieleden van haar man, die niet in de gelegenheid waren geweest op hun bruiloft te komen, kon ontmoeten.

Tiberius had opzettelijk geen nadere aanduiding gegeven van de duur van Pilatus’ benoeming; hij wilde zijn handen vrij hebben om hem na een korte periode van zijn post te kunnen ontheffen voor het geval dat hij niet voldeed aan Seianus’ beloften. Aan de andere kant: als hij een goed bestuurder bleek te zijn, kon zijn ambtstermijn wel tien jaar duren.

Van Caudium was het maar een korte tocht zuidwaarts naar Puteoli. De haven lag weggedoken in een noordelijke uithoek van de baai van Napels, gedomineerd door de berg Vesuvius die oprees aan de oostkust. Pilatus wees Procula op twee bedrijvige steden aan de voet ervan, Herculaneum en Pompeii, en op de gegroefde, grijswitte kliffen van het eiland Capri aan het zuidelijke uiteinde van de baai.

De keizerlijke havenmeester had voor Pilatus’ overtocht ruimte gereserveerd op de Drietand van Neptunus, een vertrouwenwekkend groot Alexandrijns vrachtschip, ongeveer 55 meter lang en 14 meter breed. De hoge, in het midden geplaatste grote mast stak uit boven een kleinere fokkenmast, die sierlijk schuin afliep naar de boeg. Vanaf de enkele grote ra hing een veelkleurig vierkant zeil te flapperen in de wind, alsof het schip ongeduldig van zijn ligplaats wilde wegvaren.

Voor de passagiers waren er verrassend ruime hutten onder het achterdek te vinden, de beste waren gereserveerd voor Pilatus, Procula en het bescheiden gezelschap van drie adjudanten en vier huisslaven dat hen vergezelde. De kapitein deed erg zijn best Pilatus een hartelijk welkom aan boord te bezorgen. Als schipper was hij uiteraard belast met de technische verantwoordelijkheid voor de reis, maar zodra een Romeins magistraat aan boord stapte van een vaartuig dat voor keizerlijke dienst werd ingehuurd, had deze en niet de kapitein het oppercommando over het schip.

Een vloot van acht vrachtschepen zou samen de reis maken – varen in grote aantallen was veiliger – en er was een extra dag nodig voor het laden en om het konvooi op elkaar af te stemmen. Vlak voor de afvaart marcheerde een erewacht van pretorianen de scheepswerf op om Pilatus vaarwel te wensen en persoonlijke cadeaus te overhandigen namens het keizerlijk gezelschap op Capri. Seianus zond hem een voor deze gelegenheid vervaardigde militaire standaard met de afbeelding in goud van Tiberius erop, en de naam ‘Pontius Pilatus’ prachtig ingeweven in de purperen stof. Een nog voornamer geschenk was afkomstig van Tiberius zelf: een gouden ring waarin zijn beeltenis stond gegraveerd. Op deze manier verwelkomde hij Pilatus in de intieme kring van amici Caesaris, vrienden van de keizer, een elitaire broederschap die uitsluitend openstond voor senatoren en leden van de ridderstand met een hoge keizerlijke functie.

Omdat Pilatus in rang de hoogste aanwezige officier was, koos de Drietand van Neptunus als eerste schip van het flottielje zee. Terwijl ze rond kaap Misenum voeren, passeerden ze verscheidene schepen van de Romeinse marine. Het waren lange, slanke schepen die, om goed te kunnen manoeuvreren, door riemen en niet door zeilen werden voortbewogen. Vlakbij de boeg waren ze allemaal beschilderd met een dreigend oog, en ze waren op waterhoogte voorzien van lelijke, met ijzer beslagen snebben om vijandelijke schepen te kunnen rammen. De schepen staken de baai over, lieten Capri links liggen en gleden de blauwe Tyrrheense zee in, koers zettend in zuid-zuidoostelijke richting naar de Straat van Messina, het nauwe kanaal tussen Italië en Sicilië.

‘Als de passaatwinden aanhouden, moeten we Alexandrië in twintig dagen of nog minder kunnen halen,’ verzekerde de kapitein Pilatus. ‘Iedere zomer zo rond de Idus van juli beginnen de passaatwinden te waaien vanuit het noordwesten, en dat blijven ze ongeveer veertig dagen doen. We hebben de wind in de rug en proberen dat de hele tocht naar Egypte zo te houden.’

In minder dan twee dagen waren ze bij de Straat, de veronderstelde locatie van de Homerische monsters Scylla en Charybdis. Hoe legendarisch gevaarlijk zij voor de scheepvaart ook waren, op Pilatus maakten ze geen indruk. De rots die vanuit de Italische kust uitstak, kon nauwelijks Scylla zijn, het zeskoppige monster dat zich te goed deed aan Odysseus’ scheepsmaten; en de slome draaikolk aan de Siciliaanse kant was een nogal armetierige Charybdis, die volgens de verhalen zo’n sterke maalstroom had, dat zelfs de zeegod Neptunus machteloos stond. En aan de grond lopen aan een van beide kanten vereiste een wel heel klungelige navigatie, omdat de straat op zijn smalste punt nog altijd zo’n twee en een halve mijl breed was. Toch was geen zeeman erop gesteld de doorgang tijdens een storm te passeren.

Toen zij eenmaal Sicilië voorbij waren, zorgden de passaatwinden weer voor een perfecte vaarsnelheid; voor het eerst was er vanaf de schepen geen land meer te zien. Zeelui hielden van deze winden, omdat ze zelden of nooit voor de middag bliezen en dus gelegenheid lieten voor scheepsreparaties en onderhoudswerkzaamheden gedurende de morgen; bovendien hadden zeezieke passagiers even tijd om bij te komen.

Een week ging voorbij zonder dat er land te zien was. Pilatus liep naar achteren naar de gubernator of stuurman; door hem werden de twee roeren bediend die aan weerskanten van de achtersteven naar beneden liepen om het schip te besturen. ‘Hoe doet u dat? Koers houden naar Egypte zonder iets te kunnen zien?’ vroeg Pilatus.

‘O, maar dat is heel goed te doen,’ antwoordde de stuurman. ‘Ziet u die rode wimpel die daar voor ons uit aan het want wappert? Hij laat onze windrichting zien, en we houden een koers aan die daar een klein beetje van afwijkt.’

‘Zijn die passaatwinden zo onveranderlijk?’

‘Gewoonlijk wel. Maar we hebben manieren om dat te controleren.’

‘Hoe dan?’

‘Ziet u deze metalen ring en aanwijsnaald? Die gebruiken we om de hoogte van de zon of de sterren op te meten, wat ons helpt om onze positie te bepalen.’ Toen glimlachte de gubernator. ‘Dat wil niet zeggen dat we nooit fouten maken. Hebt u gemerkt dat de andere schepen zich zo ver aan weerszijden van ons verspreid hebben, dat we ze niet eens allemaal kunnen zien? Dat gebeurt met opzet. Als de Zuilen van Hercules op onze uiterste linkerflank Kreta in zicht krijgt, zullen ze van schip tot schip een signaal doorgeven, dat we te ver noordelijk van onze koers zitten, en kunnen we dienovereenkomstig bijsturen. Maar als de Medusa aan stuurboord van ons Afrika in zicht krijgt, zijn we te ver zuidelijk. Natuurlijk is dat niet zo erg, omdat we dan verder kunnen zeilen naar Alexandrië zonder die stad mis te lopen.’

Pilatus kon alleen maar hopen dat de man schertste. In ieder geval werden er geen waarschuwingen doorgeseind vanaf de andere schepen; kennelijk ging de oversteek naar wens.

Procula was niet zo’n goede zeevrouw – haar scheepservaringen waren beperkt gebleven tot een tochtje met een roeiboot op het Nemimeer vlakbij Rome – en ze had het moeilijk met de deining op de verraderlijke rollers van de Middellandse Zee. Al voor Sicilië had ze een lichte aanval van zeeziekte gehad, maar dat was niets vergeleken met de aanhoudende slijtageslag die in volle zee was begonnen. Pilatus soebatte bij de scheepsofficieren om geneesmiddelen, maar ieder brouwsel uit de kombuis, dat trouwhartig aan Procula werd toegediend, hield ze een paar tellen binnen om het dan direct weer af te staan aan de Middellandse Zee. De enige aanpak die werkte, ontdekte ze uit zichzelf. ’s Morgens, als de zee wat kalmer was, ging ze in het midden van het schip op het dek zitten en probeerde ze zich voor te stellen dat ze weer in Rome was.

Tegen de avond van de achttiende dag kwam er een sprankje hoop dat haar lijdensweg misschien was afgelopen. De uitkijk van de Drietand riep: ‘Ahoi! Pharos vóór ons!’

Als hij zijn ogen heel erg inspande, kon Pilatus een klein oranje lichtpuntje zien aan de zuidoostelijke horizon. Maar die stip nam toe in sterkte en begon te flikkeren als een vlam, wat hij in werkelijkheid ook was. Later kwamen er nog veel meer lichten in zicht, stuk voor stuk aanzienlijk zwakker dan de eerste vuurbal, die er nu uitzag alsof de maan door een of andere kosmische ramp in lichterlaaie stond.

‘A-ve Pha-ros! A-ve Pha-ros!’ schreeuwden de matrozen vol eerbied naar dit torenhoge toonbeeld van menselijke vuurwerkkunst, de Pharosvuurtoren van Alexandrië. De Drietand maakte zwaar slagzij, toen de passagiers samendromden aan de stuurboordreling om er naar te kijken. Maar de goedgehumeurde stuurman zei dat dit overhellen hem alleen maar van pas kwam; zo kon hij des te beter zijn scherpe draai maken tussen de golfbrekers door naar de Grote Haven van Alexandrië.

De kolossale vuurtoren, één van de zeven wereldwonderen, verhief zich 122 duizelingwekkende meters hoog in de Egyptische nacht. Omdat hij helemaal was opgebouwd uit melkkleurig marmer konden Pilatus en Procula moeiteloos vanaf een eiland in de haven de grote vierkante onderbouw zien oprijzen, het achthoekige middengedeelte en de door zuilen gedragen bovenverdieping. Op de top laaide onafgebroken een vuur van pijnboomblokken vóór zwaar gepolijste metalen spiegels, om als baken te dienen voor schepen mijlen ver op zee. Nog indrukwekkender dan zijn onmiskenbare hoogte was zijn ouderdom: op dit ogenblik was de Pharos driehonderd jaar oud, en nog in perfecte staat.

Omdat het al te laat in de avond was om nog iets anders te regelen, besloten Pilatus en zijn mensen die nacht aan boord van het schip te blijven. De volgende morgen vroeg marcheerde een groep Romeinse soldaten in hun karakteristieke dreunende pas het krakende dek van de Drietand op. ‘Pontius Pilatus, maak uzelf bekend, alstublieft!’ kondigde hun centurio af, de helm diep over het voorhoofd getrokken.

‘Dat ben ik,’ antwoordde Pilatus, terwijl hij uit de hut achter in het schip naar voren kwam.

‘U staat onder arrest, heer.’ De centurio beet hem de woorden toe op een ijskoude, formele toon. ‘U bent in overtreding tegen het bijzondere bevel van de keizer, dat geen Romein uit de rang van de senatoren of van de hogere ridderstand voet aan wal mag zetten in Egypte zonder zijn geschreven toestemming. Deze regeling is ingesteld door de goddelijke Augustus om de graanvoorziening veilig te stellen voor de bemoeienis door –’

‘Maar ik héb zo’n geschreven toestemming, centurio.’

‘Laat die dan maar zien.’

Pilatus ging het document uit zijn hut halen en de centurio nam er de tijd voor het zorgvuldig door te kijken. Pilatus bestudeerde het gezicht van de man wat nader, stak toen zijn hand uit en schoof diens helm omhoog.

‘Gaius Galerius!’ riep hij uit.

‘Pilatus!’ lachte de pseudo-centurio terwijl de twee mannen elkaar omarmden.

‘En wat spookt de prefect van Opper- en Neder-Egypte uit in het uniform van een simpele centurio?’

‘Je klinkt alsof je het niet erg waardeert, Pilatus. Ik ben dagen bezig geweest om je zo te kunnen ontvangen.’

‘Galerius, sinds onze diensttijd bij het Twaalfde in Syrië ben ik niet meer zo grandioos te grazen genomen. En jij hebt het helemaal gemaakt! Stel je voor: heerser van Egypte, opvolger van de farao’s!’

‘Alleen maar als vertegenwoordiger van Tiberius; als je wat anders beweert, slepen we je ook nog voor de rechter wegens verraad,’ grinnikte Galerius. ‘En wie is deze vleesgeworden Venus? Cleopatra misschien, die weer springlevend haar Egypte komt opeisen?’

‘Gaius, dit is Procula, sinds vier maanden mijn vrouw,’ zei Pilatus met gepaste trots.

‘Moge het u goed gaan,’ glimlachte zij.

‘En met u,’ zei Galerius met een charmante buiging. ‘Wel, Pilatus, je schip naar Palestina vertrekt pas over een week, dus het zou me veel plezier doen als jullie mijn gast wilden zijn in het Ptolemeeënpaleis, daar aan de overkant van de haven,’ wees hij. ‘En ook voor jullie personeel moeten we ergens in die honderdvijftig kamers wel genoeg plek kunnen vinden.’

Van harte namen ze Galerius’ gastvrije aanbod aan en ze brachten een verrukkelijke week door in de stad, die alleen voor Rome onderdeed; want Alexandrië had als culturele hoofdstad van het oosten Athene van zijn plaats verdrongen. Eigenlijk was het zo, dat Alexandrië Rome in bepaalde opzichten overtrof. De straten, die elkaar loodrecht kruisten, waren er veel breder, veel rechter en ’s nachts verlicht. De schitterende openbare gebouwen, parken en tuinen waren beter ontworpen; de renbanen, sportaccommodaties en theaters hadden hier een grotere artistieke waarde. De grote bibliotheek van Alexandrië, die prat kon gaan op een half miljoen boekrollen van papyrus, was de mooiste van de wereld, en het aangrenzende Museum was echt een bolwerk van geleerdheid, waarvan de staf werd gevormd door de voortreffelijkste wetenschappers van dat mo-ment.

Galerius zelf liet Pilatus en Procula een paar van de grootste attracties van de stad zien, waaronder het mausoleum van Alexander de Grote, waarin het wasbleke lichaam van de wereldveroveraar nog steeds was te zien, gebalsemd in honing. Dan was er nog het grafmonument voor Pompeius, het minste wat de stad kon doen om de man te eren, die er verraderlijk was neergestoken; zijn hoofd had men afgehakt, in pekel ingelegd en aangeboden aan zijn grootste rivaal, Julius Caesar.

Maar het monument waar Procula echt enthousiast over werd, was het mausoleum voor Cleopatra. Met al de beminnelijkheid van een ervaren gids vertelde Galerius hun het verhaal, hoe Augustus’ vriend Gaius Proculeius tegen de achterkant van het mausoleum was omhoog geklommen en door een raam was binnen komen vallen om Cleopatra te arresteren, toen ze zichzelf in het gebouw had opgesloten.

‘Prefect,’ zei Pilatus plechtig, ‘laat me je mogen voorstellen aan vrouwe Proculeia, de kleindochter van deze zelfde Gaius Proculeius.’

Terwijl Galerius van zijn verbazing aan het bekomen was, zei Procula: ‘Neem me niet kwalijk dat ik u het hele verhaal heb laten vertellen. Ik wilde graag de versie van mijn grootvader controleren, en het lijkt erop dat hij niet heeft overdreven.’

Tegen het einde van hun verblijf in Alexandrië liet Pilatus terloops vallen dat ze wel alles van de monumenten hadden gezien, maar haast niets van de bevolking. Galerius reageerde door hen mee te nemen naar de verschillende getto’s van de stad, en Pilatus ontdekte al gauw dat er niet één Alexandrië bestond, maar minstens acht.

‘Deze stad is een Egyptisch-Grieks-Romeins-joods-Cyreneïsch-Anatolisch-Syrisch-Fenicisch conglomeraat,’ was Galerius’ commentaar. ‘En proberen de vrede te bewaren in deze etnische smeltkroes is nagenoeg onmogelijk. Kleine ongeregeldheden hebben we ieder jaar, maar waarom een totale opstand tot nu toe is uitgebleven, weet alleen de grote Vader der goden.’

‘Is het waar, dat er meer joden in Alexandrië wonen dan in Jeruzalem?’ vroeg Pilatus.

‘Met gemak. Zie je dat stuk van de stad daar verderop?’ Hij wees naar het zuidoosten in de richting van een gebied niet ver van de paleisveranda. ‘Dat is het joodse kwartier van Alexandrië, een stad in een stad.’

‘Problemen met hen?’

‘Niet echt. O… sommige Alexandrijnen hebben een hekel aan hen, en het komt in de nabije toekomst misschien wel tot bloedvergieten, maar over het algemeen genomen zijn ze hier altijd een commercieel en cultureel succes geweest. Ze bezitten het burgerrecht, en hun eigen ethnarch om hun interne problemen af te handelen… Maar waarom steken we niet even over om een bezoek te brengen aan het joodse kwartier? Het is het enige district waar we nog niet geweest zijn. Bovendien krijg je dan vast een voorproefje van je toekomstige onderdanen.’

Dit was niet het eerste contact van Pilatus met een joodse gemeenschap. Thuis in Rome had hij de joodse kolonie in wijk XIV bezocht, en was er weer vandaan gevlucht vanwege de slechte levensomstandigheden en het lage economische niveau van dat stadsdeel, een getto van kleine winkeliertjes, sjacheraars en prostituees. Maar het joodse kwartier van Alexandrië was een verrassing. De wijk had aantrekkelijke huizen met fraaie tuinen en zelfs vijvers. Nadat Pilatus en Galerius een bezoek hadden gebracht aan een paar synagoges, een rabbijnenschool en de markt, bleef de onuitwisbare indruk van een trotse, goedgeorganiseerde en welvarende gemeenschap achter.

‘Alexandrië lijkt dus het bewijs, dat joden wel degelijk probleemloos onder Romeins bestuur kunnen leven,’ concludeerde Pilatus.

‘Natuurlijk. Het beleid van Rome was tot aan Tiberius zelfs pro-joods,’ zei Galerius. ‘Joden en Romeinen zijn ooit de contacten met elkaar als vrienden begonnen. Dat kwam allemaal van een Syrische koning, die zichzelf bescheiden Antiochus Epiphanes, “de Verschenen God” noemde. Toen hij probeerde Egypte in te lijven, gaf Popilius, onze gezant in Alexandrië, hem te verstaan dat hij moest inrukken. De koning zei dat hij daar eerst over na moest denken. Popilius pakte zijn wandelstok, trok in het zand een cirkel om Antiochus’ voeten en zei: “Neem uw beslissing voordat u uit deze cirkel stapt”. De Verschenen God droop direct af, terug naar het noorden! Maar hij verhaalde zijn vernedering op de joden, en probeerde een heidense eredienst in te voeren, nota bene in de tempel van Jeruzalem. Dat deed een patriottistische opstand ontbranden, geleid door de priesterfamilie van de Makkabeeën; deze wisten de Syriërs een gevoelige slag toe te brengen. En wie waarschuwde de Syriërs in het vervolg buiten Palestina te blijven? De Romeinse senaat.’

Hij legde verder nog uit dat Rome zelfs – en dat was al in AUC* 592 – een verbond met Judea had gesloten, waardoor de Syriërs daadwerkelijk onder druk werden gehouden. Terwijl het in de Romeinse politiek gebruikelijk was een underdog – Judea – te begunstigen om een potentiële rivaal – Syrië – in toom te houden, wisten de Judeeërs het bondgenootschap heel goed ten eigen bate te benutten: ze kregen diplomatieke erkenning en speciale privileges voor alle joden in het Middellandse-Zeegebied, zoals vrijstelling van militaire dienst en de vrijheid om op sabbat eredienst te houden. Pas toen latere Makkabese vorsten nalieten het bondgenootschap te hernieuwen, veranderde de joods-Romeinse verstandhouding in achterdocht, in het soort vijandigheid die leidde tot de invasie van Pompeius in AUC 690**.

‘En zelfs nadat Pompeius Judea had veroverd,’ betoogde Galerius, ‘was er nog vriendschap mogelijk tussen Rome en Jeruzalem. Pompeius heeft geen shekel van de tempelschat genomen, maar gaf bevel het heiligdom te reinigen en de offers de volgende dag te hervatten.’

‘Wat dat betreft,’ zei Pilatus, ‘was Julius Caesar zelf een toonbeeld van Romeins-joodse vriendschap –’

‘O, Caesar was heel erg op de joden gesteld! Daar had hij ook alle reden voor, weet je. Joden redden zijn leven, toen hij hier in Alexandrië jacht maakte op Pompeius. Het Egyptische leger omsingelde Caesars zielig kleine legertje daar aan de overkant, vlakbij de haven,’ wees Galerius aan. ‘Het was een heel onaangename belegering, de lastigste die Caesar ooit heeft moeten afslaan. Slechts één man redde hem, Antipater van Judea. Antipater zorgde ervoor dat andere legioenen tot Caesar konden doordringen om hem te ontzetten, en hij liet ook joodse gemeenschappen in Egypte proviand leveren aan Caesars troepen tijdens de belegering, en zo kon het tij keren in de beslissende slag.’

‘Deze Antipater, was dat de vader van Herodes de Grote?’

‘Dat klopt.’

‘Geen wonder dat de joden en het huis van Antipater bij Caesar hoog in de gunst stonden.’

‘Ja, Caesar overlaadde de joden met buitengewone voorrechten. Judea werd vrijgesteld van tribuutbetalingen aan Rome, gevrijwaard voor belastingen, en er mochten in Judea geen soldaten worden geworven of ingekwartierd. Geen enkele andere staat onder Romeins gezag zijn zulke grote gunsten bewezen.’

‘Dat verklaart de lange rijen treurende joden, die maandenlang Caesars graf bezochten na de Idus van maart.’ Pilatus dacht een tijdje na. Toen zei hij: ‘Je lessen joodse geschiedenis zijn heel wat beter, Gaius, dan wat ik heb opgestoken van zogenaamde deskundigen in Rome.’

‘Iets leren doe je pas echt als je op het werkelijke toneel staat, Pilatus. O, toen ik me op deze post aan het voorbereiden was, voelde ik me al een hele Egyptekenner; maar het meeste van wat ik me in Rome had eigen gemaakt was een karikatuur van de werkelijkheid, zo beroerd is de aardrijkskundige en historische informatie die je er krijgt. Je zult zelf nog heel wat verrassingen beleven, als je eenmaal in Judea bent.’

‘Dat weet ik. Om maar één ding te noemen: ik moet nog steeds proberen uit te vinden waarom de joden daar niet blij zijn met Rome – anders dus dan hier. Maar het is een hele troost te weten dat jij en twee Romeinse legioenen naast de deur zijn, mocht in Judea een opstand losbarsten. Ik heb begrepen dat ik over wel vier of vijf cohorten kan beschikken.’ De ironie lag er dik bovenop.

‘Pilatus, alles draait om de graanvoorziening. Stel dat er ongeregeldheden uitbreken in Palestina, dan kunnen de Romeinen toch blijven eten. Maar als Alexandrië steigert, heeft een kwart van de bevolking thuis geen brood op de plank… Wel, als er wat ernstigs staat te gebeuren en je wordt Jeruzalem uitgegooid, stuur dan bericht en ik kom je helpen. Waarschijnlijk met mijn Derde of mijn Tweeëntwintigste legioen.’

‘Ik zal schrijven, als ik tegen echt grote problemen aanloop,’ glimlachte Pilatus, ‘dus wie weet, hoor je wel gauw iets van mij.’

De volgende dag, na Gaius Galerius en diens vrouw omstandig te hebben bedankt, scheepten Pilatus, zijn huisgenoten en personeel zich in voor de laatste etappe van hun reis.