Connie Luyt

Schaduw over Afrika

Vertaling Dorienke de Vries

Mozaïek – Zoetermeer

Ontwerp omslag Wil Immink

Vertaling Dorienke de Vries

Oorspronkelijk verschenen bij Human & Rousseau, een imprint van NB Publishers, Kaapstad, Zuid-Afrika

Oorspronkelijke titel Lang Skaduwees in Afrika

ISBN 978 90 239 1855 4

NUR 342

© Afrikaanse versie 2007 Connie Luyt

© Nederlandstalige versie 2009 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Meer informatie over deze roman en andere uitgaven van Mozaïek vindt u op www.uitgeverijmozaiek.nl

Alle rechten voorbehouden

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 239 9310 0

Francine van Rensburg, geboren Labuschagne, 3 juni 1877

Een

De kou van 1903 valt vroeg in, die eerste aprilmaand na het einde van de oorlog. De schapen en de koeien kruipen kleumend bij elkaar onder de scheefgewaaide bomen. Een ijzige wind huilt door de kieren van de zinkplaten en de planken die de ruïne van Rensburgdrif overeind houden. We zitten met ons allen ineengedoken om een enkele kaars, even droefgeestig als de schapen, onze gezichten te mager en onze kleren te schamel – versleten als vage herinneringen. Schaduwen flakkeren over de muren en in de eetkamer hangt huiverend de geur van oud roet. Eten is er wel. Op blikken borden. Een plank doet dienst als tafel. Mijn blauwe bloemetjesborden met de kerrierijst en de plakken lamsvlees lijken iets uit een heel ver verleden. Nu moet ik aangebrande mielierijst met grauwe saus met een vork naar mijn mond brengen en ondanks mijn misselijkheid naar binnen zien te wurgen.

Susara’s ogen priemen. ‘Ik geloof dat schoonzus Francine ons eten te min vindt.’

De ogen van moeder Sophia gaan eerst waarschuwend naar haar dochter en dwalen dan naar de gebalde vuisten aan weerszijden van mijn bord. Het heeft niets te maken met kieskeurigheid, zou ik tegen mijn schoonmoeder willen zeggen, maar in plaats daarvan verstop ik gauw mijn handen onder de tafel. Een vlugge blik op mijn man is tevergeefs; Karel kijkt niet eens naar mij.

De enige stem die nu nog in het voorhuis klinkt, is die van de wind. Vader Andries’ grove handen leggen zijn bestek neer. Hopelijk is dat het teken dat de maaltijd eindelijk voorbij is.

‘We hebben de oorlog verloren en nu gaan we de vrede ook nog verliezen.’ Zijn verbittering hecht zich aan de zinken wanden. ‘Zo overleven we het nooit.’ Hij vouwt zijn handen; de vijf vingernagels aan mijn kant vertonen zwarte rouwrandjes. ‘Aan het begin van de oorlog hadden we zes zonen en vier boerderijen, Sophia.’ Hij legt zijn handen open. ‘En nu hebben we alleen nog Rensburgdrif’ – een bevende wijsvinger – ‘en drie zonen’ – middelvinger, ringvinger, pink. ‘En onze dochters…’ Zijn blik glijdt naar Susara en Juliana. ‘Onze dochters hebben geen man meer. Het bloed van onze mensen is weggesijpeld in de akkers, maar tevergeefs.’ Het gezicht van de oude man is als uit steen gehouwen; de ontberingen van het afgelopen jaar hebben er diepe groeven in geëtst. Met zijn witte baard en ruige wenkbrauwen gaat hij steeds meer op een oudtestamentische profeet lijken. ‘We moeten onze toevlucht elders zoeken. We moeten trekken. Naar Oost-Afrika.’

Buiten giert de wind. Karel en zijn broers zetten hun ellebogen op tafel; hier willen ze meer van horen. Zullen ze mij meenemen, of zijn ze van plan het buitenbeentje achter te laten? De benauwenis die in mij rijst, beneemt me bijna de adem. Wat moet er dan worden van mij en mijn ongeboren kind? Tot nu toe is er altijd iemand bij me geweest die naar me omkeek. Na de dood van moeder Maria in het kamp was daar Hanna.

En toen hij.

‘Nee.’ Moeder Sophia schikt haar sjaal wat strakker om haar schouders. ‘Als we dat doen, is al ons lijden voor niets geweest.’ Ze kijkt eerst haar man streng aan en daarna haar zonen, een voor een. ‘God heeft ons tijdens de oorlog beschermd en bewaard. We hebben nog steeds de boerderij. En nu willen jullie weggaan omdat we het moeilijk zullen krijgen? Ik zeg nee! We moeten doorbijten, niet op de vlucht slaan.’

‘Dit heeft niks met vluchten te maken,’ zegt vader Andries nijdig. ‘We gaan een nieuwe toekomst tegemoet; dat is iets heel anders.’

De ogen van de broers tegenover mij beginnen voor het eerst sinds lange tijd te glanzen boven hun onverzorgde baarden. Mijn schoonzusters schuiven onrustig op hun zeepkistjes heen en weer.

Vader kijkt naar zijn lievelingsdochter. ‘Wat vind jij ervan, Juliana, m’n kind?’

Met lege ogen staart ze hem aan. Haar handen, die als dommelende duiven in haar schoot lagen, beginnen opnieuw angstig te wringen. Dat is haar antwoord; sinds de oorlog heeft ze geen woord meer gezegd.

Dan komt Jozef, de man van weinig woorden: ‘Onze verwoeste akkers liggen nog steeds braak, maar we kunnen ze niet beplanten. Er is geen geld. Vader heeft gelijk, we zijn er slechter aan toe dan tijdens de oorlog.’

‘Misschien,’ zegt Stephanus voorzichtig, ‘misschien staat ons wel een verrassing te wachten volgende week, op de vergadering op Heidelberg. De Britse regering heeft herstelbetalingen beloofd.’

Nu stuift Karel op: ‘Met mensen zoals onze neef Jan Vermaak in de commissie? Die smerige hensopper! Heeft de bevoegdheid gekregen om te bepalen wat er aan ieder van ons moet worden uitbetaald, en wordt zo nog beloond voor zijn verraad ook! Hoe gul denken jullie dat hij zal zijn?’ Zijn ogen schieten vuur. ‘Kijk maar eens wat Jan Erasmus heeft gekregen. Niet de veertienhonderdvijftig pond waarom hij had gevraagd, nee, achtenveertig pond!’ Met de rug van zijn hand veegt hij het speeksel van zijn lippen. ‘En Willem Stals dan: acht pond! Voor paarden die op de veiling minstens driehonderd pond hadden opgebracht. En op zo iemand willen jullie vertrouwen? Volgens mij zijn jullie allemaal knettergek geworden!’

Moeder Sophia geeft een harde klap op de plank. ‘Zulke taal duld ik niet aan tafel, Karel!’

Hij mompelt een excuus, staat op en loopt met gebogen hoofd weg.

‘Het is jouw schuld, Francine, dat je man zo geworden is,’ zeggen de ogen van de anderen.

Of ik nu blijf zitten of hem achternaloop, maakt niet uit. Het kind in mij is alles wat ik nog heb en de enige reden waarom ik hier ben. Ik recht mijn rug. Jullie kunnen me verachten, jullie mannen van Van Rensburg, en jij ook, Susara, maar kapotmaken laat ik me niet, dat beloof ik mezelf.

‘We moeten trekken,’ zegt vader Andries weer.

‘Naar het noorden,’ zegt Jozef.

‘Naar Oost-Afrika,’ zegt Stephanus.

‘Stilte,’ beveelt vader Andries. ‘We praten te veel en we weten te weinig. Jozef, jij en Karel moeten maar eens naar Natal. Daar is volgende maand een vergadering waar een vent van Marsden komt vertellen over concessies in Brits Oost-Afrika.’

‘Brits!’ snijdt Susara’s stem over tafel. ‘Weer onder Brits bestuur? Waarvoor hebben we dan eigenlijk gevochten? Toch zeker niet om nu naar een ander gebied van de veroveraar te trekken?’

‘Daar is de situatie heel anders. Het land ligt open en er worden heel veel concessies afgegeven. Volgens de berichten is de Britse regering op zoek naar kolonisten; ze beloven land en geldelijke steun. We zullen daar weer eigen baas zijn.’

‘Loop je hier al lang over te denken, Andries?’ vraagt moeder Sophia zacht. ‘Wat moet er dan van de kinderen van onze kinderen worden? En van Rensburgdrif, ons familiebezit in dit land? Onze taal en onze kerk? Moeten we dat allemaal maar gewoon opgeven?’

‘We blijven Boeren. We zullen daar onze eigen kerken en scholen stichten.’ Het klinkt bijna smekend. ‘Als we met een grote groep gaan, moet het lukken.’

Haar ogen glanzen in het kaarslicht, maar ze blijft haar man strak aankijken. ‘Onze voorouders waren trekkers, Andries. Wij zijn niet minder moedig dan zij.’ Het is lange tijd stil. ‘Ik denk dat we eerst meer informatie nodig hebben. En ondertussen houden we onze gedachten voor ons.’

Nog altijd heeft moeder Sophia iets wat haar van de andere Van Rensburgs onderscheidt. Alsof ze meer weet en verder ziet.

Vader Andries glimlacht stroef, maar zijn ogen zijn zacht. ‘Laten we bidden.’

De gezichten van mijn tafelgenoten staan stug en hun ogen zijn neergeslagen zoals het hoort, maar ik kan niet meebidden. De woorden rollen over me heen, even zwaarmoedig en somber als ik me voel. ‘Zegen, Vader.’ Wat heb ik daaraan als ik het gevoel heb dat Hij mij verlaten heeft?

Onze grond verlaten. Het land uit. Als een kudde vee die nieuwe weidegrond zoekt. Het gehuil van de wind dringt door tot in mijn ziel.

Zijn de Boeren dan gedoemd om voor eeuwig trekkers te blijven? Eerst uit Europa, over de zee. Daarna de Grote Trek, nog maar nauwelijks zeventig jaar geleden. Altijd in gevecht met de elementen, met de grond, met de oorspronkelijke bewoners, met de overheid. En met de Engelsen.

Hier aan de planktafel bij de Van Rensburgs durf ik niet te zeggen dat er toch ook goede Engelsen zijn. Ook al was Jonathan Tremayne maar een van de bijna vijfhonderdduizend Kakies die hier kwamen vechten, hij heeft me verteld dat er nog veel meer Britse soldaten waren die hier helemaal niet naartoe hadden gewild. Meer dan honderdduizend Engelsen zijn gewond geraakt en her en der door het land liggen tweeentwintigduizend Engelse graven.

Ik hoor het Susara al zeggen: ‘En die zevenduizend Boeren dan die op het slagveld zijn gesneuveld? De schande van de zesentwintigduizend mannen, vrouwen en kinderen die in de concentratiekampen zijn omgekomen?’ Ja, Susara, ik rouw om hen allemaal – zelfs om de bedienden in de kampen van de zwarten. We hebben allemaal verloren.

‘Kom, Francine, je moet niet zo in het donker blijven zitten, ga liever naar bed.’ Dat is Lenies zachte stem.

‘Ik kom eraan.’

Het gesnuif van Susara in de keuken zal als schimpscheut bedoeld zijn, omdat ik niet help afruimen. Ze klopt de droogdoek uit. Eén keer. ‘Wat…’ Twee keer. ‘… een moment om hier aan te komen zetten.’

De anderen ontwijken mijn blik. Hun bewegingen zijn traag en hun stemmen gedempt; niemand heeft zin om de wind te trotseren en zijn slaapplaats op te zoeken.

De wind bedrukt mij ook. ‘Welterusten, allemaal.’

‘Welterusten, Francine.’ Ze kijken me niet aan.

Mijn neus begint te lopen van de kou en mijn dunne sjaal helpt helemaal niets. De gestalte in de schaduw onder de peperboom verraadt zich door de geur van pijptabak.

‘Ben jij daar, Karel?’

Hij klopt zijn pijp uit tegen de stam; de vonken vliegen alle kanten op. ‘Ja.’

‘Ga je met me mee? Alsjeblieft?’

Ondanks de duisternis weet ik dat zijn rug verstrakt van afkeer om mijn woorden. ‘Er valt niks te praten,’ bromt hij.

‘Jij hebt zomaar je conclusies getrokken…’ Ik pak zijn hand. ‘Dat is niet eerlijk.’

‘Dat ik het me moet afvragen is al erg genoeg, Francine.’

‘Het kwam door de omstandigheden!’

Hij maakt zijn hand uit mijn koude vingers los. Het is alleen aan de jarenlange strenge opvoeding van moeder Sophia te danken dat hij met me meeloopt naar de oude waskamer.

‘Moet ik vannacht weer alleen slapen?’

Zijn antwoord komt zacht. ‘Waarom maak je het me toch zo moeilijk, Francine?’

‘Je bent toch mijn man.’

‘En jij was dat vergeten.’ Zijn stem is ijziger dan de wind. Hij heft zijn gezicht naar het flauwe licht van de sterren.

Net als elke avond struikel ik over de ongelijke steen bij de ingang. Verblind door mijn tranen kan ik nergens de blaker en de tondeldoos vinden. Achter mij wordt de zinkplaten deur dichtgegooid.

Toen ik nog klein was, kroop ik ook altijd zo onder het donzen dekbed en sloeg dan mijn armen stijf om mijn lijf. Toen was ik Francine, enig kind van Charl en Maria Labuschagnevan Lydenburg. Geboren uit oude mensen, al in de veertig, een eenzelvig kind met weinig vrienden. Een beetje te dik ook. Als dochter van de magistraat werd ik uitgescholden voor verwend nest, vanwege mijn mooie kleren en mijn vele gouvernantes. ‘Moet je dat toch zien,’ zei tante Ella Kruger en dan kon ze zo minachtend haar neus ophalen. Verwend – hoezo? De mooie rokken moesten mijn mollige figuur verbloemen en de gouvernantes moesten proberen me af te helpen van mijn verlegenheid, die meestal voor arrogantie werd aangezien.

Ik heb op vaders schoot leren lezen uit boeken met nieuwe leren omslagen en vlindervleugeldunne bladzijden met een gouden randje, en met de geur van zijn pijptabak in mijn haren. Later was daar miss Thompson met haar verzameling Shakespeare en Dickens waaruit altijd een zweempje van haar eau de cologne opsteeg; en mademoiselle Vernière, wier knoflookadem zelfs in het Franse grammaticaboek bleef hangen. Grappig dat in de buitenlucht die geur vervloog – of werd hij misschien slechts overvleugeld door de verflucht van mijn kunstlessen? Wat was ze altijd snel in tranen over mijn ‘très bonne’ schilderijen. Het ergst van alles mis ik de pianolessen van Herr Von Diemen met zijn droge kuchje. Voor we konden beginnen, stak hij altijd eerst zijn neus in moeders kas met theerozen.

Later werd ik Francine, de vrouw van Karel van Goedgevonden. De moeder van Adriaan. Adriaan, met handjes die je zelfs met zeep niet schoon kreeg, met zijn lijfje dat rook naar stof en gras en jongetje. Adriaan, achter de piano: ‘Luister eens, moeder Francine, ik speel onweer, ik speel een kanon!’

In de herfst van 1901 was de oorlog al heel wat maanden oud. Als ik ’s avonds in de woonkamer van Goedgevonden voor de kachel zat, zocht ik Karels gezicht in de vlammen, en luisterde ondertussen met gespitste oren of ik soms hoefgetrappel hoorde. En wanneer dat kwam, en de zadelzakken weer gevuld waren met beschuit en gedroogde perziken, was er amper tijd voor een haastige omhelzing en een knuffel voor Adriaan. Niet dat het gaf, want ik wist dan tenminste dat mijn knappe man nog leefde. ‘Het commando wacht,’ fluisterde hij in mijn haren en weg was hij weer. En als de mist die komt aanrollen over de velden omhulde mij opnieuw de eenzaamheid.

In april van dat jaar trok een komeet een lange streep langs de nachtelijke hemel – een voorteken? ‘Klik-klik-klik,’ deden ’s avonds de breipennen van moeder Maria. Wanneer ik pianospeelde, wendde zij haar gezicht af en veegde tersluiks de tranen weg. Ze huilde om de verloren veldslagen, om vader die niet meer leefde en om de dood van allerlei bekenden. Om generaal Botha die in Middelburg de voorwaarden voor overgave had afgewezen. Om Kitchener die vervolgens vastbesloten was ons volk op de knieën te dwingen met blokhutten en kilometers prikkeldraad om de burgers in toom te houden. En boven alles huilde ze om de kampen, waar tallozen van onze geliefden stierven, ook al waren wij tot dan toe gespaard gebleven.

Waarmee kon ik haar troosten? De Kakies zouden ons wel ongemoeid laten: twee vrouwen en een klein jongetje op een boerderij hoog in de heuvels boven Dullstroom. Dat dacht ik tenminste – tot die ijskoude ochtend in mei.

‘Daar komen ruiters aan, Francine!’ roept moeder Maria.

In het kippenhok achter het huis kom ik veel te snel overeind. Ik vergeet de punten van mijn schort vast te houden. De eierschalen knarsen onder mijn laarzen en het eigeel druipt in het stro. Het lukt me niet om al rennend mijn schortbanden los te knopen. Tegen de tijd dat ik bij het woonhuis ben, rijden de paarden van de Kakies al rondjes over het erf.

De joiner op de wagen heeft koude ogen, even koud als de ijle, blauwe lucht. ‘Alle Boerenvrouwen moeten weg, jullie ook. Jullie helpen de commando’s.’

‘Ik geef alleen mijn man te eten. Dat is geen overtreding.’

‘Pak je bullen. Jullie gaan het kamp in.’

Tien minuten om beddengoed en eten bij elkaar te zoeken. Moeder Maria propt wat warme kleren in een mandje en rolt drie dekens op. ‘Denk aan de medicijnen, Francine, en aan de sieraden en papieren in je valies.’ Zonder dat ik het wist, heeft ze na ons laatste bezoek aan het dorp de blikken trommel volgepakt met borden en bestek, met de pot en de ketel, beschuit, biltong, suiker, koffie, zeep en kaarsen. Een in papier gewikkelde homp vet van gebraden vlees stopt ze in de meelzak, bij de broden die ze gisteravond nog gebakken en ingepakt heeft; het vet smelt tegen het nog warme baksel. De geur van zuurdesem vult het huis. Vlug stop ik in het voorbijgaan nog wat gedroogde en gesuikerde vruchten in mijn schortzak; voor mijn kleine Adriaan.

Hij en moeder zitten al op de wagen, maar ik blijf talmen in het voorhuis. Dwars door het lawaai van geschreeuwde bevelen, hoefgetrappel, honden en kippen heen hoor ik muziek in de voorkamer. Hoe durven ze! Achter de piano zit een Kakie met rood haar en sproeten; zijn helm ligt naast hem op het bankje. ‘Liebesträume’ speelt hij, zo mooi dat het niet anders kan of de engelen zijn tot tranen geroerd.

Een van zijn kameraden duwt me opzij, stapt naar de piano toe en gooit er een brandend stuk hout op. De klavierlap die moeder nog heeft geborduurd vat dadelijk vlam en de geur van paraffine brandt in mijn neus.

‘Out!’ schreeuwt de pianist tegen mij. ‘Out!’

Buiten maakt een bajonet een eind aan het woedende geblaf van onze hond. Een lange, jankende uithaal en dan is hij stil.

De wagen rijdt weg. Adriaans hoofd ligt tegen mijn borst en moeders hand ligt in de mijne. Onze ogen tranen van de rook, onze kelen zijn rauw. De rookpluim achter ons is als een offer aan de duivel en in de zwarte lucht cirkelen vogels voor het allerlaatst boven de akkers van Goedgevonden.

Om de ruïne van Rensburgdrif huilt nog altijd de wind. ‘Kou,’ roept de nachtuil op het dak van de waskamer, bijna pal boven mijn bed, ‘kou-kou.’ Ergens klappert een losse zinkplaat.

De Van Rensburgs liggen vast en zeker te slapen en anders piekeren ze over de trek; voor de oorlog was Rensburgdrif hun trots en glorie. Waarover zouden vader Andries en moeder Sophia vanavond anders praten in hun bed in het koetshuis? Zachtjes natuurlijk, want aan de andere kant van de dunne muur zijn Susara en Juliana vast al in slaap gevallen. Liggen Lenie en Jozef nu in elkaars armen?

En Karel – ligt hij ook met open ogen te piekeren, over de vraag of hij me mee zal nemen? Of hij me weer tot vrouw kan nemen als we de armoede en de vernedering maar ver genoeg achter ons hebben gelaten? In het bijgebouw waar hij slaapt, zal het net zo donker zijn als hier bij mij – er zit maar één raampje in.

De paar zilverstukken die ik op Goedgevonden heb weten te redden, liggen niet langer te blinken op de plank langs mijn veldbed. Geen licht of lucht dringt er door de dikke grasmat die als een luik de raamopening afsluit. En het is hier net zo bedompt als in de tent in het concentratiekamp van Middelburg.

Twee

Middelburg. Het kamp, met lange rijen witte tenten. Ze zijn niet te tellen, maar het moeten er duizenden zijn, die de kale vlakte vullen tot aan het eucalyptusbos in de verte.

‘Rij 44, tent 716,’ zegt een vrouw met een lijst in haar hand.

‘Hoeveel mensen zitten er in dit kamp?’ vraagt moeder Maria zacht.

‘Te veel.’ De vrouw veegt een haarsliert uit haar gezicht, en haar ogen staan dof. ‘Meer dan zesduizend. Te veel. Vooruit, pak je beddengoed en schiet op.’

Voelt het zo als je de laatste meters naar het schavot aflegt? Ik loop zijwaarts, met twee matrassen, een blikken trommel, een valies en Adriaan. Niemand in de tenten die we voorbijlopen, roept een groet. Misschien kunnen de mensen niet meer. De zomen van onze rokken slepen door het rode zand. De armetierige namiddagvuurtjes slagen er niet in de geur van benauwdheid en ziekte die hier in de lucht hangt te verdrijven.

‘Moeder, ik ben bang.’

Stil, kind. Ik ook.

In tent 716 kijken twee paar ogen op: een vrouw met een koortsig kind op schoot en een vrouw die meteen opstaat.

‘Ik ben Hanna Breytenbach.’ Ze glimlacht. Ze heeft een sterk gezicht; vroeger moet ze een mooie vrouw geweest zijn.

‘En dit is Petronella Botha met haar zoontje Simon.’ Het kind is uitgemergeld, net als de beide vrouwen.

Moeder drukt haar zakdoek tegen haar neus. Er hangt een lucht van verrotting, als van bedorven vlees.

‘Hoeveel jaar is hij?’ vraagt Adriaan en wijst naar het kind.

Ook vier? Dat kan niet. De angst klopt in mijn keel en kruipt in mijn handen die de matrassen en de dekens uitschudden. Met gebogen hoofd scharrel ik rond om voor ons drieën een eigen plekje in te richten.

De ijle warmte van de vuurtjes vervliegt in de mistvingers die tussen de tenten drijven en tot diep in onze botten dringen. En de difterie kruipt helemaal tot in onze tent.

Wanneer ook Adriaan sterft, sla ik de tentflap open om de ijle ademtocht van zijn zieltje te laten ontsnappen. En daarmee, in het koude licht van de sterren ver boven mij, verdwijnt ook de Francine die ik tot dan toe was.

‘Waar is je trouwring, Francine?’

‘Ingeruild. De sinaasappels zijn voor moeder.’

‘Kind toch! Aan wie heb je die ring dan gegeven?’

‘Aan Jan Vermaak – de hensopper.’ Ik vecht tegen de begeerte om meer van de vruchten te nemen dan het sap uit de bitterzoete schil dat aan mijn vingers kleeft en het wit dat ik met nagels en tanden uit de schil weet te schrapen. ‘De sinaasappels zijn goed tegen uw hoest.’

Toch niet.

Haar laatste woorden komen moeizaam, maar ik versta ze toch, want het is niet de eerste keer dat ze dit zegt: ‘Je mag niet toestaan dat jouw spoor doodloopt in dit kamp, Francine. Je moet opschrijven wat hier gebeurt, m’n kind.’

Een maand na moeders sterven geeft Hanna me een stapel papieren die ik met naald en draad aan elkaar hecht tot een soort boek. Waar ze ze vandaan heeft, wil ze niet zeggen, maar de druppels op het bovenste vel ruiken naar brandewijn. Hanna springt weleens bij in de kamers van de dronken kamparts. Bij de vrouw die in het kantoor van de kampcommandant werkt, bedel ik om een flesje inkt. Voor de oorlog liet moeder ieder jaar voor mij een in leer gebonden dagboek uit Engeland komen, en ook sepia-inkt. Daar denk ik maar niet meer aan terug. Die tijd is voorbij.

6 november 1901

Ik ben blij dat moeder dood is. Nu hoeft ze niet te zien hoe dit hongerkamp langzamerhand in een sterfkamp verandert. Ze hoeft niet meer te horen over die duizenden gestorven vrouwen, kinderen en bejaarden, over de dertigduizend afgebrande boerderijen, over de honderden krijgsgevangenen in ballingschap. In een krant, die van tent naar tent wordt doorgegeven, staat dat Jan Smuts een brief aan de Engelse regering heeft geschreven, waarin hij vertelt over de karkassen van koeien, schapen en geiten waarmee het land bezaaid ligt. ‘De verschrikkingen tarten elke beschrijving en dergelijke misdaden tegen mens en natuur zullen beslist tot de ondergang leiden.’ Dat is allang gebeurd.

Met de week wordt het moeilijker om de lijst te gaan bekijken die de kampcommandant op zondagochtend schuin tegen zijn zinken optrekje zet en waarop de namen van de gesneuvelden en de krijgsgevangenen staan. Hanna moet mee, zij moet voor me kijken, zij weet het al, de naam van haar man stond er al eerder.

Ze laat haar vinger langs de lijst glijden. S, T, U, V… Van Rensburg, Karel Petrus?

‘Zijn naam staat er niet bij, Francine.’

‘Maar waar is hij dan? We zitten al zes maanden in dit kamp en ik heb nog geen brief of bericht ontvangen, helemaal niks!’

‘Je moet niet vergeten dat de mannen niet weten naar welk kamp hun vrouwen en kinderen gebracht zijn, Francine.’

Hanna slaat zusterlijk haar arm om mijn schouder, en zo lopen we samen de stoffige open plek op, waar tussen de menigte dominee Pienaar met zijn witte befje al staat te wachten. Andere keren worden zijn woorden maar al te vaak overstemd door het schrille geroep van de krekels, of halverwege afgebroken door een plotselinge regenbui. Maar vandaag niet, ook al rommelt in de verte de donder.

Achter zijn woorden van troost en bemoediging schuilt datgene wat hij niet durft te zeggen: sinds de dagen van Herodes, in de tijd na Jezus’ geboorte, zijn er niet meer zo veel kinderen in zo korte tijd gestorven. In een jaar tijd is de toekomst van ons land verwoest. Lang nadat de veldslagen, de nederlagen en de overwinningen vergeten zijn, zal de herinnering nog voortleven aan de duizenden kindertjes die niets met de oorlog te maken hadden, maar er toch de hoogste prijs voor moesten betalen. De smet op de goede naam van elke man of vrouw die bij dit onrecht werkeloos heeft toegezien, zal nooit kunnen worden uitgewist. Tegen ons volk is een zonde begaan die ons altijd zal bijblijven, en die geen godvrezende man of vrouw ooit zal kunnen vergeten.

Voor altijd en eeuwig. En waar is Karel, Heer?

Onder een lucht die al donkerder kleurt stroomt de vlakte snel leeg.

‘Ik ga nog even naar de hospitaaltent,’ zegt Hanna. ‘De nieuwe dokter heeft gevraagd of ik kom helpen, want hij verstaat de taal van de Boeren niet.’

Vlak boven de grond dansen kleine wervelwinden die het rode stof in spiralen doen opdwarrelen. Een windvlaag grijpt de namenlijst en plakt die tegen mijn lichaam. Dan dreunt de donder recht boven mijn hoofd. Heer, waarheen zal ik vluchten voor uw bliksem? Bij wijze van antwoord waait de deur van het kantoor van de gehate kampcommandant wijd open.

Binnen is het schemerig. De hagel, die als een kogelregen op het zinken dak roffelt, dwingt me op de hurken. Ik sla mijn handen voor mijn oren. Weer klieft een lichtflits de duisternis doormidden. En in die ene lichte seconde ontdek ik mijn redding in een hoek van het kantoor: een mandje vol proviand, weggeschoven onder een stoel. Ik pak het uit op mijn schoot en bij het zien van de inhoud loopt het water me in de mond.

Als de regen minder wordt, duw ik de deur open; ik houd mijn schoenen in de ene en mijn samengeknoopte rok in de andere hand en mijn blote voeten maken diepe zuigsporen in de modder. Er hangt een zwavelgeur in de lucht en tegen de tenten ligt de hagel in kleine, witte bergjes opgestapeld. Niemand ziet me langs glippen. Ik ga weg; ik ga Karel zoeken, met een fles citroensiroop, een zakje gedroogde perziken en biltong, wat gemberkoekjes in een blikje en drie groene appels.

In het eucalyptusbos, op een beschutte plek waar het niet zo nat is, breek ik twee koekjes in piepkleine stukjes, en zit minutenlang te smullen. Het smaakt als engelenbrood. Door mijn hoofd speelt Psalm 78: ‘Daar Hij de wolken van boven gebood en de deuren des hemels opende; en het regende op hen hemelsch koren.’

Ik zit met mijn rug tegen een boomstam, met de prikkelende kamfergeur van de eucalyptusbladeren in mijn neus. Ik moet wachten tot het schemerig wordt, voor ik echt weg kan lopen. Ik voel me weer precies zo als op die late namiddag toen ik als piepjong meisje tussen de bomen aan de Spekboomrivier op Karel zat te wachten, bij Plaats Wagendrif, de boerderij van mijn vader, niet ver van Lydenburg. Ik weet nog dat de bladeren ritselden en dat er duiven in de bomen zaten en dat Karel het bonzen van mijn hart moet hebben gehoord toen hij me kuste. Die lange, knappe jongen van Van Rensburg met zijn zwarte krullen, zo heel anders dan de kleine, blonde Labuschagnes, had halsoverkop mijn hart veroverd. Hij kon dan wel niet behoorlijk lezen en schrijven, maar hij had zachte ogen en van zijn stem raakte ik helemaal van slag. En er waren een heleboel andere dingen waar hij erg goed in was.

‘Bent u ziek?’

Het is een Engelse soldaat, dezelfde die ik al eerder achter het prikkeldraad in de buurt van onze tent heb gezien. Is hij me soms gevolgd? In zijn ogen ligt dezelfde schrik als in de mijne.

‘Laat me los!’ Hij denkt zeker dat ik zijn taal niet spreek. Dat doe ik wel, maar dat hoeft hij niet te weten. ‘Ga weg!’

Zijn ogen gaan naar het bundeltje etenswaar en dan weer naar mij. Was ik soms van plan om te vluchten, wil hij weten, maar hij vraagt het zo zacht dat ik net doe alsof ik het niet hoor.

‘Wie bent u?’ vraagt hij, luider nu.

‘Francine van Rensburg. Ik zit hier gewoon een beetje uit te rusten. Laat me met rust. Alstublieft.’

‘Ik ben bang dat dat niet gaat, juffrouw Van Rensburg. U moet terug naar het kamp.’ Anders zal hij het incident moeten rapporteren, voegt hij eraan toe. Hij wil graag geloven dat ik alleen maar een beetje wilde uitrusten, maar de kampcommandant zal er vast en zeker anders tegenaan kijken en mij opsluiten in het zinkplaten gebouwtje dat voor de opstandigen bestemd is. Het spijt hem erg. Dat meent hij ook, zijn stem klinkt verontschuldigend.

Hij heeft deze oorlog ook niet gewild, zegt hij als ik eenmaal naast hem loop, en de tragiek ervan maakt hem nog niet tot een vijand.

Ik haal diep adem. ‘Wat weet u nou van tragiek? Wat is een Engelse soldaat anders dan mijn vijand?’

Ver voor ons ligt het kamp. Hier en daar flakkeren al kaarsen en tussen de tenten bewegen schaduwachtige gestalten. Vanavond zal het hout te nat zijn om een vuurtje te kunnen stoken.

‘Ik heet Jonathan Tremayne.’

Hoog in een boom hoor ik het zachte ‘prrrup, prrrup’ van een witwangdwergooruil. Zulke uilen zaten er ook onder het dak van het woonhuis van Goedgevonden, toen mijn kind nog leefde, en Karel nog niet spoorloos was verdwenen in dit trieste land. De snik die al de hele dag in mijn keel kropt, schiet los.

‘Stil maar, stil maar.’

Door het meeleven in de stem van Jonathan Tremayne beginnen mijn tranen pas echt te stromen. Zijn zakdoek ruikt naar stof en zeep.

Op een gegeven moment slaat hij af.

In de tent ga ik zonder een woord op mijn klamme matras liggen, met de zakdoek van de Engelse soldaat onder mijn wang, en laat de storm in mijn binnenste uitrazen.

‘Francine, ze vragen naar je op het kantoor van de kampcommandant.’

Zeker weer om te tolken, net als laatst toen de vrouwen van de commissie-Fawcett uit Engeland hier waren om verslag te doen over de kampen. Ik haal een hand door mijn haar en loop er snel naartoe.

Al van verre herken ik de vertrouwde gestalte in zijn leren jas. Met de hoed tegen de borst gedrukt staat daar Hendrik, Karels beste vriend.

‘Grote genade, Francine, je bent vel over been!’

‘Waar is Karel, Hendrik? En waarom ben je hier?’

‘Ik heb weken naar je gezocht,’ antwoordt hij met gebogen hoofd. ‘Karel is na een schermutseling spoorloos verdwenen. Hij staat niet op de lijst van gewonden en doden die de vijand bijhoudt. Onze verkenners konden eerst ook geen spoor van hem vinden.’ Nu kijkt hij me wel aan. ‘Tot vorige week. Toen hebben ze in een ravijn zijn paard te pakken gekregen.’ Lange tijd blijft het stil, en als hij weer verdergaat doet hij dat met gesloten ogen. ‘Het moet een leeuw of een luipaard zijn geweest. Ik heb zijn hoed voor je meegebracht.’

Volgens Hanna heb ik nog weken daarna af en toe verdwaasd rondgelopen met die hoed in mijn handen.

Wanneer dringt het voor het eerst tot me door dat Jonathan Tremayne altijd staat te kijken wanneer we bij de slachttent in de rij staan voor onze portie vlees, of de was doen in de rivier?

Zwijgend biedt hij aan om het hout te dragen dat ik tegen het prikkeldraad heb opgestapeld. Ik weiger, maar het blauw van zijn ogen blijft me bij.

‘Die Engelse soldaat is weer geweest,’ vertelt Hanna glimlachend. ‘Hij heeft een boekje voor je achtergelaten, met een leren omslag.’

De sonnetten van William Shakespeare. ‘Take all my loves, my love, yea, take them all: what hast though then more than thou hadst before?’ En: ‘No longer mourn for me when I am dead.’ Dat boekje moet meteen terug. De woorden blijven me in de keel steken. Ik wil niet opnieuw gaan huilen.

Houd ik dan niet van Shakespeare, wil hij weten. Heb ik misschien liever een andere dichter, Milton misschien? Nee, liever niet.

‘Als u het leuk vindt, kunnen we wel afspreken om elkaar tegen donker te ontmoeten bij de bomen. Dan neem ik mijn boeken mee.’

Dat wil ik wel, want daarmee ontvlucht ik de rituelen van de schemering waaraan ik geen deel meer heb: vrouwen die hun kinderen roepen, gezichtjes en handjes wassen, eten en bidden, en Psalm 23 die ijl boven de tenten zweeft.

Elke dag zit hij vlak voor zonsondergang op me te wachten. Zijn glimlach wordt een baken in het zachte namiddaglicht. Meestal is hij aan het woord, met zachte, kalme stem. Bij de paar woorden die ik zeg, draait hij zijn gezicht naar me toe om ze stuk voor stuk een eigen gewicht te geven.

In de spiegelscherf in de tent zie ik de zachte trek om mijn mond terugkeren. Mijn haar is nog dik en ziet er bedrieglijk gezond uit. Maar mijn ogen zijn te groot en mijn wangen wit en ingevallen. Aan de ontmoetingen in de avondschemer komt een eind als de gevreesde longontsteking ook mij te pakken krijgt.

Ergens achter in mei staat hij aan mijn bed in de hospitaaltent, met zijn blonde haren glad achterovergekamd, om te vertellen dat hij naar Pretoria moet. Hij geeft me een briefje met zijn adres erop. Zal ik hem alsjeblieft schrijven?

Later. Ik speld het briefje vast in mijn zelfgemaakte boek, dat haast geen onbeschreven bladzijden meer heeft. Hoe lang kan deze oorlog nog duren?

2 juni 1902

Ze zeggen dat op 31 mei de vrede getekend is. We hebben verloren. Vanaf nu zijn we onderdanen van het Britse rijk.

Velen van de mannen die hun vrouwen en kinderen komen zoeken rijden weer alleen weg, met hangende hoofden. De vrouwen die alleen zijn overgebleven, verlaten het kamp in bedremmelde groepjes, op ezelwagentjes die ze eigenhandig in elkaar geflanst hebben en af en toe op een wagen die de oorlog heeft overleefd. Dit vertelt Hanna me allemaal.

Vader Andries huilt zonder tranen als hij samen met Hanna stilletjes bij mijn bed staat. Drie zonen, onder wie Karel, zijn oudste, twee schoonzoons en vier kleinkinderen heeft hij aan de dood moeten afstaan. Moeder Sophia heeft, toen de Kakies kwamen, haar toevlucht gezocht in de heuvels achter de boerderij en zo zijn de kampen haar bespaard gebleven. Maar Goedgevonden, Nuwedrif, Vaalspruit en Rensburgdrif zijn allemaal verwoest. Ze hebben net een begin gemaakt met het inrichten van een slaapplek en een kookplaats, als bescherming tegen de winterkou.

‘Dan vraag ik me af of het niet beter is dat Francine eerst bij mij op Middelburg komt wonen, wat denken jullie, oom Andries, Francine?’ vraagt Hanna. ‘Kou is niet goed voor iemand met longontsteking.’ En eenzaamheid ook niet, zeggen haar ogen.

Zo gauw ik weer op de been ben, ga ik de kasten in Hanna’s huis op orde brengen en de moestuin wieden. Soms loop ik naar de rivier, waar het geluid van water over de rotsen mijn innerlijke tranen stelpt. Dan weer naar huis om op te ruimen en schoon te maken, zodat ik niet te veel hoef na te denken. Zo loop ik ook tegen de kartonnen doos op zolder aan, met daarin flesjes waterverf, twee kwasten en zelfs een paar kostbare vellen papier.

‘Nee, Francine, lieverd, ik herken de doos niet eens. Waarschijnlijk is hij achtergelaten door een van de Engelsen die in mijn huis hebben gezeten. Jij schildert het vaakst, neem jij het maar.’

Voorzichtig, druppeltje voor druppeltje, voeg ik water bij de ingedroogde verf tot de geur van de emulsie in mijn neus prikt.

Met de kwast schep ik leven op het papier. Eerst de dingen in en om het huis, daarna het open veld. Zo verschijnt Adriaans gezicht tussen het riet. En moeder Maria die aan de oever bloemen plukt. En het woonhuis van Goedgevonden. Alleen Karel, hoog te paard, met zijn zachte bruine ogen en zijn volle baard, weigert vorm of kleur aan te nemen. Hij is niet dood, hij is alleen maar vervlogen zoals de vroege ochtendmist die bij de eerste warmte ijler wordt.

Dan staat op een achternamiddag plotseling Jonathan Tremayne bij Hanna’s tuinhekje. Hij gaat pas later naar Engeland; hij is teruggestuurd naar Middelburg, waar nog heel wat administratieve zaken af te ronden zijn – en waar hij in het kampregister mijn huidige verblijfplaats heeft gevonden.

Met zijn gesteven overhemd en donkere jasje is hij niet langer de Kakie uit het kamp. En ik ben Karels vrouw niet meer.

In dat onvergetelijke voorjaar gaat mijn rouwtijd voorbij. Als een vlinder kruip ik uit mijn cocon. Zelfs de giftige blikken van de bittereinders kunnen mijn vreugde over het stille samenzijn met Jonathan niet vergallen.

Tegen het einde van oktober hebben onze plannen vaste vormen aangenomen. Zonder kind of man of ouders kan ik hier toch niet blijven. Ik zal moeten leren leven zonder de geur van de soetdoringbomen, zonder de zoelte van een Transvaalse zomerdag, zelfs zonder de wind tussen de eucalyptusbomen. Ik moet mee naar Engeland.

In de schemeravond voordat hij voor een week naar een buitenpost moet, plukt hij bloemen voor me, een eindje bij Hanna’s huis vandaan. ‘Voor mijn aanstaande bruid,’ fluistert hij innig in mijn oor. Zijn stem is even bedwelmend als de zoete jasmijn. Met mijn rug tegen het hek volg ik hem met de ogen totdat het duister hem opslokt.

‘Francine…’ De stem van Hanna achter mij klinkt even gehaast als haar voetstappen op het tuinpaadje. Zelfs in het schemerdonker kan ik de ontsteltenis op haar gezicht lezen. ‘Ik weet niet hoe ik het moet zeggen, Francine. Laat hij het zelf maar doen,’ en ze wijst naar de veranda.

Daar staat oom Hannes, de verzuurde oude bittereinder uit het huis naast het onze.

Hanna geeft me een arm. ‘Ik loop met je mee. Oom Hannes is er de man niet naar om zijn woorden met zorg te kiezen, maar je zou toch gedacht hebben dat in dit geval…’

‘Wat voor geval, Hanna?’

Ze schudt het hoofd en het lijkt alsof ze de tranen hoog heeft zitten. ‘Ik loop met je mee,’ zegt ze weer, alsof dit alles is wat ze nog voor me kan doen.

Oom Hannes zegt het een paar keer. En wanneer hij zelfvoldaan de verandatrap af loopt om naar huis te gaan, moet Hanna het nog eens herhalen. Ik hoor de woorden wel, maar begrijpen doe ik ze niet. Want alles wat de oude man en Hanna zeggen, komt hierop neer dat Karel van Rensburg uit de dood is opgestaan.

Drie

Veel mensen zijn verbitterd omdat het soms weken duurt voordat het commissariaat de terugkomers voorziet van een wagen en een span ezels waarmee ze naar huis kunnen gaan. Voor mij echter zijn de paar dagen voordat Karel op Middelburg moet arriveren – zo formuleerde oom Hannes het met samengeknepen oogleden – te kort om me uit de ene wereld los te scheuren en naar de andere terug te keren.

De enige genade is dat het precies gebeurt in de tijd van Jonathans afwezigheid. Ik probeer niet van tevoren te bedenken wat ik tegen hem of tegen Karel ga zeggen. Ik ben zowel de behoefte als het vermogen om de juiste woorden te vinden helemaal kwijt. Murw geslagen wacht ik op de dag dat Karel met de ezels van het commissariaat voor de woning van Hanna halt houdt.

Het zal in elk geval niet nodig zijn om hem over Jonathan in te lichten. Dat moet het allereerste zijn geweest wat oom Hannes hem heeft verteld toen hij hem in Pretoria, waar Karel de Eed moest gaan afleggen, tegen het lijf liep.

‘Je had op zijn minst een jaar kunnen wachten, Francine. Dat is toch gebruikelijk onder Boerenmensen?’ Ik veeg met mijn knokkels over mijn mond en Karels ogen worden donker, alsof hij Jonathans zoen nog op mijn lippen vermoedt.

Zijn schoenen zijn gehavend en gelapt. Ik ontwijk zijn blik. Zijn gladgesleten corduroy broek glimt, zijn jasje spant hem te strak om de schouders, de mouwen zijn te kort.

Ten slotte moet ik hem wel aankijken: dunne, strakke lippen in een volle baard, holle wangen, en een vuurrood litteken langs zijn oor.

Vier lucifers kost het me om de lamp aan te steken. Het gesis van de lamp en de ontreddering hangen tussen ons in. En ook de scherpe geur van wantrouwen en verraad.

Zijn stoel schraapt over de vloer. Bedrukt en met gebogen schouders gaat hij weer zitten. Door zijn haren lopen grijze strepen. Met zijn wijsvinger tekent hij kringetjes op het tafelblad.

Er slaat een deur dicht. De gordijnen van de keuken bollen naar binnen. Onweert het, of is dat mijn hart? Hanna staat even roerloos op de drempel, maar loopt dan dadelijk weer de gang in naar haar kamer. De rugleuning van mijn stoel biedt niet genoeg steun meer. Pas als ik tegenover Karel aan tafel zit, kijkt hij op. Zijn ogen gloeien in het lamplicht.

‘Was je me dan al zo gauw vergeten, Francine?’

De stilte duurt en duurt.

Hij zet zijn ellebogen op tafel en steunt zijn hoofd in zijn handen. ‘Nadat Hendrik me uit de nor van Pretoria had helpen ontsnappen, ben ik met een omweg naar de heuvelrug tegenover Goedgevonden gegaan. Toen ik de bouwval zag, wist ik meteen dat de Kakies jullie hadden meegenomen. Het was te gewaagd om te gaan vragen waar jullie waren, want de Kakies hadden een prijs op mijn hoofd gezet.’ Hij slaat met zijn vuist in zijn hand. Nog eens, en nog eens.

Boomtakken schuren tegen het raam. Het is regentijd, maar waarom moet het nu uitgerekend vanavond zo stormen?

‘Ik moest op de vlucht blijven.’ In het felle licht van de bliksem zie ik hoe hij zijn hoofd met een ruk tussen zijn schouders trekt als er recht boven het huis een donderslag klinkt. De oorlog zit nog steeds in zijn lijf. ‘Toen zijn we regelrecht in een hinderlaag gelopen. Daar ben ik van mijn paard gevallen en heb mijn been gebroken. Een zwarte bediende had alles gezien en hij heeft mij en mijn paard daar weg weten te krijgen en meegenomen naar zijn familie hoog in de bergen; drie stokoude zwarten.’

Het begint steeds harder te regenen.

‘Zo goed en zo kwaad als het ging hebben ze mijn been gespalkt. De bediende die me gered had, trok er met mijn paard op uit om hulp te gaan halen. Hij is nooit meer teruggekomen.’

Ik hoor Hendriks stem weer, al lijkt het jaren geleden: ‘Ze hebben zijn paard gevonden. Onder in een ravijn. Een leeuw of een luipaard…’

Ik schep water uit de emmer en doe gemalen koffie in de koffiezak. De tranen druppelen op de rug van mijn hand en op mijn ringloze vinger. Straks vallen ze nog in de ketel. Karels woorden komen van ver, ik moet mijn best doen om te luisteren.

Zijn been wilde maar niet genezen. Koorts en ziekte. Pas tien dagen geleden is hij de berg af gekomen. De oorlog is voorbij, hoorde hij toen van een man die hem op zijn ezelkar liet meerijden. Diezelfde man zei ook dat hij in Pretoria de Eed moest gaan afleggen. Daar had hij het spoor gevonden van de vrouwen die in kamp Middelburg hadden gezeten. Niet dat dit moeilijk was. Oom Hannes is een van degenen die zich beijveren voor de hereniging van uit elkaar geslagen Boerengezinnen. Bovendien is hij in de verte nog familie van de Van Rensburgs.

‘Ja, Karel.’

‘We moeten maar zo gauw mogelijk naar Rensburgdrif vertrekken. Morgen, om precies te zijn. Van Rensburgdrif is meer over dan van Goedgevonden, zegt oom Hannes.’

Dat had ik hem ook wel kunnen vertellen. Vader Andries heeft me verteld hoe moeder Sophia zich tijdens de oorlog in de grotten boven de boerderij heeft schuilgehouden. Vanaf die plek heeft ze het woonhuis van Rensburgdrif in vlammen zien opgaan, en zag ze hoe op het erf de dieren met sabels werden afgemaakt.

Maar zij heeft niet haar enig kind in haar armen zien sterven. Of gehoord dat haar man dood was. Of een andere man lief gekregen.

In de grijze ochtendschemer zitten Karel en ik woordeloos naast elkaar op de ezelwagen.

Eigenlijk is het maar beter dat ik van Jonathan geen afscheid kan nemen. Ik zou het niet kunnen opbrengen om hem vaarwel te zeggen, ik zou nog eerder… Hanna zal hem zeggen wat er gezegd moet worden; dat is haar wel toevertrouwd.

Het zal lang duren voor het land er weer net zo uitziet als eerst. Vernielde akkers, afgebrande huizen, skeletten van schapen en koeien, de lege ogen van de vrouwen en kinderen langs de weg, ze schuiven mijn blikveld binnen, gaan me door merg en been. Het stof dat door de ezels wordt opgeworpen dringt in mijn neus en brandt in mijn keel. Kan de regen van gisteravond niet even een omweg maken tot hier bij ons? Dan kan ik tenminste meehuilen. Nu brandt de zon op mijn hoofd en als een zoutpilaar zit ik naast mijn man. In de tas bij mijn voeten zitten een paar kledingstukken, mijn dagboek, mijn schilderspullen en een trosje verwelkt bruidsbos.

Het is al bijna middag als Karel de ezels het pad laat inslaan dat naar Goedgevonden leidt.

Waar eerst onze slaapkamer was, staat nu het gras hoog. Op de plek van mijn piano is een mierenhoop verrezen. Mijn bloemetjesborden en vleesschotels liggen in scherven tussen het onkruid. Alleen Adriaans tol is voor het vuur gespaard gebleven.

We klimmen weer op de ezelkar en rijden door naar Rensburgdrif.

Een gesprek is onmogelijk na de nacht in het geïmproviseerde bed bij Hanna thuis, toen na de storm alleen het eentonige druppen van de bomen nog te horen was.

‘Was jij met die Engelsman ook zó samen?’ vroeg Karel gesmoord, met zijn rug naar me toe.

‘Ja.’

Vier

Karel en Jozef zijn uit Natal teruggekeerd met nieuws over wat de vent van Marsden te vertellen had. Er is koffie en op de planktafel staat een licht aangebrande melktaart. Voldoende om mij weer een nieuwe aanval van misselijkheid te bezorgen – en daarmee Susara’s venijn over me af te roepen. De geestdrift van de broers wordt echter door niets getemperd.

‘Marsden zegt dat Oost-Afrika heel uitgestrekt is.’ Karels ogen schitteren. ‘Veel water. Goede grond. Een overvloed aan wild.’

Jozef is nuchterder: ‘De kavels zijn gratis. Zaad en landbouwwerktuigen worden gratis verstrekt.’

‘En hoe zit het met de inboorlingen? Wie wonen er nu in dat gebied?’ vraagt vader Andries.

‘Volgens Marsden trekken de stammen daar van de ene plek naar de andere. Er zijn hele stukken waar nog nooit iemand is geweest, maar ze hebben in elk geval met de hoofdmannen gepraat en die zijn bereid om hun grond te verkopen,’ zegt Karel met weidse armgebaren.

‘Marsden zegt ook dat de meeste stammen vredelievend zijn.’ Dat is Jozef weer, als altijd de rust zelve.

‘Marsden zegt, Marsden zegt!’ jouwt Susara. ‘Het is maar één man die dat zegt. Stel nou dat we gaan en meteen worden uitgemoord, zoals al die Voortrekkers?’

‘Wij vertrouwen op God,’ zegt moeder Sophia vermanend.

Karel buigt zich naar Susara toe en haar gebalde vuisten ontspannen zich. ‘Je begrijpt het niet, Susara. Die Marsdenvent is wild enthousiast. Hij zal toch geen verhaaltjes verzinnen.’

‘Ik wil eerst zelf eens gaan kijken.’ Vader Andries geeft een klap op tafel. ‘Ik en Stephanus en Hendrik Schoeman en zijn zoon zullen samen naar Oost-Afrika gaan, en dan nemen we de broers Van Breda ook mee, die zijn per slot van rekening landmeter. Eerst zal ik alle Boeren eens langsrijden. Karel, jij moet ook met hen praten en dan een lijst maken van de mensen die mee willen. We moeten voorbereidingen treffen. Dit kon weleens een grote uittocht worden.’

De mannen van Van Rensburg steken de koppen bij elkaar en praten over zaaigoed en akkers en kudden schapen en koeien alsof het allemaal al werkelijkheid is. Moeder Sophia staat op; haar gezicht vertoont weer diezelfde uitdrukking als eerst. Mijn schoonzuster en ik volgen haar zwijgend naar de veranda.

‘Het is zeker weer het lot van de vrouw om duimen te draaien terwijl de mannen de beslissingen nemen,’ zegt Lenie. ‘Nou zitten we hier alweer te poerpasledam.’

Dat komt van ‘pour passer le temps’, als ik het tenminste goed onthouden heb, mademoiselle Vernière. Wat zou Jonathan hebben gevonden van dit kostelijk stukje Boerenfrans, dat ik met niemand hier kan delen?

De eerste weeën beginnen op een ijskoude ochtend in juli. Pas als ik van de pijn een bloedsmaak in mijn mond proef, roep ik moeder Sophie en Lenie.

Moeders ogen manen me tot kalmte, Lenie draagt water aan en wrijft mijn voorhoofd met lavendel. In mijn kamertje ben ik geborgen in hun adem. De maan schijnt al hoog en koud door het venster als Lenie het kind op mijn borst legt.

Het jongetje heeft donkere haartjes, net als Adriaan indertijd. Zijn ogen zijn grijsblauw.

‘Jouw ogen,’ zegt moeder Sophia ferm. ‘En dat donkere haar heeft hij van Karel.’

Ik blijf zoeken naar aanwijzingen in de vorm van zijn ogen, zijn mond, in de kuiltjes van zijn wangen. Maar zijn haar is donker zoals dat van Karel.

Karel bekijkt hem lang en aandachtig. ‘Hoe zullen we hem noemen, Francine?’

‘Charl, dacht ik. Naar mijn vader. En Charl is ook Frans voor Karel.’

Hij knikt langzaam. ‘Dat is goed.’

‘Belachelijk,’ mompelt Susara. ‘Nu is een Boerennaam ook al niet goed genoeg meer.’

Charls oma Sophia fluistert iets in zijn oortje. Er ligt een zachte trek om haar mond. Zij heeft weer dat ‘net-even-anders’ over zich. Vader Andries glimlacht stroef en streelt het jongetje een beetje onhandig over het hoofdje.

Wanneer Charl in slaap gevallen is, wrijf ik mijn zilverstukken op met citroensap en zout. In de spiegelscherf die nog uit het kamp afkomstig is, zie ik mijn huid gloeien en mijn haren glanzen. Maar Karel ziet nog altijd niets anders dan de scherven; ook al schuift hij ’s avonds inmiddels langs mij heen het bed in, toch ligt ook dan de achterdocht nog tussen ons in.

In de laatste maanden van 1903 ligt er een zekere onafwendbaarheid over ons leven, alsof de wereld zoals wij die kennen steeds minder van belang wordt. Tegenslagen worden schouderophalend aanvaard. In de sneeuwstorm die ons in oktober treft, vriezen de pasgeboren lammetjes dood, de aanslag voor de grondbelasting wordt verdriedubbeld en de Landbank wil geen leningen meer verstrekken. Tekenen der tijden.

Vader Andries en zijn gezelschap zijn klaar om naar Oost-Afrika te vertrekken. In de vroege zomerzon staan we allemaal voor het huis om afscheid te nemen. De ogen van moeder Sophia zijn versluierd, haar gezicht staat strak. Een glanzende vogel hoog in een van de eucalyptusbomen roept hen na: ‘hoophoop-hoop’.

17 januari 1904

Ik ben het zo zat om altijd maar weer op mijn tong te moeten bijten als hier mensen op bezoek zijn. Wat weten ze nu helemaal van Engelse soldaten? Hoe kunnen ze die nu allemaal over één kam scheren? Ze hebben hem niet gekend, ze weten niet hoe het was tussen ons. En toch zitten ze daar met hun vrome gezichten en stijve, zweterige kleren en vragen zich af of al die praatjes over mij waar kunnen zijn. Ik zie heus wel hoe ze kijken. Lijkt Charl op Karel? Ziet Francine er schuldbewust uit? Maakt Karel een ontevreden indruk?

Hoe eerder we hier weg zijn, hoe beter.

Achter het huis, vlak onder de top van de berg, zweeft de geur van guineagras op de wind. Hier kan een mens eindeloos ver kijken en soms vliegt er een adelaarspaartje rond.

Moeder Sophia staat tegen een boom geleund. De wind plakt haar rok stijf tegen haar benen en haar kap staat als een schild tussen ons in.

‘Moeder?’ Ze duwt de kap opzij; haar gezicht staat hulpeloos. ‘Ik ben op deze boerderij geboren, weet je.’ Dat weet ik inderdaad. ‘Ik was ook een Van Rensburg. Je schoonvader Andries is een verre achterneef van mij.’

Dat wist ik niet.

‘Hier ben ik getrouwd,’ mijmert ze verder, ‘en al mijn kinderen zijn hier geboren. Mijn ouders liggen hier begraven. Ik ken alleen deze ene boerderij.’ Ze knikt me toe. ‘Kom eens mee. Ik was op weg naar de grot waar ik de oorlog heb doorgebracht.’

Het is een heel eind klimmen langs de steile helling. Als we vlak voor de grot staan, huivert ze even voor ze me de ingang wijst.

Dit is dus de plek waar zij heeft overleefd. De resten van de vuurtjes die ze in de ijzig strenge winter van 1901 aanlegde, zijn nog te zien, en op een steen kleven gestolde tranen kaarsvet.

‘Wacht hier maar even. Verder naar binnen is het erg donker. Alleen ik weet precies waar ik moet zoeken.’

Ze komt terug met een stapeltje papieren dat ze me toesteekt. Haar gezicht staat ondoorgrondelijk. Aan het papier hangt nog een rooklucht. ‘In mijn jonge jaren zat ik altijd te tekenen. Later was daar geen tijd meer voor. Maar toen ik me hier moest schuilhouden…’

Tere veldbloemen, een vluchtige schets van de oude Sarai die in de pap staat te roeren, de suggestie van een rookpluimpje, zo zuiver dat je het bijna kunt inademen. De akkers, het woonhuis, zelfs een van de ruïnes die de Kakies hebben achtergelaten. Als mademoiselle Vernière dit eens kon zien!

‘Ik wilde dit gaan halen.’ Moeder kijkt langs me heen naar buiten. ‘Dit moet mee wanneer we weer gaan trekken.’

Pas na de winter van 1904 komen vader Andries en Stephanus eindelijk terug. Ze praten voortdurend door elkaar heen, zo overweldigd zijn ze.

Oost-Afrika heeft alles. Uitgestrekte graslanden waar het wemelt van de bokken, giraffen en olifanten. Heuvels en bergen en valleien waar de bomen tot in de hemel groeien – essen en reusachtige wilde vijgenbomen. Bamboebossen en brede rivieren. Het mooiste van alles zijn echter de hoogvlakten en het machtige Aberdaregebergte.

‘Wat gaat er nu verder gebeuren?’ vraagt moeder Sophia, die druk met de koffiekan in de weer is.

‘We hebben met sir Charles Eliot gepraat. Ze zullen de hoogvlakten van Uasin Gishoe voor ons reserveren, op voorwaarde dat er minstens dertig gezinnen komen. Piet van Breda en zijn broer zijn achtergebleven om de kavels uit te zetten.’ Vader Andries morst van enthousiasme koffie op het witte tafellaken. ‘We zijn samen met Frans Arnoldi langs de Slater’s Road naar boven geklommen tot de plek waar we een goed uitzicht over het hele land hadden. Ze zeggen dat Slater’s Road vroeger werd gebruikt voor het transport van slaven, maar tegenwoordig is er nog nauwelijks een karrenspoor van over. Het zal niet meevallen om er met de wagens langs te komen, maar onmogelijk is het niet. En als we maar eenmaal boven zijn, vind je daar grond zoals je nog nooit eerder hebt gezien.’

‘Anders nog?’ vraagt Susara, die de vliegen verjaagt met een theedoek – en die onnodig hard uitklopt. Zij wil niet weg.

‘Voldoende regenval, voldoende zon en, wat vader al zei, uitstekende zwarte grond om gewassen te verbouwen. Veel water ook.’

‘Hoe komt die streek eigenlijk aan zo’n rare naam?’ wil Susara weten. ‘Uas… Uas…?’

‘Uasin Gishoe,’ helpt Stephanus. ‘Dat was de naam van een of andere stam – maar die is daar allang niet meer,’ voorkomt hij Susara’s volgende vraag. ‘We hebben er niet één gezien, op de paar inboorlingen die bij de Arnoldi’s in dienst zijn na.’

De koffie in mijn beker smaakt bitterzoet. Een ondeugende windvlaag glipt door het open raam naar binnen en blaast de baard van vader Andries op. Ben ik nu de enige die de kwetsbare trek om zijn mond opmerkt? Nee, toch niet. Moeder Sophia legt haar hand op zijn schouder.

‘Wanneer dacht je te trekken, Andries?’

‘Er moet eerst nog heel wat geregeld worden. We moeten de koppen eens bij elkaar steken. Ik heb al wel een scheepskapitein gesproken die ons vanuit Delagoabaai mee wil nemen. Ik moet hem de datum nog even doorgeven, maar het zal nog zeker ettelijke maanden duren.’

‘Hoe groot is dat schip, vader?’ ‘Volgens hem is er plaats voor tweehonderd personen, Francine, met hun wagens en paarden erbij.’

Komt het door de wind dat het plotseling zo koud is in de kamer, of is het de werkelijkheid die nu als een stomp in onze maag tot ons doordringt?

‘Wat gaat dat allemaal kosten?’ Als Jozef zijn mond opendoet, is daar altijd een goede reden voor.

‘Een wagen tien pond, een paard vier,’ antwoordt Stephanus. Zijn handen, die een maatje te groot zijn voor zijn jonge lijf, omvatten zijn koffiekopje.

‘En de mensen dan?’ beeft Lenies zachte stem. ‘Zes pond,’ bromt vader Andries. Dertig zilverlingen. De acacia voor het raam ritselt in de schrale wind.

28 februari 1905

Elke dag ruikt naar versgebakken beschuit. Buiten liggen de abrikozen en de perziken te drogen in de zon en onder het afdakje bij de achterdeur de biltong. Aan de lijn hangen witgebleekte meelzakken, gesteven linnen en vloerkleden. Het landbouwgereedschap moet worden gewet en geolied. De wagen wordt gerepareerd, of, beter gezegd, helemaal opnieuw in elkaar gezet.

We zijn kortaf tegen elkaar, alsof we door de eeuwige wind onze gedachten niet op orde kunnen houden. Het duurt gewoon te lang om alles klaar te krijgen. We staan als het ware met één voet op Rensburgdrif en met de andere al in Oost-Afrika.

Ik denk ook dat Susara in mijn spullen zit te snuffelen. Daarom draag ik de sleutel van mijn valies op mijn lichaam. Ze loopt maar wat rond en praat in zichzelf alsof ze stemmen hoort in haar hoofd. Ik heb haar de hut in zien gaan van de oude vrouw die volgens Lenie een heks is.

En dit is wat ik op een dag onder in Charls wiegje vind: een dode kameleon, gedroogde kruiden, zaden, de klauw van een baviaan – een hoopje duivelsgoed. De Vader zij dank dat ik ’s morgens en ’s avonds zijn beddengoed uitklop.

Susara. Zij kwam gistermiddag mijn naald en garen lenen. Susara. Karel smijt het toverspul in het vuur. De blauwe vlam verspreidt een bittere geur.

‘Susara moet nou toch echt eens ophouden met dat heidense geknoei.’ Karels mond is een grimmige streep. ‘Vader had die oude vrouw allang van de boerderij weg moeten jagen. Maar hij gelooft nu eenmaal niet in heksen en al dat soort onzin.’ Hij neemt Charl van me over en drukt hem stijf tegen zich aan. ‘Ik zal Susara in het gesticht van Pretoria laten opsluiten, als ze nog een keer bij dat oude wijf naar binnen gaat.’

En ik zal vanaf nu mijn kind de hele dag bij me houden. Ik kan niet nóg eens de naam van een kind op een stuk lei krassen en dat op een hoopje aarde rechtop zetten. God, bescherm mijn kind. En schenk mij vrede. Amen.

19 april 1905

Er ligt een gemene voldaanheid op Susara’s gezicht als ze naar me kijkt. Geen van de anderen maakt een woord aan het voorval vuil. Ook met Hanna heb ik er niet over kunnen praten, toen ik laatst met Karel op Middelburg was. Ze staat op het punt te trouwen met een boer uit Natal, en was zo vol van haar geluk dat ik haar niet met mijn droevige verhalen wilde belasten.

Ik had gehoopt dat Karel en ik weer dichter bij elkaar zouden komen als we maar eenmaal samen bij Adriaans grafje waren geweest, want we kunnen niet opnieuw beginnen zolang Middelburg nog tussen ons in staat. Maar bij het volgen van onze sporen van twee jaar geleden merkten we wel dat alleen de akkers zijn genezen, en dat alleen het huis weer is opgebouwd. Ook de roze-witte bloemetjes die uitbundig op het graf bloeiden, konden ons niet troosten. Die bloemen zijn afkomstig van zaad dat tussen de balen voer zat die per schip voor de Engelse paarden werden aangevoerd. Dat zei Hanna’s aanstaande.

‘Je loopt behoorlijk te kniezen sinds we terug zijn. Wat is er toch?’ wil Karel weten.

Wanneer we vertrokken zijn, zal er nooit meer iemand bij dat graf staan. Het bewijs dat Adriaan ooit heeft bestaan, was al nauwelijks meer zichtbaar en nu zal ook dat in de vergetelheid raken. En hier, in dit land, liggen al mijn voetafdrukken.

‘Is het niet beter om toch maar hier te blijven?’ vraag ik ten slotte.

Karels enige antwoord is dat hij zich nog verder van mij terugtrekt. Moeders ogen zien echter alles en zij zorgt ervoor dat ik het de laatste dagen zo druk heb met inpakken dat ik geen tijd heb voor zelfmedelijden. En zij is het ook die mijn hand vasthoudt wanneer de krakende wagen het erf van Rensburgdrif af rijdt. Ze laat mijn hand pas los als we bij het station van Brugspruit op de trein stappen en de wind niet langer de geur van guineagras aanvoert.

Vijf

Tot aan de horizon reikt het blauwgroene water. Hoe groot ís de zee eigenlijk?

‘Bootje!’ juicht Charl.

‘Ja, jochie.’ Maar zijn die bootjes wel veilig?

‘Duifie!’

‘Meeuwen,’ help ik. Ik geloof tenminste dat de vreemde, witte vogels die krijsend op ons neerduiken zo genoemd worden. ‘Zeg eens “meeuwen”?’

‘Mooie,’ lacht hij. ‘Mooi.’

Ja, het is mooi, maar de tranen die achter mijn ogen branden komen niet van ontroering, maar van vernedering, omdat mijn man zich zo weinig om me bekommert dat hij me gewoon laat staan.

‘Karel! Wacht op mij!’

Wat denkt hij wel? Dat ik Charl hier op de grond zal zetten en op een holletje achter hem aan ga draven om hem tegen te houden? Tussen de meer dan tweehonderd trekkers die hier op de kade bij elkaar staan, is een tweejarige zomaar verdwenen. Niemand zal iets merken totdat hij tussen de brede planken van de houten reling door is geklommen om dichter bij het ‘bootje’ te kunnen komen. De zoele, zilte wind blaast mijn kap naar achteren. Onder mijn armen voel ik de vochtige zweetplekken in mijn wintergoed trekken en op mijn wangen branden twee vuurrode plekken van woede.

‘Wach mij!’ roept Charl.

Dat doet Karel omkijken. Hij tilt Charl van mijn rechterarm, maar steekt geen vinger uit naar het loodzware valies in mijn linkerhand. Dit is vast zijn manier om wraak te nemen, want als het aan hem had gelegen had ik die tas weggegooid. Hij vond hem blijkbaar te zwaar en te oud.

‘Nee,’ zei ik. ‘Die tas komt nog uit mijn ouderlijk huis. Als het aan jullie Van Rensburgs lag, bleef geloof ik alles achter.’ Die woorden staan nog steeds tussen ons in.

Op de kade stinkt het naar vis en naar te veel mensen. Uit het ruim van het schip klinkt mistroostig paardengehinnik. De beesten zitten al wekenlang in quarantaine op de S.S. Windhoek en nu moeten ook onze wagens, landbouwwerktuigen en voorraden daar nog bij. En wijzelf. Waar zijn we toch aan begonnen? Maar terug kunnen we niet meer.

Ver van de reling, met het kind op mijn heup, sta ik op het dek van de Windhoek te kijken naar de strook land die al kleiner wordt. Karel staat verderop, tussen zijn beide ouders in. Moeder Sophia houdt het hoofd hoog, al lopen de tranen over haar wangen.

De meesten van ons worden vreselijk zeeziek door de schommelingen van het schip. Karel is zo beroerd, dat hij nauwelijks merkt dat ik niet ziek ben.

Terwijl grootmoeder Sophia op Charl past, sta ik uren op de boeg en tuur naar verre horizonten. Boven mij cirkelen de meeuwen en ze lachen spottend om ons bootje en om die mensjes die de euvele moed hebben zich op deze oceaan te wagen.

‘Vorsicht!’ waarschuwt een Duitse matroos als ik me zo dicht aan de reling waag dat ik het zout van de opstuivende golven kan proeven.

‘Machen sie schnell!’ raast de bootsman, als de scheepstouwen te traag naar zijn zin worden opgerold.

Er zijn ook Engelsen aan boord. De Morgans. Ook zij zijn tot de conclusie gekomen dat hun toekomst in Oost-Afrika ligt.

‘Voor de oorlog leefden we met de meeste Boeren in goede verstandhouding. Nu kijken ze ons met de nek aan en zo kunnen wij niet leven,’ vertrouwt Kate Morgan me toe – al doet haar man het voorkomen alsof de gul beloofde grond en gereedschappen hen tot de trek hebben doen besluiten.

Ik mag Kate graag en ik ben blij dat zij evenmin zeeziek is. Urenlang zitten we te babbelen.

‘Waarom hang je toch altijd en eeuwig bij die Engelse rond?’ vraagt Karel als hij aan dek een luchtje komt scheppen. ‘De mensen kletsen alweer over je. Je blijft ook maar dikke maatjes met die Engelsen, volgens mij.’

‘Kate Morgan is tenminste aardig tegen me,’ sis ik hem toe.

In plaats van antwoord te geven draait Karel zich om en loopt weg, met Charl aan de hand.

Ik sta tegen de reling geleund en laat mijn woede in de wind verwaaien. Kon Karel nu ook maar vergeten! Wat geweest is, moet achterblijven. Ook de vijandschap. Ook mijn afstandelijkheid ten opzichte van de Van Rensburgs.

Misschien heeft Jonathan zich ook zo gevoeld toen de afstand tussen hem en mij met elke zeemijl groter en groter werd en Engeland steeds dichterbij kwam. Kon ik een van die zeemeeuwen maar een boodschap voor hem meegeven! Wees gelukkig, Jonathan. Voor mij.

‘Oost-Afrika!’

En Mombasa, een hersenschim in de tropische hitte.

Voordat we overstappen op kleinere bootjes die ons naar de kade zullen brengen, moeten we ons allemaal op het dek verzamelen zodat de fotograaf een portret van ons kan maken. Hij klimt een eindje het want in, zodat hij van boven op ons neer kan kijken, en klemt zijn benen om de mast, het fototoestel in de handen. De zon schittert in de lens en schijnt me recht in de ogen. De wind ruikt hier anders, de lucht ruikt naar zout en de warme zon is zoel tegen mijn huid. Als de fotograaf nu ook eens alles kon vastleggen wat er in ons leeft, dan zullen we dat later op het kiekje aan onze gezichten kunnen zien: de opwinding en de angst, de onzekerheid en de hoop.

Ondanks alles is Karels arm een anker tegen de duizeligheid die me bevangt bij mijn eerste wankele schreden op vaste grond, totdat Charl ineens hard vooruitrent en Karel hem achternagaat. Ik blijf alleen achter, met mijn valies aan mijn voeten.

De wind draagt de geur van vis en van specerijen aan, van vreemde bloemen en planten. Hij rukt aan mijn rok en aan mijn haren. In de verte ligt Fort Jesus, een uitkijkpost met een kanon dat getuigt van schermutselingen in een grijs verleden. Palmbomen en witte huizen met geschilderde deuren. Nog meer palmbomen.

De donkere vrouwen met hun glanzend zwarte haren in hun veelkleurige wikkelrokken en met de rode stip op hun voorhoofd lijken net vlinders. Naast hen lopen mannen in lange witte gewaden en met tulbanden op het hoofd. Er hangt een speciale geur om hen heen: ik herken de kerrie en de knoflook, maar er zit ook iets zoets bij, iets geheimzinnigs.

‘Kom nou mee,’ dringt Lenie aan. ‘Dit is niet ons soort mensen.’

Om mij heen zijn de geluiden van zeemeeuwen, scheepstoeters en onzichtbare trommels.

‘Waar blijf je toch, Francine? We moeten naar het Kilindinistation,’ roept Karel. ‘Kom nou!’

Hij blijft kortaf en zijn humeur verbetert ook niet als hij erachter komt dat we op de koude perronvloer moeten slapen, in de stank van roet en rook. Mijn eigen opwinding wordt er niet minder om, maar dit is niet het goede moment om dat met hem te delen. In het donker, met Charl stijf tussen mij en Karel in, te midden van het geritsel en gesteun van al die mensen die moeizaam een gerieflijk plekje proberen te veroveren, lig ik me af te vragen wanneer het juiste moment gekomen zal zijn om tegen Karel te zeggen dat zijn einddoel ook het mijne is – als hij dat tenminste wil aanvaarden. Ik begin me al te verzoenen met het feit dat we ons land moesten verlaten.

In het vroege ochtendlicht ziet vader Andries er moedeloos uit. Hij roept de mannen bij elkaar. ‘De autoriteiten vragen vijftig pond per persoon en dan nog tweehonderd per gezin.’

Iedereen begint tegelijk te praten. Bijna niemand beschikt over zoveel geld.

‘Ze zullen iets moeten toegeven. We zijn met te veel.’

Er zijn maar weinig mensen opgewassen tegen de wilskracht van Andries van Rensburg. De autoriteiten rekken de regels wat op. We kunnen naar Nairobi vertrekken met vijf treinen die speciaal aan ons worden toegewezen.

De losse treinwagons houden ons van elkaar gescheiden, maar zo af en toe is er een tussenstop die ons de gelegenheid biedt om over en weer een praatje te maken.

‘Hoe hebben de mensen die dit spoor hebben aangelegd in die bossen de goede koers kunnen houden?’ vraagt Lenie.

‘Dat bos was nog niet eens het enige probleem,’ zegt Jozef ernstig. ‘Ze zeggen dat de spoorwerkers bij Tsavo door mensenetende leeuwen werden aangevallen. Ze moesten jagers inhuren om de beesten af te schieten.’

Karel is nooit bij deze gesprekjes aanwezig. Pas als het tijd is om te gaan slapen komt hij naar mijn coupé.

17 augustus 1905

Alles ruikt naar mensen die het te warm hebben – zweterig en zurig. De ramen hebben afdakjes tegen de zon en schermen van ijzerdraad tegen voorbijvliegende gloeiende kooltjes. Bovendien rijdt de trein zo langzaam, dat er nauwelijks frisse lucht naar binnen komt. Het fijne, rode stof vormt een hardnekkig laagje op je lijf; je kunt niet eens langs je lippen likken. Als ik Charls gezichtje afveeg, is het washandje daarna rood.

Het lijkt hier wel een paradijs met al die kuddes van buffels en giraffen, en zelfs olifanten, die we door het treinraampje kunnen zien grazen. Ik weet niet hoe het komt, maar ik heb steeds het gevoel dat er ergens in dit paradijs een slang verscholen zit.

Wanneer de trein ergens stilstaat, gaat Karel meteen op stap, zonder te zeggen waarheen.

Als Karel zijn neus weer eens laat zien, vraag ik hem mij op de kaart aan te wijzen waar Nairobi ligt.

‘Halverwege tussen Mombasa en het Victoriameer. Er was eerst niets meer dan een winkel voor de werkers aan het spoor.’

Ondertussen moppert hij binnensmonds omdat hij het raam niet verder open kan krijgen. Voelt hij zich opgesloten in de trein en is hij daarom zo humeurig?

‘Hoe lang blijven we hier nog staan?’

‘Allemachtig, Francine, ik ben hier niet de baas! Ik weet alleen dat vader morgen met de gouverneur moet gaan praten over de precieze voorwaarden voor onze boerderijen.’ Hij stoot zijn hoofd tegen het bovenste bed. ‘Ik ga maar weer eens.’

Ik krijg de kreukels niet uit mijn rok, hoe vaak mijn handpalmen er ook overheen strijken.

Nairobi, eindelijk. Hier heeft Karel opnieuw elders van alles te doen. Daarom loop ik maar samen met Lenie door de straten, met Charls handje stevig vast, want af en toe wil hij ervandoor.

Engore Nayrobe – Plaats van het Koude Water, in de taal van de Kikoejoes – is gebouwd boven een moeras, wat te zien is aan de zwarte modder in de straten. Het stinkt hier naar de diepe, open riolen. Er zijn maar weinig huizen, een paar Indische kruideniers en duizenden muggen en steekvliegen.

We blijven hier vijf dagen. Dan gaan we weer verder, nog honderd mijl. De trein klimt langzaam maar zeker langs de hellingen van de Skeurvallei omhoog. Hoge bergen, kloven en vooral de dicht opeenstaande, hemelhoge bomen maken dat een mens nauwelijks nog blauwe lucht kan zien. Ik herken ceders en essen en geelhout, volgens Jozef allemaal groter dan in de bossen bij Knysna. Hoe krijgen we hier ooit de ossenwagens doorheen!

En dan ineens, vroeg in de morgen, rijden we een open vlakte op, en ligt daar een meer met waterlelies, rietkragen en papyrusgrassen, waartussen roze en witte en halforanje vogels op lange, dunne poten in het water staan te pikken. Ik zie Kate Morgan nog voor me, met het boek over de vogels van de wereld open op haar schoot: ‘Dit exotische schepsel wordt een flamingo genoemd.’

‘In het Engels heten die vogels flamingo’s,’ zeg ik tegen Karel.

Aan de vlugge blik die hij me toewerpt, kan ik zien dat hij vermoedt dat ik dit woord van mijn Engelsman heb geleerd. Laat hem maar denken wat hij wil; en laat hij liever naar zichzelf kijken, zo snel als hij nu de trein langs loopt!

Het Naivashameer is het mooiste van alles wat we tot nu toe hebben gezien. Het zorgt er zelfs voor dat Karels ogen die avond vriendelijker staan dan anders als hij naar me kijkt.

Bij Nakuru, niet ver van dit prachtige meer, staan de Arnoldi’s ons op te wachten. Frans Arnoldi, een groot en hartelijk man, geeft ons allemaal een hand. Zijn boerderij staat ons ter beschikking voor de tijd die we nodig hebben om de ossen, die hij al voor ons gekocht heeft van de Masai, af te richten.

Ik vind Annie Arnoldi, met haar brede jukbeenderen en vriendelijke glimlach, een mooie vrouw. Ze doet me aan mijn moeder denken, ook al is ze veel jonger. ‘Ach, m’n hartje, jullie hebben het vast niet makkelijk gehad. Ik wilde eerst ook niks weten van Frans’ Oost-Afrikaplannen. Ik zei dat ik terug zou gaan naar mijn ouderlijk huis in Hermanus en daarmee basta. Maar ja.’ Haar ogen worden zacht en ze plukt afwezig een grassprietje waarvan ze de zaden afritst. ‘Ik zou veel te erg naar mijn man verlangd hebben. In het begin was het moeilijk, maar het gaat elke dag beter, dat zul je wel zien. Ik zou nu niet eens meer zomaar naar de Kolonie terug kunnen gaan.’

Naar goed oud Voortrekkersgebruik zetten we de wagens in een kring. Is het een herhaling van de trein, alleen dan in een cirkel? Nee, toch niet. In de wagen liggen mijn eigen kleren, mijn beddengoed, mijn kist; daar is mijn hele koninkrijk. Ik kan weer ademhalen.

Terwijl de mannen op jacht gaan om huiden te bemachtigen voor het vlechten van riemen en zwepen, wassen de vrouwen de kleren en bakken brood. Sommigen van hen praten aan één stuk door, alsof het geluid van hun stemmen het verdriet in hun binnenste moet bezweren. Uit een van de vulkaankraters kringelt nog rook en stoom, als uit een pot die op overkoken staat. We proeven van het water; het smaakt naar zwavel en lest de dorst niet.

In het schetsboek van de Kakie zijn nog heel wat lege bladzijden over; ik draag het de hele dag bij me in mijn rokzak. Toch weet ik ook wel dat dit schetsboek niet eeuwig meegaat. Zodra ik weer een eigen huis heb, zal ik van houtsnippers papier maken voor mezelf en voor moeder Sophia, want straks, aan het einde van deze lange reis, zal ook zij weer tekenen.

Ik teken de andere vrouwen bij de rivier, de spelende kinderen, de bergen en de bomen. Karel wil ik liever niet tekenen. Ik heb zo mijn gedachten over zijn glanzende ogen en lange wandelingen langs de wagens – hij doet dan zo zijn best om zijn lichte mankheid te verbloemen. Wanneer hij met een antilope of een bosbok terugkomt van het veld, draagt hij de buit hoog op zijn schouders met een zelfvoldaanheid waar ik het benauwd van krijg.

Want Miemie Verster kan haar ogen niet van hem afhouden.

‘Het leven van de inboorlingen draait om hun vee en om hun voorouders.’ Annie Arnoldi schenkt thee op haar veranda. ‘Van het christelijk geloof weten ze niks. Ook niet van medicijnen of scholen. Het leven is voor hen van korte duur – alles is maar tijdelijk. Wanneer ze verder trekken, breken ze hun huizen af en laten helemaal niets achter.’

We drinken onze thee met kleine teugjes. Een paar passen van ons af staat ondoordringbaar het oerwoud, maar hier op de veranda bevinden we ons in Engeland.

‘Ik geneer me vreselijk voor hun naaktheid,’ moppert tante Helena Naudé. ‘Daar zullen we iets aan moeten doen.’ Ze vouwt haar armen over haar omvangrijke borsten en perst haar lippen opeen. ‘Dat is onze christenplicht.’

Moeder Sophia houdt haar hoofd een beetje schuin, alsof de kraag van haar jurk ongemakkelijk strak zit. ‘Adam en Eva waren in het paradijs ook naakt,’ zegt ze zacht. ‘Is het niet allereerst onze christenplicht hun van het Koninkrijk te vertellen?’

‘We zullen hun inderdaad heel wat moeten bijbrengen,’ zegt Annie in een poging om de vrede te bewaren. ‘Ze weten niets van onze gewoontes af. Ze hebben geen verstand van tafeldekken of kleren wassen, om nog maar te zwijgen van het feit dat ze bepaald niet schoon zijn op zichzelf. Maar ze doen wel erg hun best en zijn meestal vriendelijk en meegaand.’

De Kikoejoes op de boerderij van de Arnoldi’s lachen altijd en groeten steevast met een vrolijk: ‘Jambo!’ Is het echt onze plicht hen te veranderen?

De avond voor we het binnenland in zullen trekken naar de hoogvlakten van Uasin Gishoe gaat vader Andries ons allen voor in gebed, net als Mozes vroeger. Zijn ogen gloeien in het licht van het kampvuur en als een bries zijn witte baard laat wapperen, doet hij me aan een fakkel denken.

‘Moge het land dat wij binnengaan geen woestijn blijken, maar een land van melk en honing. De heere is mijn Herder, mij zal niets ontbreken. Hij doet mij nederliggen in grazige weiden, Hij voert mij zachtjes aan zeer stille wateren… Ik zou geen kwaad vreezen, want Gij zijt met mij.’

Zes

‘Allemachtig, hou tegen, Francine!’

Ik neem aan dat hij de rammelende bestekbak bedoelt, die is losgeraakt toen de bagagewagen steil omhoog langs de helling ging en die nu dreigt om te vallen; dezelfde bak die Karel vanmorgen voor ons vertrek niet behoorlijk vastgezet heeft.

Net op tijd vang ik de bak op en duw hem stevig tussen de andere kisten in voor ik op een holletje terugga naar de wagen waar ik Charl alleen achter moest laten.

Moeder Sophia maant me met haar ogen tot kalmte. Ze knikt me even toe voor ze de wagens verder langsloopt. Bij elke wagen blijft ze even staan om de inzittenden bemoedigend toe te spreken. Algauw verlies ik haar uit het oog. Er staan hier immers zestig wagens, twee aan twee naast elkaar.

De ossen trekken uit alle macht en de wagens volgen kreunend en schommelend. Zo banen we ons een weg, een spoor dat het veld openbreekt. Ik nies aan één stuk door van het stof en het gras. Het wiegen van de wagen, net de trage gang van een dikke vrouw, zou een mens in slaap kunnen sussen, maar de zware plof van de ossenpoten, het klappen van de zwepen en het geschreeuw maken slapen onmogelijk.

Mijn grootouders waren Voortrekkers; zij maakten deel uit van de groep van Gerrit Maritz. Mijn oma moet ook zo hoog op de wagen hebben gezeten, biddend om een voorspoedige reis. Zat zij ook terug te denken aan de plaats waar ze vandaan kwam, verlangde ze terug naar het klimaat van de Kolonie, zag ze voor haar geestesoog de bekende bergen en bomen van haar jeugd, rook ze in haar verbeelding de zeewind nog? Drie van haar kinderen kwamen om het leven bij de slachting van Bloukrans. Net als ik heeft ze zich vast ook afgevraagd of er na de trek ooit nog iemand zich haar bestaan zou herinneren.

‘Uitspannen!’ klinkt het aan het eind van elke dag, wanneer de schaduwen beginnen te lengen. De doorntakken waarmee de mannen tegen de schemering een kraal voor de ossen maken, bieden nauwelijks geruststelling. Elke nacht klinkt het gebrul van de leeuwen dichterbij.

We trekken twee rivieren door. Stukje voor stukje wordt er met behulp van grote stenen een karrenspoor door het water aangelegd, waar de wagenwielen overheen kunnen. De derde rivier is zo diep dat we de ossen bij de koppen moeten vasthouden om de wagens erdoor te krijgen. Ik laat geen oog van Karel af, terwijl hij zich vasthoudt aan het juk van de voorste ossen, en bid met open ogen dat we hier ongedeerd doorheen komen.

En dan leunt Charl te ver over de wagenkist en valt in het water.

Zonder erbij na te denken spring ik hem achterna.

Karel schreeuwt alleen maar, voor het water ook mij omsluit. Hoe kan het ook anders, hij heeft nooit zwemmen geleerd. Maar ik heb Charls hemdje al te pakken en ruk zijn hoofdje boven water.

Hij lacht! Hij zwaait met zijn armen en spartelt met zijn benen!

Ik ben dol op water. Ik heb leren zwemmen toen ik als klein kind eens in de rivier viel. De Tremaynes zijn geboren zwemmers.

De regen hangt om ons heen als een gordijn dat ons van de rest van de wereld afsluit, en dat al dagenlang. Met het stof spoelt ook Karels bravoure weg. De laatste verf slijt van de spaken en het brede spoor dat ons konvooi door het land maakt, verandert achter ons in een modderbrij.

‘Op de plaats vanwaar we vertrokken zijn, begint het gras vast alweer te groeien, moeder. Voor God lijken we vast net een worm die over de aarde sukkelt. Denkt moeder ook niet dat Hem soms de lust bekruipt om ons met zijn vinger plat te drukken?’

‘Schaam je, Francine,’ vermaant ze mij scherp. ‘Ons vertrouwen is op Hem. In zijn ogen zijn wij geen wormen, maar zijn kinderen. Wormen…’ mompelt ze nog als ze wegloopt. ‘Wormen nog wel…’

Voetje voor voetje komen we vooruit; we vreten het groen weg en vernielen alles wat ons in de weg staat. Op sommige plaatsen is het bos zo ruig dat er een bladerdak boven de wagens hangt. De geur van rotte bladeren en vochtige varens hangt om ons heen, we schuren langs de ruwe stammen van de bosreuzen. Zou God ons hier wel kunnen vinden?

Onverwachts stuiten we op een open plek in het bos, net groot genoeg om uit te spannen tussen de met mos begroeide bomen, waarin groene papegaaien wonen en orchideeën zich om de takken slingeren.

Hand in hand met het dochtertje van Kleintjie Groenewald loopt Charl zich aan het bos te vergapen. En als ik weer opkijk, is het tweetal weg.

Waar moet ik beginnen met zoeken? In het bos, waarin ook Hans en Grietje zijn verdwenen, of ergens tussen de wagens?

Het lijken wel uren, nee, jaren, voordat moeder Sophia hen bij Susara aantreft. Beide kleintjes zijn wasbleek en er is geen woord uit hen te krijgen.

‘Ik heb alleen maar wat verhaaltjes verteld,’ zegt Susara. ‘En ze hebben zuurtjes van me gekregen.’ Maar ze heeft een vreemde blik in haar ogen en kijkt me niet aan. De heks! Als moeder Sophia me niet in bedwang had gehouden, was ik haar te lijf gegaan.

’s Nachts ligt Charl te schreeuwen over leeuwen die hem op willen vreten, mensen die hem open willen snijden, bavianen die hem komen halen. Ik ben met mijn angstig kind helemaal alleen; Karel is al dagen met zijn broers op jacht.

‘Wat nu, moeder Sophia?’

Moeder Sophia steekt haar handen naar me uit. ‘Ik begrijp heel goed dat je kwaad bent. Maar Susara is…’ – ze kijkt langs me heen in de verte – ‘… anders. Ze is met de helm geboren. Dat zit in de familie. Maar Susara is door de dingen die ze ziet haar gezonde verstand kwijtgeraakt. Alsjeblieft, Francine, probeer het te begrijpen.’

‘Maar moeder, waarom doet ze zo gemeen tegen mij?’

‘Ze is jaloers op je, kind. Karel was de enige van haar broers die ooit aandacht aan haar besteed heeft.’

En aan wie, zo gaat het even door me heen, besteedt hij tegenwoordig aandacht?

Op hun gemak trekken de ossen door het Eldamaravijn waar de zweepslagen tegen de hellingen weergalmen. Charl huilt, omdat ik hem geen moment uit het oog wil verliezen.

Als we eindelijk de kloof door zijn, stuiten we op een bos van bamboebomen met stammen zo dik als het bovenbeen van een man. We moeten het bos openkappen om een pad te creëren. De hele dag klinken de bijlslagen, totdat zelfs de geduldige Lenie het niet langer uithoudt en een bijl grijpt om de zaak wat te versnellen. Als ik kon, zou ik ook zeker… maar Charl dan?

In het gras leggen we samen witte klokjes, piepkleine leeuwenbekjes, platte gele madeliefjes en rode kelkjes op een rijtje. Eerst maak ik er een tekening van, daarna schik ik ze in een jampot tot een boeket.

‘Mooi, mama.’

‘Dat spul gaat alleen maar verwelken, vrouw.’

Hoe dichter we bij de evenaar komen, hoe kouder het wordt. Een tegenstrijdigheid? Jozef zegt van niet; de kou is het gevolg van de hoogte – volgens de autoriteiten moeten we naar een hoogte van bijna drieduizend meter. Als we ’s avonds om het reusachtige vuur zitten, kijk ik omhoog naar de sterren. Heer, zie ons toch zitten hier, midden in de wildernis, omringd door wilde dieren. En andere gevaren.

Het blijft maar regenen. Alles is klam en koud. Kleren, dekens en bedden. Nergens is beschutting. De ossen zakken tot aan hun buik in de modder weg, de wagenbodems zijn rood besmeurd.

Langzamerhand bereiken we weer het halfopen veld, waar we wat op adem komen. Bij Timboroa kunnen we aan de overkant van de vallei voor het eerst de plek zien liggen waarheen we op weg zijn: de hoogvlakten van Uasin Gishoe, uitnodigend als de Hof van Eden, maar nog steeds heel ver weg. Vader Andries bidt die avond lang en dankt de Heer dat we allemaal gespaard zijn gebleven.

Desondanks sterft kort daarna het dochtertje van Kleintjie Groenewald, nadat ze een week lang tegen de longontsteking heeft gevochten. In een haastig met de hand gemaakt kistje wordt ze onder een grote acacia begraven. Achter mijn kap verberg ik mijn dankbaarheid dat deze beker aan mij voorbijgegaan is.

Susara staat met vroom gevouwen handen bij het grafje.

Zwaar drukt de angst op mij wanneer we daarna de Vallei van de Dood doortrekken: zwartgeblakerde boomstammen en grillige stronken zo ver het oog reikt. En stil dat het er is. Geen vogels, geen dieren. Van God verlaten, zo voelt het.

Ongemerkt breekt het nieuwe jaar aan. 1906. Nog steeds kronkelen de wagens omhoog, in de richting van de hoogvlakten. Op de laatste dag van januari zien de verkenners een rookpluimpje: de boerderij van John de Waal, bij Segoit aan de overkant van de Sosianirivier.

We worden onthaald met benzineblikken warm water en vlees dat al draait aan het spit. Johns witgekalkte huisje met het rieten dak ruikt naar cederhout. Er staan boeken en over de tafel ligt een geweven kleed. Een echt huis. Het is dus mogelijk.

‘Ik zal u verhogen, Heere! Want Gij hebt mij opgetrokken, en mijn vijanden over mij niet verblijd. Gij hebt mij met blijdschap omgord…’

De Engelse ambtenaar die ons bij John de Waal heeft zitten opwachten, klimt vol van zijn eigen gewichtigheid boven op een tafel. In zijn ene hand heeft hij de lijst met kavels, in de andere een witte zakdoek waarmee hij regelmatig het zweet van zijn rode gezicht veegt. Op een tafel in de hoek is een grote landkaart gelegd, met op de vier hoeken twee jachtmessen, een bijl en een hamer om hem plat te houden. Ik hoop niet dat dit symbolisch is voor wat we met dit land gaan doen…

‘De heer Karel van Rensburg: kavel nummer 55.’

Dat klinkt al heel anders dan ‘rij 44, tent 716’!

Onze bestemming is een stukje ongerepte aarde waarvoor Karel onderweg al een naam bedacht heeft: Vergenoeg. Hopelijk komen Karel en ik weer nader tot elkaar als het verleden maar eenmaal ver genoeg achter ons ligt.

Zeven

‘Doe-doe-doe,’ zingt de regenvogel; een mistroostig en eenzaam liedje.

Karel en Charl zijn Vergenoeg aan het verkennen, samen met de Kikoejoes die we bij John de Waal in dienst hebben genomen. Ondertussen wacht ik bij de wagen.

In de verte antwoordt het maatje van de regenvogel. Hij wel. Lang daarna komt Karel van tussen de bomen weer aangelopen, met Charl op zijn schouders. ‘Kom eens mee, ik heb precies de goede plek voor het woonhuis gevonden. Je kijkt daar over de rivier en ver over het land. Kom, dan brengen we de wagen daarheen!’

Binnen een uur of wat heeft hij de omtrekken van het huis afgetekend, de spaden uit de wagen gehaald en de Kikoejoes gewezen waar ze met het fundament moeten beginnen. Onder het spitten kletsen ze druk met elkaar. Wanneer de schemering valt, draaien ze zich met een ‘Kwaheri!’ en een brede glimlach om en gaan op weg naar hun slaapplaatsen, elk met een schop op de schouder.

‘Ho, daar! Hapana!’ Dit is tot nu toe het enige woord uit hun taal waarover Karel beschikt. ‘Die spaden zijn bedoeld voor het werk! Geef terug!’

Laat op de avond, alleen met de sterren die als stofdeeltjes over de nachtelijke hemel zijn uitgestrooid, zit ik te mijmeren over de onbegrijpelijke patronen van een leven dat mij op deze plaats heeft gebracht. In de schaduwen ritselen mijn geheimen. En ik vraag me af wat voor toekomst we tegemoet gaan in dit land waar het gras alles overwoekert en de gebruiken van de mensen die hier altijd hebben gewoond voor ons een gesloten boek zijn. En toch, ook dit is Afrika.

‘Kom nou naar bed, vrouw.’

De Kikoejoe die ik kies als kok en hulp in de huishouding is Juma met de nobele gelaatstrekken. Charl wil per se zelf zijn oppas kiezen: het wordt Zandile, met zijn zachte glimlach. Nu moeten we hun taal nog machtig zien te worden, want al kennen we inmiddels een mondjevol Swahili, het gebrek aan echte communicatie blijft ergerlijk. De scheve muren van het huis willen ook maar niet recht worden.

‘Maar, Karel, hun cultuur kent alleen ronde hutten. We moeten geduld hebben, je kunt eeuwenoude gewoonten toch niet in een week veranderen?’

Hij loopt mokkend weg en schopt tegen een spade.

Ja, ik moet ook uitkijken dat ik me niet al te geleerd voordoe.

Ons huis krijgt vier kamers en een haard. In die haard leg ik ’s avonds een vuur aan, maar toch trekt de kou in mijn botten. En al mijn spieren doen pijn van de lange, liefdeloze nachten. Karels lichaam is hier wel, maar zelf is hij afwezig. Ik verlang hevig naar de warmte van menselijke nabijheid, van wie dan ook. Gelukkig is er elke vrijdag een kleine markt in het dorp, waar de boeren hun groente verkopen. Ik heb zout en suiker en kleren nodig. Moeder Sophia en Lenie willen ook altijd graag het dorp in.

‘Noemen ze dit gehucht een dorp? Geen wonder dat het nog geen naam heeft, maar alleen een nummer,’ zegt Lenie.

‘Ik heb gehoord dat het Vierenzestig heet omdat het dichtstbijzijnde dorp vierenzestig mijl hiervandaan ligt,’ zegt moeder Sophia, als we voor de rij zinkplaten stalletjes staan. ‘Hoe zeiden ze ook weer dat de Kikoejoes deze winkeltjes noemen?’

‘Dukas, volgens mij.’

Lenie vraagt honderduit over Vergenoeg. De moestuin? Hoeveel van de kuikens die zij gestuurd heeft, hebben het overleefd? Of ik tijd heb om te schilderen en of ik het ook zo’n getob vind om zeep van zebravet te moeten koken?

‘Ik wóón nog niet op Vergenoeg, Lenie. Maar zo ver komt het zeker.’

‘Ja,’ knikt ze nadenkend, maar haar ogen rusten op moeder Sophia die met Charl aan de hand naar een ander kraampje loopt. ‘Moet je zien hoe mager moeder is, Francine. Susara wordt nog eens haar dood, en die van vader ook. Ze dwaalt moederziel alleen door het land en vergeet te eten of zich te wassen. Ze zoekt het conflict met de Nandistam, die de kolonisten toch al zo vijandig gezind is… O, daar heb je haar net.’

Verwaarloosd, haar grijze haren warrig om haar hoofd, een grauwe meelzak in de handen, schuifelend en prevelend. Bij Charl gekomen bukt ze zich. Ik vlieg erheen, en tegelijk vliegt hij naar mij. Hij heeft tenminste geleerd om bij haar uit de buurt te blijven, dat scheelt.

‘Wij gaan Karel zoeken,’ zeg ik haastig over mijn schouder.

‘Wacht even op mij,’ zegt Lenie. ‘Ik moet een paar brieven posten bij oom Willie van Aardt. Het is toch zo prettig dat we nu een postkantoor hebben.’

Mijn eenzaamheid wordt er alleen maar groter door. Hanna heeft mijn brieven niet eens beantwoord en ik weet niet waarom. En verder is er nog maar één ander mens… en hem mag ik niet schrijven.

Toch schrijf ik bijna dagelijks in mijn dagboek.

Oost-Afrika is prachtig, dat maakt heel veel gemis goed. Het heimwee, naar mijn ouderlijk huis op Lydenburg, naar het uitzicht uit het woonhuis van Goedgevonden, zelfs naar het eucalyptusbos van Middelburg, wordt al minder. De stemmen van moeder Maria, van Adriaan en van Hanna hoor ik nog; zij praten met mij en ik met hen. Nog een andere stem hoor ik: Afrika heeft geen horizon – je kunt hier tot ver in de toekomst kijken, Francine. Dan knijpt de herinnering mijn keel dicht en groeit de kloof tussen Karel en mij.

Samen met Juma’s zoon Katima leid ik het water uit de rivierbedding om. Eerst is dit alleen bestemd voor een moestuin, later ook voor een siertuin. De magnetische kracht van de aarde trekt mij steeds sterker aan en verankert me in de grond. Zó, op mijn knieën, met mijn handen in de zwarte, klamme klei, eigen ik mij het land dagelijks meer toe. Wordt het Vergenoeg.

In mijn herinneringstuin plant ik twee sasumuabomen met gele bloemen voor mijn beide ouders, een dombeyastruik voor Adriaan en voor alle anderen een heg van natalpruimen die net zo geurt als de Transvaalse jasmijn. En een bruidsbos.

‘Wat heb je een prachtige tuin aangelegd, vrouw!’

Dus Karel merkt toch wel op wat ik doe! We zitten samen op het stenen bankje onder de acacia. Ik vlecht mijn vingers door de zijne en voel het ruwe eelt van zijn harde handpalmen.

‘Ben je gelukkig, Francine?’ vraagt hij onverwacht. ‘Ik geniet van mijn tuin,’ zeg ik ontwijkend. ‘Wat zal je pas echt gelukkig maken?’ Daar hoef ik niet lang over na te denken. ‘Een piano.’ Langzaam maakt hij zijn hand uit de mijne los. ‘We zitten

krap, we hebben voor de boerderij nog zoveel spullen nodig.’ Niettemin is de eerste maïsoogst van Vergenoeg beter dan Karel verwachtte. De paar jonge boeren die de maïs van ons allemaal met karrenvrachten vol naar Mombasa brengen om hem daar van de hand te doen, zijn pas na twee maanden terug in Vierenzestig, waar de boeren hen staan op te wachten.

Als Karel uit Vierenzestig thuiskomt, is hij in een verschrikkelijk humeur. ‘Voor niks! Alles voor niks!’ Hij schopt de melkemmer waarover hij struikelt opzij. ‘Toen ze in Mombasa aankwamen, zagen ze dat de mijt in de maïs was gekropen. Dat kwam door de hitte. Ze hebben het spul in zee moeten smijten.’

‘Stil maar, Karel, de volgende keer…’

Met een klap gooit hij de keukendeur achter zich dicht.

Onze zeboekoeien, lelijke beesten met een kromme rug, die we voor veel geld van de Masai hebben gekocht, krijgen de oostkustziekte en moeten afgemaakt worden. Sprinkhanen vreten de graanakker kaal. Een storm blaast de kostbare bosgrond weg. Mwandigo, de voorman, breekt zijn beste jembe en heeft dan nog maar één ploeg over; en woede in overvloed.

‘Jij hebt het maar druk met dat eeuwige geschrijf in je dagboek en je tekenarij.’ Karel wijst naar buiten. ‘Het lijkt wel alsof die tuin van jou alle vruchtbaarheid opslokt. Moet Charl dan maar enig kind blijven?’ Hij is kwaad en niet alleen op mij.

Een baby? Daar is toch meer voor nodig dan die enkele ochtend. En ik raak de gedachte maar niet kwijt dat zulke ochtenden alleen het gevolg zijn van een droom over de volle borsten en het slanke middeltje van Miemie Verster.

Voor geloftedag verzamelen we ons op de boerderij van vader Andries. De zoete geur van het cederhout wordt overvleugeld door de mestlucht uit de ossenkraal. Hoog in de blauwe lucht draaien de aasvogels lui hun rondjes.

Dominee Loubser leidt de dienst. ‘Dat we maar nooit mogen vergeten hoe de Heer ons gered heeft uit de hand van onze vijanden.’

Wat klinkt dat dit jaar vreemd. Niemand zegt het, maar we weten allemaal dat er heel wat mensen hierheen getrokken zijn uit angst dat de kerk hen onder de tucht zou stellen omdat ze joiners waren. Het valt niet mee om te bedenken van welke vijand een verrader gered moet worden.

Verraad is ook alles waaraan ik deze ochtend kan denken. Karel vergist zich als hij meent dat ik even dom ben als Miemie Verster.

17 januari 1909

Charl is vanmorgen vroeg samen met Zandile op de ezels vertrokken. Vanaf nu gaat hij naar school, op de boerderij van de familie Von Maltitz. Mijn kind met zijn zongebleekte haren en zijn o, zo blauwe ogen. Hij loopt net zoals Karel en praat ook net als hij. Een echte Van Rensburg, zegt moeder Sophia. Een bruingebrand Boerenjoch. Wanneer hij en Kamago stroomafwaarts drijven op het vlot dat ze samen gebouwd hebben, is Kamago bang en Charl door het dolle heen van plezier. ‘Ik hou van water, vader!’

Niet alleen Charl groeit. Vierenzestig heet nu Eldoret, naar de rivier die door het dorp stroomt. Een kerk krijgen we binnenkort ook. Ik heb gehoord dat er brieven uit Zuid-Afrika zijn gekomen waarin ons geld beloofd werd voor de bouw. De rondgang die oom Von Maltitz onder de boeren hier heeft gehouden was ook niet tevergeefs. De een beloofde timmerhout, de ander vlas en riet, een derde spijkers. De meeste mensen hebben gezegd dat ze bij het werk zullen helpen. Iedereen helpt elkaar en iedereen weet ook alles van elkaar.

Als ik het maar zeker wist, als ik ook maar één bewijsje had, dan zou ik Karels eigen verwijt van vlak na de oorlog tegen hem kunnen herhalen: was je me dan al zo gauw vergeten, Karel? En jij kunt niet denken dat ik dood ben – al lijkt het er soms misschien wel op.

Acht

Op de veranda van Hotel Ortlebb kijkt Lenie verbaasd op. ‘Nee maar, hoe kom jij al zo snel terug van de bank? Stond je soms voor een dichte deur?’

‘Juist niet.’ Waar ik die zorgeloze glimlach vandaan haal, is me een raadsel. ‘Ik vertel het je zo. Als jij nu alvast thee bestelt, dan ga ik me nog even opfrissen.’

Eenmaal buiten haar blikveld knijp ik mezelf voor de ovalen spiegel eens flink in de wangen om de bleekheid te verdrijven. Als ik het haar vertel, dat van Karel en Miemie, zal ze dan zeggen dat ze zoiets ook al vermoedde? Nee, ze zal denken dat ik het me verbeeld heb. Maar waarom zou Karel me anders in mijn eentje naar de bank sturen en zelf eerst nog langs de veekraal willen lopen? En toen ik eerder dan verwacht weer uit de bank naar buiten kwam, zag ik Miemie ook in de richting van de veekraal verdwijnen, heupwiegend, haar kap in de hand en haar golvende zwarte haar los over de schouders.

De thee is al half afgekoeld als ik eindelijk terugkom op de veranda, maar toch brandt het vocht in mijn keel. ‘Je gelooft nooit wat ik net gezien heb, Lenie.’

‘Ik ben nog nooit in de bank geweest.’ Ze neemt een slokje thee. ‘Van buiten vind ik het anders een lelijk gebouw. Volgens mij is het heel snel uit de grond gestampt, gewoon op de plaats waar de zware kluis van de wagen was gevallen, met een kamer voor de bankdirecteur eraan vastgeplakt.’

‘Nou, dat moet dan wel een piepklein kamertje zijn, want hij gaat in de bank in bad! Ik liep gewoon naar binnen, want de deur was niet op slot, en toen zat hij daar met ontbloot bovenlijf in een teil, schuin achter de toonbank. Zie je het voor je?’

Lenie zet grote ogen op en slaat de handen voor de mond. Samen schateren we het uit. Een giller is het, wat ik in de bank heb gezien, nou! Ik hoop alleen dat de hysterische ondertoon in mijn stem haar ontgaat.

De onrust blijft knagen. Ik begin allerlei voortekenen te zien. ’s Nachts zit er een uil op het dak, de maan rijst rood boven de horizon. Zodra ik dan ook mijn zwager Stephanus op een bezweet paard bij de achterveranda zie staan, weet ik dat er moeilijkheden zijn. Hij doet het woord vanaf de rug van zijn paard. Ik ben nog niet in de keuken of hij is alweer weg. ‘Een van de vrouwen van de shamba heeft Susara in het veld aangevallen,’ roept Karel, die al op weg is naar de stal. ‘Ze is behoorlijk toegetakeld. Je moet mee, Francine. Moeder en de anderen zijn nog in Eldoret op de markt.’

Susara. De rok aan flarden, verwarde haren en verwilderde ogen, het gezicht vol krabben en bloedige striemen. Ze kwijlt. Met handen als klauwen rukt ze mijn handen weg die ik voor mijn gezicht heb geslagen.

‘Kijk maar eens goed naar me, Francine…’ Ze spuwt de woorden uit. ‘Zo ziet een onschuldige eruit. Ze hadden jou zo te grazen moeten nemen. Hoer! Denkt dat ze de Van Rensburgs wel met het kind van die Engelsman kan opzadelen!’ Ze brengt haar gezicht vlak voor het mijne. Haar adem is zuur en haar tanden zitten vol bruine plak. ‘Gelukkig ben ik slimmer dan jij!’ sist ze triomfantelijk. ‘Jij bent vervloekt. Je zult verliezen wat je het liefste is.’

Ze verwart me zeker met de vrouw die haar in het veld heeft aangevallen. Of ze denkt dat die door mij gestuurd was om haar dit aan te doen!

Karel trekt haar bij haar schouders weg. Haar ogen draaien weg en ze zakt in elkaar, maar haar handen graaien nog naar mijn lichaam en mijn benen, naar de zoom van mijn rok.

Pas dan horen we de haastige voetstappen van moeder Sophia op de gang. ‘Haal eens een natte handdoek, Francine,’ zegt ze tegen mij.

Laat iemand anders dat maar doen, moeder. De schrik zit hoog in mijn keel, ik kan geen woord meer uitbrengen.

Karel veegt het speeksel van mijn wangen, met onverwacht tedere handen. ‘Susara is gek, Francine. Vergeet alles wat ze gezegd heeft. Kom, we gaan naar huis. Ik blijf hier geen minuut langer.’

Niet lang daarna koopt Karel de piano voor mij. Of dat uit medelijden was om de woorden van Susara, of dat dit werkelijk het einde van Miemie Verster betekende, was eigenlijk niet van belang. De kloof was weer overbrugd.

En zo zit er naast mij op het pianobankje opnieuw een jongetje dat ik kan leren spelen. Zijn belangstelling is echter van korte duur.

Een mens kan dat wat hem het liefste is op verschillende manieren verliezen. Dat pianospelen is er maar een aspect van. Het kost even tijd, maar uiteindelijk moet ik het onder ogen zien: Charl heeft mij aan de kant geschoven. Hij en Karel zijn onafscheidelijk.

‘Mag ik het ook weten?’ vraag ik ’s avonds aan tafel.

En dan draaien ze hun gezichten met de identieke blonde wenkbrauwen naar me toe en maken me met afwijzende handgebaren duidelijk dat ik toch niks zal begrijpen van die nieuwe dam of van de schapenziekte. Wanneer ze opstaan van tafel, kijk ik hen na: dezelfde houding, dezelfde lange passen.

‘Charl is slim,’ zeg ik op een avond, terwijl Karel de lamp uitblaast, ‘maar hij verliest te veel schooltijd door al die jachtexpedities van jullie.’

‘Boekenwijsheid is heus niet alles.’

‘Voor jou misschien niet, Karel, maar de tijden veranderen. Hij moet een diploma halen. Hij moet iemand worden.’

In het donker duurt de stilte voort.

‘Dus ik ben niemand?’

En daar blijft het bij, totdat op een dag de paardenkar van het schoolhoofd het erf van Vergenoeg op rijdt. Iedereen die hem kent, hecht grote waarde aan de mening van Danie Roux, maar of Karel onder die iedereen gerekend kan worden, valt nog te bezien, denk ik terwijl ik naar de voordeur loop.

Maar Danie is niet voor niets een alom gerespecteerd man. Met zijn oprechtheid en kalme uitleg vindt hij zelfs bij Karel een aandachtig gehoor.

‘De Zuid-Afrikaanse regering heeft een studiebeurs beschikbaar gesteld om een leerling van de Broederstroomschool in Pretoria verder te laten leren aan de Afrikaanse Hogere Jongensschool. Nu heeft het schoolbestuur besloten die beurs aan Charl toe te kennen. We hebben schrandere jongens zoals hij hard nodig in dit land. Hij kan de politiek in, hij kan ingenieur worden of advocaat. Hij kan alles worden wat hij maar wil, als hij maar doorzet.’

Lang nadat Danies paardenkar door het hek is verdwenen, staat Karel hem nog na te kijken. Dan draait hij zich met hangende schouders om. Ik weet wat hij denkt. Ik wil net zo min als hij ons kind zo ver weg laten gaan, maar wat een kans! Een goede gelegenheid om hem meer van de wereld te laten zien.

‘We mogen hem niet tegenhouden, Karel.’

Zonder antwoord te geven gaat hij naar binnen. Laat in de middag zie ik hem staan bij de wilde vijgenboom, met zijn rug tegen de stam en zijn ogen gericht op de verre horizon. Ik loop naar hem toe, pak zijn hand en ga dicht naast hem staan. De wind huilt in de rietkraag langs de rivier en de muffe geur van waterplanten hangt om ons heen. In de mimosa vlakbij kwettert een lori. En even geloof ik dat we samen de eenzaamheid wel de baas zullen kunnen.

9 januari 1916

Na Nairobi gaan de wegen van ons en ons kind uiteen. Overmorgen neemt hij samen met Danie de trein naar de Unie. Danie zal voor ons kind schoolkleren kopen, zijn kamer bekijken en hem op zijn eerste schooldag vergezellen.

‘Ik wilde toch al eens bij mijn ouders in de Unie langs, Karel, en waarom zouden we allemaal gaan?’ Op fijngevoelige wijze bespaarde Danie Karel de schaamte over het feit dat wij beiden de reis niet zouden kunnen maken, simpelweg omdat we het geld er niet voor hebben.

Maar ik ben ziek van afgunst. Hoe zal ik het ooit kunnen opbrengen om afscheid te nemen van mijn knappe, tengere jongen?

‘Als ik jullie weer zie, ben ik al veertien,’ zegt hij in de eetzaal van het Stanleyhotel.

En ik bijna veertig.

Aan de tafel naast de onze zitten een man en een vrouw met glazen champagne in de hand. De vrouw ruikt naar gardenia’s. Hij luistert aandachtig naar haar, het hoofd schuin. Wanneer hij lacht, roept dit bij mij herinneringen op aan heel, heel vroeger – zeker omdat hij een Engelsman is.

‘Waar zit Ma toch zo naar te kijken?’

Naar iets wat geweest had kunnen zijn, mijn kind. Zodra jij weg bent, hebben je pa en ik alleen elkaar nog.

Al in de eerste week verwaaien onze woorden in de oostenwind. Daarna is de weinige gespreksstof over de boerderij al hoog en breed uitgeput, lang voordat de maaltijd afgelopen is. We kijken elkaar niet aan. Geen van beiden kan de verlatenheid van de ander aanzien.

Ik vind tenminste nog troost in de brieven die ik Charl schrijf. Karel zoekt die troost in een fles whisky. ’s Avonds schenkt hij zijn glas bij met melancholieke regelmaat, tot de fles leeg is. Dan loopt hij behoedzaam de gang door naar de logeerkamer en trekt daar de deur achter zich dicht. Zo leven we samen, omringd door schaduwen, elk afzonderlijk opgesloten in onze eigen machteloosheid.

Negen

‘Ik ga op jacht, Francine. In het noorden, bij Turkana, bij het Rudolphmeer. Ik blijf zeker een paar maanden weg.’

Zomaar tussen neus en lippen door, alsof hij het heeft over de vraag welke plantjes ik waar in de tuin moet zetten. Daarom houd ik mijn ogen ook maar strak op die plantjes gericht. Ze moeten er voor de regentijd allemaal in.

‘Wie zorgt er dan voor Vergenoeg, Karel?’

‘Mwandigo weet precies wat hij doet.’

‘En als hij nou weer ziek wordt, zoals laatst?’

‘Dan moet jij maar toezicht houden.’

‘Ik moet helemaal niks, Karel.’ Ik hoef niet op te kijken om te weten dat zijn ogen bloeddoorlopen zijn, maar ik doe het toch. ‘Zou je het mij niet eerst eens vragen, gewoon als een fatsoenlijk mens?’

Er trekt een spiertje in zijn mondhoek. ‘Sinds wanneer gaat het er tussen ons nog fatsoenlijk aan toe, Francine?’

16 augustus 1916

Het huis is in regen gehuld. Als tranen loopt het water langs de ramen. Mijn man is weg. Mijn kind is weg. Ik ga op zoek naar het oude valies waarin ik al die jaren mijn kampdagboek heb bewaard. Zo krijg ik eindelijk ook Jonathans brief weer onder ogen, en ik lees die telkens en telkens weer. Ook al is het dertien jaar te laat, ik wil hem nu beantwoorden.

Gewoon maar een kort briefje. Hij moet toch weten dat ik nu in Oost-Afrika woon, al schrijf ik er niet bij dat ik in de buurt van Eldoret zit. Morgen zal ik de brief aan Jakobus Malan meegeven, dan kan die hem in Nairobi op de bus doen. Bovendien is Jonathan vast en zeker al jaren getrouwd en woont hij allang niet meer in Cornwall.

Zo doe ik mijn moment van ontrouw af als iets onbeduidends.

Na bijna twee maanden komt Karel terug met een stel olifantenslagtanden die langer zijn dan hijzelf en koedoehorens met vier draaiingen erin.

‘Wat hebben we eigenlijk nog te verwachten, Francine?’ raspt zijn stem een paar avonden later ineens; de fles is bijna leeg.

Diep in mijn hart wacht ik op iets waarvan ik zelf niet weet wat het is. Mijn planten gaan dood. Mijn spiegel valt in duizend scherven. Nu hoef ik mijn ingevallen wangen en de donkere kringen onder mijn ogen tenminste niet meer te zien. Ik raak in een soort verval dat zelfs Susara niet had kunnen voorspellen; een duister vermoeden dat ik gedoemd ben om alles te verliezen, niet eens alleen dat wat mij het liefste is. In de lange nachten waarin ik de slaap niet kan vatten, som ik mijn verliezen een voor een op: vader Charl, moeder Maria, Adriaan, Jonathan, Charl en Karel. En Francine, vooral Francine.

Zelfs Karels piano is niet bij machte Susara’s vervloeking onschadelijk te maken. Mijn vingers weten niet meer wat ze doen en brengen alleen maar wanklanken voort.

Toch stijgt uit al die ellende nog een zuivere toon op. In het huis van vader Andries en moeder Sophia is, op de dag dat Susara werd aangerand, Juliana uit haar levenloosheid ontwaakt. Het is net alsof het gebeuren met Susara haar wakker geschud heeft en of daardoor tot haar doorgedrongen is wat er kan gebeuren als een vrouw zich onttrekt aan de realiteit. In het begin was de verandering zo klein dat niemand het merkte of kon geloven. Maar door de weken en de maanden heen heeft het toch doorgezet. Langzamerhand heeft ze de complete verzorging van Susara op zich genomen. En toen ze op een dag zachtjes voor haar begon te zingen, heeft moeder Sophia voor het eerst weer gehuild.

‘De Heer neemt, maar de Heer geeft ook weer terug,’ zegt moeder Sophia op een dag, als we elkaar in Eldoret tegenkomen. ‘Ze is weer de oude Juliana. Het is alsof ze nooit… weg geweest is. En je gelooft het niet, maar Frans de Waal loopt om haar. Hij is weg van Juliana.’

‘Moeder moet maar tegen haar zeggen dat ze eens bij me langs moet komen.’ Ik wil met eigen ogen zien of het inderdaad mogelijk is weer de oude te worden.

En dat is het inderdaad. Ik zie het onmiddellijk als ik vroeg in de middag de voordeur van Vergenoeg opentrek en Juliana zie staan.

‘Ik ga trouwen, Francine,’ zegt ze met een glimlach, als we even later met een kopje thee op de veranda zitten. ‘Frans de Waal houdt vol dat ik de vrouw van zijn leven ben. Kun je het je voorstellen?’

Ja. Ze is mooier dan ooit, als een vlinder die uit zijn cocon is gekropen. Haar wangen zijn zacht en glad, alsof de veroudering haar voorbijgegaan is in al die jaren waarin zij buiten het leven stond.

‘Ik gun je het geluk van harte, Juliana.’

‘Heb je geen zin om mee te gaan naar Nairobi, als ik mijn trouwjurk ga laten maken? Toe, ga mee. Het nichtje van Frans is over uit de Unie en zij gaat ook mee, maar zij is in de Unie op een Engelse school geweest en spreekt de Boerentaal nauwelijks meer. Zal Karel het goedvinden, denk je?’

Karel? Ik hoef het hem niet eens te vragen. Het probleem ben ik zelf. Ik kan niet mee. ‘Moet je zien hoe ik eruitzie! Nee.’

‘Francine.’ Ze brengt mijn handen in mijn schoot tot rust, zoals ik dat jaren geleden bij haar deed. ‘Iedereen heeft het erover dat het niet goed zit tussen mijn broer en jou. Ik dacht alleen maar dat het je goed zou doen om er een poosje tussenuit te zijn. Als een mens in zichzelf wegkruipt, houdt hij uiteindelijk helemaal zijn mond…’

Ergens in mij is toch nog iets overgebleven van de Francine die met gretige ogen naar de toekomst keek, die in Mombasa nog geloofde dat ze een kleurrijk leven tegemoet ging, die overal mogelijkheden zag. En het is die Francine die weet dat Juliana gelijk heeft.

Als ze mij met de paardenkar komt afhalen, sta ik al klaar.

Karel wil met een zoen afscheid nemen, maar zijn adem ruikt nog naar de whisky van de vorige avond en ik wend mijn gezicht af. Zijn baard schraapt over mijn wang. De paardenkar zet zich in beweging. Ik kijk niet meer om.

Het Suikermoeras. Het Zweepbos. De Rode Zee, waarin ooit meer dan twintig wagens dagenlang hebben vastgezeten. Om Londiani heen, door Nakuru, Naivasha en dan helemaal langs het Grote Rif. In een van de vele boeken van mijn vader zat een wereldkaart. Op een dag trok hij met zijn vinger langs het Rif en vertelde dat de aardkorst hier miljoenen jaren geleden was verschoven, zodat Afrika op deze plaats eigenlijk doormidden gescheurd is. Iets roert zich in mijn binnenste.

Nairobi. In de straten wemelt het van de wagens en van die vierkante, zwarte boxbodies die vanzelf rijden, zonder trekdier ervoor. Riksja’s. Fietsen. Mooie huizen en tuinen, grote gebouwen. Daar is de winkel waar Karel altijd zijn antilopenkoppen laat opzetten en zijn dierenhuiden laat prepareren. De stank van leer en huiden maakt me misselijk, maar dat is gelukkig gauw over. In Hotel Norfolk ruikt alles naar luxe en naar geld. Ik wil eerst alleen een poosje op de grote overdekte veranda zitten, leg ik Juliana uit. Het zal even tijd kosten om de Francine die ik op Vergenoeg ben kwijtgeraakt, weer terug te vinden.

Het nichtje van Frans is een knap meisje, heel modern ook met haar korte, zwarte haar en mooie kleren. Ze vertelt dat overal in de Unie de mensen tegenwoordig van die automobielen kopen, die wij boxbodies noemen. De winkels daar worden steeds groter en de mensen steeds rijker, zelfs op het platteland. De rijkdom van het land heeft alles te maken met de mijnen.

Was de oorlog tegen de Engelsen om de goudmijnen in jullie land dan helemaal voor niets, Geraldine, zou ik haar willen vragen. Jullie land. Blijkbaar denk ik niet meer aan de Unie als aan mijn land.

‘Ga nou mee naar de kleermaker, Francine,’ dringt Juliana aan. ‘Toe, laat voor jezelf ook eens een paar nieuwe dingen maken.’

‘Nu niet.’ Eigenlijk bedoel ik: nu nog niet.

‘Nou ja, zelfs in die ouwe rok lijk je al een ander mens.’ Juliana geeft me een zoen en loopt de trap af.

Ik ben anders, dat klopt. Ik voel me lichter. Meer bewust van mijn omgeving. Als een bloem ga ik langzaam open. Het is 1917 en in de stilte van Vergenoeg is het me totaal ontgaan dat de Grote Oorlog Europa al meer dan twee jaar in zijn greep houdt. Ik zit al een paar dagen op de veranda van het Norfolk, lees de krant en luister naar de gesprekken om mij heen.

‘Die komen uit Engeland – misschien uit Amerika,’ merkt een bejaarde kolonist in verkreukelde kaki kleren op, terwijl hij het gedrang van mensen met te veel tassen en te warme kleren bij de ingang gadeslaat.

‘Hoe weet je dat?’ vraagt zijn metgezel, zijn snor vol bierschuim.

‘Makkelijk zat. Hun gezichten zijn rood bezweet en ze dragen winterkleren. En morgen lopen ze trots rond te stappen in hun spiksplinternieuwe safari-uitrusting.’

Ze lachen allebei en drinken hun bier verder op. Met een glimlach vouw ik de Eastern Herald open.

‘Chai, memsaab?’ vraagt de kelner naast mij.

‘Asante.’ Een bakje thee zal nu goed smaken.

Er valt een schaduw over me heen, maar de man staat zichzelf in het licht. Ik kan niet zien wie het is. Hij laat zich op zijn ene knie zakken om mij in het gezicht te kunnen kijken. Felle, blauwe ogen.

Ik zie hoe de mond van Jonathan Tremayne de woorden vormt, maar ik hoor niet wat hij zegt.

Waarom ben ik nu zo geschrokken? Toen ik hem in mijn onbezonnen bui een brief heb gestuurd, was dat toch omdat ik heimelijk hoopte dat die hem naar Oost-Afrika zou voeren? Als ik eerlijk ben tegenover mezelf, moet ik dat gewoon toegeven.

Ik was het kuiltje naast zijn mondhoek vergeten. Charl heeft dat precies zo.

Wat zullen de mensen wel niet denken als ze ons de eetzaal zien binnenkomen? Een man met blond haar, netjes achterovergekamd, in deftige kleren en met glimmend zwarte schoenen aan. En dan dat schrale vrouwmens ernaast, in haar te wijde blauwe jurk en jasje, haar blonde haren in een wrong in haar nek. Alle ogen volgen ons als we ergens gaan zitten en er wordt druk gesmoesd.

Laat ze maar denken wat ze willen. Ik leg het Juliana en Geraldine later wel uit.

Het geroezemoes in de eetzaal doet me denken aan de ritselende bladeren aan de rand van het eucalyptusbos in Middelburg, maar het drijft langzamerhand naar de achtergrond, totdat er voor mij niets anders meer bestaat dan Jonathans gezicht, zijn stem en zijn ogen. Hier niet de geur van regen op de bladeren of van de vochtige rode bosgrond, maar die van voedsel en parfum en sigaren en wijn. De lucht is zoet en mooi en vreemd, alsof ik in een ver, exotisch land ben.

De afgelopen negen jaar is hij in Indië geweest, als ‘resident’, een Brits ambtenaar van een district in het noorden, vlak bij Delhi. Omdat Indië en Groot-Brittannië bondgenoten zijn, moest hij na het uitbreken van de oorlog zijn werk gewoon voortzetten. Toen hij mijn brief kreeg, lang nadat ik die had gepost, nu pas twee maanden geleden, heeft hij meteen ontslag genomen. Hij kon niet dadelijk een passage naar Oost-Afrika krijgen. Hij is hier nog niet zo lang.

Ik laat mijn tongpunt langs mijn droge lippen glijden.

Vanwege een oorinfectie is hij niet opgeroepen voor het leger. Daardoor komt het zeker ook dat hij zijn hoofd zo scheef houdt? De herinnering schrijnt, doet pijn.

Er schemert grijs aan zijn slapen en langs zijn ogen waaieren plooitjes. Maar het zijn vooral de schaduwen achter zijn ogen die me vertellen wat de jaren tussen Middelburg en Nairobi met hem gedaan hebben. Hij wrijft over het litteken op zijn duim, en hij luistert, zijn blauwe ogen op mijn gezicht, op mijn mond, mijn hals. Zou er hier in de eetzaal van het Norfolk nog een eenzame vrouw zitten die ziet hoe hij zijn hoofd achterovergooit als hij lacht?

Later wandelen we – precies in de pas, net als vroeger – langs de zanderige hoofdstraat, onder de platanen door tot aan de eerste dukas. Er komen twee vrouwen een winkel uit, die zich half omdraaien om naar ons te kijken. Wat zien ze? Francine van Rensburg, die daar samen met haar… Nee, ik wil geen term voor hem bedenken. De ene vrouw doet een stap naar voren en wacht tot we bij haar zijn.

‘Juliana, Geraldine, dit is Jonathan Tremayne. Hij komt uit Engeland.’

Juliana’s groet klinkt terughoudend.

‘Volgende week is het Race Week,’ vertelt de vriend van Geraldine, Bernard, na het avondeten. ‘Dat is tegenwoordig het hoogtepunt van het sociale leven in Oost-Afrika. Iedereen komt. Lord Delamare zorgt ervoor dat het elk jaar weer iets bijzonders is. Hij is de voorzitter van de paardenracevereniging en dus zijn er altijd paardenraces, en er is ook een race met ossenwagens in de Goewermentslaan – daarom is de weg daar zo’n stuk verbreed. Er komt zelfs een vossenjacht! Met speciaal geïmporteerde honden, rode jassen en een jakhals in plaats van een vos. Elke avond feestjes en op de laatste dag een gemaskerd bal in de Muthaigaclub. Vooral naar dat bal kijkt iedereen een heel jaar uit. Jullie moeten echt nog een poosje blijven.’

‘En?’ vragen Jonathans ogen. Ik voel nu al zijn hand op mijn onderrug, ik ruik de plumeria’s in mijn haar, ik hoor de muziek. Ik ga, beduid ik met een kort knikje. Wat er ook gebeurt, ik moet en zal gewoon één keer dansen.

En wil ik dan morgen misschien een ritje met hem maken naar de boerderij aan de voet van de Ngongheuvels, waar hij zijn eerste dagen in Oost-Afrika verbleef? Het is een prachtige plek, eigendom van zijn vriend Jeremy Shaw die nu ergens ver weg in Frankrijk vecht.

Ja, graag. Ik kijk niet naar Juliana.

Ik ben bijna veertig. Ik hoef me niet meer te verantwoorden.

Tien

Onderweg stoppen we een keer om het Fordje van Jonathan van nieuwe brandstof te voorzien. De mensen in de automobiel naast ons staren openlijk naar mij. Ik trek de chiffonsjaal over mijn neus en mond.

In een wolk van rood stof arriveren we bij de boerderij. Zonder de stofjas, de hoed, de sjaal en de stofbril voel ik me plotseling weerloos, alsof ik een wapenrusting heb uitgetrokken. Jonathan pakt een picknickmand en een deken uit de kofferbak.

Het voetpaadje is maar smal en de bladeren ritselen dor onder mijn voeten, maar er hangt een vochtige geur van varens en sporenplanten en ergens kabbelt water. Zonlicht valt in fijne straaltjes tussen de oeroude bomen door. Ik betast de ruwe boomschors en hij voelt echt en werkelijk, net als de varens en de tere, witte bloemetjes, de vlinders en de bijen en de bonte visvanger bij het water. Dat water is koud en zoet, als dat van de rivier bij Middelburg. Ik ben echter niet langer de jonge vrouw van toen.

We zeggen tegelijk elkaars naam.

‘Begin jij maar,’ zegt mijn glimlach.

Zijn stem is schor en in zijn ogen ligt jarenlange eenzaameid. ‘Ik laat je niet meer gaan.’

Later loop ik achter hem aan over het paadje dat in de loop der jaren door bosbokken en gnoes is uitgesleten, helemaal tot boven op een koppie. Voor ons strekt de wereld zich uit en boven ons spant zich de hemel als een blauwe koepel.

‘Ik houd van dit land.’ Zijn ogen staren in de verte. ‘Het voelt alsof een deel van mij hier altijd is geweest.’

Moet ik het hem vertellen? Heer, geef mij een teken! Er zwiept een schaduw over ons heen, die opstijgt en weer omlaag duikt, en dan verdwijnt. Het is een Kaapse gier, de grootste van alle Afrikaanse gieren. Ze zijn zeldzaam, het is een bijzonder voorrecht als je er een ziet.

‘Jonathan, er is misschien wel iets van jou hier in Afrika achtergebleven.’

Het is alsof alle pioniers van heel Oost-Afrika zich voor de Race Week in Nairobi hebben verzameld. De straten zijn overvol. Het hotel barst uit zijn voegen. Dat maakt het eenvoudig om stilletjes te verdwijnen.

We rijden over verlaten stoffige wegen naar plaatsen die Jonathan mij wil laten zien en pauzeren onder koortsbomen. Maar we lopen ook openlijk en onopgemerkt door Nairobi en bezoeken zelfs de bazaar, waar hij voor mij een lap stof koopt in allerlei grijsblauwe tinten – net als mijn ogen, zegt hij er zacht bij. Hij plukt frangipanibloemen voor me. En wanneer ik in de vroege ochtenduren wakker word, is de kamer vervuld van zijn zoete geur.

Ik ben helemaal in zijn ban, maar zelfs los daarvan weet ik nu heel zeker dat ik niet meer naar Karel terug kan.

Alleen Charl…

In een hoekje van mijn bewustzijn weet ik dat al deze dingen besproken zullen moeten worden. Maar nu nog niet! Er is nog tijd genoeg, want Jonathans geld, dat hij in India op de bank heeft, kan pas over een paar maanden hier zijn. Tot die tijd woont hij op de boerderij van Jeremy Shaw. En ik ook, als het me lukt om de lastertongen te trotseren.

Maar eerst is daar nog het bal. De naaister van Juliana zal voor mij uit de grijsblauwe lap een baljurk maken volgens de nieuwste Parijse mode – met een schuine snede! Francine van Rensburg in Franse stijl!

De blauwe zijde omhult me als een tweede huid. Het staat me fantastisch. Ik lijk in niets meer op de vrouw van Karel; dat zie ik aan de manier waarop Juliana naar me kijkt.

‘De ochtend na het bal rijden we samen met Frans weer terug, nietwaar, Francine?’

Ik knik, maar zeg niks. Toen Frans een paar dagen geleden kwam opdagen om een Ford voor zichzelf te kopen, was ik even doodsbenauwd dat Karel had besloten met hem mee te gaan.

2 oktober 1917

Vandaag blijf ik op mijn kamer, als een bruid. Ik moet mijn spullen inpakken. Ik moet brieven schrijven, aan Juliana, aan Lenie, aan mijn schoonouders. En aan Karel.

De woorden die in de nanacht nog zo passend leken, willen maar niet op papier komen. Die aan Karel schrijf ik met hoofdletters. In mIjn hart Is rust en zekerheId over dIt besluIt. ons samenleven verschaft ons geen van beIden meer blIjdschap, en Ik geloof dat je beter af zult zIjn zonder mIj. het spIjt me erg.

En wat valt er verder nog te zeggen?

De ogen van Jonathan. De geur van zijn huid, rum en tabak en gemberzeep, maakt me bijna dronken. Het duurt een poosje voor hij me op armlengte van zich af houdt. ‘Kom, je masker nog…’

In de balzaal van Club Muthaiga lijkt het te wemelen van vlinders. De wonderlijkste creaties van zijde en satijn in alle kleuren van de regenboog. Zwarte en witte avondkostuums. Parfum en sigarenrook. Stemmen, muziek, gelach.

‘Wie is die mooie vrouw in het blauw?’ vraagt iemand.

‘Hoorde je dat?’ plaagt Jonathan. ‘Je bent een mysterieuze vrouw geworden!’

We lopen tussen de dansers door naar de grote openslaande deuren die toegang geven tot de veranda, waar we in de schaduw tegen een pilaar leunen. ‘It’s a long way to Tipperary,’ zingt de bariton samen met het orkest.

Jonathan buigt zich over me heen, maar hij zoent me niet. Er klinkt een oorverdovende cimbaalslag en verbaasd trekt hij zijn hoofd terug. Dan valt hij tegen me aan en glijdt schuin langs de balustrade weg, met een vreemde glimlach om zijn mond en een hand op zijn hart.

Jonathan! Maar hij hoort me niet, want zijn naam blijft in mijn binnenste steken, ik kan er geen klank meer aan geven. Het enige geluid is dat van het orkest: ‘Till we meet again, don’t know when…’

Een lange man komt nieuwsgierig dichterbij. ‘Nou, nou – een beetje te veel gedronken, geloof ik?’ Dan is daar Frans. Hij duwt de lange man opzij en buigt zich over Jonathan heen. ‘We kunnen beter het zekere voor het onzekere nemen, het kan zijn hart wel… Nee zeg, zijn rug is een en al bloed! Raak hem niet aan, Francine, achteruit. Achteruit!’

Het is niet de stem van Frans, maar het holle gevoel in mijn maag dat me doet gehoorzamen.

Frans schiet weer overeind. ‘Laat iemand een dokter halen, de politie waarschuwen, vlug! Die man is neergeschoten.’

De violist laat zijn instrument zakken. Het hoge akkoord dat de pianist net aanslaat, breekt halverwege af. De stem van de bariton sterft weg in een laatste ‘goodbye…’

En de cimbaalspeler? Die is er niet en niet geweest ook.

Ik zie alleen Karel, die wankelend opduikt uit het donker, met bloeddoorlopen ogen en een pistool in zijn hand. ‘Fransjien, Fransj…’

‘De schoft gaat de vrouw ook nog neerschieten! Houd hem tegen!’

Dat is niet moeilijk. Karel verzet zich niet tegen Frans en de lange man die zijn armen vastgrijpen; hij kan het ook niet, zo onvast staat hij op zijn benen.

Iemand bedekt Jonathans gezicht met een servet.

Juliana trekt me weg aan mijn arm. ‘Kom, laten we proberen het bloed uit je jurk te krijgen.’

Maar dat wil ik niet. De bloederige handafdruk moet op mijn maag blijven staan.

Wel laat ik me gewillig meevoeren door de zaal, waar de vlinders zijn veranderd in motten die met trillende vleugeltjes samenscholen tegen de muren. Eerder op de avond was de zaal toch lang zo groot niet? De starende ogen en de fluisterende stemmen volgen me als de woorden van het liedje dat nog in de lucht hangt. ‘Smile the while you kiss me sad adieu… When the clouds roll by, I’ll come to you.’

Bij de deur loopt een haastige kelner met een blad glazen tegen me op. Hij zet grote ogen op en mompelt: ‘Sorry.’

Juliana moet me dwingen om in de automobiel van Frans te gaan zitten. ‘Je kunt niets meer voor hem doen, Francine.’

Later huilt ze. ‘Ik heb Karel bericht gestuurd dat hij moest komen om zijn vrouw in de gaten te houden, omdat Jonathan Tremayne om haar heen draaide. Het spijt me zo, Francine,’ snikt ze. ‘Wat er vanavond gebeurd is, heb ik ook niet kunnen voorzien.’

Er komen foto’s in de kranten, en in kroegen en keukens wordt druk gespeculeerd. Wie is die Francine van Rensburg eigenlijk?

Dat weet ik ook niet meer. Als ik maar lang genoeg aan andere dingen denk, dan wordt alles misschien weer zoals het vroeger was. Mijn hersens werken lange, ingewikkelde sommen uit en ik speur in mijn geheugen naar de precieze woorden van een gedicht van Marvel. In gedachten verbuig ik Franse werkwoorden en vertaal ik alles wat ik om me heen zie. L’étoile – de ster. La planète – de aarde. L’aurore – de zonsopgang. Mijn geliefde – mon chéri.

‘Kunnen wij de bijzonderheden voor de begrafenis met u bespreken, mevrouw Van Rensburg?’

Les funérailles.

‘Hij moet begraven worden op de boerderij van Jeremy Shaw. Morgen.’

Le mémoire.

Onder de hoge boom die ik heb aangewezen graven de arbeiders zijn graf. Ik fluister er zijn naam in de wind. Pas als het donker wordt, loop ik weer terug, naar de plaats waar Juliana en Frans en Geraldine op mij wachten in de nieuwe Ford van Frans, waarmee ze me terug zullen brengen naar Vergenoeg.

Elf

‘Ik mocht van de bwana niet schoonmaken, memsaab.’ De kenzu van Juma is vuil, zijn fez staat scheef en zijn ogen staan waakzaam.

‘Haal maar hulp uit de shamba, Juma. Het huis lijkt wel een zwijnenstal.’

Bedorven eten. Whiskyflessen. Muizen, ratten, kakkerlakken en spinnenkoppen. Overdag ruim ik kasten uit, gooi spullen weg en schrob. Kon ik tegelijk maar die pijnlijke woede en vernedering weg schrobben! ’s Avonds ruim ik de kasten weer in. Voor de zon opkomt, ben ik in de tuin, ik spit, ik snoei, ik dun uit en schoon op.

‘Memsaab, ik zie het heus wel, jij eet niks!’ moppert Juma, maar ik krijg geen hap door mijn keel.

Hoe lang kan een mens zonder eten en slaap? Zo lang als het schuldgevoel hem verplettert en er nergens een plek is om te schuilen. Soms zak ik onder het loodzware gewicht door mijn knieën en kom bijna niet meer overeind.

In mijn herinneringstuin graaf ik een gat en daarin stop ik een blik met Jonathans briefjes erin, samen met een bruin steentje dat ik van zijn graf geraapt heb, het vlindermasker met het geronnen bloed er nog aan en een verdord boeketje bruidsbos. Ik plant er een oleander bovenop. De gele bloemetjes zullen op een dag als tranen de grond besprenkelen.

Het wordt december, maar weer is er geen geld om Charl voor de vakantie naar huis te laten komen. Ik vind het erg en ben tegelijkertijd opgelucht. Ik moet rechters en advocaten betalen. Danie Roux regelt dat Charl bij mensen in Pretoria kan logeren. En op al mijn brieven schrijft mijn kind niet één keer terug.

De piano blijft dicht. In mijn hoofd zingen alleen maar valse noten.

Van Karels familie is Lenie de enige die een keer op bezoek komt. Van haar hoor ik dat Susara tijdens mijn verblijf in Nairobi is gestorven.

En de vervloeking dan?

Langzamerhand neemt dan toch een onwennige vrede bezit van mij.

Die duurt totdat Juliana en Frans een paar maanden na hun trouwen bij me langskomen. Juliana is in tranen. ‘We zijn bij Karel in de gevangenis geweest. Zijn zaak komt over twee maanden voor.’

O. ‘Hij is ontzettend vermagerd.’

O. ‘Hij heeft ook geen whisky meer,’ vult Frans droogjes aan.

‘Maar wel heel veel berouw,’ zegt Juliana daar onmiddellijk overheen. ‘Hij heeft ons een brief voor je meegegeven, Francine.’

Pas als ze al een hele tijd weg zijn, maak ik de envelop open. Zijn letters kruipen over het papier als het zijwaartse spoor van een krab. Hier en daar is het potlood dwars door het dunne papier gegaan.

FRANCINE HET SPIJT ME IK WAS GEK FAN JALOERSHEIT. TOEN IK HEM ZAG TOEN WIST IK HIJ IS CHARL ZIJN PA. ALS ZE ME OPHANGEN MOET JE WETEN DAT IK IN ME HELE LEVE VAN NIEMANT ANDRS HEB GEHOUDE. ALLEEN FAN JOU.

KAREL

Het is al bijna helemaal donker als ik eindelijk naar mijn slaapkamer ga. Die nacht begin ik aan een nieuw dagboek en drie dagen lang schrijf ik, met nauwelijks een onderbreking, tot ik alle details die ik heb onthouden van me af heb geschreven. Dan verlaat het verdriet mij als een ademtocht die tot dan toe in mijn keel was blijven steken, en de genade van de vergeving daalt in mijn ziel.

In de stiltes van het huis en van de tuin word ik me opnieuw bewust van de wereld om me heen. Het is een soort gevoel van afwachting, maar zonder de angst die de afgelopen liefdeloze jaren heeft gekenmerkt.

Ik heb geen zin in een confrontatie met de nieuwsgierige gezichten in Eldoret en daarom blader ik in het boekje dat door moeder Maria was verstopt in de put van Goedgevonden, op de dag dat de Kakies het huis in brand kwamen steken; in een ander leven was dat. Ik zoek naar huismiddeltjes die als medicijn kunnen dienen. Zo gaat een nieuwe deur voor me open.

‘Memsaab, ik zie wat jij doet.’

‘Ja, Juma?’

‘Jij zoekt kruiden voor traditionele medicijnen. Ik weet iets om je te helpen. Ik breng iemand mee. Een medicijnvrouw. Wacht maar.’

Het gezicht van Wangu Selani is zo verkreukeld als een bruinpapieren zak. Een morath, wordt ze genoemd – een ziener.

‘Jambo, mama,’ groet ik haar. ‘Nashukuru, wazee.’ Want ik ben dankbaar voor haar wijsheid.

’s Morgens vroeg staat ze me al op te wachten. Dan beklimmen we de heuvel achter het huis, lopen ver langs de rivier stroomafwaarts of duiken diep het bos in. Zo worden we deel van het veld, van de bomen en van de zon. Ik heb een zak vol flesjes bij me, waarin we de planten en de wortels opbergen, en zij draagt een schepje en een fles met water voor als we dorst krijgen. Ik heb ook nog een schetsboek en een potlood in mijn zak.

‘Maridade,’ zegt Wangu en wijst naar mijn tekeningen. Ze vindt ze mooi.

Van haar leer ik dat je de bast van de monunga kunt afkoken om er een hoestmiddel van te maken. Mokenia zuivert de maag, ndogamoki kun je fijnstampen en op open wonden smeren en de bladeren van de kagutwe leg je op de schaamdelen van een pas besneden meisje om de ontsteking tegen te gaan. Het zijn belangrijke planten.

‘Mothaiga wa rwenda,’ lacht Wangu en er ligt een schelmse trek om haar tandeloze mond. Medicijnen voor de liefde. Bestaat er echt zoiets?

Van de moogoranken worden mandjes gevlochten, en de duizenden zwarte zaadjes van de gekonyiplant zijn heel geschikt als kralen. Deze plant heet kehonia, die is gezond, maar de origi daar is giftig.

Een voorraadkamertje achter in het huis wordt door ons in een apotheek herschapen. Samen rangschikken we de flesjes en de zakjes op de open rekken. In mij is een thaai, een vrede die ervoor zorgt dat ik goed slaap. Komt dat omdat Susara er niet meer is? Of omdat de thahu in vervulling is gegaan?

Wangu’s blik dwaalt dikwijls van mij weg. Soms lijkt het alsof er tranen over haar wangen lopen. Op een ochtend blijft ze in kleermakerszit in het gras zitten, midden tussen de mistflarden die om haar heen drijven, als een wezen uit een andere wereld.

‘Iko taabu kidogo.’

‘Wat is het probleem, Wangu?’

Ze mompelt iets. Wat bedoelt ze nou met dat geweer en de dood en dat we moeten proberen hem te redden? Iets snoert mijn keel dicht.

‘Sifahamu?’ Ik versta je niet goed.

‘Mingu sani thahu,’ mompelt ze gesmoord.

‘Een vervloeking?’

Ze tilt haar hoofd op en wiegt heen en weer, de handen ineengeklemd voor haar borst. Haar ogen kijken dwars door me heen.

‘Het is de hoogste tijd voor desturi, om de thahu op te heffen.’

Desturi, dat wat onuitlegbaar is, de enige verklaring voor wat er is gebeurd.

Als versteend zit ik tussen de mistflarden die om ons heen dwarrelen. Wangu slaat ritmisch op de grond en prevelt onverstaanbare woorden. Pas als ze weer rechtop gaat zitten, kan ik me weer bewegen. Ik voel me licht en er vloeit een diepe rust door me heen.

Wangu gaat recht voor me staan. ‘Yu rudi.’ Hij zal terugkomen. ‘M’kwenda sasa.’ Je kunt nu weer verder.

Ze neemt takjes en bladeren van de miraaplant voor me mee, een krachtig bedwelmend middel. Ze zegt dat ik die moet bewaren voor als het nodig is, en dat ik weer geluk zal kennen, maar ook verdriet. Dan nemen we afscheid: ‘Kwaheri, mama maridade. M’wai-ai-ai-ga.’ Alles is goed, ga in vrede. Als ze weg is, huil ik een beetje.

Ik schilder, ik speel piano en ik help de mensen met de huismiddeltjes van mij en Wangu. Mijn gedachten reiken niet verder dan de grenzen van Vergenoeg, en bereiken nooit de rechtszaal waar beslist wordt over de toekomst van een goed mens.

De rechter is een wijs man. Hij wijt alles aan de vrouw van de beschuldigde en noemt de gebeurtenissen een crime passionel. Karel wordt slechts voorwaardelijk veroordeeld. Dat komt Lenie me vertellen op een kille herfstdag als de wind weemoedig om het huis huilt.

‘Die rechtszaal is een nare plek, Francine; net alsof de tranen van ontelbare mensen er in de muren getrokken zijn. Ik wist me goed te houden tot na de uitspraak, maar daarna kon ik niet meer ophouden met huilen.’

Het verwijt van mijn liefste schoonzus blijft onuitgesproken in de kamer zweven. Ik duik een beetje in elkaar onder de last van de schuld en moet even mijn ogen sluiten.

‘Waar is hij nu?’ vraag ik ten slotte.

‘Hij zit met Jozef in de auto te wachten. Ik zal hem roepen. En dan gaan Jozef en ik maar weer meteen, Francine, dan kunnen jullie…’

Ik knik alleen maar; mijn keel zit dicht.

Net als altijd moet hij ook nu bukken om binnen te komen; hij heeft zijn hoed in zijn hand en zijn haren zijn schokkend grijs. Aan zijn jas hangt de geur van mottenballen.

‘Mag ik blijven, Francine?’

‘Dat kan ik jou ook vragen. Het is jouw boerderij, Karel.’

‘Ik heb zo’n spijt. Het is verschrikkelijk wat ik gedaan heb. Ik heb heel veel schuld aan wat er is gebeurd.’ Zijn ogen staan dof. ‘Maar ik geloof dat God me vergeven heeft.’ Zijn stem sterft weg. ‘Ik moest ook leren vergeven.’ Voorzichtig vouwt hij zijn handen om de mijne, met een onzekere blik in zijn ogen. ‘Eerst mezelf en toen jou.’

‘Ik ben blij dat je er weer bent, Karel.’

Hij bukt zich om de hond een aai over zijn kop te geven. Er valt een traan op de vloer.

‘We zullen vooreerst maar een beetje voorzichtigjes aan doen samen, Francine.’

Wanneer een paar maanden later vader Andries overlijdt, sta ik naast Karel aan het graf. Moeder Sophia is onbereikbaar achter haar zwarte sluier. De rest van de familie houdt zich op een afstand. Ze lijken opgelucht als we niet blijven voor de koffie en de hapjes.

Op Vergenoeg doen we het samen inderdaad voorzichtig aan. De wind blijft kalm, de arbeiders zijn stiller dan anders en de avondlijke trommels in de shamba klinken gelijkmatig en rustig. We proberen elkaar weer te bereiken, al is dat voorlopig het enige. Karel leert me schaken – hij heeft het zelf in de gevangenis weer van iemand anders geleerd. Ik lees hem voor uit mijn boeken en als ik soms pianospeel, lopen de tranen over zijn wangen. Over vroeger praten we nooit meer.

‘Dokter Heard, volgens mij heb ik een beetje bloedarmoede. Ik ben tegenwoordig altijd moe.’

Hij knikt, maar nadat hij het bloedmonster heeft onderzocht, schudt hij zijn hoofd. ‘Mevrouw Van Rensburg, u lijdt beslist niet aan anemie. U bent zwanger.’

‘Maar ik ben al over de veertig! Dat is toch te oud om nog een gezond kind te kunnen krijgen?’

‘Ik zie in uw dossier dat uw moeder ook al over de veertig was toen u geboren werd. U bent nog jong, en uit niets blijkt dat uw zwangerschap niet volkomen normaal kan verlopen. Ga het maar gauw aan uw man vertellen.’

Gelijktijdig met de baby groeit ook onze liefde. Mede daarom komt het voor mij volslagen onverwacht als Karel me op een achternamiddag vraagt: ‘Denk je nog wel eens aan Jonathan Tremayne?’

‘Je maakt de baby aan het schrikken.’ En mij ook. Kan ik, zelfs na drie jaar, in alle oprechtheid antwoorden: ‘Nee, nooit meer’?

Hij streelt mijn hand, zijn ogen op de horizon gericht. ‘Toen je die ochtend samen met Juliana wegreed, wist ik dat je niet zomaar weer terug zou komen. Ik ben een voorraad whisky gaan kopen, heb de bedienden weggestuurd en geprobeerd je te vergeten.’

‘Ik wist niet dat Jonathan in Nairobi was, Karel. Het was geen opzet…’

Hij buigt het hoofd. Het haar op zijn kruin is dun. ‘Zullen we er maar over ophouden?’

Maar mijn hand laat hij niet los. Ook later niet, tijdens de lange uren vol pijn, in de nacht dat ons dochtertje wordt geboren. Maria Sophia van Rensburg ziet het levenslicht in de vroege ochtend van de eerste juli 1920. Een nieuw kind voor een nieuw land, want op dat moment zijn we niet langer een protectoraat. De nieuwe Britse kroonkolonie krijgt de naam Kenia, naar de berg van de Kikoejoes, de Kere-Nyaga, oftewel de Berg van het Geheimenis. Ook dat is gepast. Want Karel beschouwt dit kind als een wonder, nog groter dan zijn eerstgeborene Adriaan.

Ze draagt de namen van haar beide grootmoeders en heeft in haar uiterlijk iets van allebei. De dikke haardos en de fijne handen van Maria Labuschagne, en van Sophia van Rensburg de doordringende ogen en volle lippen. Ook Karel en ik ontdekken dagelijks wel iets van onszelf in haar.

Charls brieven blijven schaars, al schrijf ik hem elke week; ook over zijn zusje – alleen niet dat ik van hem niets in haar terugzie.

En ook al is de markt voor vlas ingestort en heeft de roepie zijn waarde verloren, zodat onze schuld bij de bank dubbel zo groot is als de lening die we hebben afgesloten, toch heerst er op Vergenoeg een harmonie die ik niet graag zou verstoren. Maria Sophia noemt zichzelf Maia en windt haar vader om haar vinger.

Wanneer Charl na zijn eindexamen naar huis komt, is hij na die vijf jaren een vreemde voor ons geworden. Zijn haar is nog blonder dan eerst, maar op Jonathan lijkt hij niet meer.

Hij is fors gebouwd, doet aan rugby en boksen, en voelt zich

bij Maia, die net begint te lopen en te praten, slecht op zijn

gemak. En ook bij mij. Hij kan me maar niet vergeven.

‘Ik ga volgend jaar rechten studeren, pa. Ik heb een beurs gekregen.’

‘Wanneer zien we je dan weer?’

‘Dat weet ik niet, het zal hard werken worden.’

Hij zal niet meer terugkomen.

5 juni 1927

Eergisteren ben ik vijftig geworden. Maia en Karel hebben onder de bomen een feestje voor me gegeven en ik moest een beetje huilen. Van geluk. Charl heeft uit Oxford gebeld – hij klonk zo geleerd! Ik kon tegen hem zeggen dat de afgelopen jaren de mooiste van mijn leven zijn geweest.

Vandaag regent het en daarom ben ik mijn bureau eens gaan opruimen. Zo stuitte ik op mijn dagboek, zoals je soms een vriendin tegen het lijf loopt die je jarenlang hebt verwaarloosd. Vandaag de dag stelt die vriendin gewoon minder vragen.

Ik ben tevreden en gelukkig hier in Kenia. Dit is mijn land, ook al ben ik nog steeds trots als ik hoor over Zuid-Afrikaners die in Kenia een belangrijke positie weten te bereiken.

Ene meneer Felling heeft het spoorwegnet aangepakt en nu heeft Eldoret een eigen station. En een zekere sir Herbert Baker heeft het verzoek gekregen om een school te ontwerpen. Ik geloof dat de Prince of Walesschool de beste school van het land moet worden. Maia heeft het schooltje op Broederstroom inmiddels doorlopen en gaat vanaf volgend jaar naar de nieuwe school bij Thompson’s Falls.

Ons leven ziet er zonnig uit. We hebben aan niets gebrek.

Vorige week zat ik in het Stanley Hotel op een bank, terwijl Karel zijn zaken aan het afhandelen was, toen er een blonde vrouw naast me kwam zitten. Waardoor moet ik nu ineens weer aan haar denken? O ja, ze was net een vlinder, een witte. Duur parfum, een witzijden blouse en een witte lange broek van zachte stof, lang sigarettenpijpje. Ze was toch aldoor zo moe, zuchtte ze tegen mij, een deel van haar wilde voortdurend alleen maar een beetje zitten.

Ik heb niet tegen Beryl Markham gezegd dat ik haar herkende. Iedereen kent het verhaal van de eerste vrouwelijke vliegenier van Kenia, van haar vele olifantenjachten, van haar droom om in haar eentje van Londen naar New York te vliegen, en van de reddingsvluchten die ze maakt om in het binnenland zieken en gewonden op te halen.

Zelf help ik ook zieke mensen, Beryl, had ik kunnen zeggen, op mijn manier, met mijn eigen medicijnen. Maar ik zei het niet. Ik heb alleen een tweede kopje thee ingeschonken en voor haar neergezet, terwijl zij de ene na de andere sigaret zat te roken.

Als dank gaf ze me een zoen; ze kon er weer even tegen.

‘Cockie!’ riep ze toen. Haar vriendin, die volgens mij nog maar pas van Bror Blixen is gescheiden, gaf haar een arm en samen verdwenen ze naar de eetzaal.

Ooit was ik ook een vlinder, Beryl. Mogen je prachtige vleugels altijd ongeschonden blijven.

24 augustus 1937

De nieuwe dokter van Eldoret wil me voor onderzoek naar Nairobi sturen. Volgens hem is mijn maag zo opgezet omdat er een gezwel in zit. Daarom kan ik ook niet meer eten. Misschien is het niet kwaadaardig, zegt hij, maar in zijn ogen zie ik het tegendeel.

Ik ga niet. De takken en de bladeren van de miraa die ik van Wangu heb gekregen verlichten de pijn beter dan alle middeltjes van de dokter bij elkaar. Ik blijf hier. Ik zal mijn zaakjes op orde brengen. Brieven aan mijn kinderen schrijven. En aan mijn man. Hoe moet het nu met Karel als Maia volgend jaar naar de Unie gaat om in Pretoria voor onderwijzeres te leren? Als ik daaraan denk, wordt het me te veel.

Ik wil niet dat Karel van mijn ziekte weet. Toch vermoed ik dat hij de engel die naast me staat, kan zien, want hij houdt me vaak zo stevig vast. ‘Francine,’ zegt hij dan in mijn hals. ‘Francine.’

Ik heb meer ontvangen dan ik verloren heb.