Van Joke Verweerd verschenen bij Uitgeverij Mozaïek:

De wintertuin, roman

De rugzak, roman

Permissie, roman

Paradiso, roman

Snoeitijd, roman

Op de huid, roman

Pareloester, roman

Stuifzand, roman

Wapenbroeders, novelle

Binnenstebuiten, verhalen

Spiegeling, verhalen

Spiegeling, luisterboek

Opnieuw beginnen, verhalen

Opluisteren, verhalen, gedichten en gebeden voor christelijke feesten

Verdwalen en thuiskomen, kerstverhalen

Spiegeling

Joke Verweerd

Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Deze verhalen verschenen eerder in CVKoers, opinieblad voor de christen vandaag (uitgave EB Media, Postbus 2101, 7420 AC Deventer)

Ontwerp omslag Geert de Koning

ISBN 978 90 239 1872 1

NUR 303

© 2005 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

© Foto omslag Jan Vermeer|Fotonatura

Alle rechten voorbehouden.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 90 239 9156 7

1. Alarm

Sinds mijn man er niet meer is, ben ik alleen. Het klinkt logisch als je het zegt. Maar ik blijf het heel erg onlogisch vinden. Hij was er altijd en nu is hij er niet meer.

Ik doe de tuin dit voorjaar. Ik heb zijn rozen gesnoeid. Bij elke tak twijfelen: deze wel of deze niet.

‘Wat geeft het, mam, als het dit jaar wat minder is met de rozen. Dat komt volgend jaar wel weer goed,’ zegt Mirjam. Ik wil niet dat het dit jaar minder is met de rozen.

De deur gaat vroeg op slot, want het huis is óns huis niet meer. Ik woon er alleen. Vooral ’s avonds komen de muren op me af. Dan begin ik te praten tegen de planten en tegen de duiven van de buurman, die in de dennenboom zitten. Of tegen de gordijnen en de eenzame pan op het fornuis. Een wokgerechtje of een stoofpotje voor één persoon en twee dagen.

De sudderlapjes waar Maarten zo van hield, kan ik voor mezelf alleen niet maken. Ik zou ze niet door mijn keel kunnen krijgen. Ik maak ze nog als de kinderen komen en laatst toen mijn vriendin Marijke kwam.

Marijke is al zeven jaar weduwe, zij heeft ervaring in het alleen-zijn. Ik had gehoopt van haar te horen hoe het moet, hoe je je kunt verweren als de paniek ineens toeslaat. Tegen wat of wie je kunt praten als je niet meer weet hoe je eigen stem klinkt.

Ik kwam niet veel verder met Marijke. Ze had het in één adem over Gods nabijheid en haar allesoverheersende angst. Dat klopt niet voor mijn gevoel. Dat zijn op zijn minst twee verschillende dingen. Natuurlijk zoek ik God; ik vraag en bid of Hij er wil zijn, in de vroege ochtend, in de late avond en tussendoor ook tientallen malen. Maar ik moet wel verder en het helpt weinig jezelf overal bang voor te maken.

Ik probeer de angst te weren: ik lees geen alarmerende krantenberichten momenteel en ik kijk maar beperkt tv, geen crimi’s, geen spannende politieseries. Maar Marijke moet juist wel alle mogelijke aanvallen, invallen, diefstallen, overmeesteringen en berovingen zien, want dat waarschuwt haar. Ja, ja, en bezorgt haar nachtmerries, dacht ik er achteraan. Maar nee, een gewaarschuwd mens telt voor twee volgens Marijke.

Ik heb aan één de handen vol momenteel. Dus ik was blij dat ze weer vertrok, met al haar goede raadgevingen. Over het omgaan met sleutels, met open ramen, met de dozen van nieuwe aankopen bij het grof vuil, met verkeerd verbonden telefoontjes, met enquêtes, met vreemd volk aan de deur, met mensen die de weg vragen.

Als het aan haar lag nam ik subiet een alarmsysteem, extra grendels, dievenklauwen, en mocht ik een computer of tv aanschaffen, dan moet de verpakking versnipperd worden. De voor- en achterdeur constant op slot, op de poort achter in de tuin een extra grendel. Ze kan me wat! Ik wil met vertrouwen leven. Ik ben met Maarten erbij nooit bang voor insluipers geweest, ik wil ook nú niet bang zijn.

Maar tussen wil en werkelijkheid is weinig overeenkomst vandaag. Ik heb de alarmfase uitgeroepen.

Er loopt iemand om het huis. Het is een man. Vanmorgen reed er een auto langzaam door de straat. En nog eens en nog eens. Dit is een doodlopende straat in een oude wijk. Aan het eind van de straat is de spoordijk. Ik hoor de trein al bijna mijn hele leven, want na de dood van mijn ouders hebben Maarten en ik ons hier gevestigd. Dat was in 1979; ik vierde mijn veertigste verjaardag hier, in het huis waar ik geboren ben.

Goede herinnering, even vasthouden. Twintig jaar weggeweest, toen weer thuisgekomen.

Maarten heeft het huis eigenhandig opgeknapt, centrale verwarming erin, isolatie in de spouw en dubbel glas in de sponningen. Ik hoop hier nog jaren te wonen, want ik wil nergens anders heen.

Maar die man, die auto, dat binnenkijken op een meer dan nieuwsgierige manier... Ik krijg er de kriebels van en moet aan Marijke denken. Zij zou de telefoon grijpen en de politie waarschuwen. Ik weet het zeker.

Het is een warme dag; ik handel aan de tuintafel wat correspondentie af. Maar moet steeds omkijken naar de poort achter in de tuin. Loopt daar iemand? Hoor ik iets? Ik schrik van de telefoon en druk op het verkeerde knopje. Weg gesprek, zodat ik niet weet wie er belde. Vervelend, maar als ze me nodig hebben, bellen ze nog maar eens, zeg ik wel drie keer tegen mezelf.

Aan het eind van de middag ga ik een paar brieven posten. Gewoon doen is het beste. Deur achter me in het slot trekken en met kwieke stappen lopen.

Zwaaien naar de overbuurvrouw, die voor het raam zit. Ze tikt en wenkt. Ik loop bij haar achterom. We kennen elkaar al zo lang, ze woont hier nog langer dan ik.

‘Nelie, kind,’ begint ze, ‘je hebt het huis toch niet te koop gezet? Er loopt iemand de boel in de gaten te houden. Een man, niet zo jong meer, geen lanterfanter, maar een nette heer. En toch, je weet maar nooit. Houd je de boel goed op slot vannacht en heb je het telefoonnummer van de politie bij de hand?’

‘Ja, buuf, daar hoef ik maar één toetsje voor in te drukken,’ verzeker ik haar.

‘Mooi! ’t Hoeft helemaal niets te betekenen, maar je moet op alles voorbereid zijn!’

Dat kon er nog wel bij. Marijke is een angsthaas, die ziet overal leeuwen en beren en als ze ze niet ziet, maakt ze ze zelf wel. Maar de buurvrouw is een nuchtere flinke vrouw, al is ze drieëntachtig. Alarmfase twee!

Net na het eten gaat de bel. Er schiet van alles door me heen. Wél opendoen, níet opendoen?

Ik sluip de trap op, ik kijk vanachter het gordijn in de slaapkamer.

Een man op de stoep, geen lanterfanter, een nette heer. Maar wat moet hij?

Ik heb nog nooit iemand voor de deur laten staan. En Maarten, die haalde zelfs een collectant nog even binnen.

Het zweet breekt me uit. Als Maarten wist dat ik de deur niet meer open durf te doen. Dat ik hier sta te trillen van narigheid...

Hoe lang zal hij nog wachten? Belt hij nog een keer? Nee, hij draait zich om en loopt naar de overkant. Gaat hij daar aanbellen? Bij de buurvrouw van drieëntachtig... Snel loop ik naar beneden; met mijn telefoon al in de aanslag draai ik geruisloos de voordeursleutel om en trek de deur op een kier. Als de buurvrouw hulp nodig heeft, zal ik eerst de politie bellen en dan...

Ja, wat dan?

Aan de overkant wordt opengedaan, de buurvrouw leunend op haar stok in de deuropening. Ik luister scherp. Hij praat en gebaart in mijn richting. Als hij mij maar niet ziet!

Het hart bonst in mijn keel. Wát? Lacht ze? Ze steekt haar hand uit. Is het een bekende van haar?

Ze laat hem binnen. De deur blijft vreemd genoeg achter hem openstaan. Ineens gaat mijn telefoon. Alsof ik me eraan brand, laat ik hem vallen, pak hem haastig op en zeg mijn naam.

‘Kind, Nelie,’ zegt de buurvrouw in mijn oor, ‘je zult het niet geloven! Kijk eens goed naar de overkant. Ken je Bram nog? Brammetje uit Amsterdam, zal ik maar zeggen... Hij zat in de oorlog bij jullie ondergedoken. Hij is hier om jullie terug te zien, helemaal uit Amerika gekomen. Kind, Nelie... Wat een geluk dat jij er nog woont, anders was die jongen toch helemaal voor niks...’

Mijn telefoon – ik struikel er vijf minuten later over op het tuinpad als ik voor Bram uit de openstaande deur binnen wil gaan.

Terwijl ik probeer of hij het nog doet, zie ik hoe Brams hand de deurpost aanraakt. Als een liefkozing. Ik moet er van slikken. ‘The door wide open again!’ zegt hij zacht.

Ik schiet in een zenuwachtige schater; hij draait zich naar me toe en lacht mee.

2. Afscheid

We hebben afgesproken dat ik het woord doe.

Vanávond was gepland, maar als ik de tafel rondkijk aan het einde van de maaltijd, weet ik dat het nu moet. Vanavond zal ik het misschien weer uitstellen. Of een van de tweeling moet nog even naar een vriendin. Of Michiel zit midden in een voetbalwedstrijd. Het komt nooit uit. Er komt geen beter moment dan nu.

Ik schuif het toetje van mij af en leg mijn lepel neer. Sietske schiet rechtop, ze weet dat ik het nu ga zeggen. Zal er ooit een andere vrouw zijn die mij zo aanvoelt? Zal Marjolein zo worden? Ik kuch en verwens mezelf: wat zit ik nou te stuntelen? Dit is tot in de finesses doorgesproken, vandaar dat Sietske reageert. Ik knik haar toe. Ze klemt haar lippen op elkaar en ik zie dat ze ingehouden zucht. Alleen haar neusvleugels worden iets wijder en er gebeurt ook iets met haar ogen. Ze gaat toch niet waar de kinderen bij zijn... Nee, ze beheerst zich; ze is sterk, heel sterk.

‘Jongens,’ begin ik.

‘Dames en heren,’ zegt Michiel ad rem. Een waarschuwende blik van Sietske.

‘Jongens, we moeten jullie iets zeggen. Jullie hebben allang gemerkt dat het hier niet meer zo gezellig is als pappa en mamma samen thuis zijn. Het loopt niet meer zoals vroeger. Jullie hebben daar part noch deel aan, we houden veel van jullie. Maar soms gebeurt het dat partners op elkaar uitgekeken zijn. Uit elkaar gegroeid, zo kun je het ook noemen. Dat is ook bij ons het geval. Vandaar dat het ons het beste lijkt dat ik ergens anders ga wonen. Ik blijf hier in de stad, ik trek in een flat in de nieuwe wijk achter het industrieterrein. Vlak bij mijn werk dus en jullie zijn altijd van harte welkom, ik zorg dat het logeerbed klaarstaat.’

Ik zucht opgelucht; zo, dat is eruit.

Ik kijk naar het strakke gezicht van Sietske. Ze gaat op haar moeder lijken. Heeft ze hoofdpijn? Ze steekt haar hand uit. Even denk ik dat ze mij bedoelt, maar het is om Michiel, die spierwit ineens met een kras zijn stoel achteruit schuift. Ze houdt hem tegen, haar hand op zijn arm; hij krimpt ineen. Ze zal nog problemen genoeg met hem krijgen, vermoed ik. De tweeling zoekt steun bij elkaar. Die meiden kunnen zich te allen tijde terugtrekken in een bestaan waarin ze aan elkaar genoeg hebben.

‘Laat je de computer hier?’ vraagt Simone, na dat stille moment, met een hautain gezicht.

‘En de printer en de scanner,’ vult Sofie aan, ‘want anders belemmer je onze studie en dat je mamma’s leven verknalt, is al erg genoeg!’

‘Nou zeg, gedragen jullie je een beetje!’ vlieg ik op. ‘Oké, ik snap dat jullie er overstuur van zijn, maar jullie kunnen toch gewoon fatsoenlijk doen? Ik blijf wel jullie vader, hoor!’

Ik kijk Sietske aan. Waarom zegt zij niets? Zij kan altijd veel betere woorden vinden om iets duidelijk te maken. Ze heeft een erg koele blik.

‘Vertel je wel even hoe het werkelijk zit met je vertrek en je nieuwe woonruimte?’

Sofie en Simone zetten hun ellebogen op tafel en met de handen onder hun kin draaien ze zich naar mij toe. Alsof ze weten wat er komt.

Michiel heeft nu meer nodig dan Sietskes hand, die hem op zijn plaats houdt. ‘Blijf maar even zitten, Michiel!’ zegt ze.

Vooruit dan maar, dan ben ik er vanaf. Het moet vlot en laconiek klinken: ‘Mijn nieuwe adres is Copernicuslaan 13. Daar woont ook een collega van mij, Marjolein heet ze. Ze is erg aardig en ze wil graag – eh... met jullie kennismaken, neem dat van mij aan.’

Ik verwens de aarzeling waarmee ik mijn zin besluit. Simone en Sofie knikken tegen elkaar en staan op om allebei een arm om Sietske heen te slaan.

Michiel is al bij de deur. Zijn witte gezicht heeft nu twee vuurrode plekken.

‘Ja dames, dat moeten wij maar aannemen van de man die de mond vol had over waarden en normen! We raken geen vader kwijt, hoor; nee, we krijgen er gezellig een moeder bij!’ Schamper en snerend klinkt zijn hoog uitschietende jongensstem. ‘Wat een bofkonten zijn wij!’

Dan is hij weg en zo te horen neemt hij in drie sprongen de trap. De deur van zijn kamer knalt in het slot.

Als Sietske de borden op elkaar stapelt, zegt ze: ‘Ik zou nu wel graag weten wanneer je vertrekt!’

Zo fier als ze dat zegt! Ik zou de stapel borden uit haar handen willen trekken en tegen de muur gooien. Maar ik doe het niet. Er is al genoeg kapot.

Ik haal mijn schouders op, maar daar neemt ze geen genoegen mee. Ik zie het aan haar.

Toch loopt ze eerst de keuken in. Ik hoor hoe ze bord voor bord in de afwasmachine zet. Het rammelen van het bestek. Ik weet hoe ze zich uitrekt om de koffie uit het hoge keukenkastje te pakken. Hoe ze beheerst het filterzakje vult. Ze zal niet morsen.

Nooit heeft ze haar beheersing verloren. Niet toen ze het ontdekte en niet toen ik het bekende.

Ze heeft een keer staan posten bij het kantoorgebouw om te zien wie Marjolein was.

Natuurlijk liep ik net met mijn arm om haar heen. Heus, ik doe dat zelden in het openbaar, maar net die keer was zo’n zeldzame uitzondering.

Marjolein hield haar pas in en daar werd ik opmerkzaam van. Ik zag nog hoe Sietske weer op haar fiets stapte, niet omkeek, keurig de auto’s liet voorgaan bij de kruising.

Dat vond ik een erg vervelend moment, net zoals ik dit een erg vervelend moment vind.

Eigenlijk is het toch niet normaal, zo’n beheersing? Is dat nou niet het teken dat het haar weinig doet? Ik moet mezelf corrigeren: dit is niet eerlijk. Het is wel zo dat ik me erger aan haar zelfbeheersing, maar het is niet waar dat mijn vertrek haar koud laat. Zij heeft altijd nog mogelijkheden gezien voor ons huwelijk. Ook toen het minder tussen ons werd. Zij kwam met het voorstel voor therapie. Zij heeft nog niet zo lang geleden geprobeerd mij los te weken van Marjolein met het voorstel voor een vakantie op een zonnig eiland. Dat heb ik niet gedaan. Ik zag het zelf niet zitten en ik kon Marjolein niet overtuigen van de noodzaak.

Toch is het nu Sietske die het tempo bepaalt. ‘Ik zou nu wel graag weten wanneer je vertrekt!’ zei ze zo-even. Zou ze echt bedoelen dat ik nu opstap? Kan ik nu mijn boeltje pakken? Ja, dat is de bedoeling natuurlijk, maar nú? Vanavond nog?

Dan mag ik Marjolein wel even gaan bellen. Zal ik dat boven doen of in de garage? Ben ik ineens een vreemde in mijn eigen huis, omdat ik mijn mond opengedaan heb?

Ik sta op, wil de beroerdigheid van me afschudden, maar het lukt me niet. Ik voel de natte plekken onder mijn oksels hinderlijk en zoek mijn zakdoek voor mijn voorhoofd.

De zakdoek ruikt naar Sietskes was. Dat is nog zo’n ouderwetse gedroogd-in-de-wind-was.

Bij Marjolein zal alles wel in de droger gaan. Ik sta op en kijk zonder de titels te zien langs de boeken in de boekenkast. Dat wordt nog een uitzoekerij: Sietske en ik houden wél van dezelfde boeken. De gesprekken daarover, dat ging goed. Ze denkt na, Sietske.

De Bijbel staat er ook. Ik bedwing een rilling, die op mijn rug wil springen. Ineens heb ik het koud. Die Bijbel kregen we toen we trouwden.

Als Sietske de kamer weer in komt, heeft ze maar één koffiebeker in haar hand. Nu ontwijkt ze mijn blik. Honderd en honderd keren kwam ze zo binnen, maar dan met twee bekers.

Ik hijs onnozel aan mijn broek. Ik moet gaan. Ik wil dat toch? Ik loop de trap op en vind op het bed – ons bed, al sliepen we het laatste jaar niet meer samen – een opengeslagen koffer. Ik kan de stapeltjes er zo in zetten. Dat levert lege plekken op in de kast.

Ondertussen spreek ik mezelf moed in. Het is logisch dat dit moeilijk is. Marjolein zal opkijken dat ik nu al...

Moet ik nou nog afscheid nemen van de kinderen? Ik twijfel voor de deur van hun kamers.

Ik durf niet. Ik loop naar beneden en zet de koffer op de deurmat.

Moet ik mijn winterjas én mijn regenjas meenemen?

In de kamer zit Sietske op de bank, de koffiebeker is nog vol. Ze zit met haar hand aan haar keel alsof ze niet slikken kan. ‘Er zit nog wel genoeg in de pot,’ zegt ze schor.

3. Jan-dag

Het is zaterdagmorgen. Ik lig al een uur wakker. Wat ik gisteren nog kon wegstoppen, zit nu in mijn hoofd. Maandagmiddag heb ik een functioneringsgesprek met de personeelschef van de zorginstelling waar ik werk. Het hele weekend zal het in mijn hoofd zitten. Ik ben vlug en ik weet goed het verschil tussen hoofdlijnen en details. Dat zijn twee pluspunten. Ik heb twee kinderen en ik wil niet meer dan drie dagen in de week werken – dat zijn twee minpunten.

Zo zal het gaan: ‘Thea, dat je de kans krijgt om je carrière veilig te stellen, in deze tijd waarin er zo veel ontslagen vallen... De kinderen zitten op school en zijn gewend aan de oppas. Als je het handig aanpakt, ben je vrijdagmiddag vrij. Dan heb je een heel weekend voor je.’

‘Als ik de vrijdagmiddag vrij wil hebben, moet ik de rest van de week wel erg lange dagen maken. Ik zie toch hoe dat gaat: een vergadering die uitloopt, onverwacht overleg. Dan kom ik thuis tegen de tijd dat ze naar bed gaan. Ik doe het niet. Drie dagen is het absolute maximum.’

‘Dat zal dan consequenties hebben.’

‘Daar had ik al rekening mee gehouden; ik vraag toch niet om opslag?’

Dat laatste durf ik natuurlijk niet te zeggen. Ik zal mezelf al een held vinden als ik me heelhuids door het gesprek heen geworsteld heb.

Ik zou me nog een keer willen omdraaien en lekker verder slapen. Of er nu meteen uit en genieten van een strandwandeling in de zon of picknicken op de hei.

Ineens schiet ik overeind. Is het de tweede zaterdag van de maand vandaag? Dan is het Jan-dag! Omdat ik ooit op de werkvloer in de gehandicaptenzorg begonnen ben, hebben we ons, toen we trouwden, voorgenomen gastouders te worden. Een dag in de maand halen we Jan, dan is het Jan-dag hier.

Ik kan nu werkelijk geen seconde langer blijven liggen! Onze Pelle moet naar zwemles; dat doe ik op woensdag; op zaterdag is de beurt aan Bob, mijn brave echtgenoot die zich nu kreunend omdraait met de vraag of er een andere oplossing is.

‘Nee,’ zeg ik streng, ‘het is Jan-dag.’

Nu rijst Bob wat hoger in de kussens. ‘Hè, fijn!’ zegt hij huichelachtig.

Ik zucht. Als het zo moet!

Maar als ik nu de bal terugkaats, kruipt hij onder het dekbed en ben ik nog verder van huis. Ik kan beter Pelles zwembroek gaan zoeken, want die is spoorloos. Maar eerst naar Marit want die wordt huilend wakker.

Marit ziet witjes en hoest nog meer dan gisteren.

‘Kom maar, ik draag je; dan krijg jij het eerste kopje thee.’

‘Helpt dat?’ vraagt ze met hoog opgetrokken wenkbrauwen. Marit gaat later een nieuwe partij oprichten, de Sceptici.

Terwijl het water aan de kook komt, smeer ik de boterhammen. Het ziet ernaaruit dat er onderweg ontbeten moet worden.

‘Waar is mijn zwemtas? Ik wil mijn duikbril meenemen voor als we mogen spelen.’

‘Goeiemorgen, Pelle!’

‘Mijn duikbril!’

‘Zoek zelf maar; ik zoek je zwembroek al. Of weet jij soms toevallig...?’

Het is een opluchting als ik aan het doortrekken van de wc hoor dat Bob er uit is. Het onlogische van de zaterdagmorgen: zo mogelijk nog meer stress dan doordeweeks.

‘Jan-dag,’ zegt Bob als hij met de druppels aan zijn haren beneden komt. ‘Jij haalt?’

Ik durf niet meer te zeggen dat ik in gedachten had dat hij na het zwemmen meteen door zou gaan.

‘Goed,’ zeg ik dus, ‘doe jij dan de boodschappen? Alleen naar de Aldi; de groenten heb ik gisteren al op de markt gehaald.’

‘Naar de Aldi zonder auto – hoe krijgt ze het verzonnen!’ moppert Bob.

Niks terugzeggen, geen ruzie, dat kunnen we niet maken voor Jan.

‘Opschieten, Pelle, het is hoog tijd!’ probeer ik via een omweg Bob aan te sporen.

‘Ik wacht al uren! Is mijn zwembroek er al?’

Twee minuten later rol ik de te klein geworden zwembroek van vorig jaar in de handdoek. Het is hoogst irritant dat ik dát ding wel kan vinden en de zwembroek die hier tweemaal per week aan de lijn hangt niet.

‘Ik ben wel ziek, hoor!’ waarschuwt Marit, als ik haar jas van de kapstok pak.

‘Goed dichtdoen je rits; alleen thuisblijven kan toch ook niet?’

‘Kun je niet bellen dat je niet komt? Dat je thuis moet blijven omdat ik ziek ben op een bedje op de bank?’

‘Nee, Marit, Jan rekent op ons!’

‘O!’ Veel verwijt in zo’n klein woordje.

Het is gelukkig rustig op de weg. Op de achterbank sukkelt Marit weer in slaap. Dat is toch wel alarmerend. Straks maar eens temperaturen.

Ik geef wat gas bij; Jan zit al te wachten, dat weet ik zeker.

Jan is graag bij ons. Hij heeft het syndroom van Down. Hij is vorig jaar vijftig geworden, maar is nog steeds een kind.

Ja, we hadden een kind in gedachten, waardoor onze kinderen zouden leren rekening houden met minder en anders. Het werd Jan.

Daar staat hij te zwaaien achter het raam. Zijn lach kan niet breder.

Nooit zal hij zeggen dat ik bijna een uur te laat ben. Hij zegt alleen maar dat hij klaar is om mee te gaan.

Als hij ziet dat Marit slaapt, wil hij toch liever bij haar achterin. Dat verbaast me: Jan zit het liefst voor in de auto, Jan stuurt altijd mee in de bochten en slaat de maat bij de muziek uit de autoradio.

Maar nu wil hij achterin bij Marit. Voorzichtig schuift hij naast haar.

Marit doet even haar ogen open. ‘Ha Jan, ik ben ziek,’ zegt ze.

‘Kom maar!’ zegt Jan en hij slaat zijn arm om haar heen. Marit stopt haar duim weer in haar mond. ‘Zachtjes rijden, hoor, Thea. Marit is ziek,’ waarschuwt Jan.

Ik knik tegen zijn bezorgde gezicht in de binnenspiegel. Er wordt niet meegestuurd, de muziek mag uit blijven.

Jan past op, gedurende de rit en daarna bij haar op de bank. Ik kijk naar de klok. Laat ik nou eerst die overvolle wasmand wegstrijken, dan hoef ik me over Bobs overhemden tenminste niet meer druk te maken...

Daar komen de mannen ook al weer thuis. Pelle is hoogst verontwaardigd over die stomme te kleine zwembroek. Bob geagiteerd vanwege het gesjouw met de boodschappen. Hij heeft wel gelijk: het was toch te veel voor op de fiets.

‘Hé Jan!’ zegt Bob zo enthousiast mogelijk als hij de kamer binnenkomt.

‘Sttt! Marit is ziek,’ waarschuwt Jan. Toch lacht zijn hele gezicht als hij Bob ziet.

‘Heb je al koffie gehad?’ vraagt hij, als Bob in een stoel ploft en de verse krant grijpt.

‘Komt eraan,’ zeg ik gehaast, ‘nog één overhemd.’

‘Ik haal het wel, hoor! Ik maak er wel iets van,’ zegt Jan, meteen opstaand.

Dat lijkt het toverwoord waardoor alles verandert. Bob geeft me een knipoog, als altijd wanneer Jan ons gaat verrassen. ‘’t Zal mij benieuwen!’ en: ‘Het wordt een feestje!’ fluisteren we tegen elkaar als Jan wel erg lang wegblijft.

Pelle komt binnen, zijn boze bui is gelukkig gezakt. ‘Jan maakt er een puinhoop van!’ meldt hij met een grote grijns.

‘Sttt! Laat hem maar,’ zegt Bob.

Nog wel tien minuten hebben we onze oren op scherp staan. De keukenkastjes gaan open en dicht, de kraan loopt. Er valt een mes op de plavuizen en of dat kopje heel gebleven is, valt te betwijfelen.

Ik ben al lang klaar met strijken, ik zou de overhemden naar boven kunnen brengen. Maar ik wacht liever; ik wil zien hoe Jan binnenkomt, wat hij gebrouwen heeft en hoe hij kijkt. Dit is zoiets wonderlijks, ineens draait het allemaal om Jan. Bob heeft zijn krant neergelegd, Pelle houdt de deur in de gaten en Marit is rechtop gaan zitten.

‘Weet hij wel wat we lekker vinden?’ Dat is Marit natuurlijk.

We knikken en Bob legt zijn vinger tegen zijn mond: Marit moet de verrassing niet bederven.

‘Tring, tring!’ roept Jan in de gang.

Pelle haast zich om de deur open te doen.

Daar staat Jan. Hij heeft hagelslag op zijn kin en een dienblad vol met gesmeerde beschuiten in zijn handen.

Ze drijven in de koffie die over de rand van de kopjes is geklotst.

‘Allemaal genieten!’ roept Jan.

‘Hoera!’ roepen wij. Jan is een levenskunstenaar.

4. Drift

De bui drijft weg. Een doffe, moedeloze stilte strijkt neer. Het zoemen van een vlieg! Waar? Óf weg óf dood moet hij. Ik zal alles doen om nieuwe irritatie te vermijden.

Ik kijk naar Leonard, hij ligt op de bank. Hij beweegt zijn tenen, alsof hij ze niet stil kan houden. Marjella is naar boven gevlucht met een wit gezicht en schuld in haar ogen.

Ik leg mijn handen voor me op tafel, ik bid wel zonder gevouwen handen. Zelfs gevouwen handen kunnen vreselijk irriteren omdat ze confronteren. Nu niet de boel gaan opruimen. Eerst buiten de gevarenzone zien te komen. Robinne opvangen als ze vrolijk fluitend op haar fiets achterom komt. Als ze maar afstapt! Leonard heeft zo’n hekel aan geknerp van fietsen door het grind. Ik kijk naar de bloemenvaas die op zijn kant ligt. Het water in een plas eromheen, de chrysanten geknakt. De uit de band gevlogen schoolboeken van Marjella liggen tot onder de kast. De kaft van de atlas is gescheurd. Er ligt een leeg melkpak onder de stoel, de beker in stukken ernaast.

Drift. Een giftig woord voor een giftige emotie. Leonard is altijd driftig geweest. Dat weten onze meiden al sinds hun prilste jeugd. Dat wist ik voor we trouwden. Dat was zo’n beetje de binnenkomer waarmee ik verwelkomd werd in zijn ouderlijk huis. Steeds een nieuwe anekdote die ik leuk moest vinden. Ik lachte nooit.

Leonard was de jongste thuis, een nakomertje, had drie broers boven zich. Je kon hem zo lekker opfokken, zeiden de grote slungels toen hij vier was. Er werden zelfs foto’s gemaakt van dat jochie met die vuurrode kop. Treiterfoto’s, want ze hoefden daar maar mee te zwaaien en de volgende driftbui was een feit.

‘Zullen we zijn lontje aansteken?’ was later de kreet waarmee ze hem door het dolle heen kregen.

Nog steeds – elke verjaardag, elke ontmoeting – ben ik bang voor hun blikken van verstandhouding. En bang voor wat Leonard hebben kan, die dag. Maar in het bijzijn van zijn broers gebeurt het nooit meer. Als er iets dreigt, stappen we op. Dat kan thuis niet. Waar moet je heen? En wie moet er gaan?

Weer kijk ik naar Leonard; nog steeds wiebelen zijn tenen. Kon hij maar even slapen, zakte hij maar even weg, dan koelde dat kokende bloed wel af.

Ik zou eigenlijk naar boven moeten, overleggen met Marjella hoe ze straks beneden komt, óf ze straks beneden komt. Misschien kan ze vanavond beter boven blijven. Ik kijk op de klok, de aardappels moeten nog geschild en wat had ik toch voor groenten bedacht?

Een driftbui is als een fragmentatiebom. De splinters dringen overal in door. Vertrouwen is stukgeslagen. Plannen zijn weg, afspraken gaan op de helling, beloften worden teruggedraaid, regels zijn geen regels meer. Wetten en waarden lijken weggeblazen. Drift is verwoestend in een gezin.

Hoe vaak heb ik nu een driftbui meegemaakt? In achttien jaar huwelijk misschien twintig, vijfentwintig keer? Ik weet nog dat ik de eerste keer dacht dat ons huwelijk voorgoed naar de bliksem was. Dat dat ‘oprotten’ letterlijk bedoeld was. Na het eerste servies wist ik al dat Wedgwood geen optie meer was. Wat is drift toch voor een monster? Het neemt bezit van alle redelijkheid en alle fatsoen. Zelfs zo dat Leonard niet meer weet wat hij doet. Hoe vaak ben ik al bang geweest dat er iets onherstelbaars gebeuren zou? De aanleiding? Soms niks, soms minder dan niks. Zoals vandaag: Leonard was vroeg thuis, een vergadering was afgelast. Je zou toch zeggen: een vroegertje werkt ontspannend. Maar Leonard had voor die vergadering van alles moeten verzetten en regelen. Er tegen opgezien ook en dan gaat het ineens niet door. Daar moet je flexibel voor zijn en dat is een heikel punt bij Leonard. Ik zag al aan de manier waarop hij zijn auto parkeerde langs de stoep, dat het wel eens mis kon gaan. Voordat ik Marjella had ingeseind, kwam Leonard de kamer binnen en viel uit over de combinatie van televisiekijken en leren. Niet dat ik daar vóór ben, maar het schijnt zo te kunnen, Marjella haalt er geen onvoldoendes door. Marjella bleef in haar studieboek kijken, pakte sloom de afstandsbediening en zonder de hit die ze meezong met MTV te onderbreken, schakelde ze het beeld uit. Dat was het! Ik weet wel: haar houding was eigengereid en brutaal. Ze had met woorden niet duidelijker kunnen maken dat ze bedoelde: ‘Ach, ouwe zeur, jij je zin!’

Dat was het. Maar niet meer dan dat. Daarna de explosie. Schreeuwen, de afstandsbediening vliegt tegen de muur, de tafel wordt leeg gevaagd met een armbeweging. De bloemenvaas gaat tegen de vlakte. De stekker van de tv wordt met grof geweld uit het contact gerukt, zodat de stekkerdoos van de muur loskomt. En dan maar steeds dat woord waardoor het kippenvel over mijn rug rilt: ‘Oprotten!’

Welke man zegt dat tegen zijn vrouw? Welke vader tegen zijn kind? Het is het woord van vroeger, van het jochie tegen zijn grote broers. Het is pure onmacht, maar dat weet ik altijd pas later weer.

Ik zie door het raam Robinne afstappen en kom geluidloos overeind. Ziet ze dat ik tot kalmte maan, snapt ze me? Haar ogen worden groot en ze remt af, niet in het grind gelukkig. Ze loopt zacht en ietsje gebogen achterom, alsof ze de fiets wel optillen wil. Bij de schuifpui aan de achterkant maakt Robinne een gebaar van rechtstreeks naar boven. Ik knik haar dankbaar toe. Doe dat maar, meisje. We kijken wel hoe het loopt. We wachten gewoon.

Leonards tenen wiebelen niet meer. Ik hoor zijn adem rustiger nu.

Bidden maar weer, dat hij even in slaap sukkelt. Laat hem even rusten, God, voordat de nederlaag een feit wordt. Want dat moment is zo zwaar. Je ziet hem kleiner worden. Je ziet hem zoeken naar woorden die zijn excuses aannemelijk moeten maken.

Zijn machteloosheid wordt radeloosheid. ‘Wat moet je met een man als ik?’ zegt hij op zo’n moment soms. Of: ‘Je bent beter af zonder mij!’ Ik moet niets zeggen dan, geen troost, geen acceptatie, niet: ‘Je bent zoals je bent.’ Ik moet zwijgen; als ik het gebeurde zou bagatelliseren, zou ik hem immers niet serieus nemen. Dan zou hij ook voor mij dat kleine broertje worden, dat ventje dat zo enorm over de rooie kan gaan. Ik zou hem bevestigen in de rol waarin zijn grote broers hem duwden en duwen. Ik moet de andere partij blijven, hem serieus nemen, er moet geen spoor van vergoelijking in mijn ogen zitten. Geen begrip, maar ook geen verwijt. Het verdriet zal ik niet uit mijn houding kunnen weren, mijn pijn en teleurstelling vormen de aanklacht. Hoewel het medelijden het dan al lang van mijn angst gewonnen heeft, mag hij noch het een, noch het ander aan mij zien. Ik moet opstaan en de kamer uit, zodat hij zonder mijn blik in zijn rug de ravage kan opruimen. Ik loop naar boven, naar Marjella’s kamer. Daar zit ook Robinne op het bed. Ik knik hen toe, ik kan al weer glimlachen. Dan loop ik naar beneden en smeer een stapel boterhammen en bak eieren met spek. De geur is rustgevend en huiselijk. Ik dek de keukentafel en zeg om een hoekje van de kamerdeur dat het eten klaar is.

Hetzelfde roep ik naar boven. Ik ga vast aan tafel zitten. Nu mijn handen zich vouwen, komt de boosheid op. Hoe hebben ze toch zo met je kunnen omgaan? Jawel, drift zal heus wel aangeboren zijn, maar je kunt het afbreken of opbouwen, toch? Dat ze daar vroeger zo’n lol in hadden, niet alleen zijn broers, ook zijn ouders stonden erbij en keken ernaar alsof het vermaak was. Als een mens speelgoed wordt, is dat geen spelletje meer. En de boosdoeners daarop aanspreken heeft geen zin, want dan overdrijf ik. ‘Ja, daar heb je haar weer,’ wordt er dan gezegd.

Ik schuif de eieren op het brood. Leonards plaats blijft leeg. We beginnen maar vast, maar we blijven wachten. De meiden net zo goed als ik.

5. Inzicht

Het gaat om mijn moeder; ze zit sinds kort in de nieuwe serviceflat hier om de hoek.

Lekker dichtbij, dat is meestal de reactie. Dichtbij wel ja, maar lekker moet dat nog worden. Op dit moment ervaar ik het als een last, want mijn moeder gedraagt zich als een dwingeland.

Ik kan best wat van haar hebben, hoor; ik heb altijd in mijn achterhoofd dat ze een moeilijk leven achter de rug heeft. Ik weet waar ze voor heeft gestaan en wat ze heeft meegemaakt.

Maar ik dacht dat ze nu zou genieten van de rust en het verzorgd-zijn.

Ziek is ze niet, pijn heeft ze niet – tenminste niet lichamelijk. Mijn vader is drie jaar geleden overleden en hij is lang ziek geweest. Mijn moeder heeft zich daar helemaal voor ingezet, niets was haar toen te veel. Dag en nacht stond ze klaar en mijn vader was niet altijd gemakkelijk. Hij kon slecht tegen de aftakeling en werd boos als iets niet meer lukte.

Na zijn dood is mijn moeder niet meteen bij de pakken neer gaan zitten. Het leek zelfs aardig te gaan. Ze pikte het werk voor de leeskring weer op. Dat deed ze graag: gesprekken over boeken voorbereiden en mensen proberen te stimuleren meer te lezen dan er staat. Toen dat in de zomer ten einde liep, raakte ze van slag. Ze werd ongedurig en had nergens meer zin in. Het huis was te ruim voor haar alleen, ze voelde zich verloren.

Ik vond het een erg goed idee dat ze het huis te koop zette en zich inschreef voor de serviceflat. Je kunt zoiets beter doen als er nog geen dwang achter zit, als je je lichamelijk nog redden kunt. En het huis bracht heel wat op; ze kon haar appartement helemaal inrichten met nieuwe spullen. Het ziet er prachtig uit, zo chique heeft ze er nog nooit bij gezeten.

Maar ze is niet tevreden. Nog geen dag heeft ze genoten van haar nieuwe paleisje. Altijd klaagt ze over van alles en nog wat. Het eten bijvoorbeeld: ze had zich ingeschreven voor de warme maaltijd, maar dat heeft ze na drie weken al teruggedraaid.

Ze kookt nu weer zelf, dat kan ook, haar keuken is van alle gemakken voorzien. Ze klaagt over de geur die in het gebouw hangt. ‘Oude-mensenlucht,’ zegt ze walgend. Ik heb geprobeerd met haar mee te voelen, maar het lukt me niet.

Ze ergert zich aan alles om haar heen. De meeste mensen zijn ouder dan zij, sommigen maken gebruik van een rolstoel of een rollator. Mijn moeder vindt dat vreselijk. Ze kan niet eens het geduld opbrengen om te wachten tot een rolstoelgebruiker de lift ingaat. Nee, dan pakt ze de trap wel, dat gestumper! Zo maak je geen vrienden, dat begrijp je.

Over het uitzicht is ook wel iets te klagen en ze mist de tuin. Ik moet elke dag wel weer iets verdedigen of sussen, ik word er niet goed van. ‘Die tuin, mam, die was veel te groot. U hebt jarenlang zuchtend het gras gemaaid. Kunt u nu niet gewoon blij zijn dat u daar geen omkijken meer naar heeft?’

‘Jij begrijpt me niet,’ zegt ze dan, ‘jij hebt geen idee hoe het is om hier te zitten!’

Ik kijk dan nog maar weer eens om me heen en ik snap niet hoe ze zo ontevreden kan zijn. Ik begrijp niet wat er zo mis is. Ze heeft het nog nooit zo goed gehad. Als ze vroeger geklaagd had, had ik dat begrepen, maar dit vind ik zeuren.

Vandaag heb ik Lenny, onze dochter van zestien, maar gestuurd. ‘Wil jij alsjeblieft naar oma om te zien of ze nog iets nodig heeft? Ik heb er zo tabak van.’

Lenny is om drie uur gegaan en nu is het bijna vijf uur. Het zit me niet lekker. Was ik nou toch maar zelf gegaan. Misschien moet ik minder ongeduldig zijn. Haar de tijd geven om te wennen.

Dan gaat de telefoon. Het hart bonst meteen in mijn keel – dat krijg je van al dat getob. Het is Lenny; ze zegt dat ze met oma een pannenkoek gaat eten. Heel vrolijk klinkt dat. ‘We gaan even naar Hans en Grietje voor een pannenkoek!’

Ik zeg dat het goed is en een leuk idee, maar als ik de telefoon neerleg, voel ik een teleurgestelde boosheid. Hoe vaak heb ik de laatste weken geprobeerd iets leuks te organiseren en het is me niet één keer gelukt. Ik heb uitjes bedacht, visites, tentoonstellingen aanbevolen, maar ze was met geen stok de deur uit te krijgen. Het voelt alsof ik alles verkeerd gedaan heb.

Ik ben te beroerd om te koken voor mezelf alleen; ik doe gewoon een dubbele boterham, staand aan het aanrecht. Ik mok, totdat ik om mezelf in de lach schiet.

‘Sufferd,’ scheld ik hardop, ‘wees hier nou blij mee en vraag straks gewoon onnozel aan Lenny hoe ze dit voor elkaar heeft gekregen.’

Het journaal staat aan als ik Lenny’s fiets langs het raam zie schieten. Ik druk meteen de knop in en loop haar tegemoet.

Ze lacht om mijn onrust. ‘Ik dacht het wel,’ zegt ze als ik haar jas opvang, ‘je had er bij willen zijn!’

‘Nou, eh nee, dat niet... Misschien toch wel,’ aarzel ik en dan feller: ‘Je weet toch wat een moeite ik gedaan heb om haar de deur uit te krijgen! Maar nooit was ze ergens voor te porren! En dan kom jij en... ’ Ik haal mijn schouders op.

‘En dan gaan ze een pannenkoekje eten!’ knikt Lenny. Ze zakt op de bank, legt een van de kussens op haar buik en slaat haar armen eromheen.

Zo! We gaan discussiëren blijkbaar, want dat gebaar ken ik. Ik heb weer het gevoel dat ik mijzelf verdedigen moet. Heb ik het niet goed gedaan dan? Steeds heb ik opgelet of alles naar wens verliep, haar de keus gelaten bij de gordijnen en de meubels. Haar op haar interesses gewezen, aan potentiële kennissen voorgesteld, haar geïntroduceerd bij de kapper en de pedicure beneden in de winkelgalerij van de flat. Ik heb haar zelfs naar de bingomiddag gesleurd. Niets heeft geholpen, ze blijft achter de geraniums zitten.

‘Het is anders dan u denkt,’ zegt Lenny met een halve glimlach.

‘Hoe is het dan volgens jou?’ vraag ik zacht, want ik ben zo moe ineens.

‘Oma treurt. Daar moet je haar de kans voor geven.’

Ik zucht, bedoelt ze niet ‘oma zeurt’?

‘Wat heb je tegen haar gezegd?’

‘Dat ze helemaal gelijk heeft, dat het leven voor haar inderdaad de laatste fase is ingegaan. Dat ze niet per se nodig meer is. Niemand is nog afhankelijk van haar.’

‘En?’ vraag ik met ingehouden adem.

‘Ze keek me heel verwijtend aan,’ zegt Lenny, met een kleine twinkeling in haar ogen.

‘Maar toen vroeg ik: ga je daar nu de rest van je leven mee zitten of ga je mee een pannenkoek eten? Ze zei eerst niks, verwijtende blik, afgewend hoofd, u kent het wel!’

Ik knik en pak ook een kussen om tegen mijn buik aan te klemmen.

Dan verschijnt er een glimlach om Lenny’s mond.

‘Toen zei ik alleen maar: U mag kiezen, oma, of u heeft echt niet geboft in het leven, of u gaat er iets moois van maken. Hoe u zich nu voelt ligt niet aan de omstandigheden, maar aan uzelf!’

We hebben allebei het een en ander gesmoord in het kussen. Ik zou niet kunnen zeggen wat precies, maar het was heel veel.

6. Gewicht in de schaal

Ik was als baby al mollig en dat is niet anders geworden toen ik groter werd. Ik ben nog steeds mollig, misschien vind jij het dik. Ik had er weinig problemen mee, het hoorde gewoon bij mij. Je kunt nu eenmaal niet allemaal maatje 38 hebben en er is genoeg te koop in maat 44-46.

Ik lijnde wel eens, maar dat zette geen zoden aan de dijk. Wat er na drie weken af was, zat er na vier weken weer aan.

Ik dacht dat ik mezelf redelijk geaccepteerd had en mijn naaste omgeving had geen commentaar als ik ook een gebakje nam op een verjaardag.

Maar dat was vroeger...

Sinds een half jaar wonen we in een andere buurt, een mooie nieuwe wijk met allemaal eengezinswoningen. De flat was te klein toen onze Jochem uit het kinderledikantje was gegroeid, want op de slaapkamer van Alma kon er ook geen eenpersoonsbed bij.

We legden botje bij botje en sloegen aan het rekenen. Het kon, ons eerste eigen huis, nieuw en groot, in een ruime straat tussen allemaal jonge gezinnen. Het leek me heerlijk.

Ik moest wel gaan meeverdienen, een paar dagen per week, als aanvulling op het salaris van Gijs, die buschauffeur is. Ik vond een baan in het splinternieuwe winkelcentrum achter de kassa van de supermarkt.

Twee dagen per week kon best. Gijs draait vaak avonddienst, omdat dat lekker aantikt in de portemonnee, dus hij heeft doordeweeks altijd een dag vrij. Zo hoefden we maar één dag per week iets te regelen en dat lukte. Op de dag dat Alma naar de peuterspeelzaal ging, kon Jochem naar de crèche in hetzelfde gebouw.

Achter de kassa zitten is minder eentonig dan je denkt, hoor! Je maakt met veel mensen een praatje, al is het maar over het weer. Je herkent de vaste klanten en het doet je goed als je ziet dat de mensen jouw kassa uitkiezen omdat ze jou zien zitten.

Ik ben graag onder de mensen. Ik kan ook met iedereen overweg, behalve met de bedrijfsleidster in onze super. Maaike heet ze, een ambitieuze vrouw van mijn leeftijd. Ze is goed, dat geef ik grif toe. Ze organiseert van alles, proeverij van nieuwe artikelen of demonstraties in de winkel. Ze ziet elke veeg op de vloer en ze houdt zo nu en dan een kritisch gesprek met de werknemers. Zijzelf noemt het een motiverend gesprek. Je kunt bijvoorbeeld van haar te horen krijgen dat je te vaak op het nippertje komt of dat je nodig naar de kapper moet. Of dat je geen kauwgum achter je kiezen mag hebben. Ze let op je; de werknemers zijn het visitekaartje voor de zaak, zegt ze. Tegen mij begon ze over mijn gewicht. Nee, ik zeg het niet goed, over mijn óvergewicht.

‘Als de mensen jou achter de kassa zien, Jos, dan besluiten ze die bonbons of dat stukje brie toch maar niet te nemen. Je begrijpt wel waarom!’

Ik zat met mijn ogen op steeltjes. Nee, ik begreep niet waarom. Ik had het volgens mij nog nooit meegemaakt dat mensen hun boodschappen teruglegden als ze mij zagen.

‘Jij merkt dat zelf niet,’ legde Maaike geduldig uit, ‘maar het is echt zo. Je kunt er wel wat aan doen toch? Wat denk je van een streefgewicht van 75 kilo? Veel gezonder ook nog!’

Ze had zelfs een folder van de weightwatchers voor me en attendeerde me op de afslankproducten in de winkel. Ik weet heus wel wat er allemaal te koop is op dat gebied. Repen, shakes, instantsoepen, instantpasta’s en pillen. Behoorlijk geïmponeerd ging ik naar huis. Ik vertelde niets aan Gijs, bang dat hij eerst in de lach zou schieten en daarna erg kwaad zou worden. Ik zat ermee. Er zat een venijnig zeurstemmetje in mijn hoofd. Als ik nu eens zou laten zien dat het me heus wel lukte, vijftien kilo eraf, dan nam ik haar toch mooi de wind uit de zeilen? Bij de peuterspeelzaal lette ik op het gewicht van de moeders en de juffies. Er waren er maar twee die ik zwaarder schatte dan mijzelf, zo eerlijk was ik wel. Maar wat dan nog? Ik ben achtendertig – als die jonge deerns zover zijn, zijn ze ook niet meer zo slank.

‘Niet meegaan in het gezeur; laat het goede leven toch niet verknallen door die stomme Maaike,’ zei ik tegen mezelf. Maar het zeurstemmetje bleef. Ik ging lijnen, gewoon minder eten. Dat viel vies tegen. Niet meer mogen als je nog veel meer lust is niet gemakkelijk. Met een rammelende maag achter de kassa zitten en lekkere hompen kaas, onsjes ham en rookworsten langs zien trekken is een marteling. Dus toch maar zo’n reep om het vol te houden. De suggestie van gestilde honger was er maar even. Ik had nooit gedacht dat het zo moeilijk zou zijn. Als het de ene dag gelukt was, voelde ik me de volgende dag zo razend slank dat alles weer mocht, dubbelop.

De weegschaal werd binnen twee maanden mijn vijand.

Zo nu en dan zag ik Maaike naar me kijken, schattend was die blik. Ik werd er onzeker en boos van. Het werd een obsessie. Op het laatst lette ik constant op het gewicht van de mensen om me heen en ik haatte mezelf erom.

‘Wat is er toch?’ vroeg Gijs op een keer. ‘Je bent zo chagrijnig, heb je het niet meer naar je zin bij de super?’ Ik haalde mijn schouders op en vroeg: ‘Vind jij mij te dik?’ ‘Je máákt je dik!’ zei hij nijdig, ‘Houd toch op met dat idiote gedoe, wees blij dat je gezond bent!’

‘Ja, jij hebt makkelijk praten!’ zei ik mokkend.

Je hebt geen idee hoe een ideaal je leven kan gaan beïnvloeden. Ik ging me met de dag ellendiger voelen. Gaf veel te veel geld uit aan fatblockers en dure nepmaaltijden, waarbij je zogenaamd geen calorieën binnenkrijgt en gegarandeerd geen vitamines.

De kinderen waren er ook de dupe van. Ik kon weinig geduld meer opbrengen en ze kregen gauw een grote mond van me. Dat gaat zomaar vanzelf als je ontevreden bent met je uiterlijk. Je wilt het niet en je houdt het niet tegen. Je wilt niet eten of snoepen, maar je wordt er naartoe getrokken en je gaat voor de bijl.

Complete oorlog! Echt!

En het duurde lang voor ik inzag hoe stom ik bezig was. Uiteindelijk schrok ik wakker en je moet vast lachen als je hoort hoe dat ging.

Alma heeft een vriendje, Joost, een erg leuk ventje. Ik maakte vaak een praatje met zijn moeder; haar zoontje heeft het grappige van haar. Ze is niet slank, misschien wel even mollig als ik. Ze ziet er altijd erg leuk uit, schuwt geen felle kleuren en doet leuke dingen met haar haar.

Op een dag vroeg ik haar mee voor een kop koffie, terwijl de kinderen met elkaar zouden spelen.

Wij zaten aan de tafel, zomaar kletsend over van alles en nog wat, intussen genietend van het spel van onze kinderen. Alma was moeder, Joost vader en Jochem was kind. Het gezin maakte een huisje en haalde overal het meubilair vandaan. Een lege doos werd de wasmachine, een kruk het gasfornuis, de kussens van de bank het bed en daarna smeekte Alma of de weegschaal gehaald mocht worden. Een huis zonder weegschaal was blijkbaar niet compleet. Dat gaf al te denken, maar ik wilde niet weigeren met de moeder van Joost erbij en dus stond er even later een personenweegschaal in de geïmproviseerde huiskamer. Dat maakte het spel ineens anders. Alma ging om de paar minuten op de weegschaal staan en begon daarna te schelden op haar man Joost en haar kind Jochem. Het kind was stout en vader maakte het al niet veel beter. Het irriteerde me en ik vroeg aan Alma of het wat zachter kon. ‘Nee,’ zei ze ernstig haar hoofd schuddend, ‘nee, want ik doe aan de lijn!’

‘Dat is best,’ zei ik onnozel, ‘maar dan kun je toch wel gewoon lief verder spelen?’

‘Neehee!’ zei Alma beslist. ‘Dan is het niet ehecht!’

‘Gewoon minder hard schreeuwen, Alma! Je wilt toch wel een leuke moeder zijn?’

Ze kwam bij me staan en keek me aan. ‘Ik doe aan de lijn!’ legde ze me nogmaals uit.

‘Doe maar niet, joh!’ zei de moeder van Joost. ‘Dat is veel te moeilijk voor vrolijke mensen!’

Moeder Alma keek onzeker naar vader Joost, die kind Jochem suste. ‘Als ik niet mag lijnen, wat moet ik dan doen?’

Ik voelde hoe het bloed naar mijn wangen schoot. Een gevoel van door de grond te zakken, waarbij de tranen in mijn ogen sprongen.

Er bleef een vreemde stilte hangen. Alma stopte haar duim in haar mond – dat doet ze alleen nog als ze ergens verlegen van wordt. Ik zag dat de moeder van Joost begreep waar we het over hadden. Van hoeveel gewicht deze opmerking was. Gingen we huilen of lachen met z’n allen?

Ineens schoot Joost vol bravour. Hij sprong op en stond met een dreun op de weegschaal. ‘Hoeveel kilometer ga ik?’ riep hij hard.

Janken van de lach, Joost z’n moeder en ik. En de kinderen compleet door het dolle heen!

7. Kijkers

Om half drie is de afspraak. De makelaar belde zelf, hij heeft er vertrouwen in. Ik heb het zweet in mijn handen.

Voor de twaalfde keer loop ik door het huis met de ogen van kijkers. Ik zie de scheur in de gangmuur. Die kan ik niet wegtoveren. Ik weet nog hoe die er kwam. De voorjaarsstorm drie jaar geleden, Jip liet de voordeur uit zijn handen schieten. Ik zal de knal waarmee die dichtvloog nooit helemaal vergeten. Er ratelde iets in de muur, alsof er hoog boven iets was losgeraakt. Sindsdien kan het wc-raampje niet meer open en hebben we een scheur.

De kijkers zullen er op wijzen en zeggen: ‘Zo!’

Misschien ga ik dan weer het verhaal vertellen, misschien ook niet. Misschien zeg ik deze keer zelf: ‘Kijk, hier zit onze trouwe scheur!’

Het zal er helemaal van afhangen wat voor mensen het zijn. Je hebt ze in allerlei soorten en maten, kijkers. Ik weet er intussen behoorlijk wat van.

Hopelijk zullen ze vissen – dat doen alleen geïnteresseerde kijkers. Als ze niet bij mij vissen, dan wel bij de makelaar. Hoeveel onder de prijs kunnen we bieden? Hoe langer ze kijken, hoe meer kans. Ik leun tegen de kamerdeur en vraag me af of ik de stoelen moet verplaatsen zodat de kamer groter lijkt. Of de box even wegdoen, dat is zo’n sta-in-de-weg.

Maar als Brit wakker wordt, waar moet ik haar dan laten als de box er niet is? Ik laat het staan zoals het staat. De trap op, de badkamer in, even de wasbak doorspoelen en zien of er geen haren in het afvoerputje zitten. Het kamertje van Brit, dat is het leukste kamertje. Maar dat komt door mijn slapende dochtertje zelf. We hebben de inrichting sober gehouden, we zouden in het nieuwe huis groots uitpakken. Ha, laat me niet lachen! We kunnen wel inpakken! Dat grote nieuwe verschrikkelijk dure huis van ons. Waanzin was het om dat te kopen. Hoogmoed komt voor de val. Hoe vaak heb ik dat niet tegen mezelf geroepen de afgelopen maanden?

Britje moet blijven slapen. Als Brit slaapt de hele tijd, als de kijkers hier fluisterend moeten praten en met een vertederde glimlach het kamertje weer uitgaan – dan zullen ze het huis kopen! Dan heeft het huis iets vertrouwds, iets teders, dan zullen ze het kopen om de sfeer. Brit, kind, als jij blijft slapen, dan...

Ik loop de trap weer af, met het sprankje hoop dat ik net zelf bedacht heb. Dat doe ik overigens steeds vaker. Aldoor eigenlijk: als ik nu nog voor die vrachtwagen de afrit nemen kan, dan ligt er thuis een brief van de makelaar. Als ik in drie stappen bij de telefoon kan komen, dan heeft er iemand een bod gedaan. Als het me lukt dit glas water zonder onderbreken naar binnen te slokken, dan belt de bouwer dat die vierde termijn mag wachten tot we Jips kerstgratificatie binnen hebben. Zou je gek kunnen worden van de zorgen? Ik moet koffie gaan zetten en de mooie bekers klaarzetten. Koekje erbij, alsof we niet elk eurocentje omdraaien. Alsof er geen debet bestaat. Als ze weg zijn, zal ik die koekjes weer zuinig in het luchtdichte doosje stoppen, tot de volgende demonstratie van ‘met ons is alles oké!’

Dat blijven we volhouden, ja, naar de buren, naar onze ouders en zelfs naar elkaar. Maar het is liegen. Het gaat niet goed, we kunnen het niet meer betalen. Ons huis staat al langer dan een jaar te koop. We zijn al twee keer met de prijs gezakt. Het nieuwe huis is over vier maanden klaar en wat dan? Ik wil er al lang niet meer wonen. Hoe zouden we er kunnen gaan wonen als dit huis nog niet verkocht is? We hebben alles nagerekend wat de bank ons voorspiegelde. Maar een overbruggingskrediet moet ook betaald worden en dat komt alleen goed als we een flinke prijs voor ons oude huis krijgen. We hebben nog geen keuken in het nieuwe huis. Ja, die hadden we wel besteld, maar toen ze daar voorschotten voor gingen vragen, hebben we de boel maar teruggedraaid. En er moet toch wat op de vloer en op de muur? Nieuwe huizen, hoe luxe ook, worden zo ontzettend kaal opgeleverd. Er zit nog geen bouwbehangetje op de muur. Dit huis moet verkocht, dit huis moet verkocht, dit huis moet verkocht!

Daar stopt een auto! Mijn handen beven als ik de koffie in de filter schud. Elk korreltje dat ik mors, is een procent minder kans dat ze het kopen. En zonde van de koffie ook. Ik moet mijn haar nog kammen en een beetje lippenstift zou ook wel slim zijn. In dit huis wonen heel gelukkige, zorgeloze mensen. Hoe heerlijk zal het wonen hier zijn!

Met mijn mooiste glimlach bij de deur. ‘Goedemiddag, welkom!’

Ze zijn niet zo heel jong meer, ze hoeven niet op een dubbeltje te kijken. De makelaar begint met voorstellen, maar mevrouw neemt het initiatief over.

‘Mia de Jong,’ zegt ze, maar haar glimlach is net zo min echt als die van mij. De stevige handdruk van meneer is vriendelijker.

‘Goedemiddag, mijnheer De Jong,’ zeg ik.

‘Mijn naam is Jakobs,’ zegt hij nog steeds even vriendelijk.

Ja, dat staat de makelaar dus aldoor te seinen, hij had het beter door de telefoon kunnen zeggen. Ik kom er snel genoeg achter hoe het zit. De woning waarnaar ze op zoek zijn, is voor háár. Niet voor hem. Hij blijft waar hij zit. Ik krijg het vermoeden dat op de dag van haar vertrek zijn vriendin bij hem intrekt. Moet kunnen allemaal. Nog netjes dat hij een woning voor zijn aanstaande ex wil regelen. Geldgebrek hebben ze niet, dat is duidelijk.

Ze stappen door de gang, hij prijst de ouderwetse lambrisering, zij ziet de scheur.

‘Mooi, die vooroorlogse sfeer en het zit goed in de verf, Mia!’ zegt hij. ‘Als je maar gauw ophoepelt,’ betekent dat misschien.

‘Veel te donker en er is geen radiator hier,’ zegt zij. ‘Als je maar weet dat ik je het vel over de neus zal halen!’ bedoelt ze wellicht.

Ik zwijg en doe de deur naar de kamer open. Laat hen voorgaan en zeg dat ik verse koffie heb.

De makelaar kletst maar raak. Ik heb hem nog nooit zo enthousiast gehoord over de schouw, de hoge ramen, de zonkant en de grote voortuin.

Op het aanrecht vind ik meer gemorste koffie dan ik dacht. Het wordt niets. Nog even en dan zijn ze weg.

Ik beantwoord alle vragen en mevrouw heeft er heel wat. Mijnheer blijft onrustig; hij loopt maar te ijsberen en trommelt dan op de kast, dan op de ruit. Misschien is dat het begin van de narigheid wel geweest: altijd getrommel, smerige ruiten. Als de koffie op is, gaan we naar boven. Ik vertel dat Brit nog slaapt en doe zachtjes de deur open. Ze is wakker, ligt met haar duim in haar mond en haar donkere ogen nog dromerig. Ze begint voorzichtig aan een glimlach als ze mij ziet. De makelaar trekt het rolgordijn op en begint over het balkon en het uitzicht, maar niemand luistert. Ik zie hoe de man naar Brit kijkt; alle trekken van zijn gezicht worden zacht. Hij doet een stap naar voren en trekt aan het touwtje van het speeldoosje. Mevrouw blijft op een afstand, alsof ze zich verzet om binnen het bereik van Brits lach te komen. Brit kraait en haar handje zwaait naar de bewegende figuurtjes boven haar hoofd.

‘Ik zou de tuin graag zien!’ zegt mevrouw stroef.

De makelaar rent al. Ik pak Brit op en zeg dat ik haar even een schone broek geef. Mijnheer heeft minder haast. De makelaar en mevrouw zijn al beneden; ik hoor de buitendeur, hun stemmen in de tuin. Als ik met Brit de trap af kom, staat mijnheer in de gang. Hij draait zich op zijn hakken om, houdt de deur voor mij open en kijkt hoe ik Brit in haar stoeltje zet.

‘Hoe oud is ze?’ vraagt hij.

‘Vijf maanden,’ antwoord ik.

Net als ik een onbehaaglijk gevoel krijg onder zijn blik, zegt hij: ‘Ik word ook vader, toch nog...’ Hij zegt het zacht.

Hoe kan er in een zinnetje zoveel verdriet en zoveel trots tegelijk zitten? Ik ben er kapot van.

Ik speel mijn rol en straks pak ik Brit op en gaan we fietsen. Net zolang tot ik alle stress uit mijn lichaam heb getrapt en het geeft niets dat we weer macaroni eten met een klein beetje boterhamworst en veel tomatenpuree. Brit houdt van macaroni en Jip eet alles. Ik wil vanavond tegen Jip aan liggen op de bank en dan samen vroeg naar bed. Niet denken aan de rode cijfers of termijnen of kredieten.

Er zijn ergere dingen.

8. Laatste zomer

‘Alles kan een mens gelukkig maken.’

Een zin uit een hit van een paar jaar geleden. ‘Een vers kopje théé...’

De zon als ze schijnt, de regen. De wind, die van over de rivier komt, tegen de dijk botst en over mijn dak rolt. Alles kan een mens gelukkig maken. Voor éven...

Ik ga niet nog meer experimenten uitvoeren of laten uitvoeren. We hebben alles gedaan om de ziekte te stoppen, maar dat is niet gelukt. En aan rekken komt ook een eind.

Dat zie ik onder ogen nu. Een mens weet niet hoeveel tijd hij heeft, hoeveel tijd hij kríjgt, maar redelijkerwijs gesproken beleef ik mijn laatste zomer. Hier in mijn eigen kleine huis, weggekropen in de bocht van de opgehoogde dijk.

De rozen bloeien en de jasmijn. Het is een woeste tuin dit jaar; ik heb de moed niet meer om te snoeien. Ik betrek alles op mijzelf: ik ben de afgelopen jaren zo gesnoeid in mijn bestaan. Dit niet meer mogen, dat niet meer eten, dieet zus en oefeningen zo; hormoonkuur werd bestraling en bestraling chemokuur. Ik heb dat als snoeien ervaren, telkens opnieuw een stukje van het leven afgeknipt zien, weggenomen, voorbij. Het heeft allemaal niets geholpen. Dat wat niet groeien mocht, groeide toch. Achteraf denk ik dat ik eerder had mogen stoppen.

Nu laat ik de groei zijn gang gaan en ik kijk hoe kruid en onkruid samen op gaan. Soms staat het prachtig, zoals de woekerende borage die met zijn helderblauwe bloempjes tegen de jasmijn leunt. En van madeliefjes en paardebloemen heb ik altijd gehouden, als kind al.

Mijn laatste zomer in mijn paradijsje. Haal ik de bramen?

Ik weet inmiddels wel hoe het voelt als je lichaam zieker en zieker wordt, maar nog niet hoe het voelt als de ziekte het roer overneemt. Als je niet meer kunt beslissen op te staan als je naar het toilet moet. Als ál het eten terugkomt voor je het verteerd hebt. Nu is het nog een wedstrijd, er zijn nog dagen waarop ik win. Maar niet vaak meer en het worden er steeds minder.

Ik probeer de tijd naar mijn hand te zetten; ik zeg tegen mezelf dat een goede dag dubbel zo lang duurt en een slechte dag half zo lang.

In het weekend komen de kinderen, de ene week Maarten, onze zoon, en de andere week onze dochter Annemieke. Maarten komt met zijn vrouw en soms brengen ze de kinderen ook mee. Niet vaak; ze hebben hier zo weinig, zegt Sjoukje. Spelen op het dijktaluud is niks meer voor kinderen van nu. En voor de zandbak zijn ze te groot.

Ik kan er slecht tegen als de hele middag de televisie aan staat, dus het ligt ook een beetje aan mij. Vroeger kon Maarten de hele dag zoet zijn met een paar plankjes en een handvol spijkers. Maar dat hebben zijn kinderen blijkbaar niet van hem geërfd.

Dáár! Dat woord had ik dus vandaag niet willen horen. Want dat woord beneemt me de laatste tijd mijn gemoedsrust, meer nog dan mijn afscheid. Het woord ‘erfenis’ is een beladen woord in mijn beleving.

Weet je, als ik hier deze zomer maar rustig afscheid mag nemen, elke dag een klein stukje proberen los te laten – dichter naar God toe klimmen, minder aards proberen te zijn, relativeren en afstand doen, groeien naar rijpheid en tegelijkertijd kunnen ontwortelen, als dat zou lukken, hoeft het niet moeilijk te zijn.

Er is soms maar weinig nodig om gelukkig te zijn. Vertrouwen, dat is er voor nodig. Vertrouwen op God en vertrouwen dat er iemand zal zijn om je hand vast te houden. Het zal Maarten niet zijn, daar is hij het type niet voor. En met Sjoukje ben ik nooit zo eigen geworden; we zijn te verschillend, heb ik vaak gedacht.

Annemieke? Zal Annemieke mijn hand vasthouden?

Dat zou het loslaten voor mij niet gemakkelijker maken.

Een lieve zuster zou mijn hand vast kunnen houden. Annemieke moet er maar niet bij zijn. Ik heb om Annemieke te veel zorgen gehad. En nog. Er is soms maar weinig nodig om ongelukkig te zijn. Een telefoontje dat warrig klinkt, een trillinkje in haar stem, een zucht. Annemieke heeft het geluk op honderdduizend manieren gezocht, maar het nooit kunnen vinden.

De mooiste jaren van haar leven heeft ze verknoeid en dat is haar niet ten goede gekomen.

Ik ben aldoor bang dat ze opnieuw terugvalt. Annemieke is al zo vaak opnieuw begonnen.

Een erfenis. De familie van mijn man. Hijzelf ook. Ooit dacht ik dat ik dat wel zou kunnen verhelpen. Mijn liefde, ál mijn liefde zou hem een andere basis geven, een vast fundament. Maar zo werkt dat niet. Je kunt je meest nabije medemens niet redden, zelfs niet gelukkig maken als hij dat zelf niet wil. Je kunt hoogstens de omstandigheden voor hem zo gunstig mogelijk arrangeren. Geen ruzie zoeken, je mond houden als je eigenlijk terug wilt schreeuwen, nooit onnodig ergens tegen ingaan, maat houden voor jezelf, in alles beheersing tonen, stabiel zijn. En dan nog heb je je leven lang het gevoel tekortgeschoten te zijn.

Mijn man is stukgelopen op zijn depressies, op zijn drankmisbruik, op zijn moedeloosheid, op zijn plannen die nooit verwezenlijkt werden, op het vechten tegen de bierkaai. De bierkaai – dat was hij zelf.

Is het logisch dat ik Annemieke niet loslaten kan? Ze lijkt op haar vader. Er zit ook bij haar iets destructiefs dat niet weg te krijgen is. Weet je dat dat een veel ergere ziekte is dan de ziekte die ik heb? Er zijn mensen die denken dat kanker het ergste is. Maar ik weet wel beter.

Ik dank God dat de vorm van kanker die ik heb niet erfelijk is. Dat wat Annemieke van haar vader heeft geërfd is een ziekte die je niet heel misschien krijgt, maar die je hebt of niet. Als kind al kon ze zo kijken, zo verloren en ongelukkig. Ja, alles geprobeerd, hoor; via de schoolarts naar de kinderpsychiater die wel een pilletje had, maar geen remedie. Opname toen ze zeventien was. Therapie zus en zo, medicijnen – het hele arsenaal. Ondanks dat alles toch op haar twintigste de eerste poging om eruit te stappen. Het is een erfenis en zij zit ermee.

Erfenis. Wat een raar woord. Het woord ‘erf’ zit erin. Dat is de plaats waar je thuis bent, je eigen erf. Dit plaatsje in de oksel van de dijk, míjn erf. Ik loop me de laatste dagen af te vragen of Annemieke hier gelukkig zal kunnen zijn. Alweer te veel verwachting. Maar misschien zal dit plekje veilig en vertrouwd voor haar zijn. Of juist niet? Ik aarzel om het met Maarten en Sjoukje te bespreken. Wat zullen ze zeggen?

Ik weet bijna zeker dat Sjoukje over geld gaat beginnen. Dat het huis veel zou kunnen opbrengen als het in de verkoop gedaan wordt. Dat zij toch ook recht hebben op een eerlijk deel. En dat Annemieke hen vast niet zal kunnen uitkopen.

Maarten zal zeggen dat het hier veel te eenzaam is voor Annemieke. Hij zal bedoelen dat ze hier te ver weg zal kunnen zakken omdat er geen sociale controle is. Ik hoor het hem al zeggen: ‘En dan word ik er bij gehaald als het te laat is. Nee ma, zet het maar uit je hoofd. Laat haar maar in het begeleid-wonenproject. Daar liggen haar kansen, niet hier. Overvraag haar nou niet; dat gaat fout, dat weet je toch?’

Alsof ze het daar naar haar zin heeft! Begeleid wonen is ook niet alles. Wat weet Maarten ervan, hij komt er nooit. ‘Ik kan met die lui niet in een kamer zitten, ma. Sorry, dat gekissebis onder elkaar, die slootwaterkoffie, allemaal de ene sigaret na de andere. Als ik Annemiek wil zien, dan gaan we wel op een terrasje zitten. Ik laat haar niet los, echt niet!’

Dat laatste zei hij om mij gerust te stellen en ik geloof dat hij zijn woord zal houden.

Maar wat betekent een keer per maand koffiedrinken op een terrasje? Hij kan dan net bijhouden hoe Annemieke langzaam maar zeker van hem vervreemdt. Totdat ze hem niets meer zegt en dan zal de plicht om zo nu en dan naar zijn zusje te gaan een vervelende erfenis geworden zijn.

Ik loop tot onder de appelboom; er is in de loop der jaren een pad ontstaan. Het lege spreeuwennest zie ik.

Ze zitten hier al jaren. Wie zal er volgend jaar naar hen kijken als ze druk in de weer zijn met hun jongen?

In de zak van mijn vest gaat de telefoon. Dat is Annemieke. Wie zal er volgend jaar opnemen als ze belt?

‘Ja, Annemieke, hier is mamma.’

Ze huilt, ik hoor het al.

‘Het gaat niet meer, mam.’

‘Ach, kind.’

Ik zak tegen de stam van de appelboom in het gras. Groen licht om mij heen. De wind in het blad, de zon speelt. Als ik nu diep en rustig ademhaal, kan ik de misselijkheid nog wel tegenhouden. Om mij heen liggen allemaal appeltjes, om de een of andere reden afgevallen voor ze rijpen konden.

9. Lappenpop

Ik sta voor het raam en kijk naar het gekrioel op het schoolplein. Nu de groten, straks als de pauze voorbij is de kleintjes.

We hebben een nieuwe juf voor groep 1. Ik heb haar zelf voorgedragen aan het bestuur; ze leek de beste keus uit de drie sollicitanten die we hadden. Juf Sylvie, ze kan niets anders zijn dan juf. Blonde krullen, lieve lach en een brilletje. Ze heeft een paar jaar ervaring en ze is pas hier komen wonen. Daar boffen we bij, want dat we juf Marieke moeten missen weegt nog steeds zwaar. Juf Marieke heeft hier zeven jaar gewerkt; nu komt haar derde baby en wil ze liever thuisblijven, ook na het zwangerschapsverlof. Haar oudste is David, die zit nu net in groep 1 bij juf Sylvie. Het scheelde een haartje of hij had bij zijn moeder in de klas gezeten.

Ik ben de directeur hier, het is míjn school. Ik ben verantwoordelijk voor wat hier gebeurt.

Ik moet vooral wéten wat hier gebeurt. Gisteren belde Marieke; even bijpraten, dacht ik. Maar het was meer dan dat. Ze zei: ‘Frits, ik moet het misschien niet zo serieus nemen, maar ik maak me zorgen om juf Sylvie. Ze is niet zo lief als ze eruitziet. David is zó bang van haar! En er zijn op dit moment veel meer kinderen die huilen als hun moeder afscheid neemt dan in mijn tijd. Sorry, je vindt het misschien zeuren, maar ik heb hier zo’n naar gevoel over.’

Als Marieke zoiets zegt, dan is dat geen gestook omdat ze denkt dat ze het zelf beter deed. Zo is ze niet. Ik heb beloofd het extra goed in de gaten te houden.

Daarom sta ik hier voor het raam, steek zo nu en dan mijn hand op. Ze zullen wel denken dat het bureau achter me leeg is. Dat ik hier een beetje sta te lanterfanten.

Ik druk op de bel, de pauze is afgelopen. Als de groten binnen zijn, komen de kleintjes naar buiten. Het is zonnig geworden, er zit al iets van lente in de lucht. De juf van groep 2 maakt het schuurtje open om de karren en kruiwagens binnen bereik te brengen. Daar komt het groepje van juf Sylvie. Ordelijk – daar is niks mis mee. Rennen kunnen ze zo meteen. Ik twijfel toch aan wat Marieke zei. Moet je zien hoe ze omgaat met het grut. Twee meisjes aan elke hand.

David loopt achteraan; hij is klein voor zijn leeftijd. Hij heeft de ogen van zijn moeder, maar die houdt hij nu wel heel erg naar de grond gericht. Zou hij het niet prettig vinden op school?

Els komt binnen; ze doet de remedial teaching hier. Ik wenk haar en ze komt naast me staan. Els is een prima kracht, van de oude stempel; ze heeft de meeste ervaring van al het personeel. ‘Ze doet het goed, hè, de nieuwe juf?’ vraag ik, terwijl ik uit het raam blijf kijken.

Er komt geen antwoord. Totdat ik opzij kijk. Dan zegt ze: ‘Voor de meisjes is ze erg leuk.’

‘Wat?’ zeg ik verbluft.

Els knikt, ze maakt geen grapje. ‘Ze heeft zo duidelijk voorkeur voor meisjes, dat het opvalt. De jongens hebben het niet gemakkelijk bij haar in de klas.’

‘Meen je dat nou?’ Ik overweeg haar in vertrouwen te nemen, nu ze zo duidelijk haar eigen visie op Sylvie blootgeeft. Maar ik doe dat nooit, praten over collega’s. Dat moet je als directeur ook niet doen. Daar komt narigheid van.

Els legt de leesboekjes voor de zwakste leerlingen van groep 5 klaar, ze zullen zo binnenkomen.

Voor ik de deur uitloop, zegt ze: ‘Je moet maar eens naar haar toon luisteren, Frits. Je kunt zelfs buiten de klas horen wanneer ze tegen een jongen praat.’

Ik moet er het mijne van hebben en loop het plein op. De kinderen maken juist een kring. ‘Er zat een klein zigeunermeisje...’ Hoe vaak zou dat liedje al gezongen zijn?

Bijna alleen maar meisjes in de kring, maar jongens doen misschien liever wat anders. Juf Sylvie is niet bij de kring, het is de andere juf die opnieuw het liedje begint en de kring aan het ronddraaien zet. Ik loop naar de zijkant van het plein.

Er zijn een paar jongens bij het klimrek en de jongens in de zandbak krijgen net een preek. Ja, dat klopt wel, dat was de afspraak. Niet in het zand, het is te nat na al die sneeuw en het moet nodig vernieuwd worden, want we hebben het idee dat de katten in de buurt het wel een leuke kattenbak vinden. Ik houd mijn stappen in en luister hoe juf Sylvie de mannetjes bestraft. Zoals ze daar staat, lijkt ze wel langer dan ze is, maar dat kan komen omdat de zandbak wat lager ligt.

De jochies kijken betrapt en bang. Ik kan het niet anders noemen. Er is er een die meteen in huilen uitbarst.

‘Melvin, ik zie tranen, wat hebben we daarover afgesproken? Jij zou niet meer... Nou?’

‘Hui-hui-huilen,’ huilt Melvin, met zijn arm voor zijn gezicht.

‘Ik denk dat jullie hier maar moeten blijven. Jullie kunnen met zulke vieze schoenen niet de klas in. Ik zal jullie moeders maar even gaan bellen dat ze jullie niet hoeven komen halen!’

De paniek slaat toe. Nu staat het hele clubje op het punt om in tranen uit te barsten.

Maar waarom zegt ze dat zo? Een waarschuwing is op zijn plaats, zeker, maar dit is dreigen.

Als dit gezegd wordt door een juf waarmee de kleuters nog geen vertrouwensband hebben opgebouwd, is dit het verkeerd uitoefenen van macht.

Kijk, ze draait zich om en loopt weg. Ze laat de jochies daar staan; niet een durft uit de zandbak te klimmen. Alsof ze platgewalst zijn. Ik loop eropaf, trek hen een voor een over de rand en ga een eindje met hen rennen om het zand van de schoenen te krijgen. Als ik omkijk, is juf Sylvie net gekozen om het zigeunermeisje te spelen... Huilend op een steen, huilend op een steen.

Om mij heen dringen de opgeluchte zandhappers. Er hangt er een aan mijn broekspijp met de vraag of mamma echt gebeld wordt. ‘Hoe is het met je schoenen dan?’ vraag ik, hem optillend om zijn schoenen te bekijken.

‘Schoon! Helemaal schoon, meester!’

‘Oké, dan wordt het nu tijd voor een zigeunerjongetje!’

Even later draait de kring rond met meisjes én jongens. Ik zoek David in de kring, waar zit die kleine vent? Hij is er niet bij. Hoe kan dat? Ik zag hem zojuist, voor het zandbakincident, toch lopen?

Ik vind hem in de schuur tussen de emmertjes en de schepjes. ‘Hé, David, zit jij hier op de boel te passen?’ lok ik hem uit zijn tent.

Hij lacht omdat hij mij herkent; zijn zorgelijke gezichtje vrolijkt er van op. ‘U bent een vriend van mijn moeder, hè?’

Ik knik en ga bij hem op de speelgoedkist zitten. ‘Vertel eens, David! Wat doe je hier?’

‘Ik speel Lappie,’ vertrouwt hij mij toe.

‘Jij speelt Lappie!’ zeg ik met zoveel mogelijk waardering in mijn stem. ‘Hoe gaat dat dan?’

‘Lappie is mijn slappe pop, die zachte!’ legt hij uit.

Ik knik en maak een gebaar van ‘ga door’.

‘Die is zó slap, die voelt niks. Als juf Sylvie erg boos is, speel ik Lappie. Dan word ik vanzelf zó slap, dat niks het meer doet. Mijn oren ook niet en ik kan niet meer praten of huilen. Ik ben slappe Lappie. Als het over is, dan word ik weer David.’

Hij lacht als ik vraag of dat een geheim is. ‘Nee joh,’ zegt hij amicaal, ‘voor jou niet, voor juf Sylvie!’

Ik zou hem wel willen knuffelen, maar meesters kunnen zich dat niet permitteren tegenwoordig. Zeker niet in een schuurtje. Ik leg mijn hand op zijn schouder en loop met hem mee naar buiten. Hij knippert met zijn ogen tegen het zonlicht.

Het laatste liedje is gezongen, ze gaan weer naar binnen. David rent naar zijn plekje in de rij.

Ik loop naar mijn kantoortje met een erg vol hoofd. Vanmiddag moet ik juf Sylvie maar eens spreken, maar voor die tijd moet ik haar dossier nazien of er iets te vinden is dat opheldering geeft. Of ze broers heeft, of ze gepest is, uit wat voor gezin ze komt, in welke buurt ze is opgegroeid. Of er iets staat dat haar gedrag verklaart.

Het zal vast geen gemakkelijk gesprek worden; ik weet niet eens waar ik beginnen moet.

Het gedrag van een mens komt niet aangewaaid. Er is altijd een reden voor. Ik moet er heel voorzichtig mee omgaan, je weet nooit wat je oprakelt.

Eén ding is duidelijk: het spelletje van David kent ze niet. Had ze het vroeger maar gekend... Het zou haar misschien geholpen hebben.

Ik moet ook Marieke bellen, haar bedanken omdat ze zo alert was en vertellen dat David het wel zal redden. En dat ze zuinig moet zijn op die lappenpop.

10. Online

‘Het is zo énig! Er is geen fluit aan, een kind kan het...’

Ja, dat weet ik wel, de kinderen van vandaag hebben het in hun genen. De digitale snelweg hoort net zo duidelijk bij hun bestaan als de snelweg van Den Haag naar Schiphol.

Ik draai wel mee op mijn manier. Ik heb me met moeite van alles aangeleerd en ik geef toe: het is erg handig. Ik kan een vakantie boeken via internet, ik kan bankieren via internet, ik kan e-mail versturen en in mijn postbox kijken. Maar nu blijk ik iets essentieels over het hoofd te hebben gezien: ik moet nog leren chatten!

Mijn vriendin Annie is er helemaal hoteldebotel van. Ik krijg zelfs het gevoel dat onze oeroude vriendschap zonder meer is gedegradeerd tot een hachelijk low level als je het vergelijkt met ‘daten’, want dat is de gangbare naam voor het fascinerende gebeuren. Afspraakjes en ontmoetingen, via de computer.

‘Weet je wat er zo mooi aan is?’ Annie heeft een blos op haar wangen. ‘Je leert elkaar eerst waarderen om de binnenkant. Dat is bij een offlineontmoeting wel anders. Je hebt het daar met een blik al gezien: je vindt iemand te klein of te dik of te schlemielig of te macho. Of je valt voor de buitenkant en dan blijkt later dat je met het innerlijk niet uit te voeten kunt.’

Een offlineontmoeting, denk ik verbolgen, nu heet een normaal gesprek met een persoon in levenden lijve al een offlineontmoeting!

‘Kom mee naar boven, dan zal ik het laten zien!’

Geen enkel afwerend gebaar, geen enkele uitvlucht van eerst nog een kopje thee of iets dergelijks blijkt steekhoudend of afdoende. Sjors, de man van Annie, pakt de krant nog eens. Hij heeft er blijkbaar ervaring mee. Hij schudt nee als ik hem erbij wil betrekken. Mee naar boven dus! Niet om – zoals we dat vroeger wel deden – elkaars nieuwe kleding te bewonderen, maar om een nieuwe date te showen.

‘Het zou zo goed zijn voor jou! Zulke aardige types zitten er bij. Je kunt er heel bijzondere vriendschappen opbouwen. Je hart uitstorten en begrip vinden, echt. Je leven krijgt kleur!’

‘Als ik een kleurtje wil, ga ik wel naar de kapper!’ doe ik nog afwerend, maar Annie opent de deur van haar hobbykamertje en heeft met een druk op de knop de computer al gestart.

Vlugge muisbewegingen en rap commentaar. Je zou bijna denken dat ze vertegenwoordigster is in onlinedating. Met stijgende verbazing sta ik achter haar.

Als ik me niet vergis, staan haar schouders bol van opwinding. Ze sist:

‘Jots op de site, even kijken of hij er nog is!’

‘Jóts!’ zeg ik afkeurend.

‘We werken met een schuilnaam, dat doet iedereen. Even oproepen!’ Dit alles op dezelfde zenuwachtige fluistertoon.

‘Mag Sjors het niet weten?’ fluister ik, schuw achterom naar de deur kijkend. Bange vermoedens kruipen omhoog.

‘Hè,’ zegt Annie zwaar teleurgesteld, ‘stil nou even, ik geloof dat hij net afgesloten heeft...’

‘Wie?’ vraag ik, nerveus om me heen kijkend. ‘Sjors? Die kan toch niet computeren!’

‘Nee, Jóts!’

‘Zal ik zijn profiel even binnenhalen?’

‘Joh!’ zeg ik geschokt. Ik kijk naar het raam en krijg de neiging om de gordijnen te sluiten. Maar dat blijkt niet nodig. Er komt ook geen fotoreportage op het beeldscherm. ’t Lijkt meer een verkooppraatje van Jots over het geniale fenomeen Jots.

‘Goed karakter, hè?’

‘Griezelig!’ zeg ik neutraal.

Annie vat het positief op. ‘Ja, griezelig goed. Zo emotioneel en sensitief, dat zie je zelden bij mannen!’

‘Is Jots wel een man?’ denk ik slim te zijn.

‘Hè, Nel!’ doet Annie afkeurend. ‘Zit nou toch niet alles zo af te kraken. Dit is heel belangrijk voor me. Moet je kijken wat een mails we al hebben uitgewisseld.’

In razende vaart jaagt de cursor de regels van de blijkbaar zeer uitgebreide gedachtewisseling omhoog. Ik hoef geen poging te doen iets te lezen, gelukkig.

‘Indrukwekkend,’ zeg ik en dat is naar tevredenheid.

Terwijl Annie op zoek gaat naar een bij mij passend profiel dat ze voor me wil downloaden zodat ik daar thuis nog eens over kan nadenken, kakelt ze vol vuur verder over de voordelen van een onlinevriendschap.

‘Weet je, Nel, het is zo mooi als je iemand treft met wie je werkelijk diepgaand over je gevoelens kunt praten. Ik praat met Jots over dingen die zelfs Sjors niet van me weet! Iemand met zo veel inlevingsvermogen, dat kan alleen maar een goed mens zijn. Ik voel me begrepen, dat is zo waardevol!’

‘Opgegrepen!’ murmel ik zacht. ‘Knóts!’

Nu raakt Annie toch wat geïrriteerd door mijn onwelwillende houding.

‘Nel,’ zegt ze streng, ‘jij moest eens weten hoe moeilijk het is met een ouder wordende partner die enkel maar over het weer en de krantenkoppen kan praten. Sinds Sjors de hele dag thuis is, is het leven voor mij echt lastig geworden. Als ik een uur naar de markt ben geweest, zit hij al op zijn horloge te kijken!’

‘Kunnen jullie niet samen naar de markt?’

‘Wat moet Sjors nou op de markt?’

‘Hetzelfde als jij toch? Een harinkje?’ doe ik de foute suggestie.

‘Ik lust geen vis!’

‘Sjors toch wel?’

‘Nou moet je eens goed luisteren, Nel. We zijn al jaren bevriend, maar je hoeft me niet de les te lezen. Ja, ik merk best dat je chatten niks vindt, maar probeer het me niet uit mijn hoofd te praten, want dat lukt niet. Doordat ik dit heb’... – met een breed beschermend armgebaar omvat ze de monitor – ‘lukt het me beneden ook, snap je?’

Ik haal mijn schouders op; ik had niet mee naar boven moeten gaan. Ik heb helemaal geen zin in ruzie, maar ook niet in chatten.

‘Het is troostend om altijd een luisterend oor te vinden. Aandacht is goed voor een mens. Hier, kijk! Moet je deze eens lezen. Echt iets voor jou. Al zeven jaar alleen, veel hobby’s, houdt van gezelligheid en praat graag over maatschappelijk relevante zaken. Goede opleiding en beschikt over bijzondere intuïtie. Gemakkelijk in het leggen van contacten.’

‘Geloof je dat allemaal dan?’

‘Waarom niet? Dit klinkt toch integer? O, Nel, hij komt net binnen... Wil je?’

Mijn ogen vliegen naar de deur, maar als die niet opengaat, besef ik dat er aan mijn intuïtie nog wel te sleutelen valt.

‘Nee, Annie, ga je gang. Ik knots maar weer eens op!’ zeg ik ruimdenkend.

Ze haalt haar schouders op en klemt haar lippen beledigd op elkaar.

Zuchtend loop ik de trap af. Leuk hoor! Ik had beter thuis kunnen blijven.

‘Dag, Sjors,’ zeg ik om het hoekje van de kamerdeur.

‘Dag Nel,’ zegt Sjors vanachter de krant.

Onderweg naar de buitendeur bedenk ik me, keer terug en nodig mezelf uit om nog even bij Sjors te blijven. Hij legt zijn krant neer en vraagt hoe het met me gaat. Ik ben geneigd om hier te blijven en te ontdekken hoe het eigenlijk echt zit met zijn inlevingsvermogen...

11. Overleven

Het heeft een naam, maar ik kan dat woord niet zeggen. Ik kom het tegen in de medische handboeken die ik leen bij de bibliotheek. Ik kan het nog net uittikken in de zoekcomputer, zodat ik weet welke boeken. Maar uitspreken kan ik het niet.

Het levende voorbeeld zit hier op de bank. Ze leeft, maar daar is bijna alles mee gezegd.

Vierentwintig jaar en vierendertig kilo. Nu weet u ook hoe het heet, die ziekte die haar klauwen heeft geslagen in onze dochter.

Ik sta achter de strijkplank, midden in de kamer. De afgelopen dagen heeft de wasmachine niet stilgestaan. Er is heel wat vuile was meegekomen uit Nadia’s kamer. De slapste vaatdoek was Nadia zelf. We wisten niet dat het zo erg was. Dat ze zichzelf en de boel zo verwaarloosde. Als ze hier was – het laatste halfjaar was dat een zeldzaamheid, maar goed – áls ze hier was, verbloemde haar kleding haar werkelijke toestand. Ruime broeken en grove truien, altijd een sjaal om – we dachten dat het mode was. Studentengedoe, ze heeft er altijd bij willen horen.

Ik denk dat ze slaapt nu; dat is winst, want slapen is goed voor een mens. Ik loop voorzichtig naar haar toe, luister naar haar oppervlakkige ademhaling, zie hoe het adertje in haar magere nekje klopt en schiet weer vol.

Dat zoiets bestaat! Dat er naast mensen die omkomen van honger ook mensen zijn die zichzelf uithongeren tot de dood erop volgt. Ik kan er niet bij.

Ik zoek naar een oorzaak. Hebben wij schuld? Hebben we haar overschat toen we dachten dat ze het wel redden zou in de studentenwereld? Waar is het fout gegaan? Als er ergens schuld ligt, dan wil ik die wel dragen. Als het maar helpt. Wie of wat ik ook excuus moet gaan vragen, ik zal gaan; wie of wat er veranderen moet, het zal veranderen, als zij het maar redt.

Ik ben zo bang dat ze het niet redt. Dat ze zichzelf doodhongert.

Mijn kind, onze dochter. Ze ligt daar op de bank als een ding, een zak botjes. Holle ogen, ingevallen wangen, armen als spinnenpoten en griezelige ET-vingers. Ik mag het van Jan niet zo zeggen. Jan zegt dat elk levend lichaam eerbied waard is. Hij heeft gelijk, zeker, maar mijn kind mag er zo niet uit zien.

Ik loop naar de keuken en maak voor de koelkast de moeilijke keus. Als ze straks wakker wordt, wat zou dan kunnen? Een Danoontje vindt ze te vet, Optimel is nul procent; ik heb ook een bakje aardbeien. Vroege, uit Spanje natuurlijk. Zonder suiker zit er smaak noch kraak aan, maar misschien levert het een paar vitamientjes.

Ik was drie aardbeien en rangschik ze verleidelijk op een klein bordje. Ik bid voor die aardbeien: ‘Here zegen deze spijze, dat ze ze éét. Alstublieft, alstublieft, alstublieft.’

Ik kijk op het lijstje dat ik moet bijhouden van de specialist. Het lijstje vertoont een groot verschil tussen wat ik haar aanbied en wat ze werkelijk eet. Ik mag haar niet te veel aanbieden, dat werkt averechts. Ik moet proberen op een normale manier ‘trek’ bij haar te bewerkstelligen. Maar wat is normaal in haar geval? Vroeger lustte ze erg graag bruinebonensoep. Ik wed dat ze spontaan moet kotsen als ik het woord durf te zeggen.

Strijken maar weer, haar dekbedhoezen, haar ontbijtlaken, haar theedoeken, al die fleurige dingen die we aan het begin van haar studie hebben gekocht. Wat was er ze er blij mee! Die kamer leek zo ideaal. Enthousiaste verhalen in het begin. De studie kon ze prima aan, veel vrienden maakte ze het eerste jaar. Ze haalde haar propedeuse en besliste dat ze wat moest bijverdienen, dus stond ze op vrijdagavond en zaterdag in een kleine boetiek. Ging het misschien daar fout? De modewereld bepaalt wat de ideale maten zijn. Slank, slank, slank. Maatje 36, maar dat had Nadia al toen ze elf was. Toen ze zestien was, had ze maat 40.

Niet dik, hoor, maar stevig; een mooie stoere meid was ze. Niet alle jonge vrouwen kunnen maat 36 hebben!

Hoe kan de modewereld de lat toch zo achterlijk, onlogisch hoog leggen? De mannen en vrouwen in de welvarende landen groeien, worden steeds flinker en langer. Dat is bewezen. Maar wie als jonge vrouw boven de maat zit, kan bij de vlotte kledingboetieks niet meer terecht. Die hebben zelfs in maat 42 al weinig keus meer. Wie bedenkt zoiets? Is het begonnen met die supermagere Twiggy? Voor die tijd was een vrouw toch mooi als ze rondingen had?

Kalm, niet te boos worden, want dat merkt ze. Ze merkt alles. Ze ziet aan mijn blik wat ik denk. Afkeuren mag niet, daar wordt ze nog dunner van. Goedkeuren mag eigenlijk ook niet: als ze iets eet, moet ik dat gewoon vinden. Vooral geen complimentje geven.

‘U moet de verantwoordelijkheid bij haar laten, mevrouw,’ zei de specialist, ‘zij moet opnieuw leren voedsel tot zich te nemen. Het lijkt eenvoudiger dan het is.’

Drie weken is ze opgenomen geweest. Toen wilde ze naar huis en dat heeft ze doorgezet. Het is ongelooflijk hoeveel doorzettingsvermogen er in dat magere lijfje zit. Behalve op dat ene vlak dan – of wíl ze niet?

Toen ze hier binnenkwam, bibberig aan mijn arm, en ik het haar rechtstreeks vroeg – ‘Wil je beter worden, gezónd worden, Nadia?’ – knikte ze.

Maar toen ik zei dat we daar samen aan zouden gaan werken, had ik al weer te veel gezegd. Ik zag het aan de flits die even in haar blik was. Alsof er toen al een krachtmeting plaatsvond, alsof de competitie begon.

Nu zijn we een week verder en het blijft een gevecht, met winst en verlies aan beide kanten. Ik had gedacht dat we samen zouden vechten tegen het kwaad dat haar leven verziekt. Maar soms weet ik niet aan welke kant zij staat.

Moeten we dan toch besluiten dat ze weer opgenomen wordt? Jan heeft het geopperd, gisterenavond op bed, toen we geen van beiden de slaap konden vatten.

Omdat Nadia overdag veel slaapt, zit ze ’s nachts vaak op. Als Jan en ik iets willen bepraten, doen we dat in het donker van de slaapkamer. Zachtjes – ze moet niet het gevoel hebben onderwerp van gesprek te zijn, dat is ook al niet goed. We moeten steeds maar normaal doen en reageren alsof het de gewoonste zaak van de wereld is dat ze hier op de bank ligt. ‘Als u kunt doen alsof het een lastig, hardnekkig griepvirus is, dan is dat voor haar het beste. Geen dwang uitoefenen, geen goedbedoeld opdringen van voedsel, geen lekkere hapjes... Eten moet weer de normale gang van zaken worden, dus vooral nergens ophef over maken.’

Misschien mogen die aardbeien ook niet. Drie aardbeien op een bordje – is dat dwang? Zal ik het weghalen en straks als ze wakker is gewoon vragen of ze thee wil? Thee zonder suiker, waar helemaal niets in zit?

De poes springt bij haar op de bank. Dat had ik moeten voorkomen! Geschrokken wacht ik af hoe ze reageert. Poes nestelt zich in de holte van haar buik. Nadia’s hand streelt met langzame halen over haar glanzende vacht tot ze spint van tevredenheid.

We luisteren er samen naar, naar dat wonderlijke geluid waaraan je poezengeluk kunt meten. Het is alsof een klein motortje snort van plezierige tevredenheid. Geen zorgen, geen vragen, geen verlangens, geen verantwoordelijkheid, geen angst voor de toekomst.

‘Mam,’ zegt ze dan, ‘mam, wou je ook dat je spinnen kon?’

‘Ja, dat zou mooi zijn, meis.’

‘Maar,’ zegt ze triest, ‘mensen kunnen dat niet...’

Ik wil alles voor haar doen, maar dit lukt me niet.

12. Oppassen

Het is me niet te veel, ik doe het graag voor Nanda en ik ben dol op Tobias. Hij is bijna anderhalf nu. Hij was de eerste baby in onze splinternieuwe wijk. En nu, na twee jaar, hangen er elke week wel ergens roze of blauwe ballonnen. Dat hoort in een nieuwe wijk waar bijna allemaal jonge mensen wonen. Nico en ik hebben die tijd gehad, onze dochters zijn de deur uit.

Wij zijn dus de oudsten in de straat. Maar dat heeft ook weer leuke kanten. We passen op verschillende huizen als de bewoners op vakantie zijn en we hebben zo nu en dan de hond van het hoekhuis te logeren. Als er sneeuw ligt, wordt ons pad altijd schoongeveegd en de vuilniscontainer staat soms al op zijn plaats als Nico hem wil gaan halen.

Met de buurtjes links, Nanda en Dick, zijn we het meest vertrouwd. Zeker sinds Tobias er is. Het is zo’n leuk ventje. Ik wandel graag met hem; we gaan dan naar de kinderboerderij of eendjes voeren. Nico plaagt me er soms mee. Of ik een voorschotje neem op mijn grootmoederschap, roept hij me dan na. Ik lach en laat hem plagen; ik geniet van die kleine jongen en hij is graag bij ons.

Sinds drie weken maak ik me zorgen. Deze week is het al de derde keer dat ik achter de buggy loop op weg naar de kinderboerderij.

‘Heeft Nanda een bijbaantje of is ze meer uren gaan draaien?’ vroeg Nico gisteren. Ik schudde mijn hoofd. Als dat zo was, zou ze het me wel gezegd hebben. ‘Nel, ik moet even weg vanmiddag. Als het niet kan, moet je het eerlijk zeggen, hoor!’ zei ze vanmorgen door de telefoon.

Nanda werkt in de horeca, drie avonden per week en een dag in het weekend. Dat hebben ze goed geregeld, want dan kan Dick op Tobias passen.

‘Als we Tobias naar een crèche zouden moeten doen, kon ik net zo goed stoppen met werken. Ik zou mijn hele salaris aan die crèche kwijt zijn,’ verzuchtte Nanda eens en ik geloof haar. Je schrikt als je de bedragen hoort.

Nee, mij betaalt ze niet, dat aanbod heb ik afgeslagen. Ik doe het graag en zeg ook gerust nee als het me niet uitkomt.

Maar nu loop ik te piekeren achter de buggy en ik vergeet Tobias te wijzen op de konijnen in hun hokjes. Hij protesteert. ‘Ja, jochie, we gaan terug. Hoe kan ik nou toch de konijntjes vergeten!’

Nanda was erg chic gekleed voor haar doen, toen ze de babyfoon kwam brengen omdat Tobias nog sliep. Dat maakt mijn ongerustheid niet kleiner.

‘Om vijf uur ben ik er zeker weer!’ zei ze haastig. Van half twee tot vijf, dat is niet éven oppassen, dat is drie-en-een-half uur!

Als ik thuiskom, is Nico er al. ‘Wat ben jij vroeg!’ begroet ik hem.

Hij negeert de uitgestoken handjes van Tobias, die uit de buggy getild wil worden. Hij maakt een hoofdbeweging dat ik even mee naar binnen moet komen. Er is iets!

Het is in een zin verteld. ‘Ik zag Nanda in de stad met een man. Nogal heftig.’

Terwijl ik roosvicee in het tuitbekertje doe, laat ik het tot me doordringen. ‘Wat bedoel je met heftig?’ vraag ik toch maar.

Nico schokschoudert. ‘Je weet wel: uitdagen, lachen, een beetje friemelen, zoenen.’

‘Zag ze jou?’

Schamper zegt hij: ‘Nee, daar had ze het te druk voor.’

‘Kan het geen neef uit het buitenland zijn?’ opper ik tegen beter weten in.

‘Zou jij dan met je hand in zijn kontzak lopen?’

Tobias, die nog buiten in zijn buggy zit, neemt het niet langer en krijst intussen. Ik til hem op, zet hem in zijn stoeltje en geef hem zijn drinken.

‘Daar komt Dick!’ zegt Nico beducht.

Jawel, dat is de auto van Dick; ook hij is vroeg.

‘Wat moeten we?’ sein ik naar Nico, die opstaat om de deur open te doen als Dick aanbelt.

‘Nog even niets, gewoon afwachten!’ bezweert hij met een handgebaar mijn paniek.

Het duurt even voor Dick bij ons is. Er vliegen nare mogelijkheden door mijn hoofd. Stel dat er een afscheidsbrief ligt van Nanda, dat hij die nu zit te lezen! Of dat hij naar boven loopt en al haar kleren zijn weg! ‘Houd toch op!’ zeg ik boos tegen mezelf.

Nico staat voor niets bij de voordeur, want Dick komt door de poort achterom. Hij heeft zijn nette pak verwisseld voor een spijkerbroek en een rood shirt. Hij begint met kiekeboe om Tobias’ aandacht te vangen. Leuke jonge vent is Dick, leuke vader ook. Tobias schatert het uit als hij in de lucht wordt gegooid en weer opgevangen.

‘Waar is die moeder van jou gebleven, kereltje?’

‘Wisten we dat maar, wisten we dat maar,’ gonst het in mijn hoofd.

Als Nico een bierflesje omhoog houdt, roept Dick: ‘Ja graag, doe mij ook maar een maltje.’

Ik treuzel in de keuken, snijd wat kaasblokjes en stukjes komkommer. Voor Tobias zoek ik een soepstengel en dan moet ik toch echt ook naar buiten. Het is net of ik medeplichtig ben aan iets verkeerds. Als Dick me vraagt waar Nanda is, wat moet ik dan zeggen? Gewoon: ‘Ik wéét het niet’? Maar dat kan ik vast niet gewoon zeggen, ik zal een hoofd als een boei krijgen.

Net als ik de deur uit stap, horen we een auto stoppen en daarna Nanda’s hoge hakken op de tegels. Ik houd mijn adem in.

Daar komt ze. Ze schrikt als ze Dick ziet zitten, maar als ze Tobias in zijn stoeltje geknuffeld heeft, is ze zichzelf weer. ‘Ik moest even naar de zaak. Jacco belde of ik mee wilde beslissen over de nieuwe terrasstoelen. Er was een vertegenwoordiger met een aanbieding van rieten stoelen. Maar ik wil geen riet; dat blijft zo lang nat, dat kun je niet droog dweilen. Dus vandaar...’

Ze liegt, nu weet ik het zeker. Het blijft even stil na haar woorden. Ik kijk naar mijn schoenen. Ik ben bang dat mijn ogen te duidelijk weergeven wat ik voel.

‘Moest je je daarvoor zo optutten?’ vraagt Dick. Zijn stem klinkt vriendelijk, maar toch zit er een klein weerhaakje in.

‘Optutten?’ Nanda kijkt langs haar korte rokje, tilt haar voeten op alsof ze haar schoenen voor het eerst ziet. ‘Dat valt wel mee toch?’ probeert ze lachend.

‘Werd je thuisgebracht? Door wie?’ wil Dick nu weten.

‘Door Jacco, omdat het al zo laat was. Aardig van hem.’ Ze aarzelt geen moment.

Dick kijkt naar zijn nog half volle glas, alsof er iets bijzonders te zien is in de langzaam minder wordende schuimkraag. Dan zet hij het glas neer, staat op. Met Tobias op zijn arm zegt hij: ‘Het was die oude rammelbak van Jacco niet, dit was een Audi!’

Nanda’s blik schiet even langs de mijne. Nu sla ik mijn ogen niet neer. Ik krijg geen kleur ook, het wordt alleen maar heel koud bij mij vanbinnen, alsof er ineens een ijsklomp in mijn borst zit.

‘Kom,’ zegt Dick, zijn stem duldt geen tegenspraak.

Hij loopt met Tobias de tuin uit, ik hoor hem het buurhuis binnengaan. Na een ogenblik van vreemde eindeloze stilte staat Nanda op. Ze zegt niets en loopt achter hem aan. Haar hoge hakken tikken wel, maar niet zo nadrukkelijk als zo-even.

Nico en ik staan ook op. Nico zet de buggy zolang maar bij ons in de bijkeuken.

‘Dat komt morgen wel!’ zegt hij met een wit gezicht.

‘Ja,’ zeg ik, ‘ja, en wat nog meer...’

We zijn er stil van, de hele avond. Geen geluid, niet het minste gerucht uit het buurhuis bereikt onze oren. Het is nog nooit zo stil geweest.

Als Nico en ik aan het eind van de avond ons gebruikelijke ommetje maken, zien we het silhouet van Dick door het raam. Hij zit bij de grote tafel, alleen. Boven is alles donker.

Ik vlecht mijn hand door Nico’s hand. Hij knikt.

13. Rode cijfers

Chantal zit te zingen op de bank. Het is een zelfgemaakt liedje over het gat in haar maillot.

‘Mooi liedje,’ zeg ik, als ze oogcontact zoekt.

Ze schudt haar hoofd en zingt dat een gat in je maillot écht niet mooi is. Ze kijkt er zorgelijk bij en wiegt op de maat van het wijsje heen en weer.

Ik vraag me af wat ze meekrijgt van ons geploeter om het hoofd boven water te houden. Een zorgeloos stel ouders heeft ze niet momenteel, dat is zeker. Zie je wel, hoe ze op me let! Het liedje stopt en ze komt naar me toe om even op schoot te zitten.

‘Mammie niet boos?’ zegt ze, met haar hand het gat op haar knie bedekkend.

‘Nee, lieverd, mammie wist al lang dat die maillot dun was op de knie. Kijk maar, je grote teen wil er ook al doorheen! We moeten maar een nieuwe kopen.’

‘Nu?’ zegt ze blij.

‘Straks; eerst even stofzuigen.’

‘Ik haal de tas wel.’ Chantal verheugt zich op het kopen van een maillot bij Zeeman. Met haar bijna vier jaren vindt ze dat nog een leuke winkel. De maillots zijn er goedkoper dan bij de Hema.

We draaien elk dubbeltje om. Ik word er soms gek van.

Het begon in mei. De zaak waar Steef werkte, ging reorganiseren. En waar we bang voor waren, gebeurde. Dertig man eruit, waaronder Steef. Hij zat bij systeembeheer en vervulde eigenlijk binnen het bedrijf de taak van helpdesk. Waar iets mis ging, sprong hij in en meestal wist hij het klusje te klaren zonder schade of het zoekraken van gegevens. ‘Mensen weten zo weinig van computers; ze blijven maar denken dat het veredelde typemachines zijn.’

Je zou toch zeggen dat je zo’n mannetje binnen het bedrijf niet missen kunt. Maar met ingang van 1 juli stond hij op straat. Nou ja, zat hij hier op de bank.

‘Eerst maar op vakantie,’ deden we dapper.

Tenslotte hadden we al een vakantie geboekt, al moest het grootste deel nog worden betaald. Wij naar Kreta. Het leek net alsof we mateloos genoten. We waren lief voor elkaar en Chantal was een stralend zonnetje, elke dag. We gingen uit; alles kon, want het kostte daar niet veel. En ach, ook wij hadden toch recht op vakantie! Net als alle mensen om ons heen.

Thuisgekomen waren we moe in plaats van uitgerust en bezorgd in plaats van zorgeloos. We hadden mooi weer gespééld... En rimpels en zorgen, die zie je op een bruine toet nog veel duidelijker.

Steef ging naar het Centrum voor Werk en Inkomen. Hij kwam thuis met een paar adressen waar hij het maar eens moest proberen en verder informatie over allerlei omscholingscursussen. Hij ging overal op af. Ik streek zijn witte overhemden en perste zijn broeken de eerste weken. Daarna wilde hij niet meer zo netjes. ‘Dan schep je verkeerde verwachtingen,’ zei hij. Dus een nette broek en een schoon shirt. Geen stropdas.

In die tijd moet het begonnen zijn.

Ik ben lang blijven denken dat hij steeds maar sollicitatiegesprekken voerde of naar een sollicitatietraining ging. Omdat hij er weinig over kwijt wilde, dacht ik: ‘Laat maar; als de brief met de aanstelling in de bus valt, zal ik het hele verhaal wel horen. Hij wil zichzelf niet blij maken met een dode mus.’

Dat we zuiniger moesten gaan leven, zei hij op een dag.

‘Dat doen we toch al!’ schrok ik. ‘De huishoudrekening staat rood, maar dat komt omdat jouw maandelijkse bijdrage nog niet geboekt is.’

‘Die komt niet,’ zei Steef.

Toen wist ik dat het goed mis was.

Hij zag er moe uit, radeloos. Ik weet nog dat ik dacht: wat er ook gebeurt, wij komen hier wel door! Wij redden het wel.

Maar toen hij de afschriften van zijn rekening op tafel gelegd had, ben ik weggegaan.

Ik heb Chantal aangekleed, een weekendtas met kleren gepakt, mijn eigen tandenborstel en een paar speelgoedjes. Ik heb de fiets gepakt en ben naar mijn ouders gereden. Het was in vijf minuten gebeurd.

Maar ik kreeg het beeld van Steef niet uit mijn hoofd. Hoe hij daar achtergebleven was aan tafel, met die bankafschriften met die debetstand. Meer dan twaalfduizend euro róód. Steef had het geprobeerd met gokken. Steeds weer, want elke dag zou zijn geluksdag kunnen zijn.

‘Jullie hadden nooit zo’n hoog consumptief krediet moeten nemen! Dan had het zover niet op kunnen lopen,’ zei mijn vader, terwijl hij Chantal suste. Dat kind was helemaal overstuur en ik niet minder.

Twee dagen ben ik gebleven en toen, omdat ik helemaal gek werd van het feit dat ik niets van Steef hoorde, zijn mijn vader en ik er maar heen gegaan.

De tafel lag nog vol. En Steef zag eruit alsof hij niet geslapen en niet gegeten had.

Hij gaf me gelijk. Hij snapte het wel, zei hij.

Dat was het dieptepunt.

Toen zijn we opnieuw begonnen, met elkaar en met een lege portemonnee.

Bij Zeeman is het druk. Sinterklaasliedjes jengelen over het winkelende publiek. Er zijn meer mensen die weten dat de maillots hier maar weinig kosten. Chantal kan niet kiezen tussen een blauwe en een rode. Ik kan ze niet allebei kopen.

We hebben hulp gezocht. De sociale dienst heeft een budgetteringsambtenaar; die komt gratis een financieel plan op stellen, op maat gesneden. Krap dus. Maar wij zijn er blij mee. Elke maand wordt er afgelost. Ook al zal het nog jaren duren voor we er van af zijn, het begin is er.

Steef heeft geen eigen bankrekening meer. Ik maak alle post open, ook als er alleen ‘aan de heer’ op staat. Dat hebben we zo afgesproken. Er zijn brieven waarvan ik de tekst na twee woorden verder wel uit mijn hoofd kan opdreunen. ‘Tot onze spijt moeten wij u mededelen...’

Steef heeft een cursus gevolgd om computerles te kunnen geven. Misschien kan hij daar iets mee; er zijn veel ouderen die toch graag met een computer willen leren omgaan. Ik denk dat hij daar wel geschikt voor is, maar het is wachten op een kans om er tussen te komen. Al is het maar voor een paar uur per week.

Chantal staat met de rode maillot in haar hand bij het speelgoed te kijken. Alle winkels barsten van het speelgoed begin december. Sinterklaas en de kerstman komen tegelijk.

Niet bij ons dit jaar.

Ik zie hoe mijn kleine meid even een babypopje aanraakt, een lief gebaar. Ach ja, er was een tijd dat we dachten aan een tweede kind en hoe leuk dat zou zijn voor Chantal als er niet al te veel leeftijdsverschil was. Nu is een babypopje van twee euro al een onverantwoorde aankoop, dus over gezinsuitbreiding praten we helemaal maar niet. Toch zou ik graag weer een kind van Steef verwachten – het lijkt wel of ik meer van hem ben gaan houden en of ik meer naar intimiteit met hem verlang. We zijn dichter bij elkaar gekomen, nu hij niet meer zo zelfredzaam en stoer is. ‘Ieder nadeel heb zijn voordeel,’ zou Johan Cruyf zeggen.

‘We gaan betalen, meis!’ zeg ik tegen Chantal.

Ze gaat braaf mee naar de kassa. Nog een blik achterom voor de babypop. Misschien kan ik voor deze ene keer tegen mijn vader zeggen dat er bij Zeeman babypopjes te koop zijn, ook al zal Steef dat niet willen.

Als ik Chantal in het kinderzitje til, komt er opeens een stel zwarte pieten om de hoek. Het zijn giechelende jonge meiden, maar voor Chantal is het een belevenis. Een handvol pepernoten levert het op. Met een stralende glimlach geeft ze mij er een paar.

14. Samenspel

Marco aarzelt bij de deur van het wijkgebouw, loopt door en gaat dan toch terug. De poster hangt hier ook: ‘Soos voor alleengaanden, iedereen welkom!’

Hij houdt zijn jas voorlopig nog aan, dat geeft het gevoel dat hij kan opstappen wanneer hij maar wil.

Veel meer vrouwen dan mannen, maar daar had men hem op voorbereid. Vrouwen maken gemakkelijker contact. Hij meldt zich bij de nog jonge vrouw die achter een tafel naamkaartjes maakt om op te spelden. Mooi handschrift heeft ze. Zou ze bij de organisatie horen of ook alleen zijn? Hij durft het niet te vragen. Op haar naamkaartje staat Tine de Jong, geen dubbele naam dus.

Als hij onhandig het naamkaartje op zijn revers probeert te spelden, lacht ze en komt meteen om de tafel lopen om te helpen. Hij voelt haar rappe vingers tegen zijn borst, alleen de dunne stof van zijn overhemd zit ertussen. Hij raakt overal overstuur van tegenwoordig. Ze merkt het, ze bloost en maakt afstand. Het is zo gebeurd en toch blijft hij haar voelen alsof ze nog steeds zo dicht bij hem staat. De buiging van haar hals, de zachte geur van haar parfum.

Ze zal wel in het team zitten en misschien zegt ze vanavond tegen haar man, met wie ze gelukkig getrouwd is, dat het wel een opgave is, de soos. Dat het niet meevalt, al die hunkerende eenzaamheid.

Marco draait zich om. Hij moet niet naar haar blijven kijken. Koffie halen maar.

Hij drentelt met zijn kopje in zijn hand langs de foto’s, die genomen zijn op het jaarlijkse reisje van de soos. Komt daar haar gezicht ook weer tegen. Lachend, met haar hand reikend naar iets wat net buiten beeld valt.

Er komt iemand naast hem staan, een grote man, die met luide stem begint uit te leggen dat zo’n reisje minder leuk is dan het eruitziet. ‘Want je zoekt een partner toch? Op zo’n dag al helemaal.

’s Morgens denk je: als het nou vandaag eens kon lukken! Man, man, ik word gek van het zoeken. Soms denk ik dat ik iemand gevonden heb, maar dan valt ze tegen of ze ziet mij niet zitten. Of ze heeft haar eigen problemen nog niet verwerkt. Nee, als ik met iemand opnieuw begin, dan moet het wel toekomst hebben. Ik wil nou ook wel eens gelukkig zijn! Geen kneusje! Wat jij?’

Marco vraagt zich af hoe hij zich in vredesnaam van dit gezelschap kan ontdoen. Hij mompelt wat over iets te drinken halen, maar de man loopt met hem mee, ondertussen Marco wijzend op een aantal vrouwen die vallen in de categorie kneusjes.

Het zijn er nogal wat. De reus heeft een brede ervaring blijkbaar. Marco zet zijn lege kopje op de bar, draait zich om en loopt weg. Hij heeft het opeens benauwd.

Bij de deur naar de hal voelt hij een hand op zijn arm. ‘Gaat u al weer? Voelt u zich niet goed?’ vraagt ze. Haar ogen staan verschrikt.

‘Ik geloof het wel,’ zegt hij met een zucht.

‘Wat dan?’ vraagt ze. ‘Niet goed of wel goed?’

‘Geen idee,’ zegt hij radeloos.

Ze loodst hem naar een bank in de hal, haalt een glas water voor hem. Even schiet door zijn hoofd de gedachte dat hij van dit moment moet profiteren. Maar dat zal ze merken.

‘Ik zag Leendert met u praten: misschien werd u dat een beetje te veel!’ zegt ze.

Hij ziet dat ze pretrimpeltjes bij haar ogen krijgt.

‘Zijn ze allemaal zo?’ vraagt hij dus maar.

‘Leendert is niet representatief voor de groep, hoor!’ Ze fluistert nu. ‘Sommigen leren het nooit!’

Marco gaat rechtop zitten en neemt nog een slok water. ‘U schijnt hem te kennen,’ lokt hij haar uit de tent.

‘Meer dan me lief is!’ Ze schrikt van zichzelf en loopt snel bij hem vandaan, de zaal in.

Marco begint traag zijn jas uit te trekken en kijkt zoekend rond naar de kapstok. Weggaan is geen optie meer. Hij is toch zeker wel in staat zelf een mening te vormen!

Opnieuw de zaal in en een strategische positie kiezen. Met Leendert hoeft hij geen gesprek meer. Een nonchalante houding en wat langs de tafeltjes slenteren. Toch komt het radeloze gevoel weer terug. Zijn ogen zoeken het blonde hoofd van Tine. Komt het door haar dat hij zo overstuur is? Waarom dan? Ze lijkt geen spat op Bea, die donker en fors was. Dat had hij in Bea zo mooi gevonden, dat sterke, onafhankelijke in haar houding. Een vrouw waar je op kunt bouwen, was zijn overtuiging geweest. Een vrouw die genoeg had aan zichzelf, was nu gebleken. Niet aan Bea denken. Niet haar zelfverzekerdheid tegenover zijn afhankelijkheid zetten. Hij moet het gevoel dat hij niets is zonder haar kwijtraken.

Naast hem praten twee vrouwen. De een is blijkbaar nog maar pas gescheiden. De ander heeft het allemaal al lang achter zich.

‘Je moet jezelf niet in de uitverkoop doen!’ hoort hij haar zeggen tegen haar nog jonge lotgenote. ‘Ik kan je hier in deze ruimte wel tien mannen aanwijzen die uit zijn op een avontuurtje. Daar ben je te goed voor. Dat moet je niet doen, al voel je je nog zo alleen.’

Marco zucht en loopt door. Wat doet hij hier eigenlijk? Bea zou haar wenkbrauwen hoog optrekken als ze hem hier zag. Ze zou lachen; hij weet precies hoe haar mondhoeken zouden krullen. Geringschattend en schamper. Ze heeft gelijk, weet hij nu, dit is niets voor hem.

Dit is niet de goede manier om iemand te vinden, voor hem niet tenminste. Misschien dat Leendert op deze manier ooit de ware Jacoba uit de kneusjes destilleren kan. Hij niet.

Had hij dan werkelijk gedacht dat zijn eenzaamheid opgelost zou zijn, als hij hier over de drempel was? Was hij daarom zo onder de indruk van het lichamelijke contact met Tine de Jong? Ligt het allemaal nog te gevoelig?

Onverwacht klinkt er muziek. Er is iemand achter de piano gaan zitten. Nog voor hij het kan zien, weet hij dat het Tine is. Het is de muziek die bij haar past. Rustig en sympathiek, met een lichte, vrolijke toets. Al voor hij bij de piano staat, heeft hij de componist herkend.

Het is alsof de muziek ruimte maakt en de kramp in zijn spieren opheft. Hij ademt op, dit is bekend terrein. Hier kan hij meepraten en meedoen. Hij kijkt naar het rappe, zekere bewegen van haar handen. Kleine handen, te klein eigenlijk voor een pianiste. Ze speelt met gevoel.

Haar ogen lichten even op als ze zijn belangstelling merkt. ‘Speel je ook?’ is haar eerste vraag als haar vingers stilliggen.

Hij knikt, maar zegt meteen: ‘Lang niet gedaan, hoor!’

‘Quatre-mains?’ zegt ze en op zijn aarzeling: ‘Toe, proberen toch?’

Marco schuift naast haar en zodra hij de toetsen onder zijn vingers voelt, is zijn schroom weg. Dit is mooi! Ze zijn aan elkaar gewaagd. Het samen spelen verjaagt alles waar hij zo benauwd van was. Dit is spel zoals spelen bedoeld is! Niet het spel van de jager en het jagen, niet het elkaar beloeren, niet de drang van de hartstocht of de hunker van het bloed, maar samenspel. Haar parfum brengt hem niet langer van zijn stuk, maar bevestigt de intimiteit van het samenzijn. De ronding van haar heup tegen de zijne is niet schokkend, maar verrassend warm. Zo hoort genieten te zijn.

Er klatert applaus rond hen op en Tine staat op met een blos. Hij blijft nog even zitten en speelt nog wat – nu durft hij wel.

De avond is zomaar om. Als hij door het donker naar huis loopt, weet hij nog niet of ze een partner heeft. Het kwam er niet van dat te vragen.

Maar dat ze de volgende keer weer samen spelen, is wel afgesproken.

15. Sandwichgeneratie

Het is een kreet van de maatschappelijk werkster in het ziekenhuis waar moeder lag met een gebroken heup: sandwichgeneratie. Dat sloeg op Jelmer en mij, toen ik dan toch maar had gezegd dat mijn schoonmoeder wel bij ons kon komen in plaats van naar een verpleeghuis voor revalidatie.

Ze zei nog veel meer, die maatschappelijk werkster. Dat het in de toekomst weer veel vaker zal voorkomen dat kinderen de zorg voor hun oude ouders op zich nemen. Er is een onderzoek naar gedaan: vier op de tien gezinnen met jonge kinderen hebben de extra zorg voor een hulpbehoevende ouder. Dat heeft ook te maken met de drastische daling van het aantal jonge gezinnen: mensen beginnen op steeds latere leeftijd aan kinderen.

Ik dacht: ze moest eens weten! Ik word altijd een beetje nijdig als er zo gemakkelijk over gedaan wordt: beginnen aan kinderen... Het is voor Jelmer en mij een erg lange weg geweest om onze kinderwens verwezenlijkt te zien. We zijn dus oude ouders, maar dat was echt niet onze keuze! Wij zijn de veertig al dik gepasseerd en onze meiden zijn de kleuterleeftijd nog maar net te boven: Meike zit in groep vijf en Merle in groep drie.

En dit met Jelmers moeder komt er bij, ja. Boven op de toch al overvolle agenda en het schipperen met tijd. Ik werk drie dagen in een winkel, dat kan ik niet zomaar opgeven.

Jelmer werkt wel eens thuis; dat zal de komende weken dus vaker gaan gebeuren.

Er is vanmorgen een hoog bed geplaatst en een po-stoel. Het zijn obstakels in de kamer.

Kan ik het oude kamerscherm van zolder halen? Of krijgt moeder dan het idee dat we haar willen wegstoppen. Niet doen maar, kan altijd nog.

Ik haal de mooie dekbedovertrek uit de verpakking. Meike en Merle wisten zeker dat oma wel hield van de helderrode rozen. Nu twijfel ik daar aan. We hadden beter iets in gedekte tinten kunnen nemen. De overtrek voelt stug. Ik had hem moeten wassen! Alsnog dan maar. Vlug prop ik hem in de wasmachine, een spoelprogramma en veel wasverzachter. Hij moet droog zijn voor moeder komt. Dan kan ik intussen stofzuigen en bedenken wat er aan boodschappen gehaald moet worden. Moeder is niet makkelijk met eten. In het ziekenhuis was het helemaal waardeloos, volgens haar. Gewone Hollandse pot, daar houdt ze toch van? Sperzieboontjes met een balletje – of is dat niet feestelijk? In de supermarkt sta ik nog te twijfelen.

Er zit een steen in mijn borst, die steeds zwaarder wordt. Om de haverklap kijk ik op mijn horloge: al zo laat?

Thuis gooi ik de ramen tegen elkaar open, het lijkt ineens zo benauwd. De frisse vrieslucht maakt het spoedig koud, dus dicht maar weer. De dekbedovertrek is droog gewapperd in de wind. Ik besluit hem toch maar te strijken, al vind ik dat meestal onzin.

Dan sta ik voor het raam; ik zou niet weten wat ik nog meer moet doen. Ik heb zin in een sigaret, terwijl ik al jaren niet meer rook. Er staan bloemen, er hangt een theezakje in de theepot en er liggen verse spritsjes op de schaal.

‘Als het maar goed gaat, God!’ bid ik, de straat in turend. ‘Geef me geduld en incasseringsvermogen; ze zal me misschien commanderen uit onmacht. Het is ook niets voor haar om zo afhankelijk te zijn! Geef dat ik dat niet uit het oog verlies.’

De steen wordt er niet lichter van. Met een schuin oog kijk ik naar de po-stoel – moeder stond er op dat we ook die zouden halen bij de uitleen. Het toilet is bij ons in de aangebouwde bijkeuken, dat was te ver. Ik ren naar zolder om het kamerscherm te halen. Als ik het om de po-stoel zet, zie ik de spinnenwebben die er aan hangen. De stofzuiger!

Net als ik die uit de kast heb, zie ik door het glas in de voordeur de rolstoelbus stoppen.

Ik duw de stofzuiger terug en loop naar de deur, mijn hand tegen mijn bonzende hart gedrukt. In een flits zie ik in de spiegel hoe bang ik kijk. Hoe mijn haar alle kanten op staat. Ja, zo moet ik maar goed doen. Zo schep ik zelf de mislukking!

Diep zuchten en opendoen.

Daar komt ze. Een boom van een kerel achter de rolstoel. Ik had verwacht dat mijn schoonzus Mona er bij zou zijn! Dat was afgesproken.

De rolstoel wordt het pad op gereden, moeder lijkt erg klein geworden.

‘De broeders willen graag koffie, Carla!’

Dat is het eerste wat ze zegt.

Het is onverwacht gezellig, dat koffiedrinken met de broeders. Het zijn twee rustige mannen, die moeder deskundig en rap naar bed geholpen hebben. Als ik naar Mona vraag, blijft het antwoord vaag. Komt later wel, denk ik, er zal weer iets tussengekomen zijn. Dat overkomt Mona regelmatig, maar dat ze dan niet even belt! Het moet voor moeder toch niet prettig zijn dat niemand haar ophaalde. Maar geen kritiek op Mona, die is daarboven verheven. Altijd zo geweest.

‘Zo mevrouw, u ligt lekker en wij stappen weer op!’

Daar gaan ze, op naar de volgende klus. Ze wensen me sterkte bij de deur en dat doet me goed.

Terug in de kamer voel ik me onwennig in mijn eigen huis. Moeder ligt met haar ogen dicht.

Ik kijk naar haar. Ze is oud geworden, Jelmers moeder. Ik hield veel meer van Jelmers vader.

Die was zoals Jelmer is. Robuust en recht voor zijn raap. Vrolijk; een man die floot als hij op de fiets zat. Als het Jelmers vader geweest was, ja, dan had ik met hart en ziel gehandeld!

Dan had het niet gevoeld alsof ik er niet onderuit kon. Met Jelmers moeder is het nooit gemakkelijk geweest.

Ik zie hoe ze zucht, zachtjes en ingehouden. Zal ik haar een kus geven? Mag je dat doen, terwijl je van jezelf weet dat het je eigenlijk tegenstaat?

Ik leg alleen mijn hand op haar handen. ‘Welkom, moeder.’ Meer kan ik er niet van maken.

Ik voel hoe ze de reflex van terugtrekken bedwingt. We gaan allebei over onze grenzen op dit moment.

‘Wilt u nog een kopje thee?’

Ze knikt. Als ik de kamer uit loop, vraagt ze om de telefoon. Ik breng hem. ‘Weet u het nummer?’ Haar blik maakt dat ik zwijg.

Ze wacht tot ik de kamer uit ben. Ze zal Mona wel bellen en daar hoef ik niet bij te zijn.

Ik treuzel in de keuken en neem het aanrechtblad nog eens af. We hebben pas een nieuwe keuken, ik ben er trots op. Jelmer heeft hem zelf gezet en dat maakt alles extra mooi. Ik doe dit voor Jelmer, denk ik. Dat moet toch kunnen? Zes weken van mijn leven voor mijn schoonmoeder.

Boven het aanrecht hangt een prikbord met foto’s. Ik zoek de foto van Jelmer en zijn vader. Het is een oude foto, maar hij is me erg dierbaar. Mijn schoonvader lacht, Jelmer kijkt ernstiger. Ik weet nog wanneer dat was.

Ik zet de buitendeur open, de zon is gaan schijnen. Ik moet me niet zo inbeelden dat ik het benauwd krijg in mijn eigen huis. In de tuin scharrelt een merel.

De waterkoker slaat af, maar ik wacht met het binnenbrengen van de thee. Ik hoor nog steeds praten in de kamer. Ik begin vast aan de boontjes. Moeder zal toch wel begrijpen dat ik straks de meiden uit school moet halen?

Dan hoor ik de garagedeur dichtslaan. Voor ik kan omkijken, staat Jelmer al achter me. Nu al!

‘Zo!’ zegt hij, terwijl hij zijn kin op mijn schouder legt.

‘Ja,’ zeg ik, terwijl ik mijn hoofd tegen het zijne laat rusten.

Soms zeggen wij heel veel met nietszeggende woorden.

Ik voel hoe hij luistert naar de vage stem van zijn moeder, die net het telefoongesprek gaat beëindigen. ‘Mona?’

Ik knik. ‘Ze was er dus niet,’ constateert hij.

Ik hoef niks te zeggen.

Hij haalt zijn kin van mijn schouder en loopt naar de gang, maar voor hij de kamer binnengaat, draai hij zich nog even om. Ik, met de theepot in mijn hand, bots bijna tegen hem op.

‘Ik ben erg trots op jou!’ zegt hij zacht.

Dat heeft hij nog nooit gezegd. Hij loopt de kamer in, ik wacht even. De theepot bibbert in mijn hand, ik slik en slik nog eens. Ik hoor hoe Jelmer zijn moeder begroet en de toon waarop zij terugpraat.

Ik moet naar binnen nu. Ze wil thee. Ik hoor de merel, die denkt dat het lente wordt.

16. Aalmoes

Sinds enkele weken reis ik regelmatig met de trein. Meestal moet ik overstappen.

Altijd ’s avonds, vroeg heen, laat terug. Het openbaar vervoer is best, maar vooral dat wachten ’s avonds laat zou niet moeten hoeven. Maar ja, als de treinen niet meer vol zitten na achten is het onzin er twee in een uur te laten rijden. Wachten dus, op de heenweg tien minuten en op de terugweg veertig minuten.

De grote witbetegelde hal van een van de grotere stations. Altijd mensen, ook ’s avonds laat.

Het ligt niet aan het licht, dat is fel genoeg. Het ligt aan mijzelf, ik ben een bang mens.

Ik zie te veel.

De eerste keer dat ik hier was, kwam ik net met de roltrap omhoog toen vlak voor me een slungelige jongen met halflang haar een dame van middelbare leeftijd haar tas uit haar handen griste. Het was een schoudertas. Hij rukte tot het riempje brak en rende weg.

Raar als je dat ziet. We zagen het met z’n allen en we deden niets. ‘Hé! Nou!’ riep de dame. Alleen maar dat en toen had ze het nakijken. Ze barstte in tranen uit en gelukkig ontfermde iemand zich over haar, nam haar mee naar een balie om aangifte te doen.

Ik liep door. Je hoeft niet met z’n tienen te helpen. Dat had alleen effect gehad als we het eerder hadden gedaan.

Het gekke was dat ik niet zozeer aan die vrouw, maar veel meer denken moest aan die slungelige jongen, die ongetwijfeld nu in die gejatte tas zat te speuren naar geld. Hoe oud was hij? Twee- of drieëntwintig? Soms is de leeftijd moeilijk te schatten, hij kon wel veel ouder zijn. Haveloos en thuisloos waarschijnlijk. Drugs, geldgebrek, honger en dorst, stelen uit ellende. Wat een bestaan!

Zo’n gebeurtenis blijft me bij. Ik loop op dat station steeds te zoeken naar die jongen. Ik wil weten hoe het met hem is. En ik ben bang voor hem. Ik kan slecht omgaan met dit soort dingen. Ik kijk naar de mensen die bedelend langskomen.

Zo’n meisje – het zou qua leeftijd mijn dochter kunnen zijn, met vette sliertjes haar en een vuil mager handje. Er hangt een lijflucht om haar heen en in het kruis van haar spijkerbroek zit een opgedroogde bloedvlek. Kind toch! Ik zou je wel mee willen nemen en onder de douche willen stoppen, je haar wassen, en een stapel frisse handdoeken om je af te drogen.

Maar ik durf niet eens mijn portemonnee te trekken uit angst dat je hem helemaal neemt. Aan tranen heb je niets; je wilt geld, voor eten of wat anders.

Ik kijk langs je heen. Ik weet hier geen raad mee.

Tot vanavond. Ik zit op zo’n zwart metalen bank te wachten en te kijken. Kwart over elf, niet zo veel mensen meer. Maar wel de bedelaars. Een zingende Bob Marley trekt langs. Ik schud mijn hoofd tegen het tot bedelbakje omgebogen colablikje dat hij me voorhoudt. Hij haalt net als ik de schouders op. Spijtig, machteloos – eigenlijk wil ik hem graag iets geven.

Andere kant op kijken maar weer.

Daar komt hij aan: een andere muziekmaker, een echte! Chic zwart pak met helderwit overhemd onder een losse donkere regenjas. Energieke stappen voor het ratelende wieltje van een cellokoffer uit. Tevreden hoofd; ik zie aan zijn lippen dat hij nog – pom-pom-pom – geniet van de avond, de muziek, het spelen, het publiek, het applaus.

Hij omzeilt de mensen met voortvarende bochten.

Maar op de bedelaars loopt hij af. Hij zoekt hen op. De rastafari, het magere meisje, de oude man met de baard en de vilthoed. Ze kennen hem, ze schieten rechtop en lachen.

Bij elk van hen hetzelfde vlugge gebaar. Zijn hand zoekt in de wijde regenjas naar de zak en komt eruit met een twee-euromunt. ‘Voor jou, van mij. Ik een goede avond, jij ook... Goedenavond! Tot ziens!’

En weer verder, stevig stappend, pom-pom-pompom.

Ho nou, denk ik, moet je dat zien! Die heeft het gevonden. Zo moet het! Die zullen ze niet lastigvallen; ze weten precies wat ze aan hem hebben en wat ze van hem krijgen. Een aalmoes, geen volle portemonnee. Te weinig voor een shot, genoeg voor een broodje.

Maar dat is hun eigen verantwoordelijkheid. Hij is er mee klaar, voor vandaag.

Later in de trein zit ik tegenover hem, de grote koffer in het gangpad tussen ons in.

Hij gaapt en doet zijn ogen dicht. Zo kan ik blijven kijken.

Bedankt, muzikant! Aalmoezenier!

17. Boerenbloed

Voor de jonge boeren is het erger. Veel erger. Dat houd ik mezelf dagelijks voor. De boerengezinnen die aan het opbouwen waren, die net of nog net niet hun hoofd boven water hadden.

Ik heb mijn pensioen, voor mij was het maar liefhebberij. Een schuur die er toch stond en energie die op de een of andere manier nog kriebelde.

Zeventien stuks jongvee, wat is dat nou? Niks, als je het vergelijkt met het aantal dat hiernaast geruimd is. Maar toch... Ik kende ze allemaal en die stomme beesten kenden mij.

De buurman is begonnen met maaien, het gras groeit hard in het voorjaar. Normaal gesproken zeggen we dan: ‘Het groeit zo hard, daar kan geen koe tegenop eten.’

Dat is zo’n uitdrukking die wij nu zorgvuldig vermijden. Er is hier in de wijde omtrek geen koe meer te zien. Geen schaap, geen geit, niks dan groen golvend gras, dat maar groeit totdat de wind of de regen het platlegt.

Hij is toch aan het maaien geslagen. Hij hoopt van de winter kuilgras nodig te hebben. Dappere gast, die buurman van me. Ik steek mijn hand op als hij de tractor keert, hij zijn vuist. Z’n boerenvuist in de lucht als teken dat hij doorgaat en niet opgeeft.

Waar haalt hij de moed vandaan?

Ik moet niet te lang naar die lege weiden kijken. Ik ga de andere kant wel op. Het bos in, daar mag ik gelukkig weer komen met de honden. Ze kennen mijn fluitje, ik hoef nooit twee keer te fluiten. Juno is het eerst bij me, hij was de grootste uit het nest. Frya was het enige teefje en de kleinste van het stel. We hebben nou alleen de honden nog. En elkaar, dat moet wel even gezegd worden. Els heeft er net zo veel van geweten als ik. Zij lag ook wakker toen ik niet slapen kon en als ik eraan terugdenk hoe ze door de stal liep, die laatste keer... Zo kapot als een mens maar zijn kan.

Zulke dingen zou je moeten kunnen vergeten. Je zou in jezelf een lucht- en geluiddichte cel moeten hebben voor gedachten die te erg zijn om te denken en voor herinneringen die te wreed zijn om je te herinneren. Maar zo ligt dat niet; bij een mensenziel keert zich de kwetsbare kant altijd naar boven.

Toch praten we er niet veel over. Niet over die dag, niet over de lege stal, niet over de stilte, niet over het ruimen. Ik heb het moeten zien; ik zou het mezelf nooit vergeven hebben als ik weggekropen was. Maar Els is die dag de slaapkamer niet uit geweest. Ach, zo heeft ieder zijn eigen manier. Moeilijk blijft het. Waar we wel over praten, is het beleid, over de heren in Den Haag en Brussel, over enten en over export, over voors en tegens. Totdat we er maar weer over zwijgen, maar dan is praten al lang schelden geworden. Ik heb me altijd ontzettend geërgerd aan vloeken, maar nu ben ik er soms zelf na aan toe.

Juno springt tegen me op. Hij begrijpt niet waarom ik alweer stilsta en achterom kijk.

‘Kom op, jongens!’ zeg ik en meteen is hij me ver vooruit. Frya blijft dichtbij, zij is op een andere manier dan Juno trouw. Zij voelt zich verantwoordelijk, ze past op me. Zij durft ook de stal niet meer in sinds het vee weg is. Met een grote boog loopt ze om de schuur heen, alsof ze de dood ruikt. Juno heeft daar geen last van.

In het bos is het schemerig en het jonge groen maakt alles zo fris. Dat is het voorjaar: alles begint opnieuw. Maar ik niet, ik houd het voor gezien. Ik begin er niet meer aan. Ik kan dit niet nog eens.

‘Nee,’ zeg ik tegen Frya, die haar trouwe hondenogen naar me opslaat. ‘Nee, Frya, dat doen ze me niet nog eens aan. Ik ben blij dat we jullie nog hebben, maar als jullie tijd gekomen is, is ook dat voorbij.’

Frya laat haar kop hangen. Altijd laat ze haar kop hangen als ik op die toon tegen haar praat.

Als ik thuiskom zit Lisanne bij de tafel, ze rammelt met haar autosleutels. Lisanne is onze schoondochter, we mogen haar graag. Ze is met Henk getrouwd, onze oudste zoon. Henk staat voor de klas, hij heeft nooit iets met het boerenleven gehad.

Lisanne komt uit de stad. Dat leek ons eerst maar niks, maar ik heb zelden zo verrast gestaan als die keer dat ik haar vond in de schuur, terwijl ze een kalfje op haar hand liet sabbelen. En zij is het die de eerste zwaluw signaleert, zij heeft altijd het eerst de koekoek gehoord. Zo zie je maar: het maakt niet uit waar je wieg stond, het gaat erom waar je hart voor klopt.

‘Lisanne kwam ons halen,’ zegt Els, ze kijkt er een beetje bedremmeld bij.

‘Halen?’ vraag ik, terwijl ik de drinkbak voor de honden vul.

‘Ja,’ zegt Lisanne, alsof ze zichzelf verdedigt, ‘ik dacht: ik neem die twee een dag mee uit. Langs het IJsselmeer, eerst naar Friesland en dan over de Afsluitdijk en door de polders terug.’

‘Net als twee jaar geleden?’ vraag ik.

Ze knikt, er zit teleurstelling in dat knikken. Heeft Els gezegd dat we geen zin hebben? Dat we nergens meer voor te porren zijn?

Ik kijk haar vragend aan.

Els maakt een twijfelend gebaar met haar hand. Ik vind het ineens sneu voor Lisanne, die dit uitje bedacht om ons wat afleiding te bezorgen.

Ik leg mijn hand op haar schouder en zeg: ‘Kom, dat zullen we dan maar doen.’

Lisanne veert op.

Terwijl Els haar spullen bijeenzoekt, leg ik de honden vast. Als wij er zijn, blijven ze rond het huis, maar als er niemand thuis is, gaat vooral Juno graag aan het zwerven. Dat kan nog niet, je kunt niet zomaar andermans erf op, al zijn de meeste rood-witte linten en ontsmettingsbakken weggehaald.

Als Lisanne de auto handig van het erf rijdt, zie ik hoe Frya voor de schuur gaat liggen. De schuur waar ze bang voor is, die ze mijdt als de pest. Nu we weggaan, voor het eerst sinds die ellendige dag, gaat ze voor de open zijdeur liggen. Waaks, haar kop omhoog, alsof ze zich voorgenomen heeft de lege stal te verdedigen. Zo’n dier toch, dat alles maar begrijpt en aanvoelt! Ik wil Els erop attent maken, maar mijn stem weigert. Els heeft het al gezien trouwens, ze knikt met een strakke mond.

Ze zou weer eens moeten lachen, mijn Els...

De zon schijnt en het is rustig op de weg. We gaan eerst naar Zwolle en daarna richting Friesland. Het is overal even mooi en fris. Alsof er niks gebeurd is de afgelopen maanden, alsof er geen noodlot, geen angst, geen verstikkende dreiging geweest is. De akkers liggen te pronken met de opschietende maïs, met de keurige voren waarin de aardappels kiemen.

Er schiet ineens een psalmversje in mijn hoofd; ik wist niet dat het er nog zat. Psalm 65 is het, in de oude berijming. ‘(...) maakt d’opgeploegde voren dronken, tot uit de weke kluit, waar ’t dropp’lend nat is ingezonken, gezegend voedsel spruit.’

Ik zou aan Els kunnen vragen of ze het zingen wil, ze heeft zo’n mooie stem. Maar ik doe het niet. Ik weet niet of Els nog kan zingen, of ze al weer kan zingen. Want één mooie dag doet al die andere dagen nog niet teniet. Wat er gebeurd is, is nog niet achter de rug. Het zullen ooit wel littekens worden, maar op dit moment vertrouw ik het dunne vlies over de wond nog niet. Het kan nog geen druk verdragen.

We rijden verder en komen bij Meppel. Lisanne gaat van de grote weg af en we nemen de toeristische route. Een stukje bos, een laan met hoge, oude bomen en dan na een bocht ineens dat weiland. Een weiland stralend in de zon, een weiland zoals het hoort in de vroege zomer, vol lome logge koeienlijven. Prachtig roodbont IJsselvee is het. Liggend, tevreden herkauwend, zo Hollands, zo mooi. Aan het hek een paar pinken, nieuwsgierig elkaar verdringend. Gelukkig begrijpt Lisanne dat ze nu moet stoppen. Ze parkeert de auto in de berm en we stappen uit. Els grijpt mijn hand. We lopen naar het hek; ze blijven staan, de pinken. Hun ontroerende koppen naar ons reikend. Ik zou ze willen aanraken, mijn hoofd tegen hun schonkige lijven leggen en dan huilen tot er geen tranen meer over zijn.

We blijven op een afstand, net buiten het bereik van hun roze tongen. We strelen ze niet. We zullen wel nooit meer zomaar een koe van een ander durven aanraken. We zullen altijd eerst nadenken of het verantwoord is.

‘Hallo, jongens,’ zegt Els naast me; haar stem klinkt stroef en toch vertederd. ‘Leven jullie nog?’

De nieuwe psalmregel die me te binnen schiet, lijkt een logisch gevolg op de vorige regels: ‘De velden zijn bedekt met kudden.’ Ook Psalm 65. Ik moet die thuis maar eens opslaan, vanavond na het eten. Dan is de Bijbel meteen ook weer open geweest.

18. De grote onbekende

Je went aan alles, zeker als je het van jongs af aan hebt meegemaakt. Bij ons thuis was mamma de baas. Dat hield in dat pappa niets te zeggen had. Het is met een paar woorden gezegd.

Wij, twee dochters en een zoon, wisten niet beter. Mamma besliste, regelde, bestelde, organiseerde. Pappa was er voor het geld en wat hij binnenbracht, was niet gering. Hoe weinig hij thuis ook in de melk te brokkelen had, hij was bij de provinciale overheid een man van gewicht.

Dat zorgde vroeger waarschijnlijk voor voldoende evenwicht, hebben wij, de kinderen, gisteren geconstateerd.

De laatste tijd, na zijn pensionering, had hij het slecht. Ik zeg maar gewoon waar het op staat. Zo slecht dat het voor ons een vreemde opluchting is, nu hij verlost is van zijn afhankelijkheid en zijn pijn.

Eergistermiddag is hij overleden, achtenzestig jaar oud nog maar. Hij was nooit stoer, maar als je dat kleine magere lichaam nu ziet liggen, lijkt het een kind met een oud gezichtje.

Er blijft weinig van je over als je kanker hebt.

Voor mamma is het op een andere manier een opluchting: zij was het zorgen al lang beu. En dat alle aandacht naar pappa uitging, was ook meer dan ze kon verdragen. Nu is ze weer vrij. Zo voelt het voor haar – we zien dat, we zijn niet gek.

De rol van verdrietige weduwe wordt wel gespeeld, natuurlijk. Uitgebuit zelfs. Maar als ze alleen is, zal ze geen traan om hem laten. Wat is het erg als een huwelijk ontaardt in een farce, een vertoning!

We voelen ons schuldig, omdat we nu pas hardop durven zeggen: ‘Pappa had het slecht bij haar.’ Omdat we niet hebben ingegrepen toen hij dat zelf niet meer kon. Ach, hij heeft het zelf ook nooit gedaan, maar dat is alleen voor hem een excuus, niet voor ons.

Loes, Theo en ik – wij zitten bij de kist, zo veel als mogelijk is. Mamma is net terug van de kapper en geeft instructies in de keuken. Er is een verre kennis die straks voor koffie zorgt, als het condoleancebezoek begint binnen te druppelen.

We zuchten en kijken naar die kleine man die zo veel rust uitstraalt. Dat is onze vader. Hij is dood, we brengen hem overmorgen naar zijn laatste rustplaats. Is het niet tekenend dat wij steun bij elkaar zoeken en dat mamma daar buiten staat? Mamma heeft geen steun nodig, ze redt het wel. ‘Alsof ze er op kickt,’ zei Theo. We kregen alledrie een kleur van schaamte. Want het is waar wat hij zei.

Ik strijk nog maar weer over de koude wang. Pappa, wat heb je van je leven gemaakt? Hoe heb je dat allemaal kunnen volhouden? Waar had jij dan steun aan? Ook over geloof praatte je niet.

Het wordt druk. Als de eerste bezoekers binnen zijn, blijft de bel maar gaan. Nu lijkt het toch goed dat mamma iemand heeft ingehuurd voor de koffie, al vonden we dat eerst overdreven.

‘Wat heb ik u lang niet gezien!’ zeggen we regelmatig. ‘Dat is wederzijds!’ horen we dan. Ach, we zijn al jaren het huis uit, ook al hebben we geen eigen gezin. We zijn alledrie nog vrijgezel, misschien vertelt dat ook veel.

Als de bel voor de zoveelste keer is gegaan, laat ik een onbekende binnen. Ze stelt zich voor als een oud-collega van pappa. Ze komt voor het afscheid, zegt ze en ik zeg dat ik het waardeer. Ze drukt snel en met een gemeenplaats mamma’s hand en koffie hoeft ze niet. Ik loop met haar mee naar de voorkamer, waar pappa is.

Daar wordt ze een ander mens. Het is ongelooflijk hoe ze daar verandert, haar ogen, haar gezicht, haar schouders. Hoe ze zich buigt naar pappa. Ik blijf op een afstand, ik hoef haar het gebruikelijke verhaal van de laatste dagen niet te doen. Het is alsof ik hier helemaal niet meer ben. Zij is hier. Bij pappa.

Er gebeurt veel meer dan ik kan bevatten.

Stil verlaat ik de kamer en blijf waken voor de schuifdeuren. Mijn hart klopt in mijn keel.

Het duurt misschien maar even – ik heb geen idee of er een paar minuten of een kwartier verstreken zijn als ik haar hand aan de schuifdeur voel. Ik loods haar door de drukte naar de gang. Ze geeft me kort een stevige hand, haar ogen zijn rood. ‘Bedankt,’ zegt ze en ik houd de voordeur voor haar open.

‘Je lijkt op hem,’ zegt ze, halverwege het tuinpad omkijkend.

Door die woorden en die blik weet ik ineens dat ze me op de hoogte stelt van een geheim. Ik ben overstuur en ervaar gevoelens van verdriet en blijde ontroering. Ik ga even op de trap zitten om bij te komen.

Later op de avond, als mamma vermoeid naar bed is, praat ik over haar. Niet over wat ik vermoed.

‘Een collega van vroeger, zei ze, misschien dat jullie haar kennen?’ Loes en Theo schudden hun hoofd.

‘Wat wisten wij nou van pappa’s werk? Er kwamen nooit collega’s over de vloer.’

Het laat me niet los. Als ik klaarwakker in mijn oude kamertje lig, blijft ze voor mijn ogen dansen. Klein, bescheiden, met een eenvoudige chic, haast alsof ze op pappa leek – of verbeeld ik me dat maar?

Ze heeft niet getekend in het door mamma aangeschafte lederen condoleanceregister. Jammer.

De dag van de begrafenis is vreselijk. Ik kan het niet anders zeggen. Niet het wegbrengen van pappa is het ergst, maar hoe mamma zich gedraagt. Theo moet haar ondersteunen. Hij doet dat met een radeloze blik.

Het is show, we weten het alledrie, maar je moet er aan meedoen. Want je kunt op dit moment niet tegen mamma zeggen dat ze zich aanstelt.

Misselijk druk ik mijn zakdoek tegen mijn mond. Mamma staat op na de uitvaartdienst om iets te zeggen, maar het lukt haar niet. Ze komt struikelend en trillend weer terug naar haar plaats. Is ook dit show? Als ze echt iets had willen zeggen, hadden we haar toch bezig moeten zien met de voorbereiding? Maar we hebben haar alleen maar opdrachten voor anderen zien regelen: wat de dominee zeggen moest en de begrafenisondernemer en wat er gezongen, gespeeld en gedaan moest worden. Nu lijkt het alleen maar een vraag om aandacht. We hebben haar echt nog nooit zo gebroken gezien. Niet toen pappa ziek werd, niet toen hij stierf.

Ik kijk op mijn horloge: nog een paar uur en dan is het voorbij. Tijdens de korte rit in de geblindeerde rouwauto zit ik naast mamma. Rustig werkt ze haar make-up bij, de bleke poeder, de donkere schaduw.

Ik word hier zo verdrietig van dat ik wel zou willen uitstappen en de boel de boel laten, maar dat kan ik om Loes en Theo niet doen. ‘We hebben de beste van onze ouders verloren; wat ons bond aan ons ouderlijk huis zijn we kwijt!’ maalt het in mijn hoofd.

Op het graf sluit ik me voor alles af. Ik sta hier voor mezelf; mijn vader wordt begraven en ik heb veel van hem gehouden. Ik moet van de relatie van mijn ouders afblijven, ik was daar niet verantwoordelijk voor.

Nu is het avond en ben ik onderweg naar huis. Mijn eigen vertrouwde huis – wat verlang ik daarnaar.

Het afscheid van mamma heb ik zo kort mogelijk gehouden, met Loes en Theo had ik meer werk.

‘Natuurlijk kom ik langs, mamma, ja, deze week nog.’

‘Dag broertje, dag lieve zus. Ik bel voor een afspraak, we máken er tijd voor, beloofd is beloofd.’ En opnieuw een omhelzing en het wegslikken van tranen.

Ik kom langs de begraafplaats. Daar ligt pappa. Ik rem af en parkeer m’n auto. Aarzelend loop ik door de stille laan. Ongelooflijk dat hier vanmiddag zo veel voeten gingen. Deze stilte is beter.

Het graf is dicht; ik zie van ver het losse gele zand dat iets opbolt boven het maaiveld.

Dan zie ik haar, een kleine ineengedoken figuur met de schouders hoog opgetrokken. Een blauwe jas, de kraag tegen het grijsblonde haar.

Dat zij hier is! Schuchter kom ik dichterbij. Ze kijkt op en steekt haar hand naar me uit. Ik pak die hand, we houden elkaar vast.

Net als ik wil zeggen dat ze niets hoeft te vertellen, begint ze te praten.

‘Er was veel tussen ons en we hebben het Goddank altijd zuiver kunnen houden. Er is niets waarover hij of ik beschaamd zou moeten zijn.’

Kan ik nu zeggen dat ik blij ben dat pappa haar had? Of begrijpt ze dat al?

‘Kom gerust eens langs,’ zegt ze, ‘ik heb mooie verhalen over hem!’

19. Lezen wat er staat

Tilly kende hem uit de kerk, waar zij beiden in dezelfde bank schoven. Tilly met haar man Hans en hun drie opgeschoten jongens, Bas, Roel en Wout, alledrie van de middelbare-schoolleeftijd. Hij met zijn vrouw, een vriendelijk type met een zachte stem die vaak fluisterend vroeg of er nog kattenkwaad te melden was. Ze lachte zo graag om een grap of een slimme streek en ze deelde halverwege de dienst geen pepermunt, maar kauwgum.

Daar was Tilly niet zo voor, omdat ze de koster hielp bij het schoonmaken van de kerk en dan kom je nogal wat van dat spul op de verkeerde plaatsen tegen. Maar de jongens zaten er op te wachten en mevrouw Bongers gaf het zo graag. Meneer Bongers zei niet veel, las geconcentreerd mee, kende alle psalmen uit zijn hoofd en dat hij van nieuwe liederen niet hield, was ook duidelijk, want dan hield hij zijn mond.

Tilly las het in de krant bij de overlijdensadvertenties. Alie Bongers-van Vliet overleden, op de leeftijd van 57 jaar en 6 maanden. Eén zoon, Aart-Jan, stond er onder de naam van Kees Bongers. Ervoor de plaatsnaam: Madrid. Ook dat nog! Eentje maar en zo ver weg! dacht Tilly en ze legde de krant bij Hans’ stoel, zodat hij meteen als hij thuiskwam het bericht zou lezen.

De hele dag speelde het door haar hoofd. Meneer Bongers is geen man om alleen te zijn! Wat moet hij zonder vrouw?

Die middag tijdens het schoonmaken van de kerk sprak ze er met de koster over. Hij wist er meer van. Het was een hersenbloeding geweest. Ze was nog naar het ziekenhuis gebracht, maar tijdens de rit overleden. Ja, dat was wat voor Kees Bongers! Zijn vrouw was er altijd zo voor hem geweest, eerst samen de bakkerij en later de winkel. O, wist Tilly dat niet? Kees Bongers was vroeger bakker geweest, maar een grote firma had hem uitgekocht om het alleenrecht in het dorp in bezit te krijgen. Kees had er een flinke bom duiten voor gebeurd, vandaar dat ze zo mooi woonden. En die zoon, ja, die jongen was al jaren in het buitenland; een erg pientere knaap moest het zijn, gepromoveerd zelfs.

‘Maar ik wist niet eens dat ze een zoon hadden!’ zei Tilly, de dweil uitwringend.

‘Je ziet hem ook nooit meer thuis!’ was het droge commentaar van de koster.

Ach, dat verzwaarde Tilly’s gedachten nog. Eén jongen! En dan nooit meer thuis! Ze dacht aan haar eigen bekvechtende gozers, die zo vaak ruziemaakten onder het eten. Hans, die ook geschrokken was, had gezegd: ‘Wat is een man zonder vrouw!’ Tilly had hem verrast aangekeken; dit was indirect ook een compliment voor haar en Hans was niet zo scheutig.

‘Zou ik daar iets kunnen betekenen?’ vroeg ze.

Hans keek op van het computerscherm waarop hij iets voor de zaak uitwerkte. Hij wist meteen dat het over Kees Bongers ging. ‘We gaan morgen toch condoleren, dan kijken we wel.’

Ze keken en zagen een verslagen mens en een hulpeloze zoon. ‘Ja, fijn dat Aart-Jan er zo snel was, dat regelen ligt me niet zo,’ zei Kees met een vlugge blik opzij.

‘Kunt u nog een poosje blijven of wacht het werk in Madrid?’ vroeg Tilly aan de zoon.

Dat laatste was het geval en zo kwam het dat Tilly twee dagen na de begrafenis Kees Bongers alleen aantrof. Hij zat bij de tafel, voor hem een berg post. Hij zag er onrustig en vertwijfeld uit. Tilly schoof aan tafel en Kees ging theezetten.

Toen hij terugkwam met twee mokken, leek hij iets kalmer. ‘Ik ben blij dat u er bent,’ zei hij en hij schoof de stapel post naar Tilly. ‘Ik ben mijn bril kwijt. Zou u alstublieft willen lezen van wie ik allemaal een kaart gekregen heb?’

Tilly, verheugd iets voor hem te kunnen doen, had de eerste envelop al open. Hij kende alle afzenders en was soms verrast.

‘Waar had u uw bril voor het laatst?’ vroeg Tilly, toen ze halverwege de stapel was.

Hij haalde zijn schouders op.

‘Ik zoek de hele dag al, want er moet ook nog het een en ander ingevuld worden. Er is haast bij!’ Hij pakte een paar formulieren van de kast en een pen.

‘Wilt u dat ik...?’ vroeg Tilly aarzelend. ‘Er worden misschien persoonlijke vragen gesteld!’

‘Graag,’ zei hij eenvoudig, zonder op haar laatste woorden in te gaan.

Zo kwam het dat Tilly, na één middag, bijna alles van Kees Bongers wist – dat dacht ze tenminste. Voor ze naar huis ging – het was al tegen half zes – bracht ze de mokken in de keuken. Op het aanrecht lag Kees’ bril.

‘Kijk nou!’ zei ze verheugd tegen de man achter haar. ‘Daar ligt-ie nou gewoon in het zicht!’

‘Ach,’ zei Kees, ‘ik heb overal gekeken, alleen daar niet. Maar eh... als ik nou ergens mee zit...?’

‘Dan mag u me bellen, het maakt niet uit waarvoor en hoe laat! Hebt u een papiertje? Dan schrijf ik het telefoonnummer voor u op.’

‘Zeg het maar,’ zei Kees, ‘mijn geheugen is nog best.’

Toen Tilly onderweg naar huis bij het stoplicht moest wachten, verscheen voor haar ogen het beeld van Kees bij de tafel achter die stapel condoleancekaarten. Toen ze binnenkwam, had hij zijn bril op zijn neus; ze wist het zeker.

Drie dagen later ontmoette Tilly Kees bij de flappentap. Zijn gezicht sprak boekdelen, de irritatie sprong uit zijn ogen. ‘Bankpas geweigerd, alweer!’

‘O,’ zei Tilly, ‘dan is de magneetstrip beschadigd; ik heb dat ook eens gehad. Loop toch even naar binnen.’

‘Ze zien me aankomen daar,’ schamperde Kees.

‘Zal ik meegaan?’ bood Tilly aan.

Ze moesten lang wachten en dat gaf Kees Bongers tijd genoeg om met een plan te komen. ‘Ik ben soms bang dat mij ook ineens wat overkomt,’ zei hij gejaagd, ‘en wat dan? Wie kan er dan bij het geld en zo? Wilt u mijn gemachtigde worden? Dan zou ik geruster zijn!’

‘Ja, hoor,’ zei Tilly, ‘als uw zoon dat ook goed vindt tenminste.’

Hij bleek ineens wonderlijk daadkrachtig en regelde het ter plekke.

‘Moeten we niet thuis op ons gemak...’ begon Tilly nog, maar nee, hij wist de kleine lettertjes al, hij was immers voor zijn vrouw en zijn vrouw voor hem ook gemachtigd geweest.

Sinds die dag belde hij Tilly op als hij geld nodig had, want Tilly deed toch regelmatig boodschappen. Zijn pasje zat na twee keer bij haar in de portemonnee en zijn pincode in haar hoofd.

Als ze het geld bracht, lag er altijd post op tafel en hij vond het plezierig als ze dat met hem doornam. Het wende om niet voor het huishoudelijk werk te komen – zoals bij haar andere werkhuizen – maar voor de bijsluiters en de bankzaken, voor de brieven. Tussen de bedrijven door zeemde ze best wel eens de strepen van de ramen.

‘Hardop lezen?’ vroeg ze argeloos.

‘Graag, want die bril van mij...’

‘Staat op je neus!’ zei ze hoofdschuddend maar lachend.

‘Dat weet ik, maar ik zal nieuwe glazen moeten... Ik zie zo slecht!’

‘Als je boodschappen gaat doen,’ zei ze, toen de band vertrouwelijk genoeg geworden was om zulke dingen te opperen, ‘dan moet je een fles bleekwater meebrengen voor je toilet. Dat maakt het daar een stuk frisser.’

‘Wat voor kleur is die fles? En waar staat het?’ was de korzelige tegenvraag.

‘Naast het waspoeder; een gele fles, met grote letters staat het erop!’

‘Als het nodig is, kun je het zelf toch meebrengen?’ zei Kees bokkig.

‘Ja, dag! Je gaat toch zelf ook wel eens boodschappen doen?’

De volgende week stond er in de wc een fles vloeibare zeep; ook geel, ook naast het waspoeder, wist Tilly. Ze nam de fles mee de kamer in, waar Kees met een blauwe belasting-envelop zat te schutteren.

‘Is ’t niet de goeie?’ schoot hij meteen overeind.

Tilly wees op de groene letters op het etiket. ‘VLOEIBARE ZEEP’, spelde ze langzaam, ‘lezen wat er staat, Kees!’

Hij ging met een zucht weer zitten, met neerhangende schouders. ‘Dat kan ik niet,’ zei hij zacht.

Tilly schoof bij hem aan tafel. ‘Wat zeg je?’ vroeg ze ademloos.

Hij schudde zijn hoofd en verborg zijn hoofd in zijn handen.

Ineens begreep Tilly het. Waarom hij na de dood van zijn vrouw zondags nooit meer meelas uit de Bijbel die voor hem lag. Waarom hij alleen de oude psalmen meezong, die hij uit zijn hoofd kende. Waarom hij geen telefoonnummer op papier hoefde en waarom hij geen geld pinnen kon.

‘Hoe komt dat?’ vroeg ze met haar hand op zijn schouder.

Hij bewoog afwerend, maar ze hield vol.

‘Toen ik naar school moest was het oorlogstijd; en we woonden in Rotterdam... Ik heb nooit geleerd de letters uit elkaar te houden. Ik haal alles door elkaar.’

‘Dyslexie,’ zei Tilly geschokt.

‘Analfabeet,’ zei Kees hard en trok zijn schouder onder haar hand weg. ‘Was Annie er nog maar! Als je eens wist...’ Zijn stem brak in een snik.

‘Ik ben er nu,’ zei Tilly, ‘en je hoeft maar te...’

Ze hoestte, omdat ze ook haar eigen stem niet vertrouwde.

20. Lieve onbekende mamma

Niet eerder heb ik u zo gemist! Steeds moet ik aan u denken; ik heb de afgelopen maand meer aan u gedacht dan in alle jaren daarvoor.

We hebben een dochtertje, mamma! Froukje hebben we haar genoemd. Toen ik haar in mijn armen hield, kon ze niet anders heten dan naar u. We hadden heel andere namen in ons hoofd. De tekst van het geboortekaartje moest ook over. We hadden in het begin van de zwangerschap zoiets bedacht als: ‘Kijk, daar is ze, onze welgeschapen dochter!’

Maar in de loop van de tijd werd dat zo overmoedig, zo oppervlakkig, alsof wij dat allemaal voor elkaar gekregen hadden. Ik heb wel geleerd dat het zo niet werkt. Weet je, mamma, ik heb me nog nooit zo afhankelijk gevoeld als tijdens de laatste maanden van de zwangerschap. Alles ging goed, hoor, maar dat zeg je achteraf. Je hebt het niet in de hand; je weet alles wel, maar toch eigenlijk ook weer niet. Ik zag het in de ogen van Koos, dezelfde angst waar ik me uit alle macht tegen verzette. Het besef dat er van alles mis kan gaan, met het kind, maar ook met mij.

Zo kwam u in mijn hoofd, mamma. Toen ik geboren werd, is er iets vreselijk misgegaan: u stierf. Ik had na twee dagen geen mamma meer. Wel een pappa, een broer en een zus en later tante Ans, van wie ik altijd veel gehouden heb. Maar geen mamma.

Nu ben ik zelf mamma en nooit bent u zo dichtbij geweest.

Froukje slaapt. Ze ligt gewassen en gevoed in haar wieg. Het is zo heerlijk om naar haar te kijken. Een wonder is het, zo’n compleet mensje, waar alles aan zit wat er aan moet zitten, waarbij alles het doet, wat het moet doen. Zuigen, slikken, huilen, ogen open en dicht, gapen, niesen en een boertje laten, een natte luier en een vieze luier. Alles is een ongelooflijk wonder.

Dat hebben we maar op het kaartje laten zetten, dat het een ontroerend, ongelooflijk wonder is. Gekregen, niet zelf geregeld. Pappa stond te huilen met het kaartje in zijn hand en tante Ans begreep het wel en troostte hem door hem naar de wieg te trekken.

Het zit wel goed tussen die twee. Ze zijn een fijn stel ouders voor ons geweest en nog staan ze altijd voor ons klaar. Ik heb u, wat dat betreft, niet eens zo gemist vroeger. Ik mis u nu.

Ik zou zo graag nu een keer met u praten. Wist u dat het fout ging? Wat hebt u gedacht voordat u in coma raakte? Ik was er net, u had me vast toen het misging. Vast en zeker dacht u hetzelfde wat ik steeds denk als ik naar Froukje kijk: kind, wat ben je kwetsbaar! Hoe kan ik je behoeden, bewaren, beschermen? Wat kan er allemaal gebeuren in dit gevaarlijke leven?

Maar Froukje heeft ons, een pappa en een mamma. U moest het uit handen geven. Kon u dat? Besefte u dat? Met pappa kan ik niet praten over die tijd, het is te lang geleden. Een keer heeft hij gezegd dat hij pas later besefte dat er een kind was. Ik begrijp dat wel, al zijn zorg ging naar u, mamma. Hij wist ook niet hoe hij het redden moest met twee peuters en een pasgeboren baby. Naast het verdriet om u had hij moeite genoeg om alles geregeld te krijgen. Gezinshulpen kwamen en gingen, totdat tante Ans bij ons introk, maar toen was ik al drie. Het leven is niet gemakkelijk geweest voor pappa. Ik ben zo blij dat hij van tante Ans ging houden en zij van hem. Hij kan er slecht tegen als ik meer wil weten over die tijd. Het fotoboek van uw jeugd, mamma, heb ik wel gekregen van hem. Maar vertellen over die tijd is te moeilijk, die confrontatie gaat hij uit de weg. Ik heb wel eens gedacht: misschien voelt hij zich schuldig, ik was het derde kind in drie jaar en u was niet sterk.

Tante Ans was een verademing, eindelijk iemand die alles aankon en er altijd was.

Sinds die tijd ging het goed, waren we een gewoon gezin. Alleen hadden wij een pappa en een tante. Uw foto is altijd blijven staan, mamma. Op uw verjaardag stonden er bloemen bij en op uw sterfdag las pappa Psalm 90, omdat die woorden op uw rouwkaart hadden gestaan. Nu staan die woorden op Froukjes geboortekaartje omdat we beseften dat we niet zonder een Toevlucht kunnen.

Toen Koos en ik vier jaar geleden trouwden, dacht ik ook even: dat zou mamma moeten weten, maar dat was maar een opwelling in een moment van ontroering. Nu ligt dat anders. Nu ben ik zelf mamma. De moeder van een dochter die Froukje heet. Nu voel ik de dingen anders. Nu ben ik zelf ook meer dochter, ineens meer úw dochter, mamma!

Ik heb gisteravond uw oude fotoalbum nog eens bekeken. Koos keek mee; hij zei niet veel en had een rimpel in zijn voorhoofd. Toen ik ging huilen, wilde hij niet verder kijken. Hij zei dat ik het album moest wegleggen tot later, als ik er beter tegen zou kunnen. Koos wordt altijd bang als ik overstuur ben. Maar hoe kon ik hem uitleggen dat het schrijnde dat ik naar uw vrolijke jonge gezicht keek en besefte dat ik u niet ken? Nooit met u gepraat, nooit tegen u gelachen, nooit op uw schoot gezeten... Een keer maar hebt u mij in uw armen gehad, een keer een aai over mijn bolletje misschien. Ik heb er altijd mee kunnen leven omdat ik er mee leven móest, maar nu is het zo weinig, veel te weinig!

Ze zeggen dat ik het meest op u lijk; ik zie dat zelf niet. Maar misschien dat Froukje een klein beetje op u zal gaan lijken. Dat zou erg mooi zijn.

Koos’ moeder zegt steeds dat ze precies Koos is, ook zo’n rond koppie. Ach, dat is ook goed, hoor. Maar ik heb me wel voorgenomen dat ik, als Froukje wat groter is, moet kunnen vertellen naar wie ze vernoemd is. Er is ineens het gevoel dat ik te weinig van u weet, dat ik een kans heb laten liggen ergens. Ik hoop dat dat nog goed te maken is, al zegt pappa dat hij het niet meer zo weet, dat het zo lang geleden is. Maar ik zal volhouden. Er is trouwens ook nog een zus van u, tante Aafje in Groningen. Die hebben we sinds de dood van opa en oma niet meer gezien. Ik ga naar haar toe, ik beloof het. Ik heb wel de plaatjes van uw jeugd, maar niet de verhalen. Die verhalen moet ik horen, voor Froukje en ook voor mezelf. Tante Aafje zal ze toch nog wel weten?

Is het niet vreemd dat dit nu allemaal door mijn hoofd dwaalt? Misschien is het juist logisch. We zijn ineens ouders, we hebben een kind, een nieuwe verantwoordelijkheid. Er is een schakel bij gekomen. Een nieuw leven, een nieuwe Froukje.

Ik kon er vannacht weer niet van slapen, mamma. Hoe bijzonder is het toch, dit menselijk bestaan. Geboren worden en sterven, komen en gaan, geslacht op geslacht. Ik lag zo stil mogelijk om Koos niet wakker te maken. Er zat zo’n vreemd gevoel in mijn borst, alsof ik langzaam aan het smelten was. Kleiner en kleiner werd ik. Want alles is zo kwetsbaar: het leven, de zorg voor elkaar, de liefde, de levensmoed. Ik was bang dat ik falen zou, dat het me niet lukken zou een goede moeder te zijn en een warm thuis te scheppen. Met de beste bedoelingen worden soms de grootste fouten gemaakt. Maar toen waren er ineens toch die vertrouwde woorden: ... ‘Here, Gij zijt ons een Toevlucht geweest. Eer de bergen geboren waren, waart Gij God...’

Het is goed te weten dat die woorden uw troost geweest zijn, mamma. Want ik zou niet weten welke andere Toevlucht er zou kunnen zijn. Al het andere is tijdelijk en net zo kwetsbaar als het bestaan zelf. Een Toevlucht die ons boven dit leven tilt, dat is de enige echte.

Froukje is wakker geworden. De kinderwagen staat klaar voor het allereerste ritje. We lopen straks langs de begraafplaats, heb ik me voorgenomen. Misschien ga ik het brede grindpad op, tweemaal links en dan de derde steen aan mijn rechterhand. Dat is de steen waarop de naam Froukje staat. Misschien loop ik door en komt dat een andere keer. Ik weet het nog niet. Kraamvrouwen zijn gauw overstuur en ik weet niet wat ik hebben kan. Het lijkt wel of er in mij ook iets geboren is, of aangeboord – hoe moet ik het zeggen? Moederschap zal het zijn. Het voelt goed maar onwennig en ik ben ook nog zo wiebelig. Het is maar goed dat ik houvast heb aan de kinderwagen. De wereld buiten lijkt veel groter nu.

De zon schijnt en mijn hart loopt over. Ik heb niet eerder geweten dat afhankelijkheid en dankbaarheid zo in elkaars verlengde liggen.

21. Niet minder, maar anders

Ze kon het alleen ook wel, dat zou ze bewijzen! Het was erg, oké, heel erg dat ze weer alleen is met een hart vol verdriet, maar ze heeft het voor die tijd ook alleen gekund, dus waarom nu niet?

Er kon van haar niet gezegd worden dat ze geen moed had!

Zo pakte Frederiek haar koffer in en ruimde ze haar huis op. Dat laatste was helemaal prima; daarmee verdwenen ook de resten van de relatie: een paar tijdschriften van Joost, een zakdoek en een paar oude gympen. Wég ermee, over en uit!

Het tijdperk Joost was voorbij en dat was goed, dat was haar eigen beslissing geweest. Het ging niet en het zou nooit gaan. Haar vader had dan toch maar weer gelijk. Die had vanaf het begin zijn bedenkingen gehad en niet alleen tegen het samenwonen. ‘Het is een aardige kerel, daar doe ik niets van af, maar zijn basis is een andere dan de jouwe. Ik denk dat jij daar niet gelukkig mee wordt.’ Ze had altijd geprotesteerd, zelfs toen ze vanbinnen begon te twijfelen. Maar uiteindelijk was de beslissing onontkoombaar. Dat was toen ze haar belijdenis had uitgesproken in de vertrouwde kerk van haar jeugd. Die goede dag, waarop ze gedacht had dat ze met God over alle muren kon springen. Joost was zeilen die zondag.

Joost geloofde nergens in, zelfs niet in een mogelijk bestaan van de een of andere god. Joost lachte om haar geloof. Hij schudde zijn hoofd als hij lachte, dat maakte het nog erger. Nooit had ze een serieus gesprek met hem kunnen hebben over het geloof. Die manier van lachen vertelde genoeg. Joost wilde niet serieus zijn over het geloof, dat vond hij de moeite niet waard.

Zij had haar gang kunnen gaan, naar de kerk, naar de bijbelkring; nee, dat was het probleem niet geweest. ‘Jij krijgt van mij alle ruimte!’ zei hij dan, en in die opmerking had altijd de stekeligheid gezeten dat wie ruimte gaf ook recht had om ruimte te krijgen.

Nou, die had hij nu! Ruimte volop. Zij had hem die ruimte gegeven, maar zo had hij het niet bedoeld.

‘Het kan niet anders, het zou altijd tussen ons staan. Ik kan niet leven met iemand die niet gelovig is,’ had ze koppig én radeloos volgehouden, zijn smekend uitgestoken hand negerend. Joost was weggegaan toen hij begrepen had dat zijn aandringen niets hielp.

Twee dagen had ze het gevoel gehad dat het de juiste keuze was. Dat ze gekozen had voor de goede zaak en dat God dat op de een of andere manier waarderen zou. Twee dagen – en de derde dag was ze kapotgegaan.

Huilen, huilen, huilen...

Maar dat kun je niet je leven lang doen. Moed vatten, afleiding zoeken, kop op! Gewoon doorgaan met je leven en de consequenties van je keuze dragen.

Er was al een weekje vakantie besproken en betaald. Ze kon ook best in haar eentje in een appartementje voor twee. Het was nu een voordeel dat Joost niet naar het buitenland had gewild: de afstand naar Drente kon ze alleen ook wel aan. Gáán!

God zou haar helpen, Hij wist hoe ze ervoor stond.

Het appartementje was aardig. Er waren twee eenpersoonsbedden, dat was beter dan een tweepersoonsbed. Er was een leuke bistro op het terrein en alleen eten is voordelig en net zo lekker. Dat was de eerste dag. Op de tweede dag bakte ze pannenkoeken voor zichzelf. Die had ze aan Joost nooit kwijt gekund.

Te veel bakte ze er, maar de rest kon ze de volgende dag mooi meenemen als ze ging fietsen. De route was uitgestippeld, een nieuw fietspad langs bos en hei en een aantal leuke dorpen. Zon en maar weinig wind – wat wilde ze nog meer?

Dat werd al gauw duidelijk. Het was een drukke fietsroute; regelmatig haalde ze hele gezinnen in. Kleine kinderen achterop en voorop, kleuterfietsen naast pa of moe. Roze opoefietsen of mountainbikes voor de anderen uit. En veel verliefde stelletjes die meer naar elkaar keken dan naar de schoonheid van de natuur. Lastig om steeds te moeten bellen, maar overal achter blijven hangen was ook niks. Als je samen fietst, heb je wat te praten, maar als je alleen fietst, wil je tempo maken, kilometers vreten.

Voldaan moe worden, dat wilde Frederiek, zodat ze niet weer wakker zou liggen vannacht. Hunkerend, luisterend, verlangend. Nee, nee, zo moest ze dat niet noemen! Ze kon toch wel eens een poosje nadenken ’s nachts? Dat doen zo veel mensen.

Het was raar tijdens die fietstocht: ze werd maar niet moe. Kilometer na kilometer en geen enkele behoefte aan afstappen en uitrusten. Zelfs geen dorst of trek in een pannenkoek.

Alsof ze verder en verder moest, jagend en hijgend, weg bij iets of iemand vandaan. Alsof ze op de vlucht was. Ze ergerde zich niet meer aan de overige weggebruikers; ze ging er met een bocht omheen, al of niet het venijnige belletje van haar huurfiets gebruikend.

Ze fietste totdat ze niet verder kon. Het moest al laat in de middag zijn. Ze haalde haar voeten van de pedalen en liet zich uitrijden totdat ze omviel. Ze schoof de fiets weg en bleef liggen in de hei. Schreeuwend van het huilen ineens.

‘God, waar bent U nou? Het doet zo’n pijn en ik ben zo alleen. U zou me toch helpen? Ik heb het toch vooral voor U gedaan. Omdat ik bang was ook zo te worden als Joost. Ik moest kiezen en ik heb toch voor U gekozen. Liever met U verder dan met Joost, maar waar blijft U nou? Ik red het niet. Ik ben zo ontzettend alleen en ik mis hem zo! Waarom heb ik het gedaan? Van elkaar houden is toch belangrijker dan al het andere? God, ik weet het niet meer, ik geef het op!’

Ze trilde over haar hele lichaam. Het was alsof zich een giftige boosheid door haar lichaam verspreidde. En die boosheid was opstand tegen God. ‘Nu ben ik ook God nog kwijt,’ schoot het door haar heen en daar moest ze opnieuw vreselijk van huilen. Ze huilde tot ze niet meer huilen kon en toen wist ze niet hoe lang ze hier al lag. Ze leek ineens wakker te schrikken, hoewel ze toch echt niet geslapen had. Het misselijke gevoel in haar maag vertelde dat ze eten en drinken moest. De zon was een oranje bol geworden en zakte weg in de wolken aan de horizon. De donkere bosrand leek dichterbij te komen, het zou nacht worden en ze was wie-weet-hoe-ver van huis.

Ze krabbelde overeind en toen ze stond, zag ze een kleine ree. Op nog geen tien meter afstand, bij een jonge berk. De ree keek haar aan; er trilde een spier in de flank en de rechterachterpoot. Eén beweging en ze is weg, dacht Frederiek en stond zo stil ze kon. Maar toen haar voet wegzakte en ze een stap naar voren moest doen, deed ook de ree een kleine stap naar voren. De zachte ogen bleven haar aankijken, terwijl het dier naar voren boog en aan het jonge berkenblad snuffelde.

Frederiek begon te praten. Het was alsof de ree luisterde, de kleine oren draaiend in de richting van het geluid.

‘Ben je hier helemaal alleen? Heb je me horen roepen of ben je gestuurd? Of hoor je hier en kom je vaker naar de zonsondergang kijken?’

Nu knipperden de ogen en met een voorzichtige beweging knabbelde de ree aan de jonge blaadjes.

‘Ben je helemaal niet bang voor mij? Jij bent zo schuw, toch?’

De ree schraapte wat met haar poot over de aarde. Frederiek ging zitten en wachtte. Er gebeurde niets, tenminste niet in de omgeving. Er was alleen het dier dat keek en de naderende nacht, de geur van heide.

Maar Frederiek herinnerde zich hoe God zich in de Bijbel meer dan eens liet zien in een zachte stilte. In een stilte zoals deze stilte, alsof zelfs de tijd stilstond. Het trillen in haar borst werd weer gewoon rustig ademen. De kleine ree had een plekje gevonden; ze ging liggen alsof ze nog nooit had moeten vluchten voor mensen. Zelfs toen Frederiek de fiets voorzichtig optilde, bleef ze liggen. De eerste honderd stappen liep Frederiek, om de ree niet te storen.

Toen stapte ze op en fietste de weg terug. Overal stilte, in en om haar. Ze keek om zich heen, het leek wel of ze door het paradijs fietste. Dat maakte het verdriet niet minder, maar wel anders.

22. Jongelui

Het was druk op het station; tussen half vier en half vijf leek het overspoeld te worden door jonge mensen op weg naar huis. Utrecht is een studentenstad en je kunt er erg moeilijk aan een kamer komen. Vandaar die drukte.

Ik kijk graag naar jonge mensen. Ze vertellen veel, alleen al door hun doen en laten.

Naast mij die middag een verveloze bank vol radeloos geluk.

Ze zagen me niet. Ze hadden alleen maar oog voor elkaar. Een Turks meisje, haar hoofddoek verborg haar donkere haar, maar niet haar prachtige ogen. En een jongen, rossig, met veel sproeten, zo Hollands als het maar zijn kon.

De trein had vertraging; dat was hun meer dan welkom. Hij schoof dichterbij en pakte haar hand. Ze glimlachte en schoof hun handen in de plooi van haar mantel.

‘Mijn neef vermoordt me als hij ons ziet!’

Het gezicht van de jongen! Het besef dat het waar kon zijn, dat het geen loos dreigement was. Ogen die donker werden en zijn nog kinderlijke mond die veranderde in een streep.

Ik deed alsof ik las.

‘We doen geen verkeerde dingen,’ zei hij ingehouden.

Ze haalde haar schouders op. ‘Het is maar wat je verkeerd vindt.’ Ze zuchtte terwijl ze het zei. ‘Vanaf de eerste dag, dat ik je zag...’ zei hij, terwijl hij hun handen tevoorschijn trok om hun vingers in elkaar te vlechten.

Ze keek. Zijn handen waren rood en fors, die van haar doorschijnend bleek en kleiner. ‘Maar jouw vader en moeder zijn er ook niet blij mee.’

Hij schokschouderde onwillig. ‘Dat gaat wel over, da’s niks...’

‘Maar bij mij thuis gaat het niet over!’ zei ze en ze keek van hem weg.

‘Dat is onzin!’ zei hij. ‘Het moet over gaan. Niets houdt ons tegen.’

‘Je begrijpt het niet. Het zal altijd onmogelijk blijven, Mark!’

Het was even stil.

‘Ik moet kappen!’ zei ze daarna, maar ze liet toe dat hij ook haar andere hand bemachtigde.

‘Als je dat doet...’ zei hij, maar hij wist er geen dreigement aan toe te voegen. Machteloos.

Jong waren ze, erg jong. Niet ouder dan zeventien, schatte ik.

‘Kunnen we niet een keer afspreken? Ergens iets eten of zomaar wat lopen. Ik zie je alleen maar hier. Op dit stomme station, altijd koud, altijd wind.’

Ze fronste als antwoord haar wenkbrauwen, omdat het zo onmogelijk was wat hij vroeg. Hij kon daar niet mee leven, hij ging door. Was het om zijn eigen radeloosheid weg te praten of de hare?

‘Als je nou thuis weggaat, op kamers. Je studeert toch hier. Als je ouders dat goed vinden, dan kun je toch zeggen dat het goed voor je studie is als je hier ook woont?’

‘Dat is bij Turkse mensen niet zo. Mijn vader, hij zegt: “Papieren, zonder papieren kun je niet spreken!” en toch mag ik niets zeggen thuis. Ik moet mijn best doen op school, ik ben slim, dus alleen achten zijn goed genoeg. Met minder neemt hij geen genoegen. Maar thuis, thuis blijft het als in Turkije. Daar mag ik niet spreken.’

‘Maar als ik nou eens met mijn vader praat. En als hij begrijpt dat we het echt menen, dan kan hij met jouw vader praten! Hij is heel diplomatiek.’

‘Mijn vader niet. Mijn vader zal zeggen: “Ja mijnheer, goed mijnheer, best dat u hier kwam, ik zal er met mijn familie over spreken en dan hoort u het wel!” En zodra je vader de deur uit is, bestelt hij voor mij een enkele reis Turkije en word ik daar door mijn oom opgewacht en naar een internaat gebracht. En waarschijnlijk eerst nog naar een dokter om te kijken of ik nog maagd ben...’ Dit laatste fluisterde ze, ze trok haar handen terug en huiverde.

De jongen stond op, verbijstering vloog over zijn gezicht. Hij perste zijn handen diep in zijn zakken en liep voor de bank heen en weer. Zes stappen, een scherpe draai en opnieuw zes stappen.

‘Pas op!’ zei het meisje, met haar ogen naar de roltrap, waarop drie gehoofddoekte meisjes naar beneden kwamen.

Hij hoorde het niet. ‘Dan schakelen we de politie in!’ zei hij hard.

Ze stond op, zette de kraag van haar jas omhoog en schoof haar tas op haar rug. Haar ogen keken in de verte en alsof ze het niet tegen hem had, zei ze schamper: ‘De politie zegt dan “cultuurprobleem” of “familieaangelegenheid.” Daar doen we niks aan.’

Ze liep al bij hem weg, begroette de meisjes met een glimlach. Hij draaide zich om, deed twee hulpeloze stappen achter haar aan en realiseerde zich dat hij dat beter niet kon doen.

Hij plofte naast mij op de bank en graaide zijn brooddoos uit zijn tas. Met nijdige happen werkte hij zich door een stapel bruinbrood heen. De trein kwam binnen en de meisjes stapten in. Er waren geen zitplaatsen meer, zelfs het balkon was overvol. Ze keek naar hem. Maar hij keek niet op.

Toen de conducteur floot, schoot hij ineens overeind. Met een paar stappen was hij binnen, de deur klapte achter hem dicht. Ze stonden rug aan rug, dicht tegen elkaar. Leunde ze in de overvolle trein tegen hem aan? Het was een vermoeden, maar zo goed als zeker.

Ik moest ervan zuchten, meer dan eens.

23. Blik in de toekomst

Terwijl ik de helm van Leonard, ons zoontje van vijf, vastmaak, gaat het ledje van het beeldscherm knipperen. ‘Nu niet meteen gaan kijken; je weet dat het de dokterspraktijk is’, vermaan ik mezelf. Eerst Leonard weghelpen, kijken of zijn muziekboeken in zijn tas zitten.

‘Waar is je mondkapje nu weer?’ mopper ik, als hij zonder wil vertrekken.

Haastig trekt hij aan het elastiek dat uit zijn jaszak bengelt. ‘Ik doe het zelluf,’ zegt hij als ik mijn hand uitsteek. Hij doet het nooit zelf, dus wacht ik tot hij het mondkapje in mijn hand legt. Er zit een scheur in. Ondanks dat ik de allerstevigste soort voor hem aanschaf, krijgt hij het altijd weer voor elkaar er minstens drie per week naar de mallemoer te helpen. Net voor ik tegen hem wil uitvallen, zie ik hoe schuldbewust hij kijkt. ‘Pak maar een nieuwe,’ zeg ik lamlendig. ‘Maar ik houd de belasting van je zakgeld af.’

Hij knikt en mompelt: ‘Rotdingen!’

Ik knik. ‘Ja, Leonard, maar je kunt niet zonder. De halve wereld loopt met mondkapjes buiten, dus je bent de enige niet.’

‘Heeft de halve wereld dan cara?’ vraagt hij, terwijl ik het nieuwe kapje uit het plastic haal. ‘Je zou het bijna denken!’ zeg ik en geef hem een kus naast het kapje. ‘Dag knul. Niet zo hard fietsen, kapje en helm ophouden! Bij de eerste rolbaan je fiets ín de stalling zetten. Op slot! Hier is je rolbaancodecard; drie zones met een overstap.’

‘Weet ik toch!’ bromt hij. Daar gaat hij. Hij weet het inderdaad, al is hij nog maar vijf. En ik kan niet altijd overal mee naartoe.

‘Voorzichtig!’ roep ik nog, als hij zijn fiets uit de berging haalt.

Hij tikt tegen zijn helm.

Nu naar de monitor. Nee, ik zoek weer uitstel. Ik vouw het gescheurde mondkapje zo klein mogelijk op en loop naar de gang waar de luikjes van het afvalsysteem zitten. Drie verschillende: biologisch afval, biologisch oplosbaar afval en afval waarover heffing betaald moet worden. In die laatste moet het mondkapje, want er zitten onverteerbare onderdelen in. De meter schiet met 6 euro omhoog. Allemensen, zo’n kapje kóst nog minder! Het verwerken van afval is anno 2025 een zware aanslag op de huishoudportemonnee.

Nu sta ik voor de computer. Een e-mail van huisartsenpraktijk Swanepol, jawel, dat dacht ik al. ‘Toets uw password in.’ Heb ik dat opgegeven? Kunnen we vertrouwelijke mail niet gewoon versturen zonder de poespas van een toegangscode? Ik probeer wat, ik heb niet zo’n vast password. Het lukt met de eerste vijf letters van mijn voornaam. Oké, what next?

Wat een ellende! Je moet je door een hele rij vragen heen worstelen voor je bij de uitslag komt. Dat is om de spanning er in te houden zeker.

‘Bent u alleen op dit moment?’ Ja.

‘Weet u zeker dat u deze uitslag wilt lezen terwijl u alleen bent?’ Ja.

‘Heeft u het nummer van een hulpdienst bij de hand?’ Nee.

‘Bent u religieus?’ Ja.

‘Realiseert u zich dat de uitslag mogelijk schokkend voor u is?’ Jaaaaaa!!!

Daar heeft de computer niet van terug. Ik krijg het volgende scherm te zien.

‘Onderzoeksbureau voor Oncologie, afdeling genetica. Medisch geheim. Toets nogmaals uw code in.’

Het hart klopt in mijn keel. Daar dan, nu zal ik het weten.

‘Nog één moment’ – ach, dat kan er nog wel bij – ‘uw medisch dossier wordt geladen.’

Ik doe mijn ogen dicht. Als ik ze opendoe, zal het vonnis er staan.

‘God!’ bid ik, ‘God, ziet U mij?’

Mijn moeder is een half jaar geleden gestorven. Borstkanker. Mijn oma, mijn moeders moeder, is ook aan borstkanker overleden, zij was vierenzeventig. Mijn moeder was nog maar zestig. Twee zussen van mijn moeder hebben borstkanker, bij de een is een borst weggehaald, de ander heeft intensieve chemotherapie.

Wij, mijn zusje en ik, zijn de volgende slachtoffers. Zo wordt er gedacht vandaag de dag.

Wij waren het aan de mensheid verplicht mee te werken aan een uitgebreide medische controle. Alles werd onderzocht. Een plukje haar, een lapje huid, een stukje nagel, een splintertje bot, een beetje speeksel, bloed en urine.

En daarmee kunnen ze de toekomst voorspellen.

Of ik kanker krijg dus. Gen-onderzoek met een te verwaarlozen kans op een foute prognose.

Of ik kanker krijg over twee, vijf, twintig, vijftig jaar.

En dat is nog niet alles...

Durf ik mijn ogen nog open te doen?

De telefoon gaat. Ik schrik en meteen zijn mijn ogen open. Ik kijk van ver naar het beeldschermpje of het gezicht van Michelle op deze afstand al te herkennen is. Het licht valt verkeerd, maar het kan niet missen. Het zal Michelle zijn, mijn zusje; ze heeft ook het ledje zien knipperen en, dapperder dan ik, heeft ze het oordeel over zich laten komen.

‘Hoi, zussie!’ zeg ik.

Ik krijg een snik terug. Dus weet ik genoeg.

‘Jij ook?’ vraagt ze.

Ik doe twee stappen richting computer en mijn ogen vliegen over de ingewikkeld gestelde zin. ‘Yep’, zeg ik stoer. Waarom moet ik toch altijd stoer doen tegen Michelle?

‘Wanneer maak je de afspraak?’ vraagt ze huilend.

‘Welke afspraak?’ Zit er nou afweer of iets dreigends in mijn stem?

‘Ik laat mijn borsten weghalen, allebei. Ik ga niet met die onzekerheid leven!’ Michelle klinkt verdedigend.

Ik zucht.

‘En jij?’ houdt ze vol. ‘Je gaat toch niet lopen wachten op borstkanker, hè! Je hebt een tijdbom bij je! Eigenwijs zijn helpt niet!’

Ik moet rustig antwoorden en eigenlijk moet ik blij zijn dat ze me tot een keuze dwingt. Want die heb ik inmiddels gemaakt. ‘Ik doe het niet, Michelle, echt niet. Volgens mij kun je niet alles voor zijn. Als het geen kanker is, dan kan het een hartinfarct zijn of een hersenbloeding.’

‘Ja maar, als het zover is, zullen ze weigeren je te behandelen omdat je van tevoren geen maatregelen hebt genomen. Of je verzekering wil het niet vergoeden.’

‘Dat is lang nog niet overal zo’, protesteer ik.

Ik moet even gaan zitten, duizelig ineens van de zwarte wolk die over me neerdaalt. Hoe zal Patrick reageren? Zal hij ook aansturen op preventief handelen? En de jongens, onze Philip en Leonard, hoe lang zullen ze nog een gezonde, levenslustige moeder hebben? Kan ik nog wel vrolijk zijn met zo’n ziekte in het verschiet?

Maar het weghalen van mijn borsten? Ik laat me dat niet aandoen, echt niet. Je kunt niet elk risico uitsluiten. Ik zal nog gezonder gaan leven, veel dure groenten elke dag. Ik zal ook mondkapjes gaan gebruiken. Ik zal... Here God, wat zal ik?

‘Je moet echt je verantwoordelijkheid nemen,’ zegt Michelle. ‘We kunnen alles samen doen! Alsjeblieft...’

Als het beeldschermpje met haar behuilde gezicht is vervaagd, blijf ik doodstil zitten. Het is alsof de lucht in de kamer als een muur om mij heen staat en ik krijg het benauwd.

Ik zal de airco aanzetten en ik moet zien of er nog verse groenten in de koelkast zijn. De diepvriesmaaltijden die op het aanrecht staan te ontdooien, zal ik weggooien.

Het kan nog wel vijftig jaar duren voor het zover is! Oma was ook in de zeventig voordat ze kanker kreeg.

De telefoon gaat weer. Op het beeldscherm komt het gezicht van mevrouw Diriks, de muzieklerares van Leonard. Wat is er? Is hij niet op les? Is er iets gebeurd?

‘Ja, mevrouw Diriks?’ meld ik mij met het hart in mijn keel.

‘Dag, moeder van Leonard,’ glimlacht ze. ‘Er is niets aan de hand, hoor. Leonard zit te oefenen met een andere leerling. Maar ik had opeens het gevoel dat ik u moest bellen. Ik weet dat u ook gelovig bent, en ik heb de hele dag een tekst bij me. De woorden dringen zich aan me op. Toen ik Leonard binnenliet, wist ik dat ze voor u bestemd waren. Kunt u mij volgen?’

‘Ja,’ zeg ik ademloos.

Ze knikt me toe; een lief, betrokken gezicht heeft ze.

‘Wie God bewaart, is wel bewaard.’

Ik slik en bijt op mijn lip.

‘Dag, moeder van Leonard.’ Haar gezicht staat verlegen als het beeldscherm vervaagt.

Ik kijk om mij heen, de muur is geweken. ‘Hallo!’ zeg ik tegen mijn spiegelbeeld als ik met bevende handen mijn haar kam.

24. Vertrouwen

Ik wacht op de nieuwe dag. Dat is lang wachten midden in de winter. Het heeft gevroren en ik ben wakker geschrokken van het zwaailicht van de strooiwagen. Kleumend sta ik aan het aanrecht tot de koffie klaar is en dan besef ik dat ik toch weer twee bekers heb neergezet. Die ene kan terug in de kast. Wanneer zal ik er aan gewend zijn?

Ik heb steeds gedacht: als die feestdagen maar voorbij zijn... Nu zijn ze voorbij en er is niets veranderd.

Een nieuw jaar – dat klinkt toch alsof je opnieuw begint? ‘Schouders eronder en kom op!’ riep ik altijd. Maar nu het erop aankomt, blijkt het makkelijker gezegd dan gedaan.

Het jaar dat achter me ligt, was een vreselijk jaar. Eerst verloor ik mijn vader. Hij was tachtig – een mooie leeftijd. Hij was erg ziek, had pijn en verlangde naar rust. Dus probeerde ik hem los te laten. ‘Ga maar, pa; u bent beter af aan de overkant!’

Hij knikte me toe alsof hij zeggen wilde: ‘Dat heb je goed gezien, kind!’

Op de dag dat we mijn vader begroeven, had Kees, mijn man, voor het eerst last van zijn maag. ‘Een vaag misselijk gevoel,’ zei hij.

‘De emotie,’ zei ik, ‘dat gaat wel weer over.’

Omdat hij een week later nog geen trek in eten had, ging hij naar de dokter. Die stuurde hem door naar een internist. Kees moest meteen maar in het ziekenhuis blijven. Echo’s, onderzoeken, een scan en toen de stilte van het wachten. Ik weet nog zo goed hoe onwezenlijk het was. In Kees’ ogen las ik mijn eigen angst en zijn mond noemde dezelfde geruststellende dingen die ik hem vertelde. Dat het zo’n vaart niet lopen zou. Dat we er vroeg bij waren als het toch iets ergs zou zijn. Een week misselijk geweest en dan toch de uitslag krijgen: er is niets meer aan te doen. Wel aan de pijn, niet aan de kwaal. De dokter vertelde het voorzichtig, maar wel zo dat er geen twijfel mogelijk was.

Verbijstering, ongeloof, ontkenning, bewustwording, acceptatie. Dat rijtje moet je doorlopen, als patiënt en als toeschouwer. Als je zover bent, ga je elke dag opnieuw kijken wat je kunt doen. Steeds opnieuw vraag je je af wat je kunt betekenen voor elkaar. Zo kom je die tijd door. Op je reserves, want als je er goed over nadenkt, kun je niet verder. Dan zou je ter plekke willen stoppen. Maar je kunt het niet stilzetten; zolang je beslissingen nemen moet, doe je dat. Je kunt nog samen beslissen, terwijl het alleen maar uitstel oplevert? Wél die hormoonkuur of niet? En chemotherapie als het echt niet anders kan? En als het zover is, hoe willen we dan het afscheid?

Die tijd was het ergste niet, weet ik nu ik terugkijk. Hoe vreselijk het ook was, er waren dagen bij die boven het gemiddelde uitstegen omdat er zo’n innigheid was. Omdat we zo openhartig waren ten opzichte van elkaar, we konden over alles praten en dat terwijl Kees nooit zo’n prater was.

Ook over de tijd die nu aangebroken is, de ergste tijd, de doelloze leegte, de lange avonden en de drukkende stilte.

Ik zei toen: ‘Er zijn zo veel mensen om ons heen, er is zo veel betrokkenheid – zou ik dat allemaal niet meer kunnen vinden straks?’

Kees keek me aan en ik zag de twijfel in zijn ogen.

‘Je kúnt het wel vinden, maar je moet het ook wíllen vinden!’

Daar kregen we nog bijna onze laatste onenigheid over, want ik kon me niet voorstellen dat ik geen hulp zoeken zou als ik het niet meer zag zitten.

Kees kreeg gelijk. Nu zijn we vijf maanden verder en wat is er nog over van die goede herinneringen aan die laatste zomer? Die zomer waarin we wel afscheid nemen moesten, maar waarin we toch ook, meer dan ooit, beseften dat we altijd met elkaar verbonden zouden blijven. Kees was mijn leven, ik het zijne. Toen Kees zo ziek was, heb ik zelfs kunnen vragen aan God of Hij de tijd niet langer rekken wilde. Ook voor Kees heb ik kunnen denken: dat hij beter af zou zijn aan de overkant.

Vraag me niet waar ik het vandaan haalde, maar ik kón het.

Kees stierf en wij begroeven hem. Precies zoals we dat afgesproken hadden. Er liggen maar drie grafzerken tussen die van mijn vader en van mijn man. Elke week loop ik dat pad tussen de dennen en tel die stenen, lees hardop de namen en de data. Mensenlevens die voorbij zijn. Gewaardeerde mensen, beminde mensen, gelovige christenen ook, mijn vader en Kees.

En toch vraag ik me steeds af: ‘Wat ligt daar nu? Wat is er van over? Voorbij. Weg. Nooit meer terug.’

De feestdagen kwamen en och, de kinderen zijn lief voor me. Ze halen me, brengen me, bellen me en staan onverwachts op de stoep voor een kop koffie. Echt, ik mag niet klagen.

Maar ik ben alleen! Ik sta elke morgen met twee koffiebekers in mijn handen en de tranen in mijn ogen me af te vragen hoe ik verder moet. Weet je waar ik het allerbangst voor ben?

Voor de stem in mijn hart, die zegt dat alles zinloos is. Dat het leven een grote draaimolen is waar mensen op een gegeven moment in blijken te zitten, waar ze even later weer uit verdwenen zijn. En dat gaat maar door, eeuwen en eeuwen achter elkaar. Hoeveel voetstappen hebben er al gestaan op deze aarde? Waar zijn ze? Van wie waren ze? Wanneer stort er weer een kaartenhuis in? Wat staat me nog meer te wachten? Wie wordt er nu ziek, wie valt er nu weg? En waarom hangen we zo aan dit bestaan als het zo kort en zo kwetsbaar is? Dan kan ik Job begrijpen die uitriep dat hij liever niet geboren was. Ineens ben ik een pionnetje in een vreemd wreed spel, een mensje in de draaimolen. Zal ik eruit springen?

Zulke gedachten mag een mens niet hebben!

Januari is het, een nieuw jaar. Mensen moeten verder, het leven gaat verder. Als je de echte moed niet vinden kunt, dan moet je verder met de moed der wanhoop.

Zo ga ik vanmorgen toch maar. Ik raap mezelf bijeen en haal de fiets uit de schuur. Ik moet mijn banden nodig oppompen, maar ik stel het steeds uit. Vroeger deed Kees zulke klusjes. Het is koud. Krakend breken de bevroren plassen onder mijn banden. Mijn adem wordt een wolk in de koude lucht. De strooiwagen heeft het fietspad overgeslagen.

‘’t Is glad,’ zeg ik tegen mezelf, ‘maar uitglijden kun je overal. Je weet de weg, maar hoe je die gaat, dat is jouw keuze! Je kunt met kramp in je armen het stuur vasthouden, stijf en bang in elke bocht. Of je kunt je overgeven, gewoon doortrappen op je eigen vertrouwde ritme, wel voorzichtig, maar niet krampachtig. Wat doe je?’

Zo kom ik waar ik zijn moet. Het is toch goed om weer tussen de graven te lopen. Hier krijg ik de ruimte voor mijn verdriet, ik hoef me hier niet groot te houden.

Dan schiet er ineens een oude, maar dierbare herinnering door mijn hoofd. Ik was misschien nog maar vijf jaar en moest naar huis in het donker. Het regende, maar op de bevroren grond werd de regen een laagje ijs. Mijn vader kwam me tegemoet en ik was verbaasd dat hij me halen kwam. ‘Pappa!’ riep ik en ik begon naar hem toe te rennen. Hij kon me nog net opvangen. ‘Waarom ben ik niet eerder uitgegleden?’ vroeg ik toen ik aan zijn hand voorzichtig verder ging. ‘Omdat je niet bang was, omdat je niet wist hoe gevaarlijk glad het is!’ zei hij. ‘Wie vertrouwen heeft, loopt zekerder!’

Ik begreep dat toen niet, maar ik heb het wel altijd onthouden.

Op de terugweg stap ik even af om te zien hoe de zon haar best doet door de mist heen te dringen.

25. Gepasseerd

Het is avond. De straatverlichting is al aan. Ik zit in de vensterbank en kijk naar buiten. Ik heb de kamer met opzet donker gelaten. Het regent een beetje, de lichten van de auto’s weerspiegelen op het natte asfalt. Ik zit hier en zie alles, terwijl niemand mij ziet. Zo zal het altijd wel blijven.

Met mijn armen om mijn opgetrokken knieën geslagen probeer ik de teleurstelling weg te dringen en aan iets anders of aan niets te denken. Auto’s tellen en voetgangers en fietsers. Maar die truc werkt niet vandaag, zelfs niet als ik de radio erbij aanzet. De teleurstelling is te groot.

God, weet U wat er gebeurd is vanmiddag? Was U erbij? Weet U wat ik voelde, hoe het bloed door mijn lijf joeg? Schrik en ongeloof, ’t was niet eens boosheid...

Het was half vijf geweest eer ik geroepen werd. Ik had de hele middag zitten wachten op het telefoontje van beneden. Haastig en natuurlijk nerveus ben ik naar het hoofdkwartier gelopen.

‘Sterkte!’ had Ilonka geroepen. Zou ze het echt niet geweten hebben?

Op de stoel tegenover het forse bureau van de directeur was de angst ineens opgekomen. Als een zware steen op mijn borst, ik kon niet goed ademhalen. De ogen tegenover mij keken niet alsof ze goed nieuws voor me hadden. De aarzeling van ‘hoe moet ik het haar vertellen’ zat erin.

De directeur schraapte zijn keel en na een blik op mij keek hij weer in zijn papieren.

‘Mieke,’ zei hij toen de stilte oorverdovend geworden was, ‘je hebt gesolliciteerd naar een cheffunctie binnen het nieuwe filiaal.’

Alsof ik dat vergeten zou zijn! Ik knikte – wat kun je anders?

Als het maar vlug voorbij is, dacht ik en ook: als ik hier maar niet raar doe, ga huilen of schreeuwen... Want ik wist toch al wat hij zou gaan zeggen. Verontschuldigingen en iets over spijt, het grote aantal sollicitanten en ten slotte de kandidate die eruit sprong ‘wegens uitzonderlijke geschiktheid’.

Ik hoorde pas dat hij een ander verhaal vertelde toen de naam Ilonka viel. ‘Ik heb haar zelfs verzocht mee te solliciteren. Zij heeft flair en souplesse naast intelligentie en ijver. Begrijp me goed, Mieke, we waarderen jouw inzet en accuratesse bijzonder. Maar voor deze nieuwe organisatie hebben we mensen nodig die ad rem en gedreven zijn. Die niet alleen perfect werk leveren, maar ook in staat zijn te vechten, te overleven. En wat dat laatste betreft, hebben we onze twijfels bij jouw persoontje...’

Ik zei niets.

‘Bescheidenheid is een deugd die we in je waarderen, maar voor die cheffunctie hebben we een brutaler en weerbaarder persoon nodig en we menen die gevonden te hebben in de persoon van Ilonka.’

‘Weet ze dat al?’ vroeg ik.

Waarom was dat nu weer van belang? Ik werd gepasseerd en ik vocht alleen maar tegen mijn teleurstelling, niet eens tegen de organisatie die mij dit aandeed.

Waarom laat ik mij altijd in een hoek drukken?

‘Natuurlijk niet,’ zei hij, ‘eerst lichten we jou in, want we willen je niet verliezen. Ik mag je dan ook pertinent verzekeren dat jouw promotiekansen op deze plaats niet minder geworden zijn. Integendeel. Het gaat hier alleen over persoonlijke geschiktheid. Jij zit hier op de goede plaats, op kantoor in een verantwoordelijke, maar min of meer beschermde positie.’

Zijn ogen waren vriendelijk toen hij zei dat ik wel vast naar huis kon, omdat hij begreep dat ik dit toch even verwerken moest.

Dat doe ik nu zeker, God? Weet U nog hoe ik thuisgekomen ben? Ik niet!

Ik zat ineens hier in de vensterbank naar buiten te kijken. Ik weet niet eens of ik al gegeten heb. Wat maakt het ook uit? Waarom mis ik altijd de boot? Ilonka is zesentwintig, tien jaar jonger dan ik. Ze is spontaan, ze heeft flair, ze is goed in haar werk en heeft ook nog een aantrekkelijk uiterlijk. Waar zij komt, gedragen de mannen zich anders. Ik weet het toch... Misschien weet ik het wel beter dan zijzelf! Ik zie het verschil. Voor mij slooft niemand zich uit, niemand wil mij per se aan het lachen maken. Ik geef het toe: ze krijgt meer voor elkaar dan ik. Ze is geknipt voor die baan.

Maar, God, het was mijn kans. Ik dacht dat U erachter zat!

En ik dacht dat ik eindelijk – éindelijk – nu ook eens iets te vertellen had aan mijn goedgeslaagde familie.

Hoe vaak heb ik geoefend? ‘Hallo, Janine, met Mieke. Ik heb een nieuwtje...’

‘Ha, Peter, hoe gaat het? Nog iets leuks te melden? Ik wel!’

‘Ma, ik kom vanavond koffiedrinken... Ja, iets belangrijks, wacht maar af...’

Waarom heeft de ene mens zoveel meer mogelijkheden dan de andere?

U weet toch hoe hard ik heb moeten knokken in het gezin waar ik opgroeide, hoe ik altijd de mindere was? Waarom delft steeds dezelfde het onderspit? Houdt U dan minder van mensen die minder kunnen, die minder zijn? Wat anderen geen moeite kost, was voor mij altijd al een gevecht! En dan zeggen ze nog dat ik niet vechten kan... U bent toch juist de God die voor zwakken opkomt, de helper van onderspitdelvers? Wanneer wordt dat waarheid?

Ilonka heeft alles: een man, een uitgebreide vriendenkring, waarover ze praat alsof dat normaal is. Ze is mooi, ze heeft een uitstraling van jeugd en spontaniteit. En overal en altijd heeft ze haar antwoord klaar. Ze is alles waar ik van droom! Zij werkt nog maar twee jaar bij ons; ik heb haar ingewerkt en alles heeft ze van mij, maar dan beter!

Ik kan nu niet meer in haar schaduw staan.

Totaal overruled heeft ze mij en kan ik haar dat kwalijk nemen? Heeft ze me ooit een strobreed in de weg gelegd? Nee, ze heeft gewoon veel meer in haar mars dan ik.

Wie voor een dubbeltje geboren wordt, wordt nooit een kwartje, zelfs geen euro-dubbeltje.

Is dat zo, God? Zeg toch dat het voor U geen verschil maakt!

De telefoon gaat. Ik blijf stil luisteren naar het gerinkel. Wie zal het zijn? Ik wil geen gesprek nu. Ik wacht tot het weer stil is en dan bedenk ik ineens dat het Ilonka geweest zou kunnen zijn. Hoe langer ik de donkere avond in blijf kijken, hoe sterker mijn vermoeden wordt.

Want zo is ze! Ze wil er met mij over praten. Misschien heeft ze zelfs geweigerd. Zou ik dat willen? Het helpt mij niets, ik word toch voorbijgestreefd, ingehaald. Het is niet alléen Ilonka, het is nu óók Ilonka. Voor haar komt weer een ander die ik moet opleiden. Totdat ze goed is en alle kennis heeft, alle programma’s kent en dan is ze elders inzetbaar. Zo blijft het leven een cirkel die zichzelf steeds herhaalt...

God, moet ik dan genoegen nemen met een leven zonder ambities? Ik heb niets anders dan mijn werk...

In de lichtkring rond de lantaarn stopt een fietser. Ik trek me terug in de schaduw van het gordijn. Voetstappen op het pad naar de voordeur. Een aarzelend belletje klinkt in de gang. Ik kan niet opstaan. Het is Ilonka, ik herken haar fiets. Ik laat haar staan, ook na het tweede belletje.

De brievenbus kleppert. Ik veeg mijn voorhoofd droog en mijn ogen. Langzame voetstappen gaan terug over het pad. Niet kijken nu. Ze gaat vanzelf wel weg.

Het duurt lang voor ik de gang in durf. Er ligt een briefje op de mat. Ik zal het morgen lezen. Ik weet toch ongeveer wat er in staat. Ik ken Ilonka. Twee jaar is lang genoeg om te weten wat je aan elkaar hebt. Maar de stelen van de bos rozen die door de brievenbus naar binnen steekt, kunnen niet tot morgen wachten. Ik capituleer.

Bij het aanrecht drink ik koud water voor ik de vaas vul. Ik zeg tegen mezelf dat ik blij moet zijn met de baan die ik heb. De rozen zijn prachtig warmgeel, ze geuren. Ze kunnen zo geschikt worden, de dorens zijn er al af. Het wordt weer warm achter mijn ogen als ik naar de rozen op mijn tafel kijk.

God, hoe kan ik nou blij zijn met die bloemen? U werkt altijd anders dan een mens verwacht...

Ach, Ilonka, het is niet dat ik het jou niet gun...

26. Verkeken

Raar gevoel is dat, je verkeken hebben. Ik weet er alles van. Als je jezelf verkeken hebt op een situatie of een persoon, dan zit je met de brokken. Dan loop je ontevreden met je ziel onder je arm. Dan zeurt het zinnetje ‘had ik maar’ steeds door je kop.

Ik ben toch maar op vakantie gegaan. Een weekje Veluwe; de vouwwagen zet ik in mijn eentje wel op. Aan de voortent begin ik niet, zo veel ruimte heeft een man alleen niet nodig.

De ruimte komt mijn neus uit. Sinds Sylvia weg is, staan alleen mijn spullen nog in de kamer. Vrouwen hebben veel meer en ondanks het feit dat ik Sylvia’s smaak nogal burgerlijk vond, is het een kale boel zonder die tierelantijnen van haar. En dat grote bed in de lege slaapkamer... Geen ochtendjas meer, geen sjaaltjes, geen schoenen. Ik ben maar in de logeerkamer gaan slapen. Daar staat een eenpersoonsbed, daar lig ik beter.

Ik heb me verkeken. Ik heb te lang gedacht dat ik gelijk had, dat mijn plan het beste was. Economischer, reëler, logischer. Eerst het huis van onze dromen, de auto waar ik altijd al verliefd op was, wat van de wereld zien...

Nou ja, ik had dat laatste zelfs nog wel willen opgeven, want de wereld zien kan ook nog na je pensioen. Ik was ook echt niet helemaal ongevoelig voor Sylvia’s argumenten. Welnee, ik wil ook wel kinderen. Alleen niet nu. Eerst de boel op orde hebben.

Maar Sylvia kon niet langer wachten, ik merkte het aan alles. Ze wilde een kind. Wat zeg ik? Kinderen! Toen ze dertig werd, begon het zeuren. Ja, sorry hoor, dat ik het zo noem. Altijd in kinderwagens duiken, babyspul willen kopen, dol zijn op knuffels. Ik heb me wat geërgerd. Dan liep ik met haar in een mooie oude stad in het buitenland en wat zag zij? Een snottebellenbaby in een armoedig wagentje. Of een kleuter die in de goot speelde. Of een zwangere vrouw die haar opviel. Ik dacht: negeren, Bert, gewoon negeren. En dan wees ik maar weer op een gebouw in Jugendstil of een oude kerk.

Ze had duidelijk last van wat men nesteldrang noemt. Maar ik vond het te vroeg. Ik dacht: ze zet die drang maar even in de koelkast! Afspraak is afspraak. We hadden net dat dure huis gekocht en eigenlijk wilde ik nog een keer verkassen, nog een keer een sprong maken.

Dus bedacht ik afleiding; ik nam haar mee naar leuke dingen, een etentje, een tentoonstelling, een weekendje naar zee. Maar niks was meer naar mevrouws zin. Ze wilde alleen nog op bezoek bij vrienden en zussen die kinderen hadden. Ik houd niet van dat gejengel aan mijn hoofd, maar zij genoot van dat grut. Ze las voor, deed ze in bad, gaf ze de fles, ze at ze bijna op. Nou, ik pakte dan een krantje van de stapel, want ik vond er niets aan en dat liet ik merken ook.

Wat nog vervelender was: dat verlangen van haar ging helemaal niet in de koelkast. Ze werd zélf een koelkast, ijzig gewoon. Met altijd zo’n treurige blik in haar ogen alsof ik haar ik-weet-niet-wat aandeed! Praten moesten we; dat vond ze zelf ook. Ik zei: ‘Ik houd me aan de afspraak, lady! Zo hebben we de deal gemaakt!’ en zij zei dan enkel: ‘Daar ben ik van teruggekomen, Bert.’ Daar ben je mooi klaar mee!

Ik ging op het laatst gewoon controleren of ze de pil nog slikte. Ja, wat dacht je? Ik laat me niet met een kind opzadelen als ik het nog niet wil. Heus, ik heb niets tegen een paar koddige kids, maar dan moeten ze wel komen als ze welkom zijn.

‘Onzinnig egoïstisch geklets!’ zei Sylvia als ik haar mijn standpunten weer eens onder de aandacht bracht. ‘Zo kun je geen vader zijn, als je er zo over denkt. Zo wil ik jou helemaal niet als vader van mijn kinderen!’

En dat meende ze. Daar heb ik mij dus op verkeken. Ze is weggegaan. Nee, niet met een ander, ook niet naar een ander. ‘Ik moet opnieuw op zoek,’ zei ze, ‘naar nieuwe mogelijkheden, naar nieuwe wegen. Ik loop niet meer in hetzelfde spoor met jou!’ Geen excuus of zo! Terwijl zij toch degene was die anders is gaan denken! Daar werd ik gemeen van. ‘Nou,’ zei ik kwaad, ‘nou, Syl, geluk ermee. Ik moet nog zien dat je zo’n dekhengst tegenkomt. Misschien is er wel niemand die er in trapt! Dan word je zeker een bom-moeder?’

Maar gek genoeg: nu ze weg is, is er meer weg dan Sylvia. Ik ben weer alleen en dat heb ik nooit leuk gevonden. In je uppie beleef je de helft minder. Niemand om tegen te praten, alleen eten, alleen slapen. Nee, ik dacht slim te zijn door een weekje naar een camping op de Veluwe te trekken. Me niet gerealiseerd dat iedereen nu vakantie heeft, ook de schoolkinderen. Dus ik zit hier op een camping met alleen maar jonge gezinnen. Jankende, joelende, schreeuwende kinderen. Ik word er dol van.

Maar beroerder is het ’s avonds als het stil wordt. Dan zit ik buiten in de vallende avond jaloers te zijn. Op die pappies en mammies die het grut naar bed hebben gebracht en zachtjes praten, naast elkaar op het terras bij hun huisje of in de open voortent. Ik hoor alles: het openmaken van de wijnfles, het geluid van een zware stem en een lichte lach. Het schuiven van stoelen dichter naar elkaar toe. Als het bijna donker is, lopen ze nog een stukje. Dan komen ze langs, de armen om elkaar heen. Zij heeft haar hand in de kontzak van zijn spijkerbroek. Ze gaan niet ver, want de kids liggen alleen. Ze lopen soms tweemaal hetzelfde rondje. Geen avontuur, zou je zeggen.

Weet je dat ik op mijn knokkels bijt van verlangen en spijt?

Ze had niet eens ongelijk. Sylvia.