Uitgeverij Mozaïek - Zoetermeer

omslagontwerp Wil Immink

layout binnenwerk Gerard de Groot

Vertaling Tom Schilder

Oorspronkelijk verschenen bij Lohses Forlag, Fredericia, Denemarken onder de titel Uddrift

isbn 978 90 239 1886 8

nur 302

© Deense versie 2004 Lohses Vorlag

© Nederlandse vertaling 2008 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Meer informatie over deze roman en andere uitgaven van Mozaïek vindt u op uitgeverijmozaiek.nl

Alle rechten voorbehouden

Proloog

Het was er precies zo stil en donker als je verwachten zou. Alleen een plaatsnaambord getuigde van het feit dat het om een dorp ging; de verspreide, slecht onderhouden huizen voelden verlaten aan, waardoor het logischer leek om het een gehucht of zelfs spookstadje te noemen. Het dorpje heette Vadsted.

Het bestond uit 34 huizen, waarvan er drie onbewoond en vervallen waren, klaar voor de sloop; er was een weg met twee zijwegen en er woonden 76 mensen. Meestal was het er uitgestorven, zelden zag je iemand buiten, de leegte werd alleen onderbroken door auto’s die te hard door het dorp heen reden. ’s Avonds, als het donker was, zaten de bewoners tv te kijken. Dan gingen ze naar bed of vielen op de bank in slaap. ’s Morgens douchten ze zich en gingen naar hun werk, maar de meesten bleven thuis, omdat ze met pensioen waren.

De laatste jaren was er veel verhuisd in het dorp. Gezinnen met kinderen waren vertrokken en verslaafden en onrustige mensen waren er komen wonen. Er waren, zoals Erling Svendsen ooit zei, nog maar weinig van de oorspronkelijke bewoners over. Niemand hield meer in de gaten wie waar woonde en met wie. De gemeente was al ingelicht, meerdere malen zelfs, maar was nog niet tot ingrijpen overgegaan.

Op een winteravond, toen alles donker was en er een dun laagje ijs op de trottoirs lag (waar niemand iets aan deed, omdat er toch niemand naar buiten hoefde), klonk er uit een van de allerkleinste huizen aan een van de twee zijstraten, aan de Odinsvej 3, plotseling een enorm lawaai. In het huis woonde, dat wisten de buren, een jonge vrouw, vast een alleenstaande moeder, vast verslaafd, vast werkeloos, vast een profiteur van de welvaartsstaat, vast op de vlucht voor het een of ander.

Erling Svendsen, haar buurman, was een chagrijnige oude man wiens vrouw twintig jaar eerder was gestorven. Sindsdien was hij een trouw schrijver van klachtenbrieven over de behandeling in het ziekenhuis, bij de uitvaartondernemer en op het kerkelijk bureau en de laatste paar jaar had hij zijn gram gericht op de ‘zigeuners en junks’, zoals hij alle import bleef noemen. Hij had de gemeente geschreven omdat deze ‘terroristen’ bezig waren het dorp over te nemen. Ze maakten er een toevluchtsoord van voor criminelen die de gemeentekas beroofden van de belastingcenten die hij en anderen generaties lang betaald hadden. Het dorp verloor, volgens hem, zijn samenhang.

Toen de jarenlange winterstilte eindelijk verbroken werd, wist hij het: vannacht zou zijn ergste nachtmerrie uitkomen. Het leek of alles in het huis naast hem op zijn grondvesten stond te schudden, alsof de dingen (en er stond nogal wat, dacht hij) opgetild en door het huis gesmeten werden. Glas brak, hout versplinterde, er werd op deuren gehamerd en toen – net op het moment dat het stil leek te worden – klonk de gil. Het klonk als een menselijke gil, in het begin tenminste, maar toen ging het over in een lager, rauw en dierlijk gebrul dat eindigde met een bons, waarna het licht uitging en het daarbinnen eindelijk helemaal stil werd.

Eerst wilde hij de politie bellen. Hij had de hoorn al in zijn hand, maar hij bedacht zich. Waarom zou hij zich ermee bemoeien. Niemand was er naar binnen gegaan en niemand was het huis uitgekomen. Dat wist hij, zulke dingen wist hij; vanaf de eerste verdieping kon hij alles goed overzien. Als er behalve die vrouw nog iemand binnen was geweest, zou hij dat geweten hebben. Dat zij zo tekeer ging, was zijn probleem niet.

Hij keek het late journaal en ging naar bed. Een keer stond hij nog op om naar het huis van de buurvrouw te kijken. Het lag er stil en donker bij en deed hem denken aan de onomkeerbare verandering van zijn geboortedorp.

‘Vervloekte junks,’ mompelde hij en ging weer naar bed.

‘Loop naar de duivel met z’n allen.’

Hoofdstuk 1

De ochtend waarop Sebastian Nedergaard voor het eerst van Vadsted hoorde, was een heel gewone ochtend of beter gezegd: het was een ochtend, die zo op andere ochtenden leek, dat het wel een gewone ochtend zou zijn.

Nu was het zo dat Sebastian zichzelf nog nooit de vraag gesteld had wat een gewone ochtend eigenlijk was, maar dat had best gekund, want hij was wel iemand die graag vragen stelde.

Zo was het niet altijd geweest. De behoefte aan het stellen van vragen was als het ware ontstaan uit de ontdekking dat men, wie men dan ook was, niet alles wist. Hij had altijd aangenomen dat zijn vader en moeder, de leraren, de mensen alles wisten. Pas na heel wat jaren kwam hij erachter dat er eigenlijk oneindig veel dingen waren die de mens niet volledig kan doorgronden. Zelfs na de universiteit, toen hij als heel jonge arts proeven met hersenreceptoren deed op muizen, schrok hij van de ontdekking dat veel van de kennis die in de studieboeken werd opgediend slechts bestond uit theorieën die nog niet bewezen waren.

Later, na zijn medische en chirurgische dienstplicht, wat ze co-schappen noemen, na onnoemelijk veel bruingele builen en schreeuwende snotapen, na minstens vijftig gynaecologische onderzoeken waar hij zich doorheen worstelde onder leiding van een oudere, licht dementerende arts, toen hij uiteindelijk met de psychiatrie begon en daarin een tijdelijke aanstelling kreeg, kwamen zijn frustraties in lichterlaaie te staan: Wat was ziekte eigenlijk, als het erop aan kwam? Waarom kon je mensen naar de maan sturen, maar niet verklaren wat schizofrenie was…? Maar dus nog nooit de vraag: wat is een gewone ochtend?

Die ochtend, die gewone ochtend waarop hij voor het eerst van het dorpje Vadsted zou horen, was hij om zeven uur opgestaan. Het was voor een keer niet zijn jongste zoon Morten die hem wekte door met een stuk speelgoed op zijn gezicht te timmeren. Ook zijn middelste kind, zijn dochter Ditte-Maria met die grote ogen, van wie hij altijd nachtmerries kreeg omdat ze hem deed denken aan wat de toekomst kon brengen, had hem niet gewekt en evenmin de oudste, Jonas, door de muziek te hard te zetten. Nee, die ochtend werd hij, zoals wel eens meer gebeurde, wakker door het nieuws dat de wekkerradio de slaapkamer in zond. Het nieuws dat er in grote delen van de wereld oorlog was, dat mensenrechten werden geschonden, dat het een of ander de minister speet en dat de ziekenhuizen geld tekort kwamen.

Hij draaide zich op zijn zij naar zijn vrouw die naar hem lag te kijken. Een paar seconden keken ze elkaar aan. Toen kuste hij haar snel op haar voorhoofd en stond op. Hij kon horen dat Morten al op zoek was naar een geschikt stuk speelgoed om zijn vader mee om de oren te kunnen slaan en ook dat Jonas al wakker was. Ditte-Maria lag natuurlijk nog te slapen. Hij sloop de badkamer in en ging onder de douche staan.

Hij meende dat hij de teleurstelling van zijn jongste zoon voor de deur kon horen.

Sebastian Nedergaard was een enigszins grofgebouwde man van negenendertig jaar. Hij was lang, al zag hij er niet echt lang uit, vooral omdat hij ondanks diëten en strakke kleding door zijn lichaamsbouw altijd wat gezet zou lijken. Zelfs toen hij als tiener fysiek goed in vorm was, had hij er al uitgezien of hij ietwat log en enigzins gezet was. Zijn handen en voeten waren enorm en hij had altijd geprobeerd ze te verbergen. Dat was nooit echt goed gelukt, natuurlijk.

Toen hij zijn vrouw ontmoette, voelde zij meteen dat er iets met zijn handen en voeten aan de hand was, dat beweerde zij tenminste. De reden dat ze niets gezegd had, was dat zij een paar complexen vermoed had, die ver boven het normale uitstaken, zodat ze het niet ter sprake had durven brengen.

‘Wat een onzin,’ had hij tegen haar gezegd toen zij twee jaar getrouwd waren en er voor het eerst over spraken. ‘Dat is nooit bij je opgekomen.’

‘Vraag het mijn ouders maar,’ had zij lachend gezegd. Ze pakte de hoorn op. ‘Hier! Bel ze maar!’

Hij pakte de hoorn aan.

‘Vraag ze,’ ging ze door, ‘of ik niet thuis ben gekomen om te vertellen dat ik zo’n leuke jongen had leren kennen. Alleen die voeten en die handen…’

Hij belde natuurlijk niet, daar was gewoon geen goede reden voor, maar nog jaren daarna had hij, ongeacht wat hij ook verkeerd had gedaan, zich verontschuldigd met zijn voeten, en als zij hem ergens van wilde overtuigen en een ultieme triomf wilde behalen, refereerde ze aan haar ouders. Daarna had hij zich nergens meer voor verontschuldigd en zij had nooit meer geprobeerd hem ergens van te overtuigen.

Dat kwam niet doordat ze – hij haatte die uitdrukking – uit elkaar gegroeid waren. Ze zaten niet in een crisis, de veertienjaarscrisis had die dan moeten heten, maar daar zaten ze dus ook niet in. Eigenlijk was het meer zo dat ze een heel gewoon leven leidden, ook al had Sebastian zich nooit afgevraagd wat een heel gewoon leven precies was. Net als met de kwestie van wat een heel gewone ochtend was. Het was nou eenmaal zo. Je kwam elkaar tegen, werd verliefd en begon een gezamenlijk bestaan, waarin de dingen van alledag, zoals je baan, kinderen, vrienden, verplichtingen en huis, waarin al die dingen geruisloos overgingen in dagen, stemmingen en gevoelens die op elkaar leken. Hij was niet verliefd op zijn vrouw. Hij hield van haar. Hij zou tenminste moeilijk zonder haar kunnen, maar toen hij een jaar eerder vermoedde dat zij een affaire had, viel het hem op, dat er iets veranderd moest zijn, want het liet hem volledig onverschillig. Oké, niet helemaal onverschillig: op sommige momenten dacht hij aan hoe het ooit was geweest en de weinige keren dat ze vreeën en helemaal in elkaar opgingen, kwam het plotseling weer op, de jaloezie, als een wonderlijke vergeten pijn. Of ze echt een affaire had gehad, wist hij niet; hij had het haar nooit gevraagd. Als arts wist hij dat een vraag of onderzoek waarvan de uitkomst geen gevolgen heeft, zinloos is. Dus waarom vragen? Een scheiding was te lastig.

Zelf had hij nooit iets met een andere vrouw gehad, de gelegenheid had zich ook gewoon nooit voorgedaan. Het zijn vast mijn voeten, dacht hij bij zichzelf. Als je wat hem betrof van ontrouw zou willen spreken, was de afdeling psychiatrie zijn minnares. Hij hield van zijn werk. Hij hield van de gesprekken met patiënten, hij was dol op nieuwe patiënten, het liefst debuterende psychisch zieken, het liefst megapsychoten. Hij hield ervan hun probleem van de grond af te construeren: hoorde de patiënt stemmen? Zwommen er vissen rond in iets dat leek op aardbeiengazeuse? Leed de patiënt aan megalomane waanideeën? Verzonnen ze vreemde woorden of begrippen? Kwamen er psychische kwalen voor in de familie? En dan het belangrijkste, waarin het allemaal moest uitmonden: wat mankeerde de patiënt en wat kon hij voor hem of haar doen? Die ochtend, waarop hij gewekt werd door de zachte stem uit de speaker en niet door een metalen autootje of houten treintje waarmee hij in zijn gezicht geslagen werd, die ochtend waarop hij zijn vrouw op haar voorhoofd kuste en ging douchen, havermout at met een berg suiker, zich naar de bus haastte en net toen de ochtendbespreking begon bij het ziekenhuis aankwam, die ochtend hoorde hij voor het eerst van het dorp Vadsted.