Daniël van den Bos

Weerloos

Deze roman speelt in 2000

Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Tweede druk 2010

Weerloos verscheen eerder onder de titel De binding

Ontwerp omslag Studio Vrolijk, Margreet Kattouw

ISBN 978-90-239-1898-1

NUR 301

© 2000 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden.

www.uitgeverijmozaiek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk met ISBN 978 90 239 9347 6

Dag een;
de zesde klas
'HET TRIBUNAAL’

1. DE HEMEL

In het begin vlieg ik. Daarna word ik gevlogen. En aan het einde is er de afgang: de landing. Het opstijgen is het echte vliegen. Ik geniet van het even inhouden na het taxiën, de siddering die door het toestel vaart, de sprong naar voren, de agressieve, donderende snelheid, het overwinnen van de zwaartekracht. Ik beklim de hemel en laat de aarde onder me wegvallen. Wat niet mee kan komen, blijft achter. Stijgen is winnen en ik speel alleen maar om te winnen. Mijn leven lang in iedere situatie ben ik op weg naar de top. Volgens de informatie voor de reiziger is 'omhoog' de betekenis van de naam van de Israëlische luchtvaartmaatschappij EL AL. Als ik naar buiten kijk, zie ik de letters op de straalmotor onder de vleugel. Opwaarts naar hogere regionen, waar de jetset verblijft. Stijgen is leven.

Dalen is verliezen. Knarsetandend toegeven, dat je er niet in slaagt boven te blijven. Wat mij van de Bijlmerramp het meest is bijgebleven is de mededeling van de piloot van de EL AL-Boeing: '... going down, going down ...'. Bij het opstijgen zit ik gekluisterd aan het venster, maar de daling negeer ik zoveel mogelijk door te werken of te lezen. De landing heeft iets oneindig treurigs. Ik zet het onmiddellijk van me af, maar de weerzin is iedere keer weer groot. Dalen is doodgaan.

De kick van het vliegen is voorbij als de geplande vlieghoogte bereikt is. De veiligheidsgordels mogen los en er komt overbodige informatie van de gezagvoerder. Stewardessen haasten zich rond met drankjes of treffen voorbereidingen voor de maaltijd. Ik stel mij voor dat de bemanning in de cockpit koffie gaat drinken. Hangend tussen hemel en aarde zitten de meeste passagiers hun tijd uit. Ze laten zich vermaken met de een of andere slappe film. Ze vliegen niet. Zelfs als ze opstijgen, dalen ze. De planeet wordt bevolkt door mensen die niet leven.

Dat is ook het risico van de top. Niets lijkt mij een grotere afgang in het leven dan na het beklimmen van de Mount Everest op de top een kop koffie te drinken uit een thermoskannetje. Daarboven moet gewerkt worden. Ten eerste om daar te kunnen blijven en ten tweede — en dit is het belangrijkste — om die plek te benutten als springplank naar het volgende nog hogere niveau. Reden waarom ik de Mount Everest pas als hoogbejaarde zou willen beklimmen: hoger is er niet. Dus is het leven daarna zinloos. De dood is voor mij een neerstortend vliegtuig, een val van grote hoogte.

Het liefst zou ik zelf vliegen. Net zoals ik graag zelf autorijd. Het gaat om het gevoel van macht, controle, grip hebben op wat er gebeurt.

Terwijl de Boeing als een strijkijzer over de wolken glijdt, valt het zonlicht verblindend over me heen. Ik mompel in mezelf: 'Er zij duisternis' en ik trek de verduistering dicht. Er valt trouwens ook niets te zien. De aarde is toegedekt. Het raam is een leeg scherm. Te horen is slechts het sonore geluid van de straalmotoren, het zachte suizen van de luchtverversing en het gehuil van een kind een paar rijen verderop.

Ik doe verwoede pogingen om door te werken. Tot de tussenlanding in Rome ging het prima: het grootste deel van de afspraken had ik toen al globaal uitgewerkt.

In Athene heb ik vier dagen lang non-stop doorgewerkt, slapen niet meegerekend. Ook de maaltijden waren in het werkschema opgenomen. De onderhandelingen verliepen stroef, maar ik heb vrijwel ons hele eisenpakket erdoor gekregen. Er was geen tijd voor excursies deze keer. Dat vond ik prima: ik heb daar alles wat enigszins de moeite waard is toch al gezien. En vervolgens liep de thuisvlucht dood in Rome. Het vliegtuig had te lijden onder enige technische problemen en bleef uren aan de grond staan. Eerst mochten we er niet uit. Later werd ons meegedeeld dat de verkeersleiders op dat moment aan een staking begonnen en dat wij het toestel moesten verlaten en ons naar de aankomsthal begeven. De chaos daar was groot. Gesleep met bagage. Woedende en vloekende mensen. Zelfs af en toe een vechtpartij. Het duurde lang voor er informatie kwam.

Het laatste vliegtuig dat nog uit Rome mocht vertrekken was een EL AL-toestel dat via Israël naar Amsterdam zou vliegen. Ik heb dat maar genomen, omdat de eerste trein naar Amsterdam pas de volgende morgen zou vertrekken. Dat heb ik geweten! Je wordt door die Israëlische veiligheidsmensen als een crimineel verhoord. Verschillende keren had ik de neiging om te zeggen dat ik een vraag niet zou beantwoorden zonder overleg met mijn advocaat.

Ik werd gemaand om voor een soort muziekstandaard te gaan staan, waarachter mijn ondervrager plaatsnam. Overal om mij heen gebeurde hetzelfde. De man was klein, maar wel stevig gebouwd, droeg een donker pak en had een wit overhemd aan waarvan de bovenste knoopjes openstonden. Onafgebroken keek hij mij aan. Zijn ogen boorden dwars door me heen op zoek naar verborgen gedachten en plannen. Hij zag eruit als een vleesgeworden leugendetector.

'I am asking you a few things for security reasons. May I have your passport?'

Ik gaf het hem en hij controleerde de stempels. Er is een mooi visum van Syrië bij.

'What were you doing in Syria in 1996?' 'Business.'

'What kind of business?' 'Law business.'

'Which people do you know there?'

'That's confidential; I am not allowed to tell you.'

Hij pakte z'n walkietalkie en overlegde in rap Hebreeuws.

Een collega dook op, die het paspoort meenam. De ondervrager

zette de sessie voort.

'What have you done in Athens?'

'I have worked there.'

'Are you a lawyer?'

'Yes.'

De collega keerde terug. Ze wisselden enige zinnen uit en mijn man hield mijn paspoort weer in zijn hand. Er stak een stuk papier uit dat hij pakte en las.

Met een lichtelijk triomfantelijke blik richtte hij zich weer tot mij, terwijl hij de lessenaar omvatte als een ervaren kanselredenaar. 'Do you know Mr. Shehadeh Biladi?'

Dat is mijn Syrische partner als wij zaken hebben waarbij Syrische bedrijven of personen betrokken zijn. 'Yes.'

Hij had verder genoeg aan het nagenieten van zijn 'overwinning':

je hoeft ons eigenlijk niets te vertellen, want wij weten toch alles

al. De volgende vraag.

'Do you have contacts in Israël?'

'Yes.'

'Who?'

'Yasser Arafat.'

Dat kon hij niet waarderen.

'You are not funny.'

Ik glimlachte en hij liet het verder zitten, omdat hij natuurlijk al

wist dat ik in Israël geen contacten had.

'Why are you going to Israël?'

'I don't want to go to Israël at all.'

Hij glimlachte hautain.

'Why don't you wanna go to Israël?'

Ik wilde dit hele domme gesprek niet, maar zeker geen intimidatie.

'I don't like the country and I don't like the people.' 'O no? What do you mean?'

'That's none of your business. I have no choice. This is my last chance to escape from Rome. I am not visiting Israël. I will stay in the plane and fly to Amsterdam.' 'Is this your suitcase?' 'Yes.'

Hij tilde hem op en zette hem op een tafel. 'Did you pack your suitcase yourself?' 'Yes, of course!'

'Is it possible that anyone can have put something in your suitcase without you knowing it?'

Geheel naar waarheid gaf ik antwoord, terwijl ik hem pesterig toelachte.

'Yes.'

Hij nam onmiddellijk z'n walkietalkie weer ter hand en spoot er een paar volzinnen in. Snel kwam een andere medewerker naar ons toe, die de koffer meenam. Het verhoor ging verder.

'Did anybody in Athens or here in Rome give you anything, a

package or something like that?'

'Yes, a director of a lawfirm in Athens did.'

'What is his name?'

'Kostas Stephanopoulos.'

'What is his adress?'

'His firm is located at the Panepistemioustreet number 22.'

Zonder blikken of blozen keek hij mij doordringend aan en zei

toen dat dat klopte.

'Where is the package?'

'It is not a package.'

'What is it?'

Hij keek mij doordringend aan.

Ik opende mijn Samsonite en nam er een fles Retsina uit en schoot in de lach.

Mijn gevoel voor humor spoorde wederom niet met het zijne. 'I do this in your best interest.'

Hij pakte ten derde male z'n walkietalkie en wisselde enige woorden met een collega.

Daarna kwam de man met mijn koffer weer terug, die hij in zijn armen droeg. Hij had 'm niet dicht gekregen en er puilden aan alle kanten kleren uit. Nu werd ik kwaad: ik zag een mouw van een jasje er verkreukt uithangen. 'I don't accept this!'

Een brede glimlach trok over zijn gezicht van oor tot oor. 'Okay sir, thank you for your cooperation. I wish you a pleasant flight.'

En hij beende weg naar een volgende prooi. Ik was een half uur bezig om de koffer opnieuw in te pakken. Na het inchecken zaten we nog geruime tijd voor de slurf te wachten. Het instappen verliep vrij vlot en reeds tijdens het opstijgen viel ik in slaap.

Ik droomde dat ik op de rug van een enorme ooievaar zat. Hij vloog door de deuropening mijn oude Talmaschool binnen. We suisden door de hal en via de trappen omhoog en de gang door tot in de vierde klas. De kinderen en de meester hadden op mij gewacht.

'Ga maar gauw zitten.'

Ik stapte van de ooievaar af en nam mijn plaats bij het raam in. De meester greep zijn aanwijsstok en liet ons de elf provincies zien met hun hoofdsteden op de kaart van Nederland. Ik verveelde me kapot, want ik wist alles al. Nico stak zijn vinger op en vroeg of er niet twaalf provincies waren. Wij lachten hem schaterend uit: daar heb je hém weer! Toen ging de deur open en meester Poortrecht kwam binnen. Hij zei tegen de meester: 'Uw vader is dood. Ga maar naar huis.'

De meester pakte z'n spullen en vloog weg op mijn ooievaar. Ik dacht nog: 'Hé, hoe moet ik straks nou naar huis?' Meester Poortrecht zei toen tegen ons: 'Jullie gaan nu even stil iets voor jezelf doen. Ik kom zo terug.'

Toen hij weg was, pakte ik mijn gummetje en gooide het naar Arie, die het meteen doorgooide naar Leo. Leo naar Eddy. Eddy naar Nico.

Daar had ik op gewacht. Ik stond op en riep naar hem: 'Hierheen met dat gummetje!' En toen gebeurde het: hij gooide het keihard naar mij en ik ging zitten. Boven mijn hoofd klonk glasgerinkel en het werd even doodstil. Nico stond met ontzette blik en open mond naar mij te staren. Midden in het gejoel kwam de hoofd- meester binnen.

'Wat is dat hier? Wie heeft dat gedaan?' Hij wees naar het kapotte raam.

Wij keken allemaal naar Nico die daar maar stond. De meester keek hem strak aan en vroeg nog een keer: 'Wie heeft dat gedaan?' 'Ik, meester.'

Nico begon hard te huilen. En toen moest ik zo lachen dat ik van mijn stoeltje viel. En ik bleef vallen. Steeds maar door. Ik voelde het vallen diep in mijn buik en ik wist het: nu val ik voor altijd door, de rest van mijn leven zal ik blijven vallen en Nico zal altijd blijven huilen.

Ik werd wakker en wreef mijn ogen uit. Raar genoeg hield het vallen niet meteen op. Ik heb dat vaker, dat een droom geleidelijk overgaat in de werkelijkheid. Een voorbijlopende stewardess schonk mij op mijn verzoek een glas whisky in. Daar knapte ik enorm van op.

Toen we in Tel Aviv aankwamen was het al dag. De warmte walmde door de open deuren naar binnen. Het viel me op hoe lelijk het vliegveld was: stoffig, kaal, verweerd, weinig groen. Enige amechtige palmen moesten het geheel een mediterraan tintje geven. Ook was opvallend dat de passagiers niet via slurven hun vliegtuigen bereikten en verlieten, maar dat ze met bussen werden vervoerd. Na verloop van tijd kwamen de reizigers voor Amsterdam binnen. Een grote man met een donkere baard in een donkergrijs pak en een wit overhemd kwam naast me zitten. Hij had een hoed op, die hij niet afzette. Dat ontbrak er nog maar aan: een rabbi. Ik groette hem op zo'n manier dat hij wel moest begrijpen dat ik niet in was voor een gezellig gesprek.

Even later stegen we weer op en met genoegen liet ik het Heilige Land ver achter me.

Ondanks mijn inspanningen lukt het me niet om een goed lopende zin te formuleren. Vooral echter betreur ik het, dat ik op dit moment mijn favoriete zondag aan het mislopen ben. Geen langzaam wakker worden zo tegen de middag. Geen lekker liggen weken in een heet bubbelbad. Geen brunch in badjas met croissants, koffie, vruchtensap, tosti's, kaiserbrötchen, melk, de krant van zaterdag met alle bijlagen en concertradio.

Ik klap mijn laptop open, zet hem aan en typ mijn wachtwoord: 'G2210'. De G slaat op 'Genesis', mijn favoriete popgroep. Maar ik denk ook aan de 'Geitenkamp', de wijk waarin mijn lagere school stond. 2210 staat voor mijn geboortedatum. Ik heb trouwens iets met het getal 22. Ik was 22 toen ik afstudeerde in Amsterdam. Het is mijn huisnummer en het zit in mijn postcode. 1922 is het geboortejaar van mijn moeder. Ik start Word op.

Dan stop ik de CD 'Genesis' van Genesis in de CD-ROM drive. Ik duw de speakerknopjes in mijn oren. Ah… muziek! Wat zou ik zijn zonder muziek?

Het is warm. Ik doe mijn jasje uit en maak mijn stropdas wat losser. Daarna open ik het bestand, dat ik al in Athene de naam 'Arnhem' heb gegeven. 'Mama' is één van mijn favoriete nummers.

Now I can't see you mama
But I know you're always there
You taunt, you tease me me mama
But I never never can keep away
It's the heat and the steam of the city.

Als ik zie wat ik gedaan heb, weet ik dat het zeer goed is. Het ziet er ook qua vorm al fraai uit. Het geheel gaat ons kantoor een internationale doorbraak en veel geld opleveren. Mijn visie is de laatste jaren steeds sterker Europees en waar mogelijk ook mondiaal georiënteerd. De verschillende rechtssystemen zullen meer en meer op elkaar gaan aansluiten. Wat mij betreft openen wij binnen drie jaar kantoren over de grens, te beginnen in Salzburg, Athene, Uppsala en Luxemburg. Gezien onze contacten in deze steden is dat haalbaar. Daarna zullen er ongetwijfeld meer volgen. Vervolgens wil ik toewerken naar een wereldwijd opererend bedrijf. En uiteraard gaan we de beurs op. Arnhem, I did it!

Mirjam vindt dat ik de goden aan het verzoeken ben. Ze denkt dat ik anderen en mezelf te gronde richt.

Het tweede nummer van de CD: 'That's all'.

Just as I thought it was going alright
I find out I'm wrong, when I thought I was right.

Een stemgeluid dringt tot mij door. Ik haal de speakerknopjes uit mijn oren en kijk verstoord opzij naar mijn Joodse buurman. 'Zei u iets?' 'Ik zei: "Lonely at the laptop"?' 'Pardon, ik ben bezig.'

'Neemt u mij niet kwalijk, dat ik u stoor. Bent u misschien advocaat?'

Hij spreekt Nederlands met een licht Amerikaans accent.

'Ja.'

De man laat zich niet afwimpelen. 'Doet u wel eens iets met onroerend goed?'

Aha! Dat verandert de zaak. Ik ontdooi professioneel en steek hem

mijn hand toe, die hij schudt.

'Eisenberg.'

'Keijser is mijn naam. Mijn kantoor bestrijkt de hele markt.' 'Aangenaam. Heeft u tijd voor een nieuwe zaak?' 'Ik sta wel open voor iets nieuws. Onze portefeuille is doorlopend vol, maar er kan altijd nog wel iets bij. Ik hou van mijn werk. Werken is leven.'

Wat kan ik toch aardig zijn. Ook de rabbi krijgt er zin in. 'En wat doet u als u niet werkt?' 'Dan denk ik na over mijn werk.' 'Vindt u niet, dat er meer is in het leven dan werken?' 'Nauwelijks. Ik vind drie dingen belangrijk in het leven: macht, contracten en orde. En die drie stromen samen in mijn werk.' 'Interessant. Misschien vindt u mij vrijpostig, maar ik wil altijd graag weten met wie ik werk. Ook ik heb drie topics: waardigheid, gedenken en humor. En net als bij u zijn die in mijn werk ingebakken. Ik ben rabbijn, maar dat had u al gezien.' 'Inderdaad. En wat is uw juridische probleem?' 'Het gaat om claims van nabestaanden van holocaustslachtoffers op huizen, kantoren en banktegoeden. En om kunst.' Hij strijkt met z'n hand over zijn baard en verzinkt even in gedachten.

Ik moet iets overwinnen, merk ik. Wat het is, weet ik niet precies. Maar ik heb iets tegen Joden en dan vooral de religieuze. Ik ben absoluut geen antisemiet. De Moszkovicz-clan respecteer ik. Of ik weet het toch wel: het lijden, het zwakke, dat heb ik tegen Joden. Dat steeds weer beginnen over de holocaust komt me de strot uit. Ze koketteren er soms mee. Ik kots van al dat gedenken van al die rampen, die ze beweren te hebben meegemaakt. Geen enkele ramp wordt vergeten.

In die zin heb ik meer met de jonge Israëli's zoals mijn veiligheidsambtenaar in Rome: zelfbewust, assertief, hard, goed bewapend (ik ga er zonder meer van uit dat hij gewapend was), genietend van hun macht.

Ik antwoord emotioneler dan ik eigenlijk wil. 'Ik denk dat ik u wel van dienst kan zijn. Maar volgens mij wordt het tijd dat u uw mensen net zo weerbaar maakt als uw volksgenoten in Israël. Net zo keihard. U verspilt uw tijd met uw ceremonieën en uw gebeden. Die helpen u niets, hebben u nooit geholpen. Stop met uw theorieën over gedenken, over wat mensen leren van het verleden. Niets namelijk. Uw Uzi's, uw tanks, raketten en F16's hebben u meer geholpen dan uw God. Ik heb geen ontzag voor zwakheid. Alleen macht telt. Slechts daarmee stelt u orde op zaken. Vergeet die vrede met de Palestijnen. Met Arabieren valt trouwens geen contract te sluiten.'

Ik haal diep adem en sta zelf verbaasd over de manier waarop ik me mee laat slepen door mijn eigen woorden. Hij kijkt me geamuseerd aan.

'U bent zeer direct. Dat waardeer ik. Iedere Israëli zou met u in discussie willen gaan. Persoonlijk zie ik een aantal zaken vanuit een ander perspectief. Als u mij toestaat... ' 'Ga uw gang.'

'Allereerst ontbreekt het u aan zelfkritiek. De Palestijnen hebben meer dan eens gezegd, dat zij de gasrekening van Europa betalen. U maakt in het geheel niet duidelijk, dat er iets grondig mis was en nog steeds is met de Europese beschaving. Wij Joden waren maar zelden veilig in uw christelijke midden.' Ik wil protesteren, maar hij anticipeert onmiddellijk. 'U wilt niet geassocieerd worden met het christendom, maar helaas voor u is het uw culturele achtergrond. U leeft op de resten van een christelijke beschaving, die Joden wilde wegwerken door ze te annexeren via gedwongen bekeringen of door ze te verdrijven of te vermoorden. Wat zegt dat over een religie, die beweert dat vooral sinds Jezus God een God van liefde is? Ik stel dat de ondergang van de Joden in de christelijke wereld vooral een probleem van christenen is.'

'Voor mijn part. Maar ik vertegenwoordig het christendom niet. En ik heb er weinig tot niets mee. Verder zijn er ook andere stromingen in de westerse cultuur. Concepten als God, naastenliefde, bescherming van zwakken en dergelijke, spreken mij waarschijnlijk minder aan dan u. U moet er ten slotte uw brood mee verdienen. Maar in uw plaats zou ik in het verleden óf veel eerder bondgenoten hebben gezocht voor het stichten van een staat óf geassimileerd zijn: "If you can't beat them, join them".' Hij schudt z'n hoofd en begint te lachen.

'Assimileren. Kent u die mop van Moos die katholiek geworden was?'

Ik moet even omschakelen. 'Eh... nee.'

Moos was katholiek geworden en de pastoor had hem alles uitgelegd. Ook over geen vlees maar vis op vrijdag hadden zij gesproken. Het was vrijdag en de geestelijke besloot Moos te bezoeken. Reeds op het tuinpad rook hij de geur van gebraden kip. Hij belde aan.

Moos opende de deur en begroette verheugd zijn herder. 'Ha die meneer pastoor, komt u binnen!'

'Ja Moos, het is goed dat ik langskom, want je hebt het blijkbaar niet goed begrepen; dat van geen vlees op vrijdag bedoel ik.' 'Hoe komt u daar nou bij, meneer pastoor? Ik begrijp alles wat u mij vertelde.'

'Moos. Je bent een kip aan het braden.'

'Nee, meneer pastoor, u vergist zich. Komt u zelf maar kijken.' Ze liepen naar de keuken en Moos tilde het deksel van de pan. Daar lag een kip.

'Zie je wel, Moos. Een kip. En dat mag niet op vrijdag.' Moos zucht diep.

'Meneer pastoor. U begrijpt het niet. U hebt tegen mij gezegd: 'Moos, nu ben je geen Jood meer; nu ben je katholiek. Zo heb ik tegen deze kip gezegd: "Kippetje, nu ben je geen kip meer, nu ben je een vis.

Hij buldert van het lachen en aarzelend doe ik een beetje mee voor de vorm.

Er wordt nu iets omgeroepen, maar ik volg het niet. De rabbijn kijkt weer ernstig.

'Nee, assimileren. Er waren er genoeg die dat wilden en die dat ook probeerden. Het hielp ze niet. Vrome Joden, geassimileerde Joden, katholieke Joden, ze gingen er allemaal aan. Maar verder miskent u het recht van een volk op een eigen identiteit.'

'Welnee, er zijn alleen wel meer volken verdwenen in de loop van de geschiedenis. Soms is een volk niet sterk genoeg om te overleven.'

'Ik denk dat wij nu juist hebben laten zien dat we als volk zelfs na de vernietigingskampen nog vitaal genoeg waren om een staat van de grond te krijgen, een dode taal tot leven te wekken en een complete maatschappij op te bouwen.

Maar wat ik ook zeggen wil is, dat Joden geen schapen waren die zich ter slachting aanboden, maar dat Joden Joden bleven. Ze luisterden niet alleen naar hun angsten, maar ze hadden de moed zichzelf en hun traditie trouw te blijven. Daar zit weliswaar geen macht, maar wel kracht in.'

'Neem me niet kwalijk, maar dat leverde hun toch geen moer op. Het verhaastte volgens mij hun ondergang.'

Een steward parkeert zijn karretje met taxfree spullen naast ons en nodigt ons uit iets 'spiritueels' tot ons te nemen, terwijl hij knipoogt naar de rabbijn. Deze laat een doos King David Sacramental van Carmel wegzetten. Ik neem twee flessen Vintage Malt van Glenrothes.

Het karretje wordt verdergeduwd en de rabbi kijkt mij peinzend aan.

'Waar was ik gebleven? Oh ja. Het leverde hun zelfrespect op, waardigheid. En verder blijven wij Joden niet trouw aan ons jodendom omwille van wat het oplevert, maar omdat het van ons gevraagd wordt. En omdat leven de kern is van de traditie. Daar gaat het ons om. Het leven is onder alle omstandigheden de moeite waard. Het leven is heilig. En een mens is kostbaar. Iedere dode is een barst in de spiegel van de Heilige, gezegend is Hij. In ieder mens schuilt de mogelijkheid van het dichterbij brengen van de komende wereld. Ieder mens is geroepen om een rechtvaardige te zijn.' 'Kom nou toch, mijn beste rabbi. Een rechtvaardige! Daar gaat niemand voor. Het welbegrepen eigen belang zult u bedoelen. En de massa snapt zelfs dat niet.'

'Mijn eigen belang is een collectief belang. Ik ben niets zonder mijn volk, zonder mijn traditie. In onze feesten en op onze gedenkdagen herbeleven wij het verleden, maar vooral passen wij de thema's toe op ons eigen leven nu. Daarnaast is het gewoon heerlijk om met familie en vrienden bijeen te zijn, te eten, te zingen en te dansen. Zo vieren wij het leven.' Het zegt me helemaal niets.

'Maar dat gelooft u toch zeker zelf niet, dat van die rechtvaardigen? En dat er een God is die de zaken rechtzet, kunnen we net zo goed vergeten. Dat hoef ik aan u toch niet uit te leggen? En ook de staat Israël gaat toch zeker alleen voor zijn eigen belang? U bent een dromer, een dichter.'

Ik zeg dat met onverholen minachting. Als ik ergens een hekel aan heb, is het aan gedichten. Dit is één van de bronnen van vervreemding tussen mijn vrouw en mij. Zij verzamelt gedichten. Planken vol gevoelig geneuzel heeft ze, verpakt in tenenkrommende volzinnen.

'Dank u. Dat is voor mij een compliment. In onze traditie bestaat de overlevering van de Lamed Wav, de 36 rechtvaardigen waarop de wereld rust. Ik zou geen hoop voor de toekomst hebben zonder dat verhaal. En wat de staat Israël betreft, die heeft ons in ieder geval een thuishaven opgeleverd. Iedere Jood weet dat hij, als de grond te heet onder zijn voeten wordt, een plek heeft om naar toe te gaan.'

Ik hoop dat hij dat verhaal van die 36 rechtvaardigen niet gaat vertellen. Dat kon wel eens een lang verhaal zijn. Beter kunnen we ons weer op Israël concentreren.

'U liever dan ik. Het is een veel te klein en ook te onherbergzaam land in een ongastvrije omgeving. En u kunt daar alleen overleven zolang Amerika dat wil.' 'Daar zit iets in. Maar ons grootste probleem daar ligt juist op het gebied van de macht. Macht corrumpeert. Dat zien we in onze relatie met de Palestijnen. Macht is kortetermijndenken en het is een manier van verdringen van de angst. Ik geloof in de kracht van het vertrouwen. Vertrouwen is een stap zetten in het duister. Ik geef toe dat ik angst heb, maar ik weet dat mijn vijand dezelfde angst heeft. Vandaar dat ik wel in vrede geloof. Een contractuele vrede, maar meer nog gebaseerd op de wederzijdse wil om samen te leven in respect. Alleen zijn velen van ons en van hen daar nog niet aan toe.'

'En hoe lang kan dat wel niet duren voordat alle mensen van goede wil zijn? Als je daarop moet wachten...'

Een beauty van een stewardess komt een drankje aanbieden. Perfecte lijn. Make-up heeft ze niet nodig. Prachtige ogen en leuke oortjes. Speelse paardenstaart. Ik hou mijn adem in en vraag haar dan of ze Miss World is. Ze lacht en vraagt opnieuw wat wij willen drinken. We nemen allebei een glas rode wijn. Koosjere wijn natuurlijk. 'Lechajiem.' 'Proost.'

'Ik vind het jammer dat u de waarde en de kracht van de traditie als basis van het voortbestaan van mijn volk niet onderkent. Als Joden niet waren blijven bidden, feesten vieren en treuren om wat verloren ging, dan zouden er nu geen Joden meer zijn. Het vergeten van de inhoud van het Jodendom is een groter gevaar dat Israël bedreigt dan terreur en oorlog. Als Joden niet meer vechten met God, dan is er geen Israël meer en is God dood.' Aha! Daar heb ik wel eens iets over gelezen. Is er niet zoiets als de 'God-is-dood-theologie'? Ik trek een doodgraversgezicht en zeg op zalvende toon:

'Ik moet u heden dan tot mijn spijt in kennis stellen van het droevige verscheiden van de Almachtige.'

'Daar raakt u aan een zeer wezenlijk punt. U heeft gelijk en ongelijk. God is permanent in de rouw. God is na Auschwitz nooit meer de oude geworden. God vraagt als een dwaze Moeder in de hemel waar haar kinderen zijn: "Waar is je broeder, waarom heb je hem verlaten?" God is niet méér dood naarmate minder mensen zijn bestaan erkennen. In mijn traditie is God méér dood naarmate mensen minder mens voor elkaar zijn. Dat is de inhoud van het begrip rechtvaardige. Maar als jurist weet u daar natuurlijk alles van.'

'Ik moet u helaas teleurstellen. Gerechtigheid en rechtvaardigheid zijn eerder religieuze begrippen dan juridische. Vrouwe justitia staat voor een evenwicht in belangen, voor handhaving van de status-quo. Met menselijkheid heeft dat niets te maken.' 'En dat is misschien wel de belangrijkste reden voor een Jood om naar Israël te emigreren.'

'Hoeveel rechtvaardigen heeft u daar dan wel? En God moeten we er verder maar buiten houden. God — die er niet is — is met betrekking tot internationale verhoudingen de meest vertroebelende factor die er is. Met of zonder God is er oorlog. Of juist meer met God. Met of zonder God is er vrede. Iedereen beweert God aan zijn kant te hebben.

Ik geloof in wapens. Ik geloof in agressie. Ik geloof in de macht van de sterken. Het is verstandig om aan de kant van de sterken te staan. Dat betekent flexibel zijn, niet gebonden aan religie of geweten.'

Als ik naar de overkant kijk, zie ik een man met zijn zoontje, van de leeftijd van Jacco, dat tegen zijn vader aangeleund ligt te slapen. Die aanblik irriteert me en ook het gesprek bevalt mij niet langer.

'Maar neemt u mij niet kwalijk, ik moet nog even iets afmaken. Neemt u contact op met ons kantoor voor de juridische vraag die u stelde aan het begin van ons gesprek. Mag ik u mijn kaartje overhandigen?' Hij neemt het aan.

'En mag ik u dan mijn preek voor komende zaterdag over Genesis 22 geven?'

Welja, een preek! Het zal wel weer een zeurverhaal zijn zoals ik er vroeger zoveel heb moeten aanhoren. Maar goed, ik pak een aantal vellen papier aan, vouw ze op en stop ze in de binnenzak van mijn jasje. Daarna wend ik mij weer tot mijn beeldscherm. Vol- gens de indicator is mijn laatste accu bijna leeg. Snel sla ik het document nog maar weer eens op en kopieer het naar een back- upschijfje. Ik zet de CD weer aan. Genesis.

2. DE STAD

Het vliegtuig neemt licht hellend een flauwe bocht. Ik schuif de verduistering omhoog en zie het wolkendek scheuren. Een grote open plek biedt uitzicht op beneden, gedeeltelijk beschenen door het zonlicht. Ik buig mijn hoofd om mogelijk te ontwaren waar we zijn en onmiddellijk herken ik wat ik zie. Daar beneden splitst de IJssel zich af van de Rijn en vervolgt zijn weg met een brede boog noordwaarts. De waterstand is erg hoog: er zijn hele stukken ondergelopen met wat boerderijen als eenzame eilanden. Over een stukje dijk rijdt een auto: de voorruit spiegelt het zonlicht. Een grote zwerm vogels vliegt richting de stad. Ik zie Arnhem met Velp, Rozendaal, Oosterbeek richting Utrecht en Westervoort. Die grote groene vlekken zijn de bossen, de parken en weilanden, de groene longen van de stad. Sonsbeek, Kla- renbeek, Angerenstein en Rosendael. Ik zie vlakken gevormd door oranje daken en grijze kantoorgebouwen en het geheel doorsneden door de rivier. Ik zie de A12, een zwarte lijn die via het Vel- perbroekcircuit naar omhoog leidt en bij het Motel een bocht maakt. Ik zie Monnikenhuizen, de wijk van mijn jeugd. Mistflarden vullen het beeld. Het wolkendek wordt als een ritssluiting dichtgetrokken.

De CD is al lang afgelopen. Op dit moment heb ik geen behoefte meer aan muziek en ik concentreer me opnieuw op het werk. Na enige tijd dringt via de speakers de stem van de gezagvoerder tot mij door.

'Good morning ladies and gentlemen, this is your captain speaking. Within a few minutes we will land at Schiphol Airport near Amsterdam. It will be about 11.55 local time by then. The weather is rainy and the temperature is 22°C. Please return to your seats now. Fasten your seatbelts. Put the seat in the upright position and close the folding table in front of you. We were hap- py to have you aboard and hope to see you again on one of our flights. On behalf of the crew I wish you a safe return home.'

Het laatste woord blijft hangen. Wat is home? Ik lach naar een stewardess die heupwiegend langsloopt. Ze kijkt ook en lacht terug. Het leven zou zo simpel kunnen zijn. Zo vaak voel je wederzijdse aantrekkingskracht. Collega's gaan daar gewoon op in. Je komt iemand tegen. Het klikt en even later lig je in een of ander bed. Ik kan dat niet. Waarom weet ik niet goed. Of nou ja, ik weet het wel. Ik kan dat wel, ik denk er zelfs vaak aan en droom ervan. Maar ik geloof in deals. En alles zou voorbij zijn. Dat is zeker. Het is nooit uitgesproken tussen ons, maar het is volkomen helder: over en uit. Tenslotte is een huwelijk een contract. En contractbreuk betekent het einde van een relatie. Als ik in een gevoelige bui ben, dan vraag ik mij af of het eigenlijk nog aan is tussen ons. Ik zet dat dan ook weer snel van me af. Zolang ons contract niet is opgezegd, is het geldig en gaan we door. Aan mij zal het niet liggen. Een collega vertelde me, dat ik laatst in een café na een flink aantal whisky's heb gezegd: 'Mijn huis is de hel.' Ik heb dat in die nuchtere toestand natuurlijk afgedaan als dronkemanspraat. Mijn huwelijk is goed en mijn gezin een solide basis. Tegelijk heb ik me weer eens voorgenomen matiger met alcohol te zijn.

Ik typ een laatste zin: 'Partijen komen overeen na het bereiken van het gewenste resultaat elk 20% van de eigen winst over te boeken naar Mediteranean Investments Ltd. in Zürich.' Dan sla ik het document op, weer zowel op de harde schijf als op flop, sluit Word af, klap het apparaat dicht en laat het in mijn koffertje verdwijnen. Tevreden leun ik achterover.

De doorbraak in Athene heeft voor mij grote gevolgen. Ik word compagnon en mijn naam zal toegevoegd worden aan de drie, die al op de gevel staan. De voorbijganger zal als een magneet aangetrokken worden door de nieuwe naam van het kantoor: 'Wind, Erfkens, Rozenboom en Keijser, advocaten en procureurs', die zich boven de ingang uitstrekken zal over de volle lengte van ons pand. Ik krijg de werkkamer die uitziet op het Velperplein en op Musis Sacrum. Het leven kan zo prettig zijn.

Ik zal met Mirjam een abonnement nemen op een klassieke concertserie. Dat is goed voor onze relatie. Dan zal ze minder klagen dat we te weinig samen doen. Zij heeft een romantisch beeld van het huwelijk. Maar er moet gewoon gewerkt worden. Ik heb haar bij ons trouwen duidelijk gemaakt, dat ik hard en veel zou werken en dat zij dus ook een eigen leven zou moeten opbouwen en eventuele kinderen voornamelijk alleen zou moeten opvoeden. Als het aan mij had gelegen, waren we niet eens aan kinderen begonnen. Maar Mirjam moest zo nodig. Ik begrijp niet, dat mensen zich willen voortplanten. Het levert een hoop problemen op en er gaat eindeloos veel tijd en energie inzitten. En dan zijn die twee van ons nog gezond. Als ik zie wat mijn broer met zijn oudste kind aftobt...

Eigenlijk zou in ons wervingsbeleid het celibaat voorkeur moeten krijgen. Al die conflicten met familieleden, huwelijksperikelen, opvoedingsproblemen, ziektes enzovoorts slepen tijd weg die aan het bedrijf besteed zou kunnen worden. Het huwelijk en het gezin moeten geen gevangenis zijn. Je hebt allebei je eigen leven en je moet er zelf wat van maken. Mijn ouders gingen ook volstrekt hun eigen gang. En wij zijn toch ook goed terecht gekomen? Nou ja, mijn broer duidelijk minder dan ik, maar hij is dan ook niet hard genoeg. Het is op zich natuurlijk niet verkeerd om met zwakbegaafden te werken, maar als ik kijk naar zijn huurhuis en z'n Skoda Felicia, moet ik constateren dat het niet echt opschiet met hem. We hebben eigenlijk niets gemeen samen: we zijn zo uitgepraat als we elkaar ontmoeten. Hij lijkt meer op mijn vader. En daar had ik ook niet veel mee. Ik mis de man dan ook totaal niet. Ik moet iedere keer weer opnieuw uitrekenen hoe lang hij dood is.

Mijn moeder begrijpt me nog het best. Ik lijk erg op haar. Volgens mij zou ze een uitstekend jurist zijn geweest. Ze is helder in haar wilsuitingen, consequent en volstrekt betrouwbaar. Zwakkere karakters hebben moeite met haar, noemen haar hard. Ik heb haar nooit zwak gezien.

We dalen snel en ik zeg in mezelf: 'Dit is slechts een tussenlanding.'

Amsterdam ligt er grijs bij. De Boeing landt soepel, de remmen brullen en in een mum van tijd rijden we stapvoets. We sluiten aan bij pier G22. Ik sta op en groet kort 'mijn rabbijn'. Als eerste verlaat ik het toestel na een uitwisseling van een veelbetekenende glimlach met de stewardess. Dan loop ik met mijn koffertje in de hand door de slurf.

3. DE SCHOOL

Een mij onbekende man in een wit linnen pak en zwart overhemd zonder stropdas spreekt mij aan en schudt mijn hand. Hij heeft een badge op zijn revers met mijn naam erop in de huisstijl van ons kantoor. Dat vervult mij met zeldzaam warme gevoelens. Het is alsof ik over een rode loper loop en de erewacht inspecteer. 'Ik kom u halen. Geeft u mij uw koffertje maar.' Ik kijk hem aan en geef het hem. Hij overhandigt het weer aan een andere man met net zo'n badge, die ermee verdwijnt. Dat bevalt mij niet.

'Hé, hé, wat is dat? Waar gaat die man heen?' 'Het is in orde, u kunt hem vertrouwen.'

Deze ontvangst bevreemdt mij, maar aan de andere kant vind ik het ergens toch ook wel gepast.

We lopen door lege gangen en staan even later buiten. Ik sta stil en open mijn mond.

Mijn begeleider spreekt mijn gedachten uit.

'Voor uw koffers wordt gezorgd. Uw auto staat klaar.'

Ik sta met open mond te staren naar een zwarte Ford Mustang in

perfecte staat met op de portieren hetzelfde logo van mijn naam

in de stijl van ons kantoor.

'Wauw! Wat is-ie mooi!'

Typisch een gebaar van Wind. Ik ben onder de indruk van zijn geheugen. Een paar jaar geleden heb ik hem verteld, dat ik ooit een zwarte Mustang gehad heb. Het was één van de mooiste dagen van mijn leven, toen ik mijn vaalgroene Deux Chevaux in kon ruilen voor een echte Mustang.

Vertederd raak ik de glimmende portierkruk aan, open de deur en stap in. De roodleren stoel zit als een troon. Mijn metgezel neemt plaats achter het stuur en we rijden weg. Onder het rijden observeer ik mijn chauffeur. Hij heeft een

donkere huidskleur en licht grijzend golvend haar. Hij is atletisch gebouwd en ik schat hem op veertig jaar. Een beetje een zuidelijk type, ik denk een Italiaan. Zeker als hij zijn zonnebril opzet.

'Waar komt u vandaan?' 'Uit de buurt.' 'Van Arnhem?' 'Onder andere.' 'Voor wie werkt u?' 'Ik werk voor u.' Ik schiet in de lach.

'O ja? Waarom heb ik u dan nooit gezien?'

'Ik u wel.'

'Waar dan?'

'Op vele plaatsen.'

Ik ben het zat.

'Wat is dit nou voor flauwekul? Wie bent u en wat moet dit voorstellen?'

Hij wijst voor zich uit. 'Wat ziet u daar?' Ik zie niks.

'Hoe vindt u dat? Rijden met niks om u heen?'

Nu pas merk ik op dat er geen verkeer is. We zijn de enigen op de

snelweg! Autoloze zondag? Waterstofbom? Hallucineer ik? En dan

schiet het door me heen als een bliksem.

'Ben ik dood?'

'Nee, maar ook niet levend.'

'Wat?'

'Er is een aantal dingen mis met u en daarom gaan we naar Arnhem.'

Ik ben verbijsterd en weet totaal niet wat ik zeggen moet.

'We gaan naar Arnhem...'

'Waar zouden we anders heengaan?'

In pure verwarring leun ik achterover en haal diep adem.

Hij zet de radio aan en daar klinkt 'Highway 61 Revisited' van

Dylan.

Oh God said to Abraham, 'Kill me a son’
Abe says, 'Man, you must be puttin' me on’
God say, 'No.' Abe say, 'What?’
God say, 'You can do what you want Abe, but
the next time you see me comin' you better run’
Well Abe says, 'Where do you want this killin' done?’
God says, 'Out on Highway 61'.

De chaos in mijn gedachten is totaal. Ik vlieg nog heen en weer tussen Athene, Rome, Israël en Amsterdam. Ik praat met die rabbi. Ik ben nog steeds niet geland in Amsterdam. Ik vraag me af of die landing ooit nog wel plaats zal vinden. Ik hoor de absurde woorden van die idioot naast me, een clown die mij in zijn voorstelling betrekt onder gelach van het publiek. En tegelijk registreer ik de prachtige song van Dylan. Ik denk aan mijn zoon. Ineens schiet me te binnen, dat ik weer vergeten ben iets voor Marie Anne en voor Jacco te kopen. Stom, want vooral Jacco zal daar nog dagen over doordrammen: 'Maar je had het beloofd, pap.' Hij zeurt, maar dwingt niet af. Met Marie Anne kan ik lezen en schrijven. Ze lijkt sprekend op me. Zelfde wil om de dingen naar je hand te zetten. Natuurlijk leiderschap noem ik dat. Maar wat moet ik met dat joch?

Ik kijk naar mijn hand en wil hem optillen, maar ik heb er geen controle over. Ik wil opzij kijken en iets zeggen, maar mijn nek is vergrendeld en mijn lippen zijn verzegeld. Ik wil mijn ogen open houden maar ze vallen dicht.

Een grote vermoeidheid spreidt zich als een narcose over me uit en ik val in een diepe slaap.

Ik lig met een vrouw in bed. Ze is mooi en warm en we zijn naakt. Haar gezicht kan ik niet goed zien, dat draait ze steeds weg. Maar het maakt niet uit: beter heb ik nooit gevreeën. Opeens draait ze haar hoofd om en kijkt me aan. Dan zie ik dat het mijn moeder is. Ik schrik me wild en word wakker.

Hoe kom ik in 's hemelsnaam tot dergelijke droombeelden? Terwijl de ontzetting wegebt, blijft de heldere gedachte over dat ik zo langzamerhand toch wel te oud ben voor zo'n oedipusdroom. Zal ik mijn moeder nog terugzien?

Ik open mijn ogen en draai mijn hoofd moeizaam naar links en naar rechts: stijve nek. Ik zie dat ik nog steeds in de zwarte Mustang zit, met die chauffeur naast me. En dan zie ik dat we op de A12 de afslag Arnhem Noord nemen.

Bij de stoplichten, die buiten werking zijn, draaien we rechtsaf de Apeldoornseweg op.

We slaan af naar de Schelmseweg.

Ik begin weer te malen. Waar ben ik in verzeild geraakt? Ik had nooit in die auto moeten stappen! En wie is die vent uiteindelijk? Dit is helemaal niets voor mij. Controle is één van mijn codewoorden. En wat zei hij nou toch aan het begin van de rit? 'U bent niet dood en ook niet levend', en: 'Er is een aantal dingen mis met u.' Ik wil maar een ding: moven!

Ik voel onopvallend aan de portierkruk, maar het slot is vergrendeld. En de slinger van het raam zit muurvast. De man achter het stuur glimlacht.

Onder het viaduct Valkenhuizen door. Er is nog steeds geen verkeer: nergens is een auto of zelfs maar een fietser te bekennen! Ik baad in het zweet. Wat gebeurt er, wat kan ik doen? Ik dwing mezelf rustig te blijven. Waarom heb ik hier geen scenario voor klaarliggen?

Monnikensteeg. Ik wil mijn GSM pakken, maar die zit in mijn koffer. Langs de vroegere CALO en de Saksen Weimarkazerne. Havikstraat. De man kijkt naar me en knikt nog eens vriendelijk. Geen typische onderwereldfiguur, maar wat dan wel? Ik zou het willen vragen, maar ik wil niet wéér een of ander geschift antwoord.

Sperwerstraat. Een enorme tweedelige gloednieuwe trolleybus staat bij het eindpunt klaar om te vertrekken. In grote letters staat geschreven: 'Trolley 2000. Arnhem blijft trolleystad, nóg 50 jaar!' Ik zie dat de stroomgeleiders neergehaald zijn. De Mustang wordt vlak tegen de bus aan geparkeerd en meteen stopt achter ons nog een Mustang, een witte. Mijn chauffeur stapt uit en loopt om de auto heen. Hij opent het portier. 'Kom u maar, we stappen over.'

In trance loop ik met hem mee naar het voorste deel van de bus. We stappen in en gaan naast elkaar zitten. Ik kijk om en zie uit de tweede Mustang ook twee mannen stappen die in het achterste deel van de bus gaan zitten. Ik herken de ene onmiddellijk: het is Nico Davids! Hij mijdt mijn blik. Ik kijk weer naar voren en zie tot mijn verbazing dat er onder de bus uit een rail over de weg loopt.

Er klinkt marsmuziek, die steeds zachter wordt, en dan een vrouwenstem.

'Welkom bij deze back to the roots-tour. Onderweg zult u op een aantal plaatsen informatie ontvangen. Wij wensen u een prettige tocht. Zoals u ziet bevinden wij ons nu bij het eindpunt van de oude lijn 2-trolleybus. De schooljeugd van destijds vermaakte zich hier met het treiteren van de buschauffeurs.' De bus zet zich automatisch in beweging.

'Rechts en links ziet u de Merelstraat. Hier staat het ouderlijk huis van de familie Davids. De jonge Nico heeft op deze kruising zijn been gebroken, toen hij van zijn step viel.'

We passeren de Roekenstraat en de Spechtstraat en naderen de winkels aan de Sperwerstraat en de Geelgorslaan.

'Hier werden alle boodschappen gedaan. Kinderen kregen van de middenstanders meestal een beloning. Groenteboer Van Manen vroeg hen dan: "Appeltje voor onderweg?" Drogist Jaarsma: "Lust je wel een dropje?" En slager Welling: "Plaatje worst, jongeman, jongedame?"'

Ineens maakt de bus een bocht naar rechts en rijdt de Dr. Schaep- manlaan af.

We komen langs mijn ouderlijk huis.

Als mijn moeder nou toevallig voor het raam staat, kan ik haar een teken geven. Ze staat er niet.

Haar rode Hyundai Pony staat voor de deur. Het is de enige auto die te zien is.

'Rechts ziet u het ouderlijk huis van Paul Keijser. De Pony van zijn moeder staat voor de deur. Zou ze thuis zijn?' De bus passeert de Zaslaan.

'Als u snel kijkt, ziet u Hoogte 80, een fraaie plek met uitzicht over de wijde omgeving. Onder andere Hoog Elten en Montfer- land zijn zichtbaar bij helder weer. En u ziet het kerkje met de toepasselijke naam Uitzicht. Sommige jongeren pestten de koster door op het dak te klimmen en de klok te luiden.' We komen langs de Bonte Wetering. Er is nog steeds geen mens op straat. Ik kan niemand opmerkzaam maken op mijn situatie. Een vreemd gevoel maakt zich van me meester. Het is afgelopen met mij, maar toch is dit het einde niet. Hoewel, hoe voelt het einde eigenlijk? Mijn chauffeur geeft geen krimp en zit als een sfinx naast me.

'Recht voor u bevindt zich de St. Jozefkerk en als u hier linksaf de Victor de Stuerslaan ingaat, komt u bij kapper Zaad terecht. Een kort bebop-kapsel kostte destijds ƒ1,25.'

Snel dalen we af: St. Josephstraat, Dr. Wagenaarstraat, Creutz- bergstraat.

Knarsend neemt de bus de haakse bocht van de Dr. A. Kuyper- straat. We rijden langs de poort naar het Te Braakepleintje. 'Hier was het snoepwinkeltje waar je in de late jaren vijftig twee toverballen kocht voor een cent.'

En dan zijn we bij de Talmaschool. Tot mijn verbazing schuift de enorme combinatie moeiteloos door het eerste hek en neemt de oprit omhoog tot voor de deur van de school.

'Dit is alweer het eindpunt van onze tour. Wij hopen dat u ervan genoten heeft en wensen u nog goede dagen.'

De deuren gaan open en we stappen uit.

In gedachten zie ik de meesters en juffrouwen naast elkaar op een rijtje staan. Meester Poortrecht, meester Egmond, meester Salomons, meester Tikken, juffrouw Endeveld en juffrouw Nauta. De ingang is veranderd, maar de gevelstenen zijn er nog.

DE EERSTE STEEN

GELEGD DOOR

MEI WILH.A TALMA

DEN 29. MAART 1922

HET ZAAD ZAL

HEM DIENEN

PSLAM 22:31

Het zijn de woorden op de tweede steen die ik vergeten was, toen ik laatst aan een collega wilde uitleggen op wat voor een lagere school ik gezeten heb.

De bus zet zichzelf weer in beweging, rijdt achteruit de oprijlaan weer af, draait het hek uit en verdwijnt uit het zicht. Dan kom ik tot mezelf. Dit is foute boel. Hier moet ik niet wezen. En ik sprint weg. Maar ik kom niet verder dan een sprong, want mijn chauffeur sluit mij vaderlijk in de armen en tilt me van de grond. De man is zo sterk als een beer. Ik spartel, trap, hap naar adem en kreun. Tevergeefs. 'Laat me gaan!' 'Nee. Zeg genade.'

Hij drukt ietsje harder en ik voel mijn ribben kraken. Ademhalen kan niet meer. Nooit eerder heb ik het gezegd, maar ik heb geen keus: slap als een vaatdoek hang ik in zijn armen. 'Genade.'

Hij zet mij neer en ik zuig mijn longen vol.

'Ik had je niet vast hoeven pakken, maar ik had er gewoon even zin in. Je moet weten dat je hier een week blijft. Je zit hier niet vast, want je wilt niet weg.' 'Oh ja, hoe weet u dat zo zeker?'

'Jij bent geen vluchter, maar een knokker. Dit wordt vechten. Succes!'

Als ik uitkijk over het plein, is het alsof het hek de kade is. Daarachter is de zee. De wereld is verkleind tot een schoolplein.

Ik weet intussen nog steeds niet wie die vent is. En wat moet Nico hier?

'Hoe is uw naam?'

'Waarom vraag je toch naar mijn naam? Ik ben er om je te begeleiden. Laten we elkaar tutoyeren. Noem mij maar Mike.' 'Mike... '

Ik voel me volstrekt vervreemd. Er is niemand te zien noch op het plein noch in de straat beneden. Het is als bij de start van de achtbaan. De beugels zijn neergeklapt en de sliert wagentjes komt langzaam in beweging. Uitstappen is pas mogelijk als de rit voorbij is.

Als ik naar binnen word geleid, zie ik dat Nico druk in gesprek met zijn chauffeur is. We lopen de hal in, die er nu uitziet als de receptie van een hotel. De receptionist verwacht ons. 'Meneer Keijser, naar ik aanneem?' Zijn toon is vriendelijk. Ik knik verbaasd.

'U heeft kamer 22. Er zijn geen sleutels. Uw begeleider heeft kamer 28. Na de eerste zitting bent u welkom in de bar, die u naast de zesde klas vindt. Het diner is om zes uur in de eetzaal. Hier heeft u een plattegrond. Op uw bureau in uw kamer vindt u een dagindeling en nog andere praktische informatie. Als u vragen heeft, ben ik er voor u.'

Beduusd knik ik en ik pak de plattegrond aan. Maar reeds vat mijn begeleider mij bij de arm en voert mij linksaf de hoge schemerige gang in. De vloertegels zijn nog steeds dezelfde: zwart en wit. En als je erover loopt, hoor je zo'n tjomp tjomp- geluid. Er valt licht naar binnen door de ramen van de lokalen en door de openslaande deuren aan het eind van de gang. Langs de wanden zijn de kapstokken. In een reflex maak ik een rukbewe- ging onder haakje 94, de plaats van Nico's jas, zodat het lusje scheurt. En ik zie die jas zo echt op de grond liggen dat ik me moet bedwingen om 'm niet op te rapen. Dat heb ik eens een hele maand elke dag gedaan en iedere keer was het lusje er door z'n moeder weer aangezet. Het was een donkerblauwe regenjas of een groene winterjas met grote houten knopen, een houtje-touwtje jas met capuchon. En als het koud was, had hij er van die wanstaltig grote wanten inzitten, van die dikke blauwe zelfgebreide. Die dingen heeft hij heel vaak moeten zoeken. Een leuk spel was het overgooien van die wanten, terwijl hij dan tussen ons in opsprong om ze te pakken te krijgen. We gingen meestal door tot hij begon te huilen. Ik denk aan mijn droom en hoor weer hoe hij huilt en voel weer hoe ik val.

We staan voor de deur van de zesde klas: klas 6A van meester Poortrecht. Hij was het hoofd van de school. Ik had geen problemen met hem, omdat wij thuis gereformeerd waren en bij dezelfde kerk hoorden als hij. Kinderen die niet gereformeerd waren stonden duidelijk minder in de gunst. Nico (waarom zou hij hier eigenlijk zijn?) bijvoorbeeld was christelijk gereformeerd, whatever that may be. Daar had meester Poortrecht een duidelijke hekel aan. En dat bewijst weer het nut van één van mijn levensprincipes: zorg dat je lid bent van de juiste clubs. Dat scheelt een slok op een borrel.

Bij meester Poortrecht kregen wij, die naar de Hogere Burger School zouden gaan, naast de gewone vakken Frans. Daarvoor moesten wij 's morgens een half uur eerder op school komen.

Papa est dans la chambre. Papa fume une pipe. Ou est maman?
Maman est dans la cuisine. Je vais a l'école. Je dis: 'Au revoir papa, au revoir maman.'

Ik denk aan de morgen na de moord op Kennedy. Meester Poortrecht was zeer onder de indruk en vroeg ons een minuut stil te zijn en deze belangrijke Amerikaanse president te gedenken. Hij had ten slotte de Russen mores geleerd en dat waren onze vijanden. Voor mij was het dan ook duidelijk dat de Russen hem vermoord hadden. Ik herinner me nog goed, dat ik in die minuut gauw mijn Franse woordjes kon overkijken.

Laatst vond ik in een doos op zolder het boekje dat wij kregen bij het verlaten van de school. Het heet: 'Ziet hoe dat u God bemint...' Voorin staan de handtekeningen van de meesters en de juffrouwen. Het opent met de bijbeltekst 'Want alzo lief heeft God de wereld gehad, dat Hij zijn eniggeboren Zoon gegeven heeft, opdat een ieder die in Hem gelooft, niet verloren ga, maar eeuwig leven hebbe. (Joh. 3:16)' Het staat vol met bijbelteksten en plaatjes van het Heilige Land. Het was waarschijnlijk de bedoeling, dat wij er vaak in zouden lezen.

Daarnaast had je klas 6B van meester Van Dijk en daar zou nu dus de bar zijn. In 6B zaten de intellectueel minder bedeelden hun tijd uit alvorens ze naar de huishoudschool of de ambachtsschool afgevoerd werden. Ook hen wachtte een nuttige plaats in de samenleving. Goed idee om daar een bar van te maken! Ik hoop dat ik vandaag nog de kwaliteit van deze nering mag toetsen. Zouden ze Teacher's whisky hebben?

We gaan de klas binnen. De ruimte is enigszins veranderd. De kaarten aan de wand zijn weg. De stoeltjes en tafeltjes zijn verdwenen. Toch hangen hier nog onze kinderstemmen en ons kinderzweet. Als ik mijn ogen dichtdoe, hoor ik de kaarten van de wereld, van Europa en van Nederland, hangend aan hun rails voor het bord heen en weer rijden. En ik hoor het slaan van de aanwijsstok op het bord en het geruis van de wind in de enorme bomen aan het plein. Maar hier heerst ook de stilte van het gezag en het zachte gekras van onze kroontjespennen.

Nu lijkt het meer een rechtszaal. Voorin staan een brede lange tafel met een groen kleed en vier zetels erachter met fraaie leuningen, waarvan er al één bezet is. Ik kijk verder rond. Aan het schoolbord hangt een schilderij van een persoon die mij niet bekend voorkomt. Mike en ik nemen plaats aan één van de twee tafeltjes voor de grote tafel.

Meteen daarna komen Nico en zijn chauffeur binnen. Zij gaan links van ons aan het andere tafeltje zitten. Ik observeer hem onopvallend. Hij is lang en slank en ziet er sportief uit in een witte lange broek, een oranje t-shirt en sportschoenen. Zijn gezicht is gebruind. Hij heeft meer haar dan ik, maar er lopen een paar diepe rimpels door zijn gezicht.

'Die jongen is behoorlijk opgeknapt', zou mijn moeder zeggen. Met hem heb ik hier op de kleuterschool en de lagere school gezeten en daarna ook nog op het Christelijk Lyceum. Dat is bij elkaar toch zo'n dertien jaar. En we woonden in dezelfde wijk Monnikenhuizen. Het was vroeger zo'n mager ventje met ouderwetse kleren en later ook nog een brilletje. Een huilebalk, hij kon nergens tegen. Hij was er zo eentje die Marie Anne een 'loser' of een 'nerd' zou noemen. Iemand met wie je niet speelt, met wie je niet omgaat. Iemand op wie je je afreageert en die je pakt als je zin hebt. Zijn moeder woont nog in de Merelstraat. Zijn vader schijnt ook dood te zijn. Vijftien jaar geleden kwam ik Nico tegen in het gebouw van de Arrondissementsrechtbank, toen hij blijkbaar als leraar maatschappijleer op excursie was met een klasje tieners. Ik herkende hem meteen en sprak hem aan, maar hij kende mij niet meer. En tien jaar geleden stuurde hij mij de brief. Uiteraard heb ik die niet beantwoord. Op volstrekte onzin kun je niet antwoorden. Maar ik ken die brief nog wel helemaal uit mijn hoofd.

Ik kijk wat om me heen. De atmosfeer voelt niet dreigend, eerder plechtig aan. Toch begin ik weer te zweten. Achter de tafel zit een vrouw in toga. Griffier? Een mooie vrouw, helemaal mijn type. Slanke vingers, geen nagellak. Haar borsten zijn niet te groot en niet te klein. Lang donkerblond los haar op haar schouders. Donkere ogen. Kleine oren. Alleen een wat grote gebogen neus. Maar dat is ook echt het enige wat mooier kan. Haar schoonheid heeft een rustgevende invloed op mij. Ik leun achterover met mijn handen gevouwen in mijn nek en probeer oogcontact met haar te krijgen, maar dat lukt niet. De deur gaat open en een man betreedt de klas. 'Het tribunaal!'

4. DE EED

Hij doet een stap opzij en drie rechters in toga komen binnen. Ze zijn van onze leeftijd en alle drie kaal. Het zijn net wandelende biljartballen en er is zelfs één rooie bij! De aanwezigen gaan staan. Ik sta tot mijn eigen verbazing als eerste; en dat terwijl hier toch iets bespottelijks gebeurt! Wat nou tribunaal? Enigszins verbijsterd ga ik als laatste weer zitten nadat de rechters al lang plaatsgenomen hebben en de president op vriendelijke toon tot twee maal toe 'Gaat u zitten' heeft gezegd.

De president heeft Brezjnev-wenkbrauwen en lange bakkebaarden. Zijn leesbril staat op het puntje van zijn neus en hij kijkt ons daar overheen beurtelings aan. Dan knikt hij drie maal bedachtzaam. 'Wij zitten hier in klas 6A van de Talmaschool. Dit is een school waarin u beiden veel hebt geleerd. Dat leren verliep vaak via het collectief of individueel opzeggen van teksten en rijtjes. Soms werden de rijtjes bijna gezongen. Trouwens, gezongen werd er überhaupt veel, heb ik begrepen. U mag gaan staan en de zitting van dit tribunaal samen openen met het zingen van Psalm 56 vers 4 (Gij weet, o God, hoe 'k zwerven moet op aard') en 5 ("Ik roem in God, ik prijs 't onfeilbaar woord"). Meester Poortrecht heeft hiervan destijds gezegd, dat u er in uw verdere leven veel aan zoudt kunnen hebben.'

Ik staar hem aan met een waarschijnlijk niet echt intelligente blik,

want hij knikt mij vaderlijk bemoedigend toe.

Ik zing eigenlijk nooit, tenzij ik whisky op heb. En die teksten

herinner ik me hoogstens als archaïsch, infantiel, zoetsappig en

vaak ook strijdig met de werkelijkheid.

En dan moet ik zoiets gaan zingen? Forget it!

'Gaat u staan.'

Nico gaat staan en ook ik sta langzaam op. Hij begint haperend en wat schor te zingen.

Uit prehistorische tijden komt de melodie tot mij. Ik moet wel meeneuriën. En daarna vormen mijn lippen de woorden en komt het lied in mij tot leven.

Gij weet, o God, hoe 'k zwerven moet op aard',
mijn tranen hebt G'in uwe fles vergaard.
Is hun getal niet in uw boek bewaard,
niet op uw rol geschreven?
Gewis, dan zal mijn wreev'le vijand beven,
en als ik roep, straks rugwaarts zijn gedreven.
Dit weet ik vast: God zal mij nooit begeven,
niets maakt mijn ziel vervaard.

Met vaste stem zingen wij de laatste strofe. Alles uit het hoofd! Ik weet niet wat me overkomt.

Ik roem in God, ik prijs 't onfeilbaar woord;
ik heb het zelf uit Zijnen mond gehoord.
'k Vertrouw op God door gene vrees gestoord,
wat sterv'ling zou mij schenden?
Ik heb beloofd, wanneer G'in mijn ellenden
mij bijstand boodt en 't onheil af zoudt wenden,
tot U, o God, mijn lofzang op te zenden,
door ijver aangespoord.

Maar al zingend word ik me er bewust van waar ik mee bezig ben. Dat een mens zulke zinnen kan onthouden en zo'n melancholieke melodie. Hoe inefficiënt is het geheugen! De meest onnozele kennis blijkt opgeslagen te liggen, terwijl echt belangrijke gegevens soms onbereikbaar zijn.

En dan die fles met tranen! Huilen is wel het laatste wat ik doe. En verder zal niemand mij rugwaarts drijven. Of het zou een vrouw moeten zijn, maar dan zal ik niet roepen. Of, nou ja, eventjes dan. Ineens denk ik aan mijn moeder. Wat zou ze ervan vinden als ze me hier zag staan? Ik weet het zeker. Ze zou zeggen: 'Paul je hebt je belachelijk aangesteld. Je moet echt stoppen met drinken!'

Maar ik ben nuchterder dan ooit.

Het tweede couplet openbaart trouwens onmiskenbaar het primitieve karakter van het geloof: als jij dit, dan ik dat. De Germanen gingen zo al tekeer tegen Wodan: als jij regen geeft, offer ik mijn zoon. Af en toe denk ik dat religie verboden zou moeten worden.

Ik laat me tegelijk met Nico weer op mijn plaats zakken.

PRESIDENT: 'Dank u wel. Dit tribunaal.'

PAUL (springt op): 'Dit is een zieke vertoning! Ik stel hierbij vast, dat uw tribunaal in ons rechtssysteem geen plaats heeft. Zij komt niet voor in de Wet op de Rechterlijke Organisatie. U bent derhalve niet bevoegd. Ik heb geen dagvaarding ontvangen. Ik ben mij van geen enkel strafbaar feit bewust.' (Hij kijkt de rechters beurtelings aan.)

'Er is dus geen dagvaarding en indien zij er toch mocht zijn, is zij derhalve nietig. Wetboek van Strafvordering artikel 257. Ik zie geen officier van justitie en als hij er toch is, is hij niet ontvankelijk. Strafvordering artikel 283. Ik noem maar een willekeurig aantal aspecten. U kunt niet zomaar in het wilde weg gaan rechtspreken in dit land. Dit is een rechtsstaat. Noem mij de wet die u als rechter aan mij toekent. Grondwet artikel 17. Kortom, ik stel voor dat u de zitting sluit, voordat zij geopend is.'

(De president legt zijn vinger vermanend op zijn lippen en maant Paul met een handbeweging te gaan zitten; knikt vervolgens naar de man bij de deur.)

DEURWAARDER: 'De zaak Davids versus Keijser.' (Paul springt weer overeind; dreunende hamerslag.) PRESIDENT: 'Ik verzoek u beiden te gaan staan.' (kijkt Nico aan) 'Bent u Nico Evert Rudolf Davids, geboren 9 april 1952 te Handel Noord-Brabant, wonende te Arnhem aan de Gabriël Fauré- dreef 94, van beroep leraar?'

Waarom vraagt hij dit aan Nico? Is die ook verdachte? Slachtoffer kan hij niet zijn, want dan was hij of als getuige opgeroepen of hij had op de publieke tribune gezeten.

NICO: 'Dat is juist, edelachtbare.'

PRESIDENT (wendt zich tot Paul): 'Bent u Paulus Izaak Keijser, geboren 22 oktober 1952 te Genderen, wonende te Arnhem aan de Michail Sergejevitsj Gorbatsjovstraat 22, van beroep advocaat?' PAUL: 'Ja, meneer de president, maar ik wil van de gelegenheid gebruik maken... '

PRESIDENT: 'Van u beiden wordt verwacht, dat u goed oplet op wat hier gebeurt en antwoord geeft op de vragen die u gesteld worden. Zwijgen en liegen berokkenen u alleen maar schade. Bent u bereid de eed of de belofte af te leggen? Ik wijs u er op, dat deze eed geldt voor alle zittingen van deze week.' NICO: 'Ja, edelachtbare.'

Ik weet nu, dat ik hier pas vandaan kom als ik klaar ben. Maar de eed afleggen... Dat is voor een advocaat net zoiets als de zondeval in het christendom. De fatale fout, de zotheid gekroond. Ik zwijg en ontken tot het uiterste. Daar leef ik van. Als ik de eed afleg, heeft het geweten vrij spel en kan ons beroep afgeschaft worden. De verdediging is dan machteloos en dus zinloos. Maar er is natuurlijk ook een andere kant. Soms is het botweg ontkennen ook niet meer dan een camouflage voor gebrek aan creatieve oorlogvoering. Er zijn momenten geweest dat ik een overwinning op een officier van justitie betreurde, omdat het in wezen een onbesliste wedstrijd was. Wil een bokser uiteindelijk niet liever winnen door een knock-out dan op punten? Hoe zoet moet het zijn de officier op zijn eigen terrein te verslaan... Daar schuilt toch ook een enorme uitdaging in! Is de gedachte niet onverteerbaar dat de advocatuur uiteindelijk niets meer dan een gilde van lafbekken zou zijn, vooral bekwaam in het roepen van 'nietes? Natuurlijk moet een cliënt niet gedwongen worden om de eed af te leggen. Maar ik... Ben ik een lafbek?

Dat geeft de doorslag. Ik doe het, ook al besefik dat dat dom is. Als ik hierin meega, is vanaf nu alles onzeker. Tegelijk vertrouw ik echter op mijn ervaring en talent. Dit is toch ook een testcase. En ik weet dat het de eerste en de laatste keer in mijn leven is, dat ik in een proces de eed afleg.

PAUL: 'Gaat dit gepubliceerd worden?'

PRESIDENT (glimlacht): 'Dit hele gebeuren zal slechts door uw eigen uitlatingen bekend kunnen worden. U zou er een boek over kunnen schrijven.' PAUL: 'Ik ben bereid de eed af te leggen.'

PAUL en NICO (met opgeheven wijs- en middelvinger van hun rechterhand): 'Ik beloof de hele waarheid en niets dan de waarheid te zullen zeggen, zo waarlijk helpe mij God almachtig.'

We gaan zitten. Het gebeuren maakt indruk op me. Wel glimlach ik even over de almachtige God met wie ik helemaal niks heb. Dit zou mijn vader mooi gevonden hebben! En dat irriteert mij weer mateloos.

Ik denk met plezier terug aan de keren dat getuigen met een plechtig gezicht verklaarden: 'Zo waarlijk helpe God mij almachtig.'En als altijd stel ik in mezelf weer de klassieke vraag: 'Wat is waarheid?'

PRESIDENT (tot Nico): 'Wilt u opstaan en de aanklacht voorlezen?'

5. DE BRIEF

Arnhem, 9 april 1989

Mr. P.I. Keijser
Michail Sergejevitsj Gorbatsjovstraat 22
6822 GE Arnhem

Beste Paul,

De laatste tijd denk ik vaak aan de wijk van onze jeugd, waar ik 22 jaar gewoond heb. Mijn wortels liggen daar. Ik heb er van de zomer rondgezworven en vele herinneringen opgehaald rond de flats aan de Monnikensteeg, het eindpunt van lijn 2, de straten van Monnikenhuizen, de bult, de route naar de Tal- maschool, de Geitenkamp enzovoorts.

Tot mijn meest onprettige herinneringen hoort de tijd op de Talmaschool. Ik zie mezelf vele keren van school naar huis rennen voor een meute jongens uit. Ze schreeuwen en joelen; ik ren huilend 'voor mijn leven'. De jongens hebben duidelijk plezier.

Jij was één van de aanvoerders van de meute.

Ik heb twee vragen, de eerste aan mezelf en de tweede aan jou:

1.       Waarom verweerde ik mezelf niet, hoe dan ook?

2.       Waarom deed jij mee aan dit gebeuren?

Ik stel het op prijs als je reageert.

Groeten,

Nico E. R. Davids
Gabriel Faurédreef 94
6894 HA Arnhem

PRESIDENT: 'Dank u wel. Heeft u een antwoord gekregen op deze brief?'

NICO: 'Neen, edelachtbare.'

PRESIDENT: 'Meneer Keijser, wilt u gaan staan?'

(Paul staat op.)

PRESIDENT: 'Heeft u deze brief ontvangen?'

Even overweeg ik botweg te ontkennen, maar dan schiet me mijn eed te binnen. Zie je, daar begint het gedonder al! Ik weet niet wat voor misère ze uit de kast halen als eventueel bewezen wordt, dat ik de brief toch wel ontvangen heb. Krijgen we ook nog de meineedvariant...

PAUL: 'Ik heb geen dagvaarding met tenlastelegging ontvangen.'

PRESIDENT: 'Dat is juist. Heeft u deze brief ontvangen?'

PAUL: 'Ik heb deze brief ontvangen, meneer de president.'

PRESIDENT: 'Heeft u de brief op enigerlei wijze beantwoord?'

PAUL: 'Neen, meneer de president.'

PRESIDENT: 'Waarom niet?'

Nu moet ik oppassen. Ik denk na over de volgorde van wat ik ga zeggen.

PAUL: 'Allereerst wil ik er de nadruk op leggen dat er geen wettelijke plicht bestaat krachtens welke burgers brieven dienen te beantwoorden. Vervolgens heb ik de brief als niet ter zake doende ter zijde gelegd. Als het hier al om feiten zou gaan — wat ik betwist — dan zijn deze feiten niet strafbaar. Geen feit is strafbaar dan uit kracht van een daaraan voorafgegane wettelijke strafbepaling, aldus het zogenoemde "nulla poena beginsel". Wetboek van Strafrecht artikel 1 lid 1. Mocht uw tribunaal om de een of andere reden toch van oordeel zijn dat er één of meer strafbare feiten gepleegd zijn, dan beroep ik mij op de verjaring daarvan. In dit land verjaren de zwaarste misdrijven na achttien jaar, tenzij het oorlogsmisdaden betreft, die tijdens de Tweede Wereldoorlog begaan zijn, Wetboek van Strafrecht artikel 70 en volgende.'

(De rechter links van de president steekt een vinger in zijn oor; de president werpt hem een geërgerde blik toe.)

EERSTE RECHTER (trekt zijn duim terug): 'Sorry, er zit een zoem in mijn oor.'

PRESIDENT (weer tot Paul): 'Vanuit de sfeer van het strafrecht gezien heeft u gelijk wat de eventuele beantwoording van de brief betreft. Tevens zijn de feiten genoemd in de brief niet strafbaar gesteld in enig wetsartikel tot op de huidige dag. Uw beroep op verjaring is dan ook overbodig.'

NICO: 'Edelachtbare, ik zou hierop willen reageren.' PRESIDENT: 'Ga uw gang.'

NICO: 'Edelachtbare, het door meneer Keijser genoemde nulla poena beginsel wordt in de rechtspraak niet absoluut geacht, in die zin dat haar werking kan worden doorkruist door die van andere beginselen bij de erkenning waarvan evenzeer gewichtige belangen van de rechtsorde zijn betrokken. Het gaat mij er overigens niet om gedragingen die destijds niet strafbaar waren, alsnog strafbaar te doen stellen, zo dit al mogelijk was.'

PRESIDENT: 'Dank u wel meneer Davids. Meneer Keijser, wilt u zich verdedigen tegen de aanklacht?'

PAUL: 'Jazeker, mijnheer de president, leden van dit tribunaal, mevrouw de griffier. Mijn cliënt., pardon., aan mij is anders dan krachtens een wet of op rechterlijk bevel mijn vrijheid ontnomen en ik eis onmiddellijke invrijheidstelling daar de vrijheidsontneming onrechtmatig is. Grondwet artikel 15 lid 1 en 2.' PRESIDENT: 'Het tribunaal is van mening dat u thans meer vrijheid geniet dan voorheen. Gaat u verder. En laat u alstublieft uw formele aanpak vallen. Geen citaten, geen artikelverwijzingen, zo weinig mogelijk vaktaal. Dat geldt net zo goed voor u, meneer Davids.'

Nu gaat het me even allemaal te snel. Ik moet mijn formele aanpak laten vallen! Dat is een onzedelijk voorstel. Hij kan net zo goed zeggen: 'Kleed u zich maar uit.' En hoezo ben ik hier vrijer dan ooit?

PAUL: 'Ik ben aangehouden en meegenomen voor verhoor, zonder dat dit gebeurde door of op last van een officier van justitie, een hulpofficier dan wel een opsporingsambtenaar. Ik ben niet verhoord en ook niet voorgeleid aan de officier of de hulpofficier. Er is geen bevel tot inverzekeringstelling, waarbij ik bijgestaan had moeten zijn door een raadsman. Ik ben te allen tijde bevoegd één of meer raadslieden te kiezen. Of heeft u misschien bij ambtshalve last een toevoeging geregeld door inschakeling van het bureau rechtsbijstandvoorziening of anderszins?' (Paul kucht; de tweede rechter schiet overeind.)

TWEEDE RECHTER (mompelend): 'Ik sliep niet. Met mijn ogen dicht kan ik me beter concentreren.'

PRESIDENT: 'Meneer Keijser. Kalm aan alstublieft. Probeer formele standpunten te vermijden, vroeg ik u. Er is geen sprake van opsporing. U bent niet in verzekering gesteld. Is de receptionist soms niet correct geweest in zijn optreden? En een raadsman heeft u niet nodig.'

Bedoelt hij mij een compliment te geven? Of. hoe moet ik zoiets interpreteren? Ik besluit mijn betoog te vervolgen.

PAUL: 'Zijn er processtukken? Waar zijn zij? Ik heb er recht op ze in te zien. Ik wijs u erop, dat ik een bezwaarschrift kan indienen vanwege het feit dat kennisneming van de stukken mij onthouden wordt. Tevens ben ik niet voorgeleid aan de rechter-commis- saris.'

(president geeft hamerslag, de twee rechters schrikken op)

PAUL: 'Oké, oké, sorry... Maar welk strafbaar feit zou ik gepleegd hebben? Waar is de dagvaarding? Mijn vervolging moet dan ook op z'n minst geschorst worden.'

PRESIDENT: 'Ik kan u slechts dit zeggen: wij zijn hier ten dienste van u. Het dossier bestaat tot op heden slechts uit één stuk en dat is de brief. Ik heb u met nadruk gevraagd te antwoorden op vragen die u gesteld worden. U aarzelde, omdat u terecht bang was daardoor mee te werken aan uw eigen veroordeling. Er zal echter geen veroordeling zijn door dit tribunaal. Hoewel wij thans min of meer tot elkaar veroordeeld zijn, veroordelen wij niet. Wij onderzoeken slechts. U zult te zijner tijd zelf uitspraak doen.'

(Paul gaat zitten; grijpt de leuningen van zijn stoel vast.)

Een duizeling overvalt me. De rechters bewegen golvend en vervormen als in een lachspiegel. De man spreekt volstrekte wartaal: ik begrijp helemaal niets van wat hij zegt.

(De rechters leunen achterover, schenken elkaar water in, drinken; Mike vult Pauls glas, dat hij in één teug leegdrinkt.)

PRESIDENT: 'Kunt u verder gaan?'

PAUL (staat moeizaam op): 'Ja, meneer de president. Ik hoop voldoende te hebben aangetoond dat deze zaak als strafproces beëindigd dient te worden, daar aan geen enkel vormvereiste is voldaan, maar ook vanwege het ontbreken van de noodzakelijke inhoudelijke kern.'

PRESIDENT (tot Nico): 'Wat is uw reactie?'

NICO: 'Edelachtbare, uitgaande van het geldende Nederlandse recht zijn er inderdaad geen strafrechtelijk vervolgbare feiten gepleegd door Paul. Zijn conclusie is juist.'

Verwonderd kijk ik hem aan. Wat zijn wij hier dan aan het doen?

PRESIDENT (geeft hamerslag): 'Ik sluit hierbij het onderzoek ter zitting. Deze zaak is niet via het geldende strafrecht tot klaarheid te brengen. De uitspraak is noch veroordeling, noch vrijspraak, noch ontslag van rechtsvervolging. Er is ook geen schorsing der vervolging of niet-ontvankelijkheid van de officier van justitie. Resteert onbevoegdheid van de strafkamer van het tribunaal. De zitting is gesloten...'

6. DE EIS

'... en vervolgens open ik de zitting van de burgerlijke kamer. Aan de orde is opnieuw de zaak Davids versus Keijser.'

Nee, nou wordt-ie mooi! Dit kan echt niet. Alsof we zo eventjes kunnen zappen naar een ander kanaal. Ik word hier doodmoe van. Mij schiet het 'ne bis in idem'-beginsel te binnen: geen tweemaal procederen in dezelfde zaak. Maar tegelijk besef ik dat dat hier niet geldt. Er volgt immers geen tweede strafzaak met dezelfde telasteleg- ging als uitgangspunt.

Ik verzamel mijn resterende energie, want ik begrijp, dat ik geen keus heb. Ik laat me niet kisten. Ze kunnen het krijgen zoals ze het hebben willen.

PAUL: 'Meneer de president, mag ik u erop opmerkzaam maken, dat een dagvaarding dan wel een verzoekschrift ontbreekt. Voorts hangt hier niet een wettelijk verplicht portret van de vorstin der Nederlanden, waardoor er geen recht gesproken kan worden in naam der koningin.'

Dit laatste is bluf, want ik weet even niet of er een bepaling is, laat staan welke, op grond waarvan het portret van het staatshoofd in een rechtszaal moet hangen.

PRESIDENT (glimlacht): 'Wellicht heeft u gemerkt, dat er wel meer uitzonderingen op de u vertrouwde gang van zaken gemaakt zijn... '

PAUL (kwaad): 'Meneer de president, zoals u weet zijn procedurevoorschriften er om duidelijkheid te bieden. Als je weet waar je aan toe bent, wordt jou ook recht gedaan.'

PRESIDENT (berouwvol): 'U heeft gelijk, meneer Keijser. Gaat u zitten. Meneer Davids, kunt u een eis formuleren?'

NICO (gaat staan): 'Ik eis een verklaring voor recht, dat Paul Keij- ser zich tegenover mij toerekenbaar onrechtmatig heeft gedragen, en dat ik daardoor schade heb geleden.'

Aha, dit is andere koek. Nu komen we op glad ijs. Procedureel zie ik geen gevaar, maar inhoudelijk gaat dit veel lastiger worden, omdat het begrip onrechtmatig zo ongeveer de hele werkelijkheid kan omvatten. Ik zal goed op mijn tellen moeten passen. De inhoud moet zoveel mogelijk buiten beeld blijven, zodat de procedurekant dan alle aandacht krijgt.

PRESIDENT: 'Eist u een schadevergoeding?' NICO: 'Neen, edelachtbare.'

PAUL (staat snel op): 'Meneer de president, ik verzoek u hierbij vast te laten leggen, dat eiser afziet van een schadevergoeding ter zake zowel nu als in de toekomst.'

PRESIDENT (tot Nico): 'Kunt u achter zo'n zinsnede staan?' NICO: 'Ja, edelachtbare.'

PRESIDENT: 'Wilt u uw eis nader toelichten en uitwerken?' NICO (schrikt op van hamertik): '. Jazeker, edelachtbare. Paul heeft mij zwaar gepest van de derde tot en met de zesde klas van de lagere school. Het varieerde van opjagen tot slaan en schoppen, van kleineren tot bedreigen en uitsluiten van het groepsgebeuren. Ik heb zeker ook daardoor een weinig gelukkige jeugd gehad en ondervind de gevolgen tot op de huidige dag. Ik ben niet uit op een straf of een schadevergoeding. Het gaat mij om niets meer en niets minder dan erkenning van de feiten.' PRESIDENT: 'Kunt u een voorbeeld noemen?' NICO (kijkt naar het plafond): 'Uiteraard, maar welk? Vindt u het goed dat ik even nadenk?' PRESIDENT: 'Vanzelfsprekend.'

NICO: 'Eh... Ik denk aan die keer op weg naar huis. Een klassieke situatie.

Ik ren voor een groepje onder leiding van Paul uit. Ze gillen van alles en gooien af en toe een steen of een stok naar me. Dan halen ze me in. Arie pakt me vast. Ik roep hijgend en huilend: 'Ah, la me nou gaan!' 'Nee', zegt hij lachend, 'dat kan niet.'

Hij kijkt vragend naar Paul.

Die roept: 'Ja! Hierheen met hem!'

Arie levert mij over aan Paul, die mij bij mijn schouders pakt en mij achteruit manoeuvreert.

Ik ben doodsbang dat hij me ergens vanaf zal gooien of zoiets. Ik roep: 'Nee, nee! Help!'

Vlak voor een struikje duwt hij me op de grond. Ik voel dat ik met mijn achterwerk op iets zachts terechtkom. Hij draait me heen en weer zoals je een kurk op een wijnfles draait. En dan begint hij keihard te lachen. De anderen slaan zich gillend van het lachen op de knieën.

Ik ruik het: hij wrijft mij in een verse hondendrol. Hij laat me los en ik krabbel overeind. Mijn hele broek zit eronder en ik stink als een gek.

Huilend ren ik weg. Ze moeten zo lachen dat ze me niet achterna komen. En dan scanderen ze: 'Strontvlieg! Strontvlieg! Strontvlieg! Strontvlieg!' Thuis krijg ik op mijn donder van mijn moeder: 'Kan je niet uitkijken waar je gaat zitten, jongen?' (Nico legt zijn hand over zijn voorhoofd, gaat zitten.)

Ik weet niet meer of dit precies zo gegaan is. Volgens mij is het overdreven. Maar ik vind het wel grappig met die drol.

PRESIDENT: 'Meneer Keijser, heeft u daarop iets te zeggen?' PAUL: 'Meneer de president, leden van de civiele kamer van het tribunaal, mevrouw de griffier. Mijn verweer komt hierop neer — het zal u niet verbazen — dat ik "de feiten" betwist. Er zijn geen feiten. Ook het bewuste incident levert geen feiten op. Zoals ik het mij herinner, ging het slechts om een stoeipartij. Dat van die hondendrol was puur toeval en geen feit. Ik zou verder willen gaan en de stelling willen verdedigen, dat feiten überhaupt niet bestaan, maar dat er slechts interpretaties zijn. Mochten er naar uw oordeel toch feiten zijn, dan wil ik erop wijzen dat een gedraging van een kind dat de leeftijd van veertien jaar nog niet heeft bereikt, aan hem niet als onrechtmatige daad kan worden toegerekend. Mijn ouders hadden dan destijds aansprakelijk gesteld moeten worden. Indien u evenwel de conclusie mocht trekken dat er enige toerekening mogelijk is, dan zijn vorderingen op grond van die feiten ook volgens burgerlijk recht verjaard. Er zijn slechts subjectieve herinneringen van een inmiddels meerderjarige omtrent gebeurtenissen van bijna veertig jaar geleden! Mijn herinneringen — voorzover nog aanwezig — sluiten op geen enkele wijze daarbij aan. Er is geen onrechtmatige daad gepleegd. Er valt niets toe te rekenen en zo er al schade mocht zijn, dan is er dus ook geen causaal verband tussen enig handelen mijnerzijds en de schade. Ik concludeer tot verwerping van de eis. Ik dank u.'

PRESIDENT (raadpleegt fluisterend zijn mederechters, geeft hamerslag): 'Er ligt thans voor ons een aantal vragen, die beter elders beantwoord kunnen worden. Ik noem ze in willekeurige volgorde.

1.       Is hier sprake van een correcte interpretatie van feiten?

2.       Zijn er uiteindelijk feiten die komen vast te staan tussen partijen?

3.       Verjaren herinneringen?

4.       Is er sprake van onrechtmatig handelen en/of van moreel verwerpelijk handelen, zowel gezien vanuit de normen van destijds als die van vandaag?

5.       Hoe moet het niet beantwoorden van de brief door Paul Keij- ser geduid worden?

6.       Is er schade aangericht door enig handelen van Paul Keijser, zo ja, welke schade en aan wie, en is die schade aan hem toe te rekenen, thans na al die jaren?

En als deze vragen beantwoord zijn, dient beoordeeld te worden of de vraag uit de brief beantwoord is of niet. Welnu, dan schors ik hierbij de zitting van de burgerlijke kamer van dit tribunaal voor vijf dagen. Ik verwijs de zaak ter behandeling van deze en mogelijk andere vragen naar de diverse instanties en personen. Morgenochtend zal het historisch kritisch onderzoek beginnen om tien uur. De slotzitting in deze zaak, waarin u — meneer Keijser — uitspraak zult doen, zal aanstaande vrijdag aanvangen om twee uur 's middags.' (Hamerslag; de griffier geeft de president enige vellen papier aan, die hij in de map stopt; de rechters staan op en verlaten het lokaal; de president overhandigt het dossier aan de deurwaarder.)

Dit is wel een heel merkwaardige wending. Ik zak neer op mijn stoel en weet niet of ik iets bereikt heb. En dat is een nieuw gevoel voor mij. Doorgaans weet ik intuïtief of ik gewonnen sta, dan wel dat ik een fout heb gemaakt of iets niet heb voorzien. Net zoals ik bij het biljarten als ik de keu vastpak al weet of ik een serie zal maken of niet. Maar nu word ik helemaal niets gewaar. Dat verwart me. Die zes vragen zijn te weinig juridisch om houvast aan te hebben. En wat is het historisch kritisch onderzoek nou weer? Maar meer nog beklemt me de gedachte, dat ik hier dus een week of in ieder geval tot vrijdag vastzit. Om zelf uitspraak te doen! Ik zou niet weten waarover en wat ik dan zou moeten zeggen. Waar ben ik terechtgekomen? Het enige wat ik weet, is dat ik dit niet wil. Ik wil terug, maar waarheen? Ik zie, dat Nico overleg pleegt met zijn begeleider. Mike begint tegen mij aan te praten. Zijn stem klinkt als uit de verte.

'Dit is een goede dag. Ik vind, dat je veel gedaan hebt. Je beheerst je vak uitstekend. En het was een zeer bijzondere ervaring jou de eed af te zien leggen. Maar kom op, we gaan eerst wat eten. Je hebt sinds vanmorgen negen uur niet veel bijzonders binnen gekregen.'

Een goede dag... Ik beheers mijn vak... Met een ruk draai ik me naar hem toe.

'Wat ben jij nou voor een eikel? Zeg jij soms ook tegen iemand die aan het verzuipen is, dat-'ie mooi kan zwemmen?' Hij glimlacht, houdt zijn hoofd schuin en heft schuldbewust zijn handen op.

'Maar jij verzuipt niet. Geloof me.' 'Ja, ja. Laten we maar gaan eten. Ik ben uitgehongerd.' We lopen de gang in en passeren de vriendelijk groetende receptionist. Buiten gaan we naar rechts en lopen over het speelpleintje van de kleuters. Wij stonden voor het hek toen we net in de eerste klas begonnen waren en scholden de achtergeblevenen uit: 'Klei- ne kleuters, kleine kleuters!' We gaan de kleuterschool binnen. Die ken ik ook niet meer terug.

Via een garderobe komen we in een eetzaal met tafels en stoelen terecht. Langs de muur staan nog drie tafels met daarop het eetgerei en drie pannen. Ik til de deksels op: andijviestamppot met spekjes, zuurkool met worst en hutspot met klapstuk. Het ruikt voortreffelijk en snel pak ik een bord en bestek en schep uit alle drie de pannen een flinke hoeveelheid op. Verder neem ik een schaaltje yoghurt met een lepel en ik ga ergens zitten. Mike voegt zich bij me met een glas melk en een boterham met honing. Aan de ene kant van ons zitten de rechters, de griffier en de deurwaarder. Het tafeltje aan de andere kant wordt even later bezet door Nico met zijn maat.

Mike ontfermt zich over een broodje gezond, maar ik let al niet meer op hem. Ik eet. En als ik eet, ga ik er helemaal in op. Eten is voor mij een sacrale handeling. Het liefste smak ik erbij en laat af en toe een forse boer. Dit tot grote ergernis van mijn gezinsleden. Maar ik schep nu eenmaal behagen in het proeven, het kauwen en het slikken. Het eten vult mij en vervult mij met welbehagen. En hier en nu is het eten mijn enige troost. Dit heb ik tenminste nog over. 'Koffie?'

'Ja graag, met melk en suiker.'

Mike gaat naar achteren en komt terug met een kopje koffie. Hij vraagt me of ik wil praten, of ik vragen heb. Ik kan niet meer en ik zeg, dat ik graag wil gaan liggen en nadenken. Hij knikt. We lopen langzaam naar buiten en passeren het hoofdgebouw. Dan dalen we via de andere oprijlaan af naar de oude gymzaal. Als we de deur opendoen, verwacht ik eigenlijk die vertrouwde geur van zweetvoeten weer te zullen opsnuiven. Maar de kleedkamer en de zaal blijken geheel verbouwd te zijn tot een slaapgebouw. Mike vergezelt me naar mijn kamer en wenst me een goede avond en een goede nacht. Het is een lichte kamer met een grote kast, een groot bureau met een houten stoel, en een groot opgemaakt bed. Er is geen televisie, geluidsapparatuur of zelfs maar een telefoon te bekennen. Wel beschik ik over een ruime badkamer met douche, wastafel en toilet. Op het plankje boven de wastafel ligt scheergerei en de nodige toiletartikelen; op een plank bevinden zich een stapel handdoeken, een stapel washandjes en een witte verbandtrommel met delftsblauwe figuren. Voor mij was dat de trommel van leven en dood. Ik dacht vroeger dat mensen die doodgingen niet zo'n trommel hadden of niet het juiste middel ingenomen hadden. Want wat voor lijden mij ook overkwam, de trommel voorzag erin. Er waren middelen tegen wonden, schaaf- plekken, schrale huid, ontstekingen en spijsverteringsproblemen. Ik pak de trommel, ga ermee achter het bureau zitten en haal het deksel eraf. Ja, alles zit erin. Al die flesjes, potjes, doosjes en buisjes. Ik pak ze stuk voor stuk op en hou ze even vast. Ons kon niets gebeuren: wij waren onsterfelijk. Ik zet de trommel weer terug op de plank.

Dan realiseer ik me dat ik helemaal niets bij me heb, behalve het kostuum dat ik draag. Als ik probeer na te denken, gebeurt er niets: in mijn hoofd speelt zich slechts leegte af. Ik weet alleen maar dat ik hondsmoe ben. Ik trek mijn kleren uit, loos enige afvalstoffen, neem een snelle douche en poets nog even mijn tanden. Dan ga ik op de rand van het bed zitten. Ik kijk naar beneden naar mijn voeten. Ze zijn groot, wit en lelijk. De grote tenen zijn plat en breed. De nagels van de kleinste tenen zijn verkalkte blokjes. De kleine tenen zijn lang en knobbelig en gebogen. Hamertenen! Gerimpelde voetzolen; aan de boven- en zijkanten is een uitgebreid netwerk van bloedvaten zichtbaar. Oude lijkbleke voeten. Het zijn de voeten van mijn vader! Heb ik tevergeefs afstand van hem genomen in de voorbije jaren, nu hij in zijn voeten tot mij komt? En dan juist in die voeten waar ik als kind met zoveel weerzin naar keek. Ik schaamde me voor die voeten: niemand mocht ze zien! Groot was mijn afgrijzen als hij ze ontblootte op het strand. Op vakantiefoto's zie je mij dan ook vaak vlak voor mijn vader zitten. Ik had mijzelf de taak toebedeeld om de wereld te behoeden voor de vreselijke confrontatie met de voeten van mijn vader. Maar hij is al in mij aanwezig door zijn voeten, die nu de mijne zijn. Of is het andersom: dat mijn voeten nu van hem zijn? Komt hij de rest ook in bezit nemen? Ik sluit mijn ogen om die starende voeten buiten te sluiten en laat me achterover vallen. Als ik omhoog kijk, wordt op het plafond de film van vandaag opnieuw gedraaid.

Als de film afgelopen is, is de conclusie helder: er is een enorme bres in de muur rondom mijn bestaan geslagen. De vesting is een stuk moeilijker te verdedigen geworden. Een nachtmerrie op klaarlichte dag. Ik ga deze oorlog verliezen. En ik heb mezelf de genadeslag toegediend. Ik wil vechten en tegelijk me overgeven. Waar ben ik, wie ben ik? En dan val ik in een diepe slaap.