Weeskinderen

Lody van de Kamp

Van Lody van de Kamp verschenen eveneens

bij Uitgeverij Mozaïek:

Oorlogstranen, roman

Alleen, roman

Weeskinderen verscheen eerder onder de titel Blijf daar, kom niet!

Ontwerp omslag Wil Immink

Foto omslag: Het Joodse getto in Warschau, © Bettmann/Corbis

Layout en dtp binnenwerk Gerard de Groot

Redactionele bewerking Jeannette Wilbrink-Donkersteeg

ISBN 978 90 239 1905 6

NUR 337/284

© 2006 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijmozaiek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk met ISBN 978 90 239 9349 0

Proloog

Jossele schrok ontzettend. Het was reb Rosenstein, zijn rebbe, die nu door een van die kerels werd geschopt. Zijn bril lag naast zijn hoed aan gruzelementen op de grond.

Reb Rosenstein viel voorover. De mannen hielden op met het slaan en schoppen en stonden te lachen. Zonder zich een moment te bedenken, sprong Jossele naar voren. Hij pakte de hoed en de kapotte bril en hielp zijn rebbe om op te staan. Twee van die kerels in uniform grepen hem daarop vast bij zijn jas: ‘Judenkind! Schwein! Meekomen!’

Hij gaf zich niet zomaar gewonnen. Nu begon hij op zijn beurt te slaan en te schoppen en warempel, hij kon zich losrukken. Op dat moment zag hij Mirjam, het jongste dochtertje van reb Rosenstein, tussen twee soldaten staan. Met grote angstige ogen had zij toegekeken hoe haar vader door de nazi’s werd mishandeld. Haar lappenpop drukte ze met een blik van verbijstering tegen zich aan. Jossele duwde met zijn ene hand z’n pet stevig op zijn hoofd, met de andere greep hij Mirjams hand. Samen zetten ze het op een lopen.

Hoofdstuk 1

Verschrikt opende Jossele zijn ogen. Wie riep zijn naam zo hard en waarom werd er aan zijn dekens getrokken? Het was Gavriel: ‘Jossele, vlug, sta op! Ik weet niet... Mama... Er is iets met mama!’ Jossele zag de angst in de ogen van zijn oudere broer.

‘Mama heeft mij vanochtend niet wakker gemaakt. De kachel brandde ook niet en er lagen geen schone kleren over de stoel. Jossele, ik weet niet wat er aan de hand is. Ik heb aan haar kamerdeur geklopt, maar er kwam geen antwoord. Ik weet niet waar ze is. Durf jij haar kamer binnen te gaan?’

Enkele weken geleden was het nieuwe schooljaar begonnen. De sombere dagen van de vroeg invallende strenge winter stonden in de grote stad Lublin voor de deur. De weduwe Kleinstadt verdiende een mager salaris door ervoor te zorgen dat de deuren van de sjoel*, naast haar huisje aan de Lubartowskastraat, elke morgen werden geopend voordat het licht werd. Ook veegde ze het gebouwtje aan en dweilde ze de vloer, voordat ze de deuren aan het einde van de dag weer afsloot. In de winter stookte ze de grote kachel van de sjoel.

Behalve die ene donderdag.

Jossele stak in de keuken een kaars aan. De tafel voor het ontbijt was wel gedekt. Dat had mama gisteravond nog gedaan. Maar er was geen brood gesmeerd en er stond geen pap op het fornuis. Waar was mama?

Zacht klopten de twee jongens op de deur van mama’s slaapkamer. Er kwam ook nu geen antwoord.

Toen Jossele zijn oor tegen de deur legde, hoorde hij een zacht gekreun. Langzaam duwde hij de klink naar beneden en hij ging naar binnen. Mama zat op de stoel naast haar bed. In het maanlicht dat door een raampje naar binnen scheen, zag hij haar van pijn vertrokken gezicht. Ze zag bleek en haar lippen hadden een paarse glans.

Jossele liep naar haar toe. ‘Mama, wat is er? Waar heb je pijn? Zal ik dokter Galinski roepen?’

Mama zuchtte diep. ‘Nee jongens, het gaat wel weer. Ik moet me klaarmaken.’ Ze kwam overeind, maar viel bevend terug in de stoel. ‘De sjoeldeuren moeten open en de kachel brandt nog niet.’ Opnieuw probeerde ze op te staan, maar de pijn was te hevig.

Jossele wenkte Gavriel om dichterbij te komen. Samen hielpen zij mama terug op haar bed. ‘Blijf nog maar even liggen. Ik zal de sjoel wel openen en de kachel aanmaken. Gavriel gaat dokter Galinski roepen.’

Mama knikte met gesloten ogen.

Jossele lag op zijn knieën voor de geopende haard van de sjoel. De kleine houtjes brandden al, maar waarom duurde het zo lang voordat de dikke blokken vlam vatten? Hij moest toch weer naar huis! Met de zware pook porde hij in de vlammen. Hoe zou het met mama zijn? Hij maakte zich grote zorgen. De hele tijd zag hij dat bleke, magere gezicht met die paarse lippen voor zich. Zou de dokter meteen zijn gekomen?

De vlammen dansten over de zijkanten van een van de blokken. Jossele duwde met de pook het stuk hout naar het midden van de haard. Hoe vaak had hij zijn moeder dit niet zien doen? Eindelijk, eindelijk, het leek wel na een eeuwigheid, vatten de andere blokken ook vlam. Jossele duwde nog meer hout naar binnen. Hij sloot het deurtje van de haard en schoof de ijzeren grendel ervoor. Vlug stond hij op, veegde zijn knieën af, groette de vroege sjoelbezoekers en rende naar huis. Gelukkig had niemand hem gevraagd waarom mama vanochtend niet was gekomen.

In één oogopslag zag hij dat zijn angst niet voor niets was geweest. Dokter Galinski zat in de keuken aan tafel naast Gavriel. Tegenover hem zaten hun broertje Bentsion van tien en hun zusje Chawele van acht jaar oud. Alledrie hadden ze rode ogen van het huilen. De dokter schraapte zijn keel: ‘Jossele, helaas, jullie moeder heeft het niet gered, zij was aan het einde van haar krachten. De inspanningen om het hoofd boven water te houden, zijn haar te veel geworden.’

Een zware sneeuwstorm joeg dikke, witte vlokken over de begraafplaats. De zes in het zwart geklede mannen hadden moeite om de kist over het modderige pad naar het graf te dragen. Jossele rilde. De koude wind ging dwars door zijn jas heen.

Met Gavriel hielp hij de kist te laten zakken om het graf daarna vol te scheppen. Samen zeiden zij het kaddisj-gebed*. De begrafenis was voorbij.

Voordat hij het hek doorging, keek Jossele om naar het pasgedolven graf, dat nu al bijna helemaal onder de verse sneeuw schuilging. ‘Dag, lieve mama. Hoe moet het verder? Wie komt er nu bij ons wonen?’

Er moesten beslissingen worden genomen. Gavriel was met zijn veertien jaar oud genoeg om binnenkort naar de jesjiewa*, de talmoedschool, te gaan. Daar zou hij een bed en maaltijden krijgen. Maar Jossele kon toch onmogelijk helemaal alleen op Bentsion en Chawele passen? Op hulp van buren of zelfs van naaste familie hoefde hij niet te rekenen. Die waren ook niet in de gelegenheid er zomaar een gezin bij te onderhouden. Zouden ze verdeeld worden over een aantal families? Hij moest er niet aan denken! Wie zou hier nu over beslissen? Jossele kwam er niet uit.

Dat hoefde ook niet. In Lublin waren het de bestuurders van het weeshuis die deze zaken regelden.

Verlegen stonden Jossele en Gavriel tegenover reb Mordechai Tischler, de leraar van de jongens in het cheider*.

De rebbe zat aan zijn grote tafel vol met boeken. ‘Tja, jongens, vanaf vandaag wonen jullie tijdelijk bij mij in huis. Hier is het warm en krijgen jullie nog wat te eten ook. Als de winter voorbij is, zien we wel weer verder.’ Jossele keek Gavriel aan. Die knikte. ‘Vraag het maar.’ Het leek alsof hij zijn eigen stem heel ver weg hoorde: ‘Reb Tischler, waar zijn Bentsion en Chawele? Komen die hier ook wonen?’

Reb Tischler schudde zijn hoofd. ‘Nee, Jossele. Jullie broertje en zusje zijn nu ergens anders. Chawele woont in het meisjesweeshuis en Bentsion in het jongensweeshuis.’ ‘En ons huis? Wanneer komen we daar terug?’ Opnieuw schudde reb Mordechai zijn hoofd. ‘Jullie huis aan de Lubartowskastraat? Dat staat leeg. Binnenkort gaan daar andere mensen in wonen.’

Langzaam draaiden Jossele en Gavriel zich om. Terwijl reb Mordechai nog iets mompelde over de moeiten van het leven, liepen ze de kamer uit. Jossele voelde de arm van zijn broer om zijn schouder.