André F. Troost

Engel naast God

Hoe goddelijk is Jezus?

Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

www.boekencentrum.nl

Ontwerp omslag: Mulder van Meurs

Layout binnenwerk: Grafische Vormgeving Kanters

ISBN 978 90 239 1919 3

NUR 703

© 2010 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 239 2475 3

Eeuwig Woord, U willen wij bezingen,

God uit God en Licht uit Licht;

Wijsheid, voor de aanvang aller dingen

spelend voor Gods aangezicht;

engel Gods uit Isrels oude dagen,

Zoon van ’s Vaders eeuwig welbehagen,

dienaar van Gods hoog bevel,

kind der maagd, Immanuël!

Cornelis Rijnsdorp, gezang 476:1

Voorwoord

In de hoop dat het nog niet te laat is, waarschuw ik u, lezer van dit boek! U hebt geen vlot geschreven werkje in handen, waarin met luchtige illustraties en vrolijke anekdotes de wijsheden en waarheden van het Bijbelse getuigenis sprankelend worden beschreven en aantrekkelijk opgedist. Integendeel. Dit boekje biedt pittige kost. Het is in elk geval een boek dat rijk is aan Bijbelteksten. Die heb ik zo talrijk en uitvoerig geciteerd, omdat ik in dit boekje graag de Schrift volop wil laten spreken. Ik had er graag een ‘spannend’ boek van willen maken, maar vanwege de (blijmoedige) ernst van het thema kies ik voor een eenvoudig en strak betoog.

Dit boek gaat over een thema waarmee het christelijk geloof staat of valt: Jezus zelf. Wie was Hij?

Ik weet heel goed dat er over Jezus boeken bij de vleet zijn. Je zou alleen al met boeken over Hem een complete bibliotheek kunnen vullen. Kan dit boekje daar nu nog iets waardevols aan toevoegen?

Het is aan u te bepalen of dit het geval is. Zelf denk ik dat in dit boek wel degelijk een stem klinkt die anders is dan het geluid dat de meeste boeken over Jezus laten horen – anders had ik dit boek beslist niet geschreven. Het eerste hoofdstuk begint er direct al mee en de vraagstelling die daarin wordt opgeworpen, loopt als een leidraad door heel dit boek.

Begrijp me goed: graag wil ik hoog opgeven van Hem die als de Zoon des mensen de hemel op aarde is: onze Verlosser en Redder der wereld. Het gaat mij er dus niet om door middel van het stellen van zoveel mogelijk kritische vragen het fundament van het christelijk geloof te ondermijnen. Integendeel! Het gaat mij er juist om de kernbelijdenis van de kerk hoog te houden door bepaalde ‘lastige’ teksten serieus te nemen. Ik heb dan het oog op teksten die te lang het mikpunt van spot zijn geweest: ‘Zie je wel, de Bijbel heeft ongelijk, het evangelie klopt niet, de verkondiging is een grote vergissing!’ Als ik al kritische vragen stel (en dat doe ik inderdaad!), dan is dat met dit ene doel: de waarheid boven tafel te krijgen. En dan heb ik het over de waarheid aangaande Christus, onze Verlosser. De kerk kan het zich niet permitteren belangstellende lezers van de Bijbel met een kluitje in het riet te sturen. Terecht verwachten kerkgangers, jong en oud, helderheid. Het gaat mij dus, ook in dit boek, in feite niet om het stellen van kritische vragen met als enige doel zo kritisch mogelijk te zijn; het gaat mij ten diepste juist om het zoeken naar begaanbare wegen en om het geven van acceptabele antwoorden. Daarbij besef ik heel goed dat wij, kleine mensen, op lang niet alle vragen een antwoord hebben en ook niet hoeven te hebben. Maar laat toch – zo luidt mijn devies – niet mistig blijven wat in de Schrift niet mistig is.

Al met al gaat het mij om Jezus. Over Hem vernam ik van jongs af aan twee dingen. Allereerst: Hij is de knecht des Heren. Jezus is dienaar, ondergeschikt aan zijn hemelse Vader. Hij wist van God dan ook heel, heel veel – maar niet alles. Zo kende Hij bijvoorbeeld, naar eigen zeggen, niet de juiste dag waarop de Zoon des mensen zou wederkomen: ‘Niemand weet wanneer die dag en dat moment zullen aanbreken, ook de hemelse engelen en de Zoon niet, alleen de Vader weet het.’{1} Ook begreep ik uit de Bijbel dat Hij te zijner tijd zijn koningschap zal overdragen aan de Vader, zodat God alles en in allen zal zijn{2} – alsof Christus slechts tijdelijk een rol van betekenis zou spelen.

Tegelijkertijd leerde ik echter ook dat Jezus, de dienaar, niet (alleen maar) een gewoon mens was, zelfs niet alleen maar een buitengewoon mens, maar volop God, waarachtig God.

Die twee gedachten samen te voegen, is me nooit gelukt. Jezus zou ten volle God zijn, maar wist niet alles wat de Vader wist…? God kende de dag waarop de Zoon des mensen zou wederkomen, maar de Zoon des mensen zelf was daar niet van op de hoogte? Was Christus dan een mindere God, met een beperking qua kennis, een soort tweederangs God? Als Jezus helemaal God is, moet Hem toch alles bekend zijn wat aan de Vader ook bekend is? En als dat niet zo is, kun je toch die twee, de Vader en de Zoon, niet zomaar aan elkaar gelijkstellen? Dan is er toch sprake van een opmerkelijk verschil tussen beiden?

Natuurlijk begreep ik al gauw dat ik niet de enige was die hier moeite mee had. De Tweenaturenleer en de leer van de Drie-eenheid zijn in de wereldkerk nooit eenvoudige leerstellingen geweest. Intussen was het wel mijn roeping die kerngedachte in het christelijk geloof vrijmoedig en blijmoedig te verkondigen, in wekelijkse preken op zondag, op catechisatie en in Bijbelkringen. In mijn jonge jaren werd het mij duidelijk in gesprekken die ik als jeugdwerkpredikant had met jongeren; maar evengoed bleek het in diverse ‘gewone’ gemeenten die ik diende, voor velen een probleem: hoe kan Jezus nu waarachtig mens én tegelijkertijd waarachtig God zijn? In mijn werk als pastor en missionair predikant in hartje Amsterdam bleken dezelfde vragen te leven. Natuurlijk ging het daar menigmaal over zaken die een heleboel met geld, seks, drank en drugs, maar weinig of niets met dogmatiek te maken hadden. Toch waren er ook altijd intellectuele, kritische Amsterdammers én eenvoudige zoekers naar waarheid, autochtoon en allochtoon, die mij aanklampten met vragen over Jezus.

In de loop van de jaren doemden er wat mijzelf betreft nog lastiger vragen op, vragen die het mij nog moeilijker maakten een goed beeld te krijgen van Jezus. Ik dank de hemel dat die vragen mij niet meer zo bij de keel grijpen als een aantal jaren geleden.

Waar ik dat aan te danken heb? Dat vertel ik graag in de volgende hoofdstukken. Ik doe dat in de lijn van het boek dat ik enkele jaren geleden hierover schreef: Dat koninkrijk van U. Hoe kan Jezus de messias zijn?{3} Ik zal de inhoud van dat boek vanzelfsprekend hier niet kopiëren. Wel voel ik me verplicht in grote lijnen nog eens weer te geven wat ik in dat boek naar voren bracht. Ik doe dat alleen omdat enkele open einden van Dat koninkrijk van U mij min of meer presten dieper in te gaan op de relatie tussen de Vader en de Zoon. Bovendien ervaar ik de visie, naar voren gebracht in Dat koninkrijk van U, als een belangrijke bouwsteen voor wat nu breder in Engel naast God wordt uiteengezet.

Het nadeel dat zij die indertijd Dat koninkrijk van U lazen, nu hier en daar bekende klanken zullen vernemen, neem ik voor lief. Ik ben ervan overtuigd dat het overgrote deel van wat in Engel naast God te berde wordt gebracht, beslist geen herhaling van zetten is. Bovendien wil ik degenen die geen kennis hebben genomen van mijn boek uit 2006, niet confronteren met aansporingen nu eerst dat boek maar eens te lezen. In hoofdstuk 2 van het boek dat u nu in handen houdt, geef ik daarom een samenvatting van mijn visie en een reactie op enkele recensies. Wie Dat koninkrijk van U las, zou hoofdstuk 2 dus kunnen overslaan.

Hoe is dit boek, Engel naast God, opgebouwd?

In hoofdstuk 1 maak ik nog duidelijker wat mijn beweegredenen en doelstellingen waren bij het schrijven van dit boek.

In hoofdstuk 2 geef ik de aangekondigde samenvatting van Dat koninkrijk van U.

In de hoofdstukken 3 tot en met 8 geef ik dan bij wijze van Bijbelstudie een overzicht van mijn bevindingen, voortvloeiend uit de oorspronkelijke vraagstelling. Het een en ander sluit ik af met samenvattende conclusies.

In hoofdstuk 9 ga ik in op resterende bezwaren, met name op de vraag of speculatie niet het stempel is dat de verdedigde visie dragen moet. Bovendien passeren enkele andere kwesties kort de revue, zoals: kunnen we met het credo van Nicea nog uit de voeten?

Hoofdstuk 10 geeft dan nog een laatste samenvatting plus een oproep met ‘huiswerk’.

Wat ik wil met mijn betoog? Dit boek wil een klein, een heel klein begin van een hernieuwd gesprek zijn: een eerlijk en eerbiedig gesprek met Israël. Opgroeiend in Den Haag, ging ik af en toe op de sabbat naar de synagoge in de Wagenstraat, niet ver van de Nieuwe Kerk aan het Spui, waar ik als kind werd gedoopt. Er is sinds die tijd veel veranderd in het hartje van de Hofstad. De Nieuwe Kerk is momenteel een concertzaal en in de voormalige synagoge aan de Wagenstraat is nu de Mescidi Aksamoskee gevestigd…

Te midden van de heen- en weer wiegende synagogegangers vroeg ik mij als kind al af hoe het toch mogelijk was dat het volk Israël zo weinig op had met die bloedeigen, joodse Jezus. Tegelijkertijd vroeg ik me af wat we in de kerk wellicht verkeerd dachten en verkeerd deden met betrekking tot Hem die wij als de messias van Israël en de Heiland der wereld zien. Hoe was het toch mogelijk dat er een zo diepe kloof ontstond tussen sabbat en zondag, sjoel en kerk, jodendom en christendom?

Dat ik behalve het jodendom in deze thematiek ook de islam beoog, moge duidelijk zijn. Ik ben tot het inzicht gekomen dat de christelijke kerk al eeuwen lang op een bijna hooghartige wijze heeft gesuggereerd oneindig veel beter dan joden en moslims te weten wie Jezus exact was en is: de tweede persoon van de goddelijke Drie-eenheid. Dit tot grote schrik en ergernis van andere monotheïsten, die elke gedachte aan andere goden of goddelijke persoonlijkheden naast de Ene radicaal van de hand wijzen. Houdt onze afwijzing van hun kritiek wel stand in het licht van de Bijbelse gegevens? En ook: heeft de kerk Israël niet gefrustreerd en geblokkeerd om in het evangelie onbevangen te lezen hoe Christus niet geheel anders was dan de profeten in de Tenach over de messias spreken? Ook over deze vragen gaat dit boek.

Ik dank Arjen van Trigt, uitgever, voor zijn waardevolle adviezen. Dr. Ab Noordegraaf te Ede (hij is nieuwtestamenticus en was docent aan de Rijksuniversiteit te Utrecht) en dr. Henk Vreekamp te Epe (indertijd predikant bij de Raad voor de verhouding van Kerk en Israël) waren zo vriendelijk bij het concept van dit boek opmerkingen te plaatsen. Beiden ben ik daarvoor zeer dankbaar. Dr. Sam Janse, predikant en nieuwtestamenticus te Driebergen, dank ik voor enkele aanwijzingen. Ook denk ik met dankbaarheid terug aan gesprekken over dit boek in wording in een leeskring van theologisch geïnteresseerden binnen de Hervormde gemeente Heusden. Sommige passages hebben daardoor aan helderheid gewonnen. Uiteraard komt de inhoud van dit boek geheel voor mijn rekening.

Het laatste hoofdstuk bevat een paaspreek – om niet met vragen, maar in verwondering te besluiten.

André F. Troost

1
Jezus, een engel?

Dit boek begint met een lied dat ik ooit schreef.{4} Een bevriende collega had het laten zingen in zijn gemeente. De regel waar het om gaat, zal ik cursiveren:

Leve wie komt om ons te dienen,

Koning die voor de vrede vecht,

leve de Zon, de ongeziene,

hemel, in doeken neergelegd!

Hoe zouden wij Gods hart doorgronden,

zijn ogen zien, zijn stem verstaan,

had niet zijn toekomst ons gevonden,

licht in ons doolhof op doen gaan?

Hij is een Heiland die kan huilen,

helper die hoort wie schreeuwt van pijn,

Heer die zijn huis met ons wil ruilen,

Engel die mens met ons wil zijn;

priesterlijk offert Hij zijn leven,

de prins die op een ezel rijdt,

die – hoeveel zonden wij misdreven –

vrijspraak voor vijanden bepleit.

Leve de Koning in ons midden,

leve de Zoon die knielt als knecht,

leve de Zon die wij aanbidden –

Hij heeft de dag ons toegezegd!

Hij tilt ons op, wast onze wonden,

die gulle bron van goedheid is –

leve het Licht, door God gezonden:

Christus die onze Broeder is!

Uit de gemeente van die collega kwam kritiek. Een nauwgezette broeder uitte zijn bedenkingen. Kon dat nu wel, in de tweede strofe, die vierde regel: Jezus, ‘Engel die mens met ons wil zijn’?

In een zekere argeloosheid had ik die regel ooit zo geformuleerd. Goedbeschouwd was dat overigens niet nieuw. Al jaren eerder, zo ontdekte ik achteraf, was mij een dergelijke typering uit de pen gevloeid.{5}

O Christus, woord dat op doet staan,

weg waar Gods volk op voort kan gaan,

wolk die al wenkend op ons wacht,

lichtengel, wakend in de nacht,

brood dat zal voeden groot en klein,

bron die ontspringt, zo zoet als wijn –

Wellicht moest ik, toen ik dat schreef, onbewust denken aan de woorden waarmee Ad den Besten de Geest aanroept{6}:

Kom, Heil’ge Geest, Gij vogel Gods,

daal neder waar Gij wordt verwacht.

Verschijn, Lichtengel, in de nacht

van onze geest, verward en trots.

Of speelde vooral de bekende versregel van Cornelis Rijnsdorp mij door het hoofd: ‘engel Gods uit Isrels oude dagen…’?{7} In elk geval speelde mijn collega de kritiek die hij kreeg aan mij door. En zo begon een uitgebreid denkproces – een denk- en studieproces rondom de vraag of het Bijbels-theologisch verantwoord is Jezus aan te duiden als ‘engel’.

Dat denkproces ontving een sterke stimulans door wat ik zou willen typeren als de gouden draad in dit boek. Tijdens mijn zoektocht naar de relatie van Jezus tot zijn hemelse Vader, werd ik namelijk zeer geboeid door een bepaalde kanttekening in de aloude Statenbijbel.{8}

Als verteld wordt dat de slavin Hagar door haar heer Abraham wordt vernederd en de woestijn in wordt gestuurd, lezen we: ‘En de engel des HEEREN vond haar aan een waterfontein in de woestijn, aan de fontein op den weg van Sur.’{9} De kanttekening, het commentaar in de marge, licht deze passage toe en weet wie deze engel des Heren was: ‘Dat is, het hoofd der engelen, de Heere Christus, die daarom ook HEERE genoemd wordt…’

De engel des Heren

Een opvallende notitie! Opvallend, omdat hier Christus het hoofd der engelen wordt genoemd. Christus verschijnt hier dus, in de visie van de kanttekenaren, als een engel. Dat wil zeggen niet zomaar als ‘een’ engel, maar als dé engel, de engel des Heren. Vandaar de aanduiding: hoofd der engelen. De kanttekenaren verklaren dat deze bijzondere engel, de engel des Heren, Christus dus in hun visie, terecht HEERE wordt genoemd. Het is alsof zij hier als in één adem uitspreken dat zij Christus zien als de hoogste engel maar ook als een hemelwezen dat met recht de Naam van de Eeuwige zelf draagt. Sterker nog: in deze engel des Heren verschijnt de Eeuwige zelf.

Heel duidelijk wordt dit ook in de kanttekening die we verderop vinden, bij Genesis 16:10. In dat vers staat (ik citeer hier de eeuwenoude Statenvertaling): ‘Voorts zeide de engel des HEEREN tot haar: Ik zal uw zaad grootelijk vermenigvuldigen, zoodat het vanwege de menigte niet zal geteld worden.’ De kanttekening vermeldt: ‘Hier wordt den engel een Goddelijk werk toegeschreven, waaruit men verstaan kan, dat hij niet een schepsel, maar de Schepper zelf is.’

Nog duidelijker wordt de bedoeling van de kanttekenaars bij Genesis 16:13. In dat vers lezen we: ‘En zij noemde den naam des HEEREN, die tot haar sprak: Gij God des aanziens…’ De kanttekening noteert: ‘Hier wordt de voornoemde engel uitdrukkelijk JEHOVA, de HEERE, genoemd.’ Met andere woorden, denk niet dat het hier om zomaar een engel gaat. Deze engel des Heren is niemand minder dan Christus – en Hij is eigenlijk de Eeuwige zelf!

Ook wanneer verteld wordt dat Abraham bezoek krijgt van drie mannen, weten de kanttekenaren wie de ene man is die uiteindelijk bij Abraham blijft wanneer zijn beide metgezellen naar Sodom zijn afgereisd. In een kanttekening bij Genesis 18:25 geven zij bij de uitdrukking ‘de Rechter der gansche aarde’ het volgende commentaar: ‘Hier kent Abraham dezen persoon, die met hem sprak, voor den Rechter der wereld, welke is de Heere Christus…’

Kortom, wie waren die drie mannen? Christus, de engel des Heren, met twee andere engelen, zo menen althans de theologen die de kanttekeningen in de marge van de Statenvertalingen noteerden. Wat een ‘ontdekking’! En ik me, in eerste instantie, maar schuldig voelen omdat ik in een zekere naïviteit Jezus een ‘engel’ had genoemd…

Dus, simpele conclusie: Jezus was een engel? Nee, dat gaat me veel te snel! Per slot van rekening hebben we hier niet met de tekst van de Bijbel zelf te maken, maar met een particuliere mening van een theoloog uit de 17e eeuw. Laten we eerst maar eens geduldig verder luisteren naar wat onze vrome vaderen verder op dit punt te zeggen hadden…

Omdat naast deze engel des Heren in Genesis de Eeuwige zelf sprekend wordt ingevoerd, kan – zo menen de kanttekenaren – gevoegelijk worden gesteld dat Christus ook wel met de Godsnaam aangeduid kan worden. Het is immers overduidelijk dat dingen die de engel des Heren zegt of doet, in een volgend Bijbelvers door de Eeuwige zelf worden herhaald of onderstreept.

In Exodus 3:2 is daar sprake van. Daar wordt gezegd dat ‘de engel van de HEER’ aan Mozes verschijnt in een vuur uit een doornstruik. Maar in vers 4 wordt vermeld dat het de HEER zelf is die tot Mozes spreekt. Die twee blijken elkaar aan te vullen en als uit één mond te spreken.

Dat mag zo zijn (hier en daar krijg je inderdaad de indruk dat ‘de engel des Heren’ en ‘de Eeuwige’ ongeveer samenvallen), het is tegelijkertijd helder dat God en de engel des Heren twee aparte grootheden zijn. Een paar voorbeelden. Als de engel des Heren verschijnt aan Gideon, zegt hij: ‘De HEER zij met je, dappere krijgsman.’{10} Het is duidelijk dat de engel des Heren dan niet over zichzelf spreekt, maar iemand anders, namelijk de Eeuwige, bedoelt. Overigens wordt in dat Bijbelgedeelte bovendien vermeld dat behalve de engel des Heren ook de Eeuwige zélf het een en ander tot Gideon zegt.{11}

Een ander voorbeeld. In 1 Kronieken 21:15 is er sprake van dat God de engel van de Heer naar Jeruzalem zendt. Blijkbaar zijn die twee, hoezeer één van geest, toch niet zonder meer aan elkaar gelijk: de een zendt de ander.

Ook in Zacharia 1:12 vallen die twee niet samen. ‘Toen riep de engel van de Heer uit: “Heer van de hemelse machten, hoe lang zal het nog duren voor u erbarmen toont met Jeruzalem en de steden van Juda, waarop u nu al zeventig jaren verbolgen bent?” Daarop antwoordde de Heer de engel die met mij sprak met troostende en bemoedigende woorden…’

Bode met speciale bevoegdheden

Je kunt je intussen afvragen: zou hier misschien sprake van een vertaalfout zijn? Zou je niet steeds in plaats van de engel van de Heer ‘een engel van de Heer’ moeten vertalen?

Er zijn inderdaad goede argumenten om in diverse teksten niet van ‘de engel’ maar van ‘een engel des Heren’ te spreken. Niet elke engel van de Heer is dé engel van de Heer. Dat laatste geldt bijvoorbeeld van de engel die genoemd wordt in Matteüs 1:20. Aan Jozef verschijnt ‘een engel van de Heer’. Wanneer dan ook in Matteüs 1:24 wordt gezegd dat Jozef, wakker geworden, ‘deed wat de engel van de Heer hem had opgedragen’, behoeven we echt niet per se aan de engel des Heren te denken. In dat geval zou die engel des Heren hier zijn eigen geboorte aankondigen…

Toch blijven er nogal wat teksten over waarin de vertaling ‘de engel van de Heer’ beslist de beste lijkt te zijn.

Samenvattend stelt F.J. Pop dan ook in zijn Bijbelse woorden en hun geheim: ‘De voornaamste hemelbode is de Malak Jhvh = de bode van Jhvh = de engel des Heren. […] Men kan zeggen, dat Jhvh door zijn Malak zijn wil op aarde uitvoert. De Malak Jhvh is daarom Jhvh’s representant op aarde, die Jhvh’s woord spreekt en Jhvh’s daden doet.’ Pop verwijst naar diverse Bijbelse bewijsplaatsen.{12} Hij stelt: in deze teksten ‘zien wij het onderscheid tussen Jhvh en zijn engel zelfs vervagen; deze engel is daar een verschijningsvorm van Jhvh zelf.’{13}

Wie op internet Wikipedia raadpleegt, krijgt iets soortgelijks te lezen. Ik citeer: ‘De engel des Heren of Engel van de HEER is een machtige engel van God met speciale bevoegdheden die in het Oude Testament meer dan vijftig maal vermeld wordt. Deze engel treedt vaak op op cruciale momenten in de geschiedenis van de aartsvaders in vooral het boek Genesis. Zo is hij aanwezig bij de voorzegging van de verwoesting van Sodom en Gomorra, de voorzegging aan Abraham en Sara van de geboorte van Isaak, de wegzending van Hagar en haar zoon Ismaël en het gevecht met Jacob waarbij deze de naam Israël krijgt. De engel des Heren wordt door christenen soms als voorverschijning van Jezus gezien.’

Geschapen of geboren

Het is dus duidelijk: op verschillende plaatsen in het Oude Testament is er sprake van een bijzondere, unieke engel, die ‘de engel van de Heer’ wordt genoemd. Deze engel blijkt steeds te spreken in Naam van de Eeuwige zelf. Sterker nog: het lijkt erop dat deze engel en God wisselend dezelfde woorden tot mensen spreken. Het lijken wel twee namen voor dezelfde spreker, ook al is volstrekt duidelijk dat het niet om een en dezelfde spreker gaat!

Overigens bevinden de kanttekenaren zich in goed gezelschap. Niemand minder dan Johannes Calvijn denkt ook in deze richting. Hij schrijft dat Jehovah in het Oude Testament menigmaal wordt voorgesteld ‘in de persoon van de Engel’. Hij verwijst voor deze verklaring naar zijn leermeesters. ‘Juist […] en verstandig hebben de rechtzinnige leraars der kerk deze uitlegging gegeven, dat die voornaamste Engel het Woord Gods is, dat reeds toen als in een voorspel het ambt van Middelaar begon waar te nemen.’{14}

Toch rijst de vraag: is het daarom nu werkelijk verantwoord om (zonder andere, heldere aanwijzingen in de Bijbel) Jezus aan te duiden met die titel ‘engel des Heren’? Als dat al Bijbelse gronden heeft (de kanttekenaren kunnen moeilijk bewijsteksten aanvoeren – die zijn er niet!), zou dan niet een groot bezwaar zijn: de overweging dat engelen geschapen zijn, terwijl we toch belijden dat Christus niet geschapen, maar uit God geboren is? Voor je het weet beschouw je Jezus niet langer als dé Zoon van God, maar slechts als een engel, van welke soort of rang dan ook!

Het wordt tijd voor een oprechte waarschuwing. In de Bijbel in de nieuwe vertaling van het Nederlands Bijbelgenootschap met verklarende kanttekeningen (Baarn, 1954), noteert dr. A.H. Edelkoort bij Genesis 16:7 het volgende vermaan: ‘Deze Engel des HEREN moet wel onderscheiden worden van de andere, geschapen, engelen, van wie in de Bijbel meermalen sprake is. Deze Engel des HEREN neemt een geheel bijzondere plaats in en wordt met de HERE zelf vereenzelvigd, ook in deze pericoop. Hij moet dan ook beschouwd worden als de zichtbare openbaring van Israëls God. Zo is het geen wonder, dat de christelijke theologie in deze Engel des HEREN de tweede persoon der H. Drievuldigheid herkende en hem zag als de voorafschaduwing van de Christus.’

Glashelder is het verschil dat Edelkoort hier maakt tussen enerzijds de ‘gewone’, geschapen engelen en anderzijds de ongeschapen engel des Heren, de ‘voorafschaduwing van de Christus’.

Christus is, anders dan de engelen, niet geschapen – dat gelooft de kerk: sla er de belijdenisgeschriften van de kerk maar op na.

Theologische ontwikkelingen

Voordat ik nu uit diverse belijdenisgeschriften iets over Christus ga citeren, geef ik allereerst een kort overzicht van de theologische ontwikkeling die de kerk op dit punt doormaakte in de eerste eeuwen. Juist in die eerste fase van de kerkgeschiedenis ontstaat de behoefte helder te formuleren wat het christelijk geloof in God, in Jezus en in de heilige Geest zoal behelst. Dat is vooral nodig omdat zich telkens weer stromingen aandienen die er gedachten opnahouden die in veler ogen afwijkend zijn. Zo leren gnostische bewegingen het docetisme: Christus is in een schijnlichaam verschenen; door de herinnering aan onze ware afkomst brengt Hij verlossing, dus dankzij verlichting van de geest. In de tweede eeuw leert ook Marcion iets dergelijks.

Je zou dus kunnen stellen dat de vroegchristelijke geloofsbelijdenissen zijn ontstaan vanuit de innerlijke drang het geloof in Jezus te verdedigen tegen de gedachte dat zijn verschijning meer schijn dan werkelijkheid was.

De apostolische geloofsbelijdenis

In dit licht wordt duidelijk waarom het Credo zo belangrijk wordt geacht: het verwoordt kort en bondig wat het christelijke geloof omvat. Al in de tweede eeuw is er een kort Credo in omloop, als doopbelijdenis. Gaandeweg wordt het uitgebreid. Het belijdt de wederopstanding van het vlees. Het docetisme (dat het lichamelijke maar minderwaardig vond) wordt afgewezen. Dit zogenaamde Apostolicum (de Apostolische Geloofsbelijdenis, ook wel ‘de Twaalf Artikelen van het christelijk geloof’ genoemd) is nog altijd de meest kernachtige oecumenische geloofsbelijdenis van de kerk.

Door sommigen (bijvoorbeeld door de theoloog Origenes) wordt gewezen op de ondergeschikte plaats van de Zoon en de heilige Geest. Overigens klonken eerder in de tijd stemmen die juist benadrukten: ook Jezus is ten volle God!

Tertullianus bedacht diverse nieuwe termen om daarmee bepaalde dogmatische overtuigingen aan te duiden, bijvoorbeeld een aanduiding als de drie-eenheid, in kerklatijn: trinitas. Er zou sprake zijn van tres personae una substantia, drie personen, één wezen.

Intussen laait van tijd tot tijd de strijd om het christologische dogma hoog op: immers, hoe is de godheid van Christus met het monotheïsme te rijmen? Van lieverlee ontwikkelt zich ook de tweenaturenleer: Jezus was zowel waarachtig mens als waarachtig God.

Het credo van Nicea

In de vierde eeuw krijgt vooral dankzij keizer Constantijn de Grote de kerk volop kansen zich te ontplooien: het christendom wordt een ‘geoorloofde godsdienst’. Onverstoorbaar gaat de discussie over de betekenis van Christus door. Arius, presbyter in de Egyptische stad Alexandrië, predikt een radicaal monotheïsme: Christus, eerste en hoogste schepsel, is ondergeschikt aan God, de Vader. Athanasius echter, die bisschop is in datzelfde Alexandrië, de ‘vader der orthodoxie’, leert juist de godheid van Christus, en later ook die van de heilige Geest.

In 325 wordt het Eerste Oecumenische Concilie van Nicea gehouden, in het uiterste noordwesten van Klein-Azië. Daar wordt uitgesproken dat de Zoon van hetzelfde wezen is met de Vader: één wezen, één persoon. Kortom, Arius verliest, Athanasius wint. In 381 volgt het Tweede Oecumenische Concilie. Dat wordt gehouden in Constantinopel. Aan deze twee concilies hebben we de Niceens-Constantinopolitaanse belijdenis te danken, in de volksmond: de geloofsbelijdenis van Nicea. Daarin heet Christus: ‘God uit God, Licht uit Licht, waarachtig God uit waarachtig God, geboren en niet gemaakt, één van wezen met de Vader en door wie alles is gemaakt…’. Vader, Zoon en heilige Geest zijn in deze belijdenis aan elkaar gelijk.

De geloofsbelijdenis van Athanasius

De kerk kent ook nog de Geloofsbelijdenis van Athanasius, die niet door Athanasius zelf geschreven is, maar wel bestaat uit leerstellingen in zijn geest. Daarin wordt uitvoerig de volstrekte gelijkheid van Vader, Zoon en Geest beleden. ‘Zo is de Vader God en de Zoon God en de heilige Geest God, en toch zijn er niet drie Goden, maar één God.’ En: ‘Alle drie personen zijn met elkander van gelijke eeuwigheid en aan elkaar gelijk.’ Dat hieraan niet te tornen valt, blijkt wel uit de volgende waarschuwing: ‘Wie derhalve behouden wil worden, moet zo over de Drie-eenheid denken. […] Wie dit niet getrouw en vast gelooft, kan niet behouden worden.’

Kortom: door allerhande min of meer ketterse stromingen uitgedaagd, heeft de katholieke kerk zich gedrongen gevoeld steeds scherper omlijnd te formuleren wat er over God de Vader, Christus en de Geest gedacht en gezegd moest worden. Om zowel Christus als de heilige Geest zo hoog en zo goddelijk mogelijk te houden, is men er meer en meer toe overgegaan die drie volstrekt op één lijn te plaatsen, met behoud van de gedachte dat het hierbij tegelijkertijd toch ook gaat om één God. Wat dat betreft is er mijns inziens duidelijk sprake van een bepaalde ontwikkeling: van de eenvoudige erkenning van het Apostolicum (ik geloof in God de Vader en in Jezus en in de heilige Geest) via de poëtische theologie van Nicea (Christus ‘waarachtig God uit waarachtig God’) naar de gecompliceerde belijdenis van Athanasius (‘dat wij één God in de Drie-eenheid en de Drie-eenheid in de Eenheid eren’).

Christus ongeschapen

Terug naar mijn betoog. Ik schreef: Christus is, anders dan de engelen, niet geschapen – dat gelooft de kerk: sla er de belijdenisgeschriften van de kerk maar op na.

De geloofsbelijdenis van Constantinopel-Nicea beleed al dat Christus ‘geboren en niet gemaakt, één van Wezen met de Vader’ is.

De geloofsbelijdenis van Athanasius zegt het nog nadrukkelijker: ‘Ongeschapen is de Vader, ongeschapen de Zoon, ongeschapen ook de Heilige Geest’ en ‘de Zoon is door niemand gemaakt of geschapen maar geboren’.

De catechismus van Genève stelt (eeuwen later, in de tijd van de Reformatie) in antwoord 46 dat Jezus is ‘voortgebracht uit het wezen van de Vader’ en daarom ‘van hetzelfde wezen’ is als God. ‘Hij is de enige natuurlijke Zoon’.

Dit inzicht wordt ook verwoord in artikel 10 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis: Christus is ‘van eeuwigheid geboren, niet gemaakt of geschapen’, maar ‘één van Wezen met de Vader, mede-eeuwig, de afdruk van het Wezen van de Vader en de afstraling van Zijn heerlijkheid’. Voor dit credo wordt onder andere een beroep gedaan op Micha 5:1 (‘zijn oorsprong is vanouds, van de dagen der eeuwigheid’) en op Hebreeën 7:3 (‘Hij is zonder begin van dagen of einde des levens’).

Duidelijk is: volgens de klassieke geloofsbelijdenissen van de kerk is er een groot en wezenlijk verschil tussen Christus en de engelen. Christus is niet geschapen, een engel wel.

Toch wil ik in dit boek de vraag stellen of de visie van de kanttekenaren van de Statenvertaling om die reden als een ongeoorloofde speculatie aan de kant geschoven moet worden. Voert hun visie werkelijk per definitie tot de overtuiging dat Jezus slechts een geschapen engel is? Voorlopig ga ik er toch nog maar vanuit dat die kanttekenaren echt niet zo naïef waren als ze op dit punt misschien lijken te zijn. In elk geval wil ik in dit boek de visie van de vertalers van de Statenbijbel tegen het licht van de Schrift houden en in dat licht mij afvragen of zij al dan niet de spijker op de kop sloegen en terecht Jezus aanwezen als de engel des Heren.

Een wezenlijk verschil?

Laat ik eerst ingaan op het theologische bezwaar dat Jezus als engel een geschapen wezen zou zijn, terwijl we dat van Jezus nu juist niet geloven: Hij is immers eniggeboren, ongeschapen.

Ik vraag me dan allereerst het volgende af: ook al zouden we hier raken aan een wezenlijk verschil tussen Christus enerzijds en de engelen anderzijds, zou dit verschil dan werkelijk een blokkade moeten zijn om ook Jezus als engel aan te duiden? Waarom zouden we niet kunnen leven met de volgende gedachte: alle engelen zijn door God geschapen, alleen de engel des Heren niet – die is niet geschapen, maar (ik citeer nu de catechismus van Genève) ‘voortgebracht uit het wezen van de Vader’? Waarom zou er geen verschil kunnen zijn tussen de (vele) geschapen engelen enerzijds en de (ene) ongeschapen engel anderzijds?

Ik bedoel maar te zeggen: de overtuiging dat Christus niet geschapen is en engelen wel geschapen zijn, is nog niet per definitie een blokkade voor de gedachte dat ook Christus een (bijzondere) engel zou zijn. Op dit punt kunnen we de kanttekenaren naar mijn mening moeilijk het zwijgen opleggen. Immers, waarom zou Christus als engel des Heren niet het ongeschapen hoofd van alle andere, geschapen engelen kunnen zijn?

Misschien klinkt deze gedachtegang u tamelijk scholastisch, een beetje schools in de oren. Dat is, eerlijk gezegd, ook niet mijn liefste manier van redeneren, maar ik doe hier mijn uiterste best elk bezwaar van dogmatische aard zo serieus mogelijk te nemen. Laat mij dan ook maar eens wat minder poëtisch en wat meer prozaïsch mogen na-denken wat al zovelen voor ons bedacht hebben! Ik zal deze manier van denken en redeneren niet dit hele boek volhouden. Het zou mij niet lukken en u te veel vermoeien. Maar een paar bladzijden lang moet te doen zijn…

Intussen blijf ik nog zitten met de vraag wat nu feitelijk het wezenlijke verschil is tussen geschapen worden en voortgebracht of geboren worden. Wat moet ik me bij dat verschil voorstellen? Dat een engel geschapen is, kan ik begrijpen. Ooit riep de Eeuwige hemelse boodschappers tot aanzijn, zoals Hij later mensen schiep.

Overigens rijst de vraag waaruit de Eeuwige de engelen dan geschapen moet hebben. Vast en zeker niet uit de aarde of van een rib uit andermans lijf. Hoe kan Hij de engelen anders geschapen hebben dan uit zichzelf?

Nog meer boven mijn bevattingsvermogen gaat de vraag waaraan ik moet denken bij de overtuiging dat God Christus niet heeft geschapen maar heeft ‘voortgebracht’. In welke zin is dat een principieel andere daad dan die van een schepping? Dat er verschil zou kunnen zijn in goddelijkheid, kan ik me nog voorstellen. Dat engelen wat minder van Gods wezen vertonen dan Christus, is voorstelbaar. Maar in elk geval wordt toch erkend dat zowel Christus als de engelen er ooit niet waren en op enig moment door de Eeuwige in het aanzijn geroepen zijn? Zelfs wanneer de Nederlandse Geloofsbelijdenis zegt dat Christus ‘van eeuwigheid geboren’ is, wordt toch met zoveel woorden gezegd dat er, anders dan bij de Eeuwige zelf, van een begin (een geboorte) sprake is? Als de gedachte zou bestaan dat Christus exact zolang als de Eeuwige zou bestaan, dan zou er van de aanduiding ‘geboorte’ geen sprake zijn. Alleen al de aanduiding ‘voortgekomen uit’ wijst op een Voortbrenger die ooit het voortgebrachte nog niet had voortgebracht. Want, laten we eerlijk zijn, als dat verschil zou wegvallen, was het spreken over geboren worden en voortkomen uit betekenisloos. Ook al zouden, simpel gezegd, God en Christus vrijwel even oud zijn (vergeef me de hoogst merkwaardige gedachte!), dan zou er toch nog een, zij het uiterst klein, verschil zijn tussen beiden. Kortom, met die uitdrukking ‘van eeuwigheid geboren’ kan ik eigenlijk slecht uit de voeten.

Daarbij mag ik toch aannemen dat die geboorte, dat voortbrengen, niet zonder Gods wil is geschied. Het zal toch niet zo zijn dat Jezus God ‘toevallig’ is overkomen?

Mag ik het vergelijken met het woord van een spreker?{15} Ik geef toe, soms is een woord uit je mond gekomen voordat je goed en wel weet wat je zegt, maar normaal gesproken gaat een gedachte toch aan de ‘geboorte’ van een woord vooraf. De spreker is er eerder dan zijn woord…

Niet fysiek

Ik begrijp intussen heel goed dat het begrip ‘geboorte’ niets te maken heeft met een fysiek aanwijsbare gebeurtenis. Met een bevalling heeft dit dan ook niets, helemaal niets te maken. Vragen als ‘wie moet dan de moeder zijn?’ leiden al gauw tot een waardeloze woordenwisseling óf tot een boeiende gedachte in de richting van de heilige Geest… Hoe dan ook, met de aanduiding ‘geboren’ wil niets minder maar ook niets meer worden gezegd dan ‘voortgekomen uit’. Christus is bij wijze van spreken uit God de Vader voortgekomen zoals een bloem voortkomt uit een bloembol. Die bloembol heeft de bloem niet ‘geschapen’. Die bloem is in zekere zin als vanzelf uit de bloembol tevoorschijn gekomen. Enigszins filosofisch geformuleerd: de bloem is de uitdrukking van het wezen van de bloembol. De bloem sluimerde al in de bol.

Van een schepping kun je dat niet zeggen. Een schepping is iets nieuws. Als God schept, schept Hij of uit het niets óf uit welk materiaal dan ook (de aarde, bijvoorbeeld; denk aan de schepping van Adam in de versie van Genesis 2), iets nieuws, iets wat er helemaal nog niet was of in elk geval nog niet in die vorm bestond. Dat is een principieel verschil wat betreft de eeuwige geboorte van Christus. De Zoon van God, zo zegt ons de Bijbel, is niet geschapen, maar uit de Eeuwige voortgekomen. Daarom is Hij dan ook geen schepsel, maar in feite mede de Schepper zelf: de logos, het Woord dat al present en werkzaam was bij de schepping van mens en dier.

Toch blijft het de vraag of dit verschil nu wel zó essentieel is als menigmaal wordt gesuggereerd. Ook al is Christus dan niet zoals engelen en mensen een zelfstandige schepping (Christus werd immers niet door God geschapen, maar Hij sluimerde al in God voordat Hij uit God voortkwam), toch zou Hij in principe óók een engel kunnen zijn. Weliswaar een engel die anders is dan alle andere engelen, de enige, unieke, ongeschapen engel die vóór alle engelen uit is voortgebracht en later boven alle (later geschapen) engelen is aangesteld – maar dan toch: een engel, de engel des Heren, dé exclusieve Zoon (= Geliefde) van God.

Kortom, waarom zou er geen verschil kunnen bestaan tussen een uit God geboren engel (Christus) enerzijds en andere, door God geschapen engelen anderzijds? Waarom zou de Eeuwige niet een uit Hemzelf voortgekomen Bode hebben én ook nog talloze andere boden die door Hem geschapen zijn?

Maar – ik kom met een andere bedenking – lezen we in het laatste Bijbelboek niet dat Jezus zelf een engel heeft? ‘Ik, Jezus, heb mijn engel gestuurd om jullie deze dingen bekend te maken voor de gemeenten. Ik ben de telg van David, zijn nakomeling, de stralende morgenster.’{16}

Dat zal waar zijn, maar kan daarom Jezus op zijn beurt niet ook zelf een engel, een bode zijn? Iemand kan een assistent hebben en zelf een lakei zijn. Dat de afdelingschef werknemers in dienst heeft, betekent niet dat de directeur zelf geen eigen personeel kan hebben – de chef zelf is daar een voorbeeld van. Kortom, Jezus kan best een engel hébben en tegelijkertijd ook zelf een engel (dé engel!) zijn.

Engelen kunnen zondigen

Toch blijf ik voorlopig kritisch twijfelen. Ik volhard in mijn argwaan: houdt de bewering van de kanttekenaar werkelijk stand in het licht van de Schrift? Is deze visie niet louter speculatief? Verschijnt aan de aartsvaders en aan anderen werkelijk Christus, in de gedaante van een engel? Kan Hij met recht als ‘het hoofd der engelen’ worden aangeduid, zoals de Statenvertalers doen? Kan de stelling van de kanttekenaren (‘De engel des HEEREN is de Christus’) volgehouden worden in het licht van de gegevens over Jezus in het Nieuwe Testament? Is deze gedachte bovendien in overeenstemming met uitlatingen die Jezus zelf gedaan heeft over zijn relatie met de Vader? En verdwijnt zo – gesteld al dat deze gedachte steek houdt – onwillekeurig toch het wezenlijke verschil tussen een gewone engel en de engel des Heren niet al heel snel uit het zicht? Voor je het weet beschouwt iedereen Jezus als slechts een engel…

Maar misschien is een totaal andere vraag nog veel belangrijker. Deze: doen de kanttekenaren hier niet op een krampachtige manier hun best om de goddelijkheid van Christus hoog te houden? Want laten we goed bij de les blijven: hoewel zij Christus zien in de engel des Heren, verklaren zij dat Hij aan de Eeuwige gelijk is. Dat is nogal een uitspraak! Ook daarvan kun je je afvragen: is dat geen pure speculatie, namelijk om in de engel des Heren God zelf te zien? Ik begrijp het wel: de kanttekenaren komen tot dat inzicht omdat heel vaak de engel des Heren precies dezelfde dingen zegt als God zegt. Maar dat de Eeuwige en de engel des Heren dezelfde dingen zeggen, behoeft toch nog niet per definitie te betekenen dat zij een en dezelfde zijn? Een minister-president die hetzelfde zegt als de koning, is daarom toch nog de koning niet?

Ik wil deze vraag voorlopig terzijde laten (later pak ik die draad wel weer op) en mij alleen richten op de eerste vraagstelling. Deze: zien de kanttekenaren terecht Jezus als een engel? Zeker, het zou dan gaan om een speciale, een unieke engel, een engel die spreekt en handelt als God. Maar intussen zou Jezus dan wel een engel zijn – een engel die de vrijheid zou hebben aan zijn bestemming niet te beantwoorden door te zondigen en af te vallen van de levende God.

Wellicht dat nu een heldere tegenstem klinkt. Deze: het verschil zit nu juist in het feit dat engelen konden zondigen en dat Christus, geboren uit God, dat niet kon! Bij engelen moet je altijd maar afwachten of het geen demonen worden. In het geval van Christus weet je zeker: als Zoon van God, uit de Vader geboren, uit God voortgekomen, kon Hij niet zondigen, dankzij zijn goddelijke aard.

Ik aarzel. Dus Christus was gewoonweg niet in staat om voor de verleiding van de duivel te bezwijken? Maar het kan toch niet zo zijn dat Christus alleen al dankzij zijn goddelijke geboorte, anders dan de engelen, niet kon zondigen? Zou de duivel (die van dit soort zaken goed op de hoogte pleegt te zijn!) in dat geval niet geweten hebben dat het zinloos was een poging te doen Jezus in de woestijn te verleiden? Hij zou geweten hebben dat Jezus onmogelijk kon zondigen! Maar dat zou de hele geschiedenis van de verzoeking in de woestijn in een bijna belachelijk, banaal licht stellen!

Of zou de satan hebben geredeneerd: als God kan Jezus niet zondigen, maar als mens wel – laat ik het dus daarom juist nu maar eens proberen? Met geen woord lees ik in de Bijbel iets van dit soort overleggingen. Eerlijk gezegd kan ik me daar ook niets bij voorstellen. De satan zou dan toch op z’n minst hebben vermoed dat de goddelijke natuur van Jezus de menselijke natuur van Jezus wel zou beschermen tegen de zonde. Hij zou geweten hebben dat de goddelijke natuur altijd sterker is dan de menselijke en dus per definitie Jezus als mens van de zonde af zou houden.

Ik houd het er op dat het veel spannender was. Ja, Christus werd uit God geboren. Maar zoals elk kind een eigen weg kan gaan, een goede of een verkeerde, zo kon Christus in vrijheid een eigen weg gaan. Het is toch niet goed voorstelbaar dat God een soort robot uit zich liet voortkomen? Zou Hij zichzelf hebben willen klonen? Christus, de Zoon, zal geboren, uit God voortgekomen zijn zoals ook later de mens geschapen werd: begiftigd met de vrijheid om God al dan niet gehoorzaam te dienen. Het Woord, hoezeer uit God voortgekomen, had kunnen gaan vloeken in plaats van zegenen. Juist omdat Christus de vrijheid kende al dan niet trouw te zijn aan de liefde van zijn Vader, was het voor de satan interessant te proberen Christus voor zijn karretje te spannen…

Dat engelen in staat zijn tot zondigen moge duidelijk worden uit diverse Bijbelplaatsen. In Job 1:6 en 2:1 lezen we over de ‘zonen Gods’. In de Nieuwe Bijbelvertaling worden ze ‘de hemelbewoners’ genoemd. Onder hen is ook Satan. Wie zouden met die ‘hemelbewoners’ anders zijn bedoeld dan engelen? En wie anders dan engelen zouden in Job 38:7 zijn bedoeld met ‘Gods zonen’ die het uitschreeuwden van vreugde, terwijl de morgensterren samen jubelden? En zouden in Genesis 6:2 met de ‘zonen van de goden’ (de Naardense Bijbel vertaalt: ‘de zonen van God’, zoals ook de Statenvertaling doet) ook niet de engelen zijn aangeduid?

Dit geeft tussen haakjes mooi aan dat ook een engel kan worden getypeerd als ‘zoon van God’. Daar is de conclusie aan te verbinden dat de combinatie ‘Christus, zoon van God’ én ‘engel des Heren’ Bijbels gezien niet onmogelijk is. Als engelen zonen van God worden genoemd…

Dus kan op Bijbelse basis niet uitgesloten worden dat Jezus als de Zoon van God de engel des Heren was – en dat ook die (ongeschapen) engel had kunnen zondigen.

Toch borduur ik nog even verder op de hierboven al verwoorde tegenwerping. Hebben misschien, zo vraag ik me af, toch diegenen gelijk die stellen: Christus kon niet zondigen (omdat Hij uit God is voortgekomen, anders dan de engelen), maar eenmaal mens geworden in Jezus kon Christus wel zondigen, juist omdat Hij toen (ook) waarachtig mens was? Het bewijs? In 1 Johannes 3:9 staat te lezen: ‘Wie uit God geboren is zondigt niet, want Gods zaad is blijvend in hem. Hij kán zelfs niet zondigen, want hij is uit God geboren’. Dus: de Zoon van God, uit God geboren, kon niet zondigen! Engelen konden dat wel – maar zij waren dan ook niet uit God geboren. Christus kon het niet, juist omdat Hij wél uit de Vader voortgekomen was.

Eerlijk gezegd kan ik deze gedachte, hoe indrukwekkend ook, niet beamen. Met de woorden ‘hij kán zelfs niet zondigen’ wordt namelijk niet Christus bedoeld, maar de gelovige broeder of zuster. In de brief van Johannes wordt trouwens helemaal niet beweerd dat een kind van God metterdaad nooit meer zondigt. In 1 Johannes 3:4 schrijft de apostel weliswaar: ‘U weet dat Jezus verschenen is om de zonden weg te nemen; er is in hem geen zonde.’ Maar daar wil hij echt niet mee zeggen dat een christen nooit meer over de streep gaat. Hij wil er alleen mee zeggen: wie in Christus is, heeft deel aan zijn (!) zondeloosheid. Johannes zegt dus: ‘Ieder die in hem blijft, zondigt niet’{17}. Ook al is iemand uit God geboren, de zonde ligt altijd op de loer en verleidt helaas menigmaal met succes.

Dus, inderdaad, wie liefheeft en wie gelooft dat Jezus de Christus is, is uit God geboren.{18} Toch voorkomt deze geboorte uit God niet dat er gezondigd wordt. Mensen doen dat metterdaad, ook na hun bekering. Christus doet dat niet, naar wij van harte geloven. Maar het feit dát Jezus niet zondigde, wil nog niet zeggen dat Jezus niet had kunnen zondigen. Ook wie uit God geboren is, wordt soms toch weer het slachtoffer van duivelse verleidingskunst.

De visie dat Jezus naar zijn menselijke natuur wel kon zondigen, maar dat niet deed omdat de goddelijke natuur in Hem daarvoor een stokje stak, vind ik niet overtuigend. Waar vinden we in de Bijbel deze gedachte?

Blijft over deze afschuwelijke (maar zelden als zodanig onderkende) vraag: is Christus dan misschien alleen maar mens geworden omdat Hij gewoonweg niet anders kon? Was Hij dan, omdat Hij niet kon zondigen, simpelweg niet in staat om de opdracht van zijn Vader naast zich neer te leggen? Had Hij eenvoudig geen kans en geen keus om ‘nee’ te zeggen en ‘thuis’ te blijven? Maar wat is de komst van Christus op aarde dan waard? Zijn liefde toont zich toch juist in zijn vrijwillig gekozen gehoorzaamheid? Christus heeft ‘gehoorzaamheid geleerd’.{19} Die opmerking alleen al getuigt ervan dat in Bijbels licht Jezus allerminst moet worden gezien als iemand die geprogrammeerd was om niets anders te doen dan wat zijn hemelse Vader wilde. Zijn daad was een daad van gehoorzaamheid. Christus hád kunnen zondigen en de wil van zijn Vader kunnen negeren. Dat Hij dat niet deed, is nu juist ons heil!

Ik geef toe, dit is een heel verhaal, waarbij menigeen zich wellicht afvraagt waar dat nu voor nodig is. Het zal snel duidelijk worden, hoop ik. Op dit moment zou ik in elk geval willen samenvatten en concluderen: zowel engelen als ook de Zoon van God waren in staat te zondigen. Sommige engelen deden dat metterdaad, zo begrijpen we uit de Schrift. In 2 Petrus 2:4 wordt gezegd dat God ‘engelen die gezondigd hadden’ niet heeft gespaard, maar in de diepste duisternis heeft opgesloten in afwachting van hun vonnis. Iets dergelijks lezen we ook in Judas:6. ‘Denk ook aan de engelen die hun oorspronkelijke positie ontrouw werden en de hun toegewezen plaats verlieten: tot het oordeel op de grote dag houdt hij hen met onverbreekbare boeien in de onderwereld gevangen.’

Kortom, a) engelen kúnnen zondigen (al doen velen dat gelukkig niet) en b) engelen worden ook wel ‘zonen van God’ genoemd. Dat betekent dus al met al geen drempel voor de gedachte dat Christus als dé Zoon van God tegelijkertijd ‘de engel des Heren’ zou kunnen zijn en dat Hij niet per definitie onfeilbaar was: Hij was in staat tot zondigen, ook al deed Hij dat niet.

Om al deze redenen ga ik dus voorlopig toch maar uit van de veronderstelling dat de kanttekenaren van de Statenvertaling wel eens gelijk zouden kunnen hebben met hun overtuiging dat in de engel des Heren niemand minder dan Christus verscheen. Ik waag echter ook de veronderstelling dat deze engel des Heren op een andere wijze engel was dan de kanttekenaren waar willen hebben. In de optiek van de kanttekenaren zijn de Eeuwige en de engel des Heren vrijwel twee aanduidingen van hetzelfde wezen. Mijn vermoeden is dat de kanttekeningen te weinig rekening houden met de mogelijkheid dat met de aanduiding engel des Heren ook wel eens verstaan zou kunnen worden: een gezant die weliswaar de opdracht heeft zijn zender ten volle te vertegenwoordigen, maar die veel meer dan alleen een holle spreekbuis is. Hoezeer één met de Vader, Christus had zijn eigen gedachten – als Zoon bij de Vader, maar zeker ook als mens geworden engel des Heren.

Met deze opmerking bestrijd ik dus de gedachte dat Jezus slechts een gewone engel was. Ik bestrijd ook (maar dat lijkt mij in het licht van het bovenstaande nogal logisch) de gedachte dat Jezus in feite alleen maar een gewoon méns was. Als Hij al engel genoemd kan worden, was Hij in elk geval het hoofd der engelen. Bovendien was Hij niet zomaar een zoon van God, maar de Zoon van God: zijn allerliefste, zijn unieke, Eniggeborene. Om elk misverstand uit te sluiten: de gedachte dat Jezus eigenlijk alleen maar een bijzonder mens was, lijkt mij totaal niet in de lijn van de Schrift en het belijden van de kerk. Daarom leg ik deze gedachte in dit boek dan ook verder bewust naast me neer.

Intussen blijft voorlopig toch nog wel de vraag: is er in de Bijbel zelf werkelijk voldoende grond voor de gedachte dat Jezus de engel des Heren was? Blijven de hierboven geformuleerde overwegingen toch niet te veel hangen in een sfeer van speculatie en vage vermoedens? Oftewel: kunnen wij werkelijk met een gerust hart Cornelis Rijnsdorp nazingen, wanneer hij Christus aanduidt als:

Engel Gods uit Isrels oude dagen,

Zoon van ‘s Vaders eeuwig welbehagen,

dienaar van Gods hoog bevel,

kind der maagd, Immanuël!

In dit boek onderzoek ik de mogelijkheid en de wenselijkheid op Bijbelse gronden te geloven in Jezus als de engel des Heren, het hoofd van alle engelen, uit God voortgekomen: zijn unieke Zoon. Ik ga daarbij voorlopig uit van het gelijk van de kanttekenaren en wacht, speurend in de Schrift, geduldig af of misschien toch het tegendeel blijkt.

Persoonlijke betrokkenheid

Wellicht rijst de vraag: vanwaar deze bijzondere belangstelling voor dit soort vragen rondom de positie van Christus? Heeft dat werkelijk alleen maar te maken met een kritische vraag van een gemeentelid naar aanleiding van een regel uit een lied?

Laat ik mijn kaarten open op tafel leggen. Ik voelde al jaren geleden dit soort vragen rondom Jezus opkomen tijdens een poging een correcte uitleg te vinden van de zogenaamde termijnteksten. Onder de aanduiding termijnteksten verstaan we de woorden waarin Jezus laat blijken dat Hij een nabije doorbraak van het koninkrijk van God en een spoedige wederkomst van de Zoon des mensen verwacht. Of, laat ik het objectiever formuleren: onder de termijnteksten verstaan we de woorden waarin Jezus spreekt over de termijn waarop Hij de doorbraak van het koninkrijk van God verwacht.

In het licht van het bovenstaande geef ik ruiterlijk toe dat er nog meer aan persoonlijke betrokkenheid schuilgaat achter deze studie. Ik heb nu het oog op het volgende. Het is mij na de publicatie van mijn boek Dat koninkrijk van U niet alleen kwalijk genomen dat ik suggereerde dat Jezus zich zou hebben vergist wat betreft het moment van zijn wederkomst, maar nog veel meer dat ik door deze stelling zou willen beweren dat Jezus niet waarachtig God zou zijn. Wekenlang stonden er in Visie, het omroepblad van de Evangelische Omroep, na een interview met mij, ingezonden brieven met felle verwijten in mijn richting, vooral van mensen die blijkbaar mijn boek niet eens gelezen hadden, maar wel ergens een klok hadden horen luiden... En dat terwijl ik alleen maar had uitgesproken dat Jezus mijns inziens niet zomaar, niet zonder meer God kon worden genoemd.

Ik heb in enkele reacties mijn best gedaan aan te tonen dat de Bijbel mijns inziens veel genuanceerder en subtieler over dit onderwerp spreekt dan menige dogmatiek wil doen geloven. Ik heb echter de indruk dat mijn pogingen al snel zijn gestrand op een diepgeworteld besef in orthodox Nederland: Jezus = God. Al wie bij deze overtuiging ook maar een kleine kanttekening wil maken, is een loochenaar van het evangelie. Geen wonder: alleen al de opmerking van Johannes in de proloog van zijn evangelieboek spreekt boekdelen. ‘Het Woord was bij God en het Woord was God’!{20}

Ik kon het weten en ik wist het: wij (ik dus ook!) voelen ons diep gekwetst zodra iemand een poging doet een van onze ‘helden’ van zijn sokkel te trekken. Geen kwaad woord over Luther (ook al waren zijn uitspraken tegen de joden ten hemel schreiend)! Geen verwijt richting Calvijn (ook al is er op zijn visie ten aanzien van de predestinatieleer nog wel iets af te dingen en verleende hij – mijns inziens erg onevangelisch – medewerking aan de verbranding van de ketter Servet)! Wij verdragen op onze helden geen kritiek. Jezus die zich vergist? Dat is al helemaal onmogelijk! Wee wie dat beweren wil! Als je die mening al bent toegedaan, houd dan je mond erover! Wie denk je wel dat je bent, met je negatieve beoordeling van uitspraken van Christus? Als er een is die zich vergist, ben jij het!

Ik ken die stemmen, niet alleen buiten, maar ook in mijn eigen ziel. Ze lokken mij in de richting van een eerbiedig en ootmoedig zwijgen. Maar niets is zo gebiedend als eerlijkheid. Die eerlijkheid gebiedt openheid.

Ik bleef me afvragen: zouden we kunnen leven met het feit dat Jezus’ visie (blijkbaar) beperkt was? Mag Jezus misschien zo goddelijk zijn als ook de Bijbel goddelijk is? Zelfs de meest rechtzinnige theoloog zal beamen dat er in de Bijbel een paar dingen staan die aantoonbaar niet helemaal kloppen. Ik geef toe, de voorbeelden zijn wellicht op één hand te tellen, maar dan toch…{21}

Zou het met Jezus niet precies zo kunnen zijn? Zelf geeft Hij ronduit toe niet alles te weten. Denk aan de datering van de wederkomst. Zeker voor wie werkelijk gelooft dat Hij ook waarachtig mens was, moet dit inzicht toch niet schokkend zijn?

Maar, wie weet is er meer aan de hand. Misschien moeten we ons ook, in alle eerlijkheid en rond een open Bijbel, grondig afvragen of Jezus wel zonder meer God genoemd kan worden.

In dit boek doe ik onder andere een poging om, zo helder als ik maar kan, naar voren te brengen wat mij indertijd voor ogen stond en wat mij nog altijd drijft. Tevens wil ik graag duidelijk maken wat de betekenis zou kunnen zijn van de bedoelde inzichten. Want, laten we eerlijk zijn, schuiven met exegetische en dogmatische bouwsteentjes kan leuk en aardig zijn, het is een zinloos tijdverdrijf als het alleen maar spel is. Wat mij betreft heeft dit alles niets met spel te maken, maar slechts met blijmoedige ernst! Het gaat overigens daarbij niet alleen om onze relatie met de Eeuwige, maar ook nog eens om onze visie op het geloof van miljoenen medemensen, met name joden en moslims!

Een drempel voor joden (en moslims)

Jezus – het hoofd der engelen. Laat ik nu ook maar direct voor de draad komen met wat mij hoog zit. Dit: de overtuiging dat de kerk zich moet schamen voor de hautaine houding waarmee wij Israël (maar later ook Ismaël), joden én moslims tegemoet zijn getreden met onze visie op Jezus als een soort tweede God. Ik weet heel goed: nooit heeft de kerk met zoveel woorden beleden dat Jezus een soort tweede God zou zijn. Toch is het er in de beleving wel van gekomen, met alle schadelijke gevolgen van dien.

Goedbeschouwd heeft Israël – later ook de islam – terecht bezwaar gemaakt tegen een visie die de Ene als het ware opsplitst in een God die zou bestaan uit drie personen: Vader, Zoon en Heilige Geest.{22}

Let wel, er is mijns inziens, mits Bijbels verstaan, geen bezwaar tegen een leer van de Drie-eenheid: de Vader en de Zoon zijn één in de Geest. Maar alles wat maar even doet denken aan drie goden dient als on-Bijbels afgewezen te worden. In synagoge, kerk én moskee wordt geloofd in één God, de Schepper van hemel en aarde.

En Jezus? Zolang ik geen goede tegenargumenten heb gevonden, ga ik op de weg die de kanttekenaren ons wijzen. En zo kom ik tot de aanname die ik in dit boek als het ware uittesten wil: Jezus is, voor jodendom, christendom en islam, voor alle volken en heel de wereld, de uit God geboren engel des Heren!

Dat er tussen de drie genoemde wereldgodsdiensten verschillen zijn en dat die verschillen er waarschijnlijk altijd zullen blijven, moge zo zijn. Groter dan de Bijbel zelf wil, mogen die verschillen toch niet wezen! En dat zijn ze tot de dag van vandaag mijns inziens zeker wel…

De opzet van dit boek

Voorlopig is het echter nog maar de vraag of ik voldoende argumenten heb om de hierboven omschreven stelling te poneren. Je kunt als theoloog wel eens iets vermoeden of al nadenkend in een bepaalde richting worden gedreven, de vraag is maar of er voldoende goed onderbouwde, Bijbelse argumenten zijn die je denkbeelden ondersteunen.

Tegen deze achtergrond is de Bijbelstudie ondernomen waarvan dit boek verslag geeft. Kort en goed was mijn vraagstelling: wat zegt de Bijbel, met name het Nieuwe Testament, over de relatie van Christus tot God de Vader? Kun je zonder meer, zonder enige terughoudendheid, stellen dat Jezus God is? Of lopen de lijnen subtieler, fijnzinniger? Dat laatste vermoed ik – maar, nogmaals, van vermoedens wil een theoloog niet leven. Woorden uit de Schrift moeten de doorslag geven.

Ik citeer in dit boek teksten in de regel uit de Nieuwe Bijbelvertaling, maar bied zo nodig ook andere vertalingen aan. Ik schrijf de Bijbelteksten in bijna alle gevallen volledig uit, om de lezer onnodig zoekwerk te besparen.

Na dit eerste, verkennende hoofdstuk, volgt de beloofde samenvatting van mijn boek Dat koninkrijk van U, inclusief kanttekeningen bij ontvangen reacties.

Daarna onderzoek ik vanaf hoofdstuk 3 wat in het Nieuwe Testament door en over Jezus wordt gezegd in zijn verhouding tot God.

Ik doe dat telkens rondom enkele kernwoorden die door of voor Jezus worden gebruikt: Zoon des mensen, messias, rechter enzovoorts. Daarbij ga ik dan in elk hoofdstuk allereerst na wat door de synoptici (Matteüs, Marcus en Lucas) wordt gezegd. Vervolgens speur ik in de Handelingen der apostelen en in de apostolische brieven naar uitspraken waarin dat kernwoord een rol speelt. Tot slot ga ik in de johanneïsche literatuur (het evangelie naar Johannes en de brieven die op zijn naam staan én de Openbaring aan Johannes) na wat daarin rondom dat kernwoord geschreven staat.

Ik koos voor deze opzet omdat we weten dat de accenten in de literatuur van Johannes, met name in het evangelie naar Johannes, enigszins anders zijn dan die bij de aanzienlijk eerder schrijvende synoptici. Daarbij laat ik hier terzijde de vraag of het evangelie naar Johannes en de Openbaring aan Johannes terecht gezien worden als geschreven door dezelfde auteur. Zelf betwijfel ik of van dezelfde Johannes sprake is. Een opmerkelijk verschil tussen evangelie en Openbaring is namelijk het feit dat het evangelie naar Johannes niet of nauwelijks apocalyptisch is (gericht op het wereldeinde), terwijl het boek Openbaring juist een en al apocalyptiek is. De schrille kleuren waarmee het eindoordeel in Openbaring wordt geschilderd, zijn in het evangelie naar Johannes pasteltinten waarmee een ander schilderij tentoongesteld wordt: met de komst van de Geest is het eeuwigheidsleven eigenlijk al present! Omdat deze overweging echter niet van doorslaggevend belang is bij het onderzoek waarvan dit boek verslag doet, laat ik deze gedachte verder terzijde.

Uit alle kernwoorden kies ik er vijf die dienst doen als uitgangspunt voor een apart hoofdstuk. Bij dat centrale kernwoord betrek ik dan steeds enkele andere typeringen die in dezelfde lijn liggen. De centrale kernwoorden die ik koos zijn: 1) de Zoon van God, 2) de Zoon des mensen, 3) de eerste, 4) de messias en 5) de rechter.

In mijn overzicht probeer ik zo objectief mogelijk de Bijbelse gegevens op te sommen. Tegelijkertijd zal ik hier en daar opmerkingen maken die al enigszins wijzen in de richting van mijn uiteindelijke visie. Vanzelfsprekend vatten de conclusies na die hoofdstukken de bevindingen kort samen.

Overigens wil ik over die conclusies nog het volgende kwijt. Ik hoop dat niemand die alleen de conclusies gelezen heeft, zeker meent te weten de inhoud van dit boek goed te hebben verstaan. Menigmaal, zo is mijn ervaring, staan korte conclusies het begrip van het geheel nogal in de weg. Wie niet de moeite neemt in alle rust de gedachtegang die tot bepaalde conclusies leidde, te volgen, lijkt op een toerist die in het buitenland een stad bekijkt, maar niet het landschap eromheen. Nooit mag hij beweren stad én land te hebben bezocht.

{1} Matheüs 24:36

{2} ‘En op het moment dat alles aan hem onderworpen is, zal de Zoon zichzelf onderwerpen aan hem die alles aan hem onderworpen heeft, opdat God over alles en allen zal regeren.’ 1 Korintiërs 15:28

{3} André F. Troost, Dat koninkrijk van U. Hoe kan Jezus de messias zijn? Zoetermeer 2006.

{4} Gepubliceerd in: André F. Troost, Voorzichtig licht, Zoetermeer 2008, lied 36. Melodie: psalm 118 (1543/(Genève 1551)

{5} Gepubliceerd in: A.F. Troost, Zingende gezegend, Zoetermeer 1995, lied 305. Melodie: psalm 127 (Loys Bourgeois 1551).

{6} Gezang 250:1 Liedboek voor de kerken

{7} Gezang 476:1 Liedboek voor de kerken

{8} De kanttekeningen zijn gemaakt door de vertalers die in de 17e eeuw van de Synode van Dordrecht de opdracht kregen de Bijbel te vertalen. Voor het Oude Testament waren dat Johannes Bogerman, Willem Baudartius en Gerson Bucerus; voor het Nieuwe Testament Jacobus Rolandus en Petrus Cornelisz. Ook Festus Hommius en Antonius Walaeus verleenden medewerking. De Staten Generaal werd gevraagd de vertaling te betalen.

{9} Genesis 16:7

{10} Rechters 6:11

{11} Zie Rechters 6:14,16. In 6:22 zegt Gideon zelf over zijn ontmoeting met de engel: ‘Nee, mijn God! Ik heb oog in oog gestaan met een engel van de Heer!’ Hier wordt duidelijk verschil gemaakt tussen God enerzijds en de engel anderzijds.

{12} Genesis 16:7 v.v., 21:17 v.v., 22:11 v.v., 31:11 v.v., Exodus 3:2 v.v., Rechters 2:1 v.v

{13} F.J. Pop, Bijbelse woorden en hun geheim, ’s-Gravenhage 1964:129,130.

{14} Johannes Calvijn, Institutie of onderwijzing in de christelijke godsdienst, deel 1. Delft z.j.:111,112. Overigens maakt Calvijn hier volstrekt duidelijk dat hij de engel des Heren gelijkstelt aan ‘Jehovah’.

{15} Calvijn denkt hier anders over: hij verzet zich tegen hen die menen dat het Woord niet eeuwig is omdat het is uitgegaan uit Hem die het gesproken heeft. ‘Hiertegen schreeuwen sommige honden, die, daar zij Hem zijn Goddelijkheid niet openlijk durven ontnemen, Hem heimelijk zijn eeuwigheid ontstelen.’ Johannes Calvijn, Institutie of onderwijzing in de christelijke godsdienst, deel 1. Delft z.j.:108.

{16} Openbaring 22:16

{17} 1 Johannes 3:6

{18} Zie 1 Johannes 4:7 en 5:1

{19} Hebreeën 5:8

{20} Johannes 1:1

{21} Heel gemakkelijk kunnen we in de Bijbel, naast veel wat volledig in overeenstemming blijkt te zijn met tal van takken van wetenschappen, zaken aanwijzen die niet ‘kloppen’. Zelfs Calvijn spreekt in zijn commentaar van een ‘mistasting’ wanneer Matteüs 27:9 bij het citeren van een tekst uit de Tenach vermeldt dat die uit het boek van de profeet Jeremia komt terwijl die tekst aantoonbaar uit het boek van de profeet Zacharia is genomen. Een ‘mistasting’, een vergissing! De Bijbel is een boek van mensen. Dat neemt niet weg dat wij geloven dat de Bijbel niet alleen maar mensenwerk is. Sterker nog: wij geloven dat de Bijbel, inclusief de vorming van de verzameling van boeken, de canon, ook en vooral het werk is van de heilige Geest.

{22} ‘Joden wantrouwen ons daarom tot op de dag van vandaag: of wij niet echt doende zijn Jezus als een ‘andere godheid’ Hem, de God van de Sinai, ‘voor het aangezicht’ te stellen en daarmee Zijn eerste gebod overtreden, bijvoorbeeld wanneer wij tot hem bidden. Zij hebben er ook reden toe ons te wantrouwen, in elk geval wanneer wij hem al te onbevangen van zulke alom gangbare namen voorzien: zoon van God, woord van God, mensenzoon, koning, heer, God enzovoorts.’ Friedrich-Wilhelm Marquardt, Bij de slip van zijn kleed… Baarn 2003:296.