Irma Joubert

Kind van de rivier

Vertaling: Dorienke de Vries

Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Van Irma Joubert verschenen eerder bij Uitgeverij Mozaïek:

Het meisje uit de trein

Het spoor van de liefde

Ontwerp omslag Wil Immink design

Omslagbeeld © Yolande de Kort / Trevillion Images

Vertaling Dorienke de Vries

Lay-out/dtp Gerard de Groot

Oorspronkelijk verschenen bij Tafelberg, een imprint van NB Publishers, Kaapstad, Zuid-Afrika onder de titel Pérsomi, kind van die brakrant

Oorspronkelijke tekst © Irma Joubert 2010

Nederlandse vertaling © Dorienke de Vries 2012

Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

ISBN 978 90 239 1984 1

NUR 342

Meer informatie over deze roman en andere uitgaven van Uitgeverij Mozaïek vindt u op www.uitgeverijmozaiek.nl

Alle rechten voorbehouden

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 239 9404 6

Voor Wikus

Deel 1

1

Juli 1938

‘Gerbrand wil van school af, hij wil gaan werken.’

‘Wat heb ik daarmee te maken, Jemima?’

‘Ach sjoches toch, het is een pienter joch. Hij moet zijn school afmaken.’

‘Nou en?’

‘Ik heb geld nodig. Om hem op school te houden.’

‘Ik had het kunnen weten. Van mij krijg je geen cent meer, is dat duidelijk?’

‘Maar je had toch gezegd...’

‘Ik heb van het begin af aan gezegd dat ik met je andere kinderen niks te maken wil hebben. En nu wegwezen. Je weet best wat we hebben afgesproken.’

Pérsomi is elf jaar oud als Gerbrand op een winterse ochtend plompverloren zegt: ‘Ma, ik ga nóu naar Johannesburg. Ik ga werk zoeken.’

Pérsomi staat buiten in het waterige winterzonnetje, vlak bij de achterdeur, met haar rug stijf tegen de muur en haar blote tenen in het grauwe zand. Gerbrand staat in de deuropening, nog geen stap bij haar vandaan. Als ze haar hand uitsteekt, kan ze hem aanraken. Toch doet ze dat niet, want Gerbrand houdt niet van gefrunnik. Dat weet ze, omdat hij met Piet een matras deelt. Als Piet per ongeluk te dichtbij komt, geeft Gerbrand hem subiet een flinke stomp. Piet is ouder, maar Gerbrand is sterker.

‘Ach sjoches toch, Gerbrand, ga liever water halen en schei uit met die kletspraat,’ zegt ma. Baby is vanochtend weer eens lastig en Gertjie heeft de hele nacht liggen hoesten; ma is doodop en zit niet op flauwekul te wachten.

Gerbrand draait zich om, maar de emmer laat hij staan. Hij heeft een oranje netje in zijn hand, zo een waarin meneer Fourie zijn sinaasappelen verkoopt. Daarin zitten zijn flanellen broek, zijn witte bloes en zijn afgetrapte schoolschoenen. Pérsomi kan het door de gaatjes heen zien.

Neem je schooltrui ook mee, zou ze willen zeggen, anders krijg je het nog koud. Maar ze zegt niks. Ze loopt hem achterna, het stenige voetpad af, helemaal tot aan de rivier.

Daar komt Piet hen tegemoet. Hij loopt recht op Gerbrand af en kijkt hem uitdagend aan: wie gaat het eerst opzij? De schillen van de mandarijn die hij loopt te eten gooit hij een voor een naast het pad, waar ze felgeel liggen te glanzen tussen de grijze stenen en de iele graspollen. Als meneer Fourie dat zag...

’s Winters lijden ze nooit honger, want dan hangt de hele boomgaard vol sinaasappelen en mandarijnen. Niet dat ze die mogen plukken, maar als je dicht bij de stam plukt, komt meneer Fourie er nooit achter.

Gerbrand loopt door tot hij vlak voor Piet staat. Hij kijkt hem recht in de ogen. ‘Als je Pérsomi ook maar met een vinger aanraakt, ram ik je in elkaar zodra ik terugkom,’ zegt hij. Dan duwt hij hem met zijn schouder aan de kant en loopt verder naar het water. Pérsomi loopt met een grote boog om Piet heen.

Als ze bijna bij de rivier zijn, draait Gerbrand zich om en kijkt haar aan. ‘Als pa je wil slaan, als hij ook maar een vinger naar je uitsteekt, dan loop je hard weg, ook al is het midden in de nacht. Je kunt hard lopen, je komt vast gemakkelijk weg.’

Pérsomi knikt. Zelf is ze niet bang. ‘Ma kan niet hard lopen,’ zegt ze.

Gerbrand haalt zijn schouders op. ‘Ik kan hier niet blijven, dat moet je begrijpen, maar op een dag kom ik je halen.’

‘Wanneer dan?’

‘Zodra ik geld genoeg heb. Ga nu maar naar huis.’

‘Wanneer kom je terug?’

Hij geeft geen antwoord, slingert alleen het sinaasappelnetje over zijn schouder en springt over de rotsplaat in de rivier droogvoets naar de overkant. Ze kijkt hem na tot zijn koperrode haardos tussen de sinaasappelbomen is verdwenen.

Ze laat zich zakken en gaat met de benen languit op de rotsplaat zitten. De zon tovert schittersterretjes in het plasje water bij haar voeten. Het plompe lijf van de berg, háár berg, begint langzaam te ontdooien in de vroege ochtendzon.

Gerbrand is haar Grote Broer. Altijd geweest. Nu gaat hij weg. Niet gewoon naar kostschool, zoals de afgelopen twee jaar. Echt weg. Naar Johannesburg.

‘De mijnen van Johannesburg vreten een mens met huid en haar op,’ zegt oom Attie Els altijd. Oom Attie is de man van tante Sus, de oudste zus van ma.

Ze hoopt maar dat de mijnen Gerbrand niet helemáál zullen opvreten.

Na een poosje plukt ze twee mandarijnen en daarmee slentert ze de berg op. Vlak onder de bavianenrots gaat ze zitten en pelt het eerste mandarijntje. Het water loopt haar in de mond bij het vooruitzicht van de eerste hap van de sappige, zongerijpte vrucht.

In de diepte, tussen de tenen van haar berg, ligt de plaas van meneer Fourie. Links van haar zit in de berg een grote scheur. Daar ziet ze het riviertje als een dun streepje tussen de bomen door kronkelen. Hier en daar liggen zandbanken, waartussen het water in gladde poelen blijft staan. Als het een tijd niet geregend heeft, kunnen ze de rivier gemakkelijk oversteken, maar in een natte tijd vormt die een onoverkomelijke grens tussen hen en de anderen van de plaas. Als de rivier hoog staat, moet ze zelfs thuisblijven van school.

Aan de kant van de rivier waar de zon ondergaat ligt de onvruchtbare brakrant, een stuk droge grond dat iemand jaren geleden heeft ontbost en omgeploegd in de hoop er iets te kunnen verbouwen. De grond is echter schraal en zit vol stenen, en het stuk land ligt op de westelijke helling. Op sommige plaatsen komt de schrale grond van diep onder de aarde helemaal aan de oppervlakte. ‘Het is een waardeloos stuk grond, je hebt ’r niks an, alles verschroeit er door die felle middagzon,’ zegt haar vader altijd ontevreden. ‘En nou ken ik me een breuk werken om d’rvan te kunnen leven.’

‘Meneer Fourie heeft het toch goed met ons voor,’ heeft ma al een keer of wat tegengesputterd. ‘Waar motten we heen as hij zegt dat we motten opduvelen?’

Maar ma moet op haar tellen passen, anders kan ze een fikse klets om de oren krijgen, of erger nog: met de riem. Want haar vader pikt geen nonsens, van een vrouw niet en van een kind ook niet.

Aan de ene kant van het brakland staat hun huis, eenzaam op de kale vlakte; als de zon erop schijnt, lijken de twee raampjes net een paar blinde ogen. Het veld om het huis is rotsachtig, er is geen boom of zelfs maar grassprietje te bekennen. Rechts van het huis is de grond omgespit; de aarde ligt er droog gebakken bij, zijn binnenste blootgesteld aan de zon.

Pérsomi weet hoe hard die aarde is, want aan het eind van de winter moet dat lapje grond weer worden omgeploegd voor de maïs. Gerbrand moet dan op de ploeg staan om hem in de grond te drukken, want hij is het sterkst. Ma of zijzelf moet Jeremia bij de kop vasthouden en proberen hem met veel trekken en smeken heen en weer in de voren te laten lopen. Jeremia is zo lui en bokkig als een ezel maar kan zijn.

Nu is Gerbrand weg. Nu zal Sussie het sta-en-drukwerk moeten doen, want zij is het dikst van allemaal.

Achter hun huis, een heel stuk verderop, is de diepe bergkloof, de braksloot, waar Gerbrand als klein jongetje met Boelie en De Wet altijd cowboytje speelde. Meester Lampbrecht heeft hun van alles over bergkloven verteld. Al eeuwenlang worden die kloven elk jaar dieper, centimeter voor centimeter, zei de meester.

Rechts van haar is een rotsheuveltje, waar het weggetje naar het dorp langs kronkelt. Waar de aarde ophoudt en de zon opgaat, verdrinkt het weggetje in een groot spaarbekken. En ver achter die trillende watermassa ligt het dorp. Pérsomi is nog nooit in het dorp geweest.

Pas als de zon achter de berg wegzakt en een ijzige wind dwars door haar jurk begint te snijden, gaat ze terug naar huis.

Het huis heeft maar twee kamers. Midden in de voorkamer staat een houten tafel met vier stoelen eromheen. Tegen de muur bij de achterdeur staat een fornuis, daarnaast een wagenkist en in de hoek een omgekeerde theekist. Daar staat de primusbrander op, en ook het emaillen teiltje voor de vaat.

Onder de tafel liggen de matrassen van de kinderen opgestapeld. Met hun zessen slapen ze in de voorkamer: Piet en Gerbrand, Sussie en kleine Gertjie en op het derde matras Pérsomi en Hannapat.

‘Waarom moet ik altijd bij Gertjie slapen? Hij hoest de hele nacht en hij pist in bed,’ zeurt Sussie ’s ochtends vaak. Dan geeft pa haar gewoon een draai om de oren en dan houdt ze wel op met zeuren.

In de slaapkamer slapen pa, ma en Baby. Pa en ma hebben een bed met een matras, Baby slaapt in een doos ernaast. Een versleten lap scheidt de slaapkamer van de voorkamer.

In huis is het altijd halfdonker. En altijd staat de emaillen teil vol vuile vaat. Als het jouw beurt is voor de vaat moet je met die hele bak naar de rivier om in een van de poelen de borden en bekers af te wassen. De pannen zijn het ergst, die moet je met zand schuren om ze schoon te krijgen.

‘Sussie, ga jij eens afwassen,’ zegt ma.

‘Hè, ma! Waarom moet ik altijd...’

Dan loopt Pérsomi al bij voorbaat hard weg, anders moet zij zo dadelijk het werk opknappen.

Pérsomi weet precies wie ze is: een bijwonerskind, het vierde en middelste kind van Lewies en Jemima Pieterse die wonen op de plaas van meneer Fourie. Ze is lang en mager, heeft donkere ogen en donker, steil haar. Heel anders dan Sussie en Piet, die het kleine, gezette postuur en de waterige oogjes van hun vader geërfd hebben. Ook anders dan Gertjie en Baby, met het rode kroeshaar van hun moeder. Hannapat is een mooie mix van die twee, met haar bolle buikje, dunne beentjes en rode kroeshaar. Zelfs Gerbrand heeft het rode haar van zijn moeder meegekregen. Zij is de enige die er heel anders uitziet, ze lijkt op de moeder van haar moeder, die al lang geleden gestorven is.

Ze zit op het schooltje op de grens tussen de plaas van meneer Fourie en die van oom Freddie le Roux. Irene Fourie, Faansie Els en zij zijn de enige kinderen in klas zes. Ze zitten bij meester Lampbrecht, die alle kinderen van klas vijf, zes, zeven en acht heeft, vijftien in totaal. Hannapat zit in de derde en Sussie in de zevende, maar als Sussie nog eens blijft zitten kan ze niet langer op school blijven, heeft meester Lampbrecht gezegd. Ze is al zestien en veel te groot voor de lagere school. 

Als er één persoon op de wereld is aan wie Pérsomi echt een hekel heeft, dan is dat Irene Fourie. Tegen Irenes scherpe tong is ze niet opgewassen.

‘Van mijn oma moet jij tegen Hannapat zeggen dat ze aan de achterdeur moet kloppen als ze om meel komt bedelen,’ zegt Irene keihard, net voor de bel gaat. ‘En mijn vader zegt dat hij dat gespuis subiet van zijn land jaagt als hij nog eens een van jullie in de boomgaard betrapt. Met jullie luizige ezel en al.’

Dan houdt Pérsomi haar mond maar, want wat kan ze daar nou op zeggen? Maar ’s middags leert ze haar geschiedenis en maakt ze alle sommen uit het boek, en aan het eind van het kwartaal heeft ze de hoogste cijfers van de school.

Juffrouw Rossouw heeft de kleintjes, zij heeft dertien kinderen in haar klas.

Er zijn maar drie echte Boerenkinderen op school. Dat zijn Irene Fourie, en Pietertjie en Susara Nel, die verderop in de kloof wonen. Alle andere kinderen zijn bijwonerskinderen, en bijna allemaal neefjes en nichtjes van Pérsomi: de zes Elsjes, die op de plaas van oom Freddie le Roux wonen, de Willemsen van verderop langs de rivier, de twee jongste zonen van Bester en dan nog een hele zwerm andere Pietersen, de kinderen van haar vaders broer. Alleen Gezina en Maria Pypers en hun tweelingbroertjes uit de eerste klas zijn geen familie. ‘En da’s maar goed ook,’ zegt pa altijd. ‘Het is een stelletje labbekakken, dat gespuis van Pypers.’

Sussie heeft de vallende ziekte. Iedereen moet goed opletten, zegt ma, want je kunt het zien als Sussie een toeval gaat krijgen. Dan moet je haar neerleggen en het belangrijkste, zegt ma, is dat je iets in haar mond duwt, anders bijt ze pardoes haar tong af en dat is natuurlijk niet de bedoeling. Toch lopen ze allemaal hard weg zodra Sussie een toeval krijgt, want het is een ontzettend naar gezicht. Ma is de enige die Sussie te hulp schiet.

Van ma mogen ze niet zeggen dat Sussie gek wordt als ze een aanval krijgt, maar Gerbrand bleef haar gewoon ‘die gekke koe’ noemen. Omdat ze elke keer op haar hoofd valt, kan Sussie ook niet goed lezen. Dat zegt ma tenminste.

Sussie moet een drankje innemen om geen toevallen te krijgen en iedereen moet haar helpen onthouden dat ze haar medicijnen neemt. Het probleem is alleen dat ma moet wachten tot ze een lift naar het dorp kan krijgen om de medicijnen te gaan halen als ze klaarliggen. Pa krijgt soms ook wel een lift naar het dorp, maar hij zegt dat medicijnen ophalen geen mannenwerk is.

Ook op school heeft Sussie weleens een toeval gehad. De eerste keer dat dit gebeurde, zat Pérsomi nog bij juffrouw Rossouw in de klas, in de tweede. Sussie, Gerbrand en Piet zaten bij de meester. Iedereen liep hard weg, want Sussie lag als een hondsdolle jakhals te stuiptrekken en te schoppen. Piet en Gerbrand gingen samen met een paar andere jongens op de loop en staken geen vinger uit. Pérsomi zag dat de meester en de juffrouw van pure schrik vergaten iets tussen Sussies tanden te steken, en dus zou Sussie haar tong afbijten, wat natuurlijk verschrikkelijk zou zijn. Toen heeft zij, Pérsomi, tegen de meester en de juffrouw gezegd dat ze Sussie op haar rug moesten leggen en haar vasthouden. En toen heeft ze zomaar de stok van de meester gepakt en die met veel moeite tussen Sussies verstijfde kaken geduwd. Al die tijd keek Sussie haar aan met wilde ogen, alsof ze haar helemaal niet herkende, en uit haar mond borrelde steeds meer schuim.

Na een poos werd ze helemaal slap en begon te huilen. Juffrouw Rossouw gaf Pérsomi opdracht Sussie naar huis te brengen. De meester zei dat alle kinderen dan maar naar huis moesten gaan, want de meeste waren er toch al vandoor. Sussie kon echter niet lopen en ze was te dik om gedragen te worden. Pas tegen de middag, toen de school echt uitging, kon ze weer een beetje lopen, maar nog steeds moest ze zwaar op Pérsomi leunen.

Dat was de dag waarop ze gemerkt heeft dat grote mensen soms wel naar kinderen luisteren.

‘Jij bent een flinke meid,’ zei de meester de volgende dag tegen haar. Daar werd ze heel verlegen van, omdat ze hem nog niet zo goed kende. Maar ook heel blij.

Vanaf dat moment is ze nooit meer bang geweest voor een toeval van Sussie. En de meester is nog nooit boos op haar geworden.

Aan het begin van het nieuwe schooljaar, in het jaar onzes Heeren 1939, zoals de meester dat altijd zegt – het is ongeveer zes maanden nadat Gerbrand naar de mijnen is vertrokken – is er in de klas van Pérsomi, Irene en Faansie een nieuw kind bijgekomen. Hij heet Gottie Stoltz en zijn vader werkt bij het boorbedrijf.

‘Het is zonde als je zo heet,’ zegt Irene hardop. ‘Dat staat in de Bijbel.’

De nieuwe jongen wrijft over zijn stekeltjeshaar en gluurt naar haar van onder zijn wenkbrauwen. Zijn grote, lompe voeten staan onbeholpen wijd uit elkaar en zijn tenen wijzen naar binnen.

Zuchtend veegt meester met zijn grote, grijze zakdoek zijn voorhoofd af. In het schooltje met het golfplatendak is het in januari zelfs ’s morgens vroeg al bloedheet. Oom Attie Els zegt altijd dat er tussen het Bosveld en de hel alleen een golfplaat staat, die zelfs hier en daar al is doorgeroest.

‘Wat is je doopnaam, jongeman?’ vraagt meester.

‘Zeggu?’ mompelt de jongen.

‘Hoe heet je in het echt?’ vraagt Irene ongeduldig. ‘Hoe ben je gedoopt? Of ben je ook al niet gedoopt?’

‘O,’ zegt de nieuwe jongen, terwijl hij verward om zich heen kijkt. ‘Gottlieb. Gottlieb Joachim Stoltz.’

‘Dan kunnen we hem maar het beste Gottlieb noemen, meester,’ stelt Irene vast. ‘Dat is in elk geval beter dan... dan die andere naam.’

Meester veegt opnieuw zijn voorhoofd af – het voorhoofd van de meester is heel lang, het komt bijna tot aan zijn achterhoofd – en hij kijkt de klas door.

‘Gottlieb, ga jij daar maar zitten, naast...’

‘Niet naast mij!’ steekt Irene daar haastig een stokje voor.

‘Eh... Ga maar naast Faansie zitten. Pérsomi, jij komt naast Irene.’

Met een zucht schuift Irene haar bank uit. ‘Ga jij dan maar bij de muur, ik heb geen zin om zo klem te zitten,’ zegt ze.

Pérsomi schuift langs Irene heen. Gelukkig blijven de kinderen van de boorlui altijd maar kort, denkt ze, want die gaan telkens ergens anders waterputten slaan; hopelijk gaan ze straks naar een ander district, en gaan de kinderen weer naar een andere school. Dan kan zij weer bij Faansie in de bank. Een jaar lang naast Irene zitten – dat houdt ze niet uit.

Sussie komt dit jaar niet meer mee naar school. Ze is weer blijven zitten en nu is ze te oud. Nu moet ze overdag ma helpen met de was, of water halen om de verlepte bonenplanten en de schrale pompoenen te begieten, of helpen met het schoffelen van het dorre maïsveldje naast het huis. De meeste tijd zit ze echter bij de achterdeur tegen de muur, met haar benen languit in de zon.

Aan het begin van het nieuwe jaar is Piet ook weggegaan, om werk te zoeken in Johannesburg. Nu mag Sussie in haar eentje op het matras van Piet en Gerbrand slapen, omdat ze al groot is. Baby slaapt voortaan bij Gertjie, want ze past niet meer in de doos en pa wil haar niet meer bij hen in de kamer hebben.

De vader van Pérsomi weet iets over een schat die hier in de buurt begraven moet liggen; híer, op de plaas van meneer Fourie of misschien net over de grens, op de plaas van oom Freddie le Roux. De vader van Pérsomi heeft over de schat gehoord van zijn vader, Pérsomi’s opa, die al dood is.

‘Het probleem is nou net, zwager,’ zegt hij tegen oom Attie Els, ‘dat mijn vader de pijp uit gegaan is voordat hij me de plek van de schat haarfijn kon uitleggen. Maar dattie er ligt, da’s zeker. M’n vader heeft zelf nog meegeholpen het trommeltje met geld te begraven, dat was nog in de tijd voor de Kakies in de Engelse oorlog deze streek binnenvielen.’

‘Heeft die vader van jou dan niet gezegd waar ongeveer?’ vraagt tante Sus, terwijl ze op haar omvangrijke achterwerk een beetje naar voren schuift. De theekist waarop ze zit kreunt vervaarlijk.

‘Nee, alleen maar dattie er ligt, vast en zekers,’ zucht Pérsomi’s vader. ‘Hij heeft me er heel wat keertjes van verteld.’

‘Waarom is opa hem dan zelf niet gaan opgraven?’ wilde Gerbrand elke keer weer weten. Je kon wel zien dat hij er niks van geloofde. En elke keer weer antwoordde pa: ‘Hou je brutale waffel, Gerbrand, of je krijgt een pak rammel.’

‘We kunnen moeilijk de hele plaas omspitten,’ zegt oom Attie hoofdschuddend en hij spuugt het pruimpje uit waarop hij heeft zitten sabbelen.

‘Ik heb al lopen denken om d’r een van die Maleise tovenaars bij te halen,’ zegt Pérsomi’s vader.

‘Daar hebben jullie toch helemaal geen geld voor,’ zegt tante Sus.

‘Hou je bek, Sus,’ zegt vader.

‘En hou jij je gemak, Lewies Pieterse!’ valt tante Sus uit. Ze is helemaal niet bang voor hem.

‘We kunnen moeilijk de hele plaas omspitten,’ zegt oom Attie weer.

‘Haal dan maar zo’n toverdokter,’ zegt tante Sus. ‘Ik heb gehoord dat je die bruine apen al met een halve zak maïsmeel an de praat ken krijgen.’

‘Een halve zak maïsmeel!’ roept vader uit. ‘En waar wou je die vandaan halen?’

‘Ach sjoches toch,’ zegt ma.

Als we die schat ooit vinden, heeft Pérsomi altijd gedacht, dan zijn we rijk en krijg ik ook schoenen. En een schooltas voor mijn boeken, net als Irene heeft. De laatste tijd begint ze echter steeds meer aan die geheimzinnige schat te twijfelen.

Meteen nadat Gerbrand zes maanden geleden wegging, is dat éne hun huis binnengekomen. Nu is alles anders en er is niemand aan wie Pérsomi dat kan vertellen. ‘Ach sjoches toch, Pérsomi, ga het voorhuis vegen en schei uit met dat geleuter,’ zegt ma en ze strijkt haar rode haren achter haar oren.

de kleine assepoester slaapt op de vloer voor het dode fornuis met de kapotte ovendeur ze zorgt ervoor dat ze het dichtst bij de achterdeur slaapt zodat ze hard kan weghollen

want ’s nachts sluipt de wolf rond

en dan huilt sussie

dan rent de kleine assepoester weg

voor de zon opgaat komt ze weer terug de wolf is weg

en dan slaapt ze weer op het matras naast hannapat alsof ze nooit is weggeweest

Pas als ze de volgende dag haar sommen af heeft en zit te wachten tot de meester de kinderen van de zevende nieuw werk zal opgeven, bedenkt ze dat er in het verhaal van Assepoester helemaal geen wolf voorkomt.

Sinds Gerbrand vertrokken is, zorgt ze ervoor dat ze elke avond bij het slapen gaan het dichtst bij de deur ligt.

Een keer per week moet er iemand naar het huis van meneer Fourie om alle kranten op te halen. Het Grote Huis, zo noemen ze het. Naast het Grote Huis wonen opa en oma Fourie, in het Oude Huis.

Opa Fourie is een norse man, alle kinderen blijven een heel eind bij hem uit de buurt. Oma Fourie is aardiger, maar ze moet niks hebben van bijwonerskinderen die hun plaats niet weten. Je mag haar geen ‘tante’ noemen, je moet ‘mevrouw Fourie’ tegen haar zeggen. En Pérsomi mag ze al helemaal niet, dat heeft Pérsomi van jongs af in de gaten gehad. Als er dus iets bij het Oude Huis gehaald moet worden, moet Hannapat dat altijd doen. ‘Denk eraan dat je je neus afveegt,’ waarschuwt Pérsomi dan, want dat is nog iets waar mevrouw Fourie een hekel aan heeft: een snotneus.

Als de kranten gekomen zijn, moeten de drie meisjes ze in vierkante stukjes scheuren voor de plee. De stukjes moeten klein zijn, want als de kranten op zijn is er niets anders om in de plee te leggen en dat noemt vader dan een... nou ja, een vieze boel.

Onder het scheuren bekijken ze de foto’s en de plaatjes, vooral die van de meisjes met hun mooie, nieuwe kleren, deftige schoenen en geborstelde haren.

De opgehaalde kranten lezen doet niemand. Eigenlijk kan alleen Pérsomi goed lezen, en Gerbrand kon het ook, voordat hij wegging. Maar ook zij lezen de kranten niet, want die zijn niet zo interessant.

Soms, heel soms, zit er een tijdschrift in de stapel. Die Kerkbode is echt saai, er staan alleen foto’s in van oude mannen met strenge ogen en nog strengere snorren. Die Brandwag en Die Huisgenoot worden echter zorgvuldig bewaard. Daar staan verhalen in die Pérsomi aan de hele familie moet voorlezen. Meestal zijn het spookverhalen, die vindt pa leuk, maar Sussie en Hannapat worden er verschrikkelijk bang van. De vrouwen houden het meest van de liefdesverhalen, maar die vindt pa weer een hele hoop onzin; hij gebruikt alleen een ander woord, niet onzin.

Pa en ma hebben nooit leren lezen, want ze zijn nooit naar school geweest.

In de tijdschriften staan ook plaatjes van heerlijk eten. Er staat bij hoe je dat eten moet klaarmaken.

Wanneer meneer Fourie geslacht heeft, krijgen zij ook altijd een maaltje vlees. Op zulke dagen moeten ze allemaal meehelpen, maar tante Lulu, de moeder van Irene, heeft gezegd dat Sussie niet hoeft te komen, die kan op Gertjie en Baby passen. Gerbrand moet helpen met het doorzagen van de botten en het draaien van de gehaktmolen, omdat hij zo sterk is. Hij is ook handig met het mes en helpt mee om de grote lappen vlees los te snijden en op de lange tafel neer te leggen. Daar snijden mevrouw Fourie en tante Lulu het verder in stukken.

Pérsomi moet heen en weer rennen naar de keuken om zout of kokend water, of een schoon doekje om over het vlees te gooien. Ook moet ze de darmen mooi schoon krabben met een scheermesje en ze daarna in zout water leggen voor de worst. Als ze worst gaan maken, moeten ze die gezouten worstdarmen weer uit het water vissen en ze vol lucht blazen zodat ze opengaan. Naderhand moet ze helpen om alles weer schoon te krijgen. Als zij, pa, ma en Gerbrand ijverig meehelpen, krijgen ze daarna de botten om te koken. Piet helpt meestal in het begin wel mee, maar als niemand op hem let, knijpt hij ertussenuit.

Pérsomi vindt het leuk om met het vlees te helpen. Tante Lulu is aardig en als de grote mensen gaan koffiedrinken, krijgt Pérsomi koude sinaasappellimonade van haar.

Gerbrand kan nu niet meer helpen, hij is weg, naar de mijnen.

Meneer Fourie heeft twee grote zoons, Boelie en De Wet, en een dochter die even oud is als Gerbrand. Ze heet Klara. Ze zijn allemaal aardig en altijd met Gerbrand bevriend geweest. Ze zijn heel anders dan hun zusje Irene.

’s Winters schiet meneer Fourie of een van zijn zonen soms een springbok en dan maken ze biltong. Bij Pérsomi thuis krijgen ze de poten, die haar moeder buiten heel lang laat koken in de smeedijzeren pan. Soms krijgen ze ook de pens, dan eten ze pens ’n pootjies. Op zulke dagen komen de Elsen altijd eten en als die vlees hebben, gaan de Pietersen bij hen eten. ‘Ja, ja, zo helpen we mekaar, beste zwager,’ zegt pa, terwijl hij oom Attie om de hals valt. ‘Laten we er nog een druppie op nemen.’

Als het zo gaat, weet Pérsomi dat ze op haar hoede moet zijn. En dat ze dicht bij de deur moet gaan liggen.

de moeder van de zeven geitjes is weg

of misschien slaapt ze alleen maar

daar komt de wolf

het ene geitje loopt hard weg

want ze wil het huilen niet horen

In de herfstvakantie van dat jaar komt Gerbrand voor het eerst op bezoek. Hij is negen volle maanden weggeweest en opeens stapt hij zomaar binnen, als het al donker is. ‘Ik ben met De Wet en de anderen meegekomen,’ zegt hij. ‘Vanaf Pretoria.’ Daar zitten Boelie en De Wet tegenwoordig op de universiteit.

Pérsomi staat doodstil bij de achterdeur tegen de muur. Ze kan haar ogen niet van Gerbrand afhouden, ze kan niet geloven dat hij het echt is.

‘Had het effe laten weten,’ zegt pa, ‘dan hadden we een hapje eten voor je kunnen bewaren.’

Kon ze hem maar even aanraken! Maar ze weet dat dat niet gaat.

Gerbrand haalt het deksel van de pan op de brander. Pérsomi weet dat er nog maar een klein beetje dikke pap in zit. Ze wou maar dat er nog een hapje vlees voor Gerbrand over was.

‘Hier is ook niks veranderd, zie ik wel,’ zegt Gerbrand nijdig. Hij pakt een lepel en schraapt de aangebrande restjes van de rand. ‘Wat doen jullie eigenlijk met het geld dat ik elke maand stuur?’

Dat steekt pa in zijn zak, wil Pérsomi zeggen, maar ze houdt haar mond.

‘Ik zei toch dat je had motten laten weten dat je zou komen!’ zegt pa met een boze frons. ‘Dan hadden we een hapje eten voor je bewaard. Met dat geld springen we zuinig om, het groeit me niet op de rug!’

Gerbrand kijkt naar Pérsomi. ‘Wat hebben jullie vanavond gegeten?’ vraagt hij.

‘Pap’, zegt ze.

‘Dacht ik al,’ zegt hij. ‘Hoepel eens op, Hannapat, dat ik op die stoel kan zitten. En dat is mijn matras, Sussie, eraf met je dikke kont.’

‘Ma!’ gilt Sussie schel. ‘Zeg Gerbrand eens! Hij zegt dat het zijn matras is! Maar al zolang hij weg is...’

‘Kop dicht, Sussie,’ zegt pa en hij zwaait dreigend met zijn wijsvinger. ‘Gerbrand slaapt op zijn eigen matras en geen gemekker.’

Vannacht hoeft ze niet bij de deur te slapen, denkt Pérsomi, want nu is Gerbrand er. Vanavond zal ze het matras van Hannapat en haar naast dat van Gerbrand leggen, dan ligt ze de hele nacht vlak bij hem.

Op vrijdagochtend hoort Pérsomi Gerbrand al voor dag en dauw opstaan. Hij laat zijn matras en deken zomaar op de keukenvloer liggen, stapt over het matras waar zij met Hannapat op slaapt en gaat door de scheefhangende achterdeur naar buiten.

Pérsomi glipt onder de ruwe deken vandaan, zachtjes, om Hannapat niet wakker te maken. Dan is zij ook buiten.

De zon is nog niet op, maar toch is het al aardig licht. Gerbrand loopt een eind voor haar uit, op het pad naar de rivier.

Gerbrand is veranderd, het is net of hij volwassen geworden is, denkt Pérsomi. Hij was altijd al lang, maar hij lijkt nu nog langer dan eerst. Zijn dikke, rode haardos is netjes geknipt.

‘Ik wil morgen schildpadden gaan zoeken,’ heeft hij gisteravond gezegd. ‘Om deze tijd van het jaar liggen ze ’s ochtends vroeg al te zonnebaden.’

‘Nou, een lekkere schildpad zal d’r wel ingaan, het is een tijd geleden dat we vlees hebben gehad,’ zei pa en hij spuugde zijn pruimpje met een goudgele boog in de hoek. Pa kan echt heel ver spugen. ‘Voor een schildpad haal ik m’n neus niet op, en voor een haas of springhaas of klipdas ook niet, maar een bunzing, een slang of een lynx? Ik ga nog liever dood.’

‘Kijk ook maar eens of je ergens honingraat kunt vinden,’ had hij daarna nog gezegd.

Misschien mag ik straks met Gerbrand mee de berg op, denkt ze, terwijl ze op een afstandje achter hem aan loopt. Misschien draait hij zich bij de rivier wel om en zegt: ‘Hé, Pérsomi, heb je zin om mee te gaan? Dan kun jij de honingraat dragen en ik de schildpad.’ En dan steken ze samen over.

Het zal wel niet gebeuren. Gerbrand heeft haar nog nooit gevraagd iets met hem samen te doen.

Als ze ziet dat hij aan de overkant van de rivier het karrenspoor neemt dat dwars door de boomgaard naar het Grote Huis leidt, gaat ze maar op de rotsplaat zitten. Hij zal Boelie en De Wet wel gaan ophalen. Gerbrand houdt niet van lastige meisjes.

De zon staat al hoog aan de hemel als Gerbrand terugkomt, met een schildpad. Heel erg groot is die niet, maar vlees is vlees, en armoedzaaiers hebben niks te kiezen, zegt pa altijd.

Een honingraat heeft Gerbrand niet.

‘Gerbrand, zet jij de pan ’es op het vuur,’ zegt ma, terwijl ze Baby naar haar andere heup verplaatst. ‘Pérsomi, jij haalt water. Hup, Sussie, neem Baby effe over.’

‘Hè, ma, waarom moet ik altijd...’ begint Sussie.

Op een holletje verdwijnt Pérsomi met de emmer naar de rivier.

Als het vuur brandt, loopt Gerbrand opnieuw naar de berg. Pérsomi volgt hem op een veilige afstand en gaat op een van de bulten in de ijle schaduw van een wilde fruitboom zitten. Om deze tijd van het jaar zitten er niet van die lekkere, zure vruchtjes aan de stam, die zijn pas tegen de Kerst rijp. Om een beetje genoeg te krijgen moet je altijd veel van die vruchtjes eten, want ze hebben maar weinig vruchtvlees en heel veel pitten.

Vanaf haar zitplaats op de platte steen onder de boom heeft ze een goed zicht. Gerbrand ziet ze niet meer, die is zeker de berg op gegaan. Ze ziet wel een glanzende, zwarte auto stoppen bij het Grote Huis, en ze ziet Christine, de dochter van meneer Freddie, samen met een vriendin uitstappen.

Oom Freddie is de aardigste van alle echte Boeren, maar zijn vrouw, tante Anne, is de onaardigste. Ze wil nooit ofte nimmer een bijwonerskind op haar erf zien, ze stuurt gewoon zomaar de honden op je af. Dat zeggen de kinderen Els tenminste en die kunnen het weten, want zij zijn de bijwoners van meneer Freddie.

Christine is ook aardig en echt knap bovendien. Soms geeft ze hun wat oude kleren van haarzelf, al weet haar moeder daar volgens Pérsomi niets van. Die kleren passen Pérsomi allang niet meer, want Christine is heel klein en Pérsomi juist lang. Sussie passen ze ook niet, want die is dik en Christine is mager. Dus gaan al die mooie kleren naar Hannapat.

Na een poosje komen Christine en haar vriendin weer uit het Grote Huis tevoorschijn, samen met Klara, Boelie en De Wet. Ze slaan het voetpad in dat naar de kloof leidt. Irene en haar beide honden zijn er ook bij.

Zodra ze hen niet meer kan zien, staat Pérsomi op. Via een omweggetje gaat ze de berg op. Ze kent de berg op haar duimpje en ze weet waarheen de groep op weg is.

Verderop in de kloof vormt de rivier een kleine waterval. Onder die waterval is een poel; niet zo’n grote, maar wel zo diep dat je de bodem niet kunt zien. Rond deze tijd staat die boordevol water.

Op een drafje loopt ze om de berg heen en dan klautert ze omlaag tot ze ver beneden zich de poel kan zien. Daar gaat ze plat op de grond zitten met haar rug tegen een rotsblok.

Gerbrand is er nu ook bij. Ze stoeien in het water.

Pérsomi buigt zich een beetje naar voren om het beter te kunnen zien. De meisjes hebben badpakken aan, zoals in de advertenties in Die Brandwag. Het zijn allemaal knappe meisjes, vooral de vriendin die met Christine is meegekomen. Ze heeft lang, donker haar, lange benen en een grote zonnebril op. Ze ziet er precies zo uit als de meisjes op de plaatjes.

Plotseling hoort Pérsomi Gerbrand keihard lachen. De meisjes gillen en het water spat hoog op als ze voor hem weg proberen te vluchten.

Gerbrand speelt gewoon met hen, alsof hij een van hen is. Het ziet er zo fijn uit. Stel nou dat Gerbrand omhoog zou kijken en haar hierboven zag zitten? Stel nou dat hij naar haar zou lachen, net zoals hij daarnet met die meisjes aan het lachen was? Stel nou dat hij haar zou roepen en zeggen: ‘Hé, Pérsomi! Kom ook meedoen!’ Stel nou...

Plotseling kijkt Klara omhoog. Pérsomi verroert zich niet, maar ze weet zeker dat Klara haar gezien heeft. ‘Kom ook zwemmen, Pérsomi!’ roept ze vriendelijk.

Ineens voelt Pérsomi ook de ogen van Irene op zich gericht. Langzaam schuift ze achteruit. Zodra ze de poel en het vrolijke clubje niet meer kan zien, staat ze op en via dezelfde weg als ze gekomen is gaat ze terug naar huis.

Die avond zegt Gerbrand tegen haar: ‘Je moet niet zo stiekem achter me aan sluipen, je lijkt wel een jakhals. Als je mee wilt, ga je mee. Als je thuis wilt blijven, blijf je thuis. Je hebt zelf een hoofd gekregen en dat zit er niet alleen om je oren uit elkaar te houden.’                           

Op dinsdag moet Gerbrand weer terug naar Johannesburg. Als ik het wil vertellen, moet dat nu, denkt Pérsomi maandagmiddag. En ik heb zelf een hoofd gekregen, dus ik weet dat ik het wel moet vertellen.

Er is niemand anders met wie ze kan praten, want ma luistert niet.

Ze vindt Gerbrand bij een van de poelen in de rivier. In deze tijd van het jaar is er van de rivier niet veel meer over dan een paar waterpoelen hier en daar. Tegen het einde van de winter zijn die poelen niet meer dan modderplassen waarin de barbelen in doodsnood rondwriemelen, happend naar lucht.

Gerbrand heeft een rietstengel in zijn hand met een stuk touw eraan. De wind rimpelt het water tot fijne golfjes, zodat de kurken dobber op en neer wipt. Gerbrand probeert een barbeel te vangen, of misschien zelfs een karper, weet ze. Muisstil gaat ze naast hem zitten, een klein eindje bij hem vandaan, zodat ze hem niet per ongeluk aan zal raken.

Hij zegt niks, maar ze weet dat hij weet dat ze er is.

‘Ik ben hard weggelopen,’ zegt ze na een poosje. ‘Heel veel avonden.’

Ze zegt er niet bij dat er geen wolf voorkomt in het sprookje van Assepoester.

Hij knikt. ‘Mooi zo,’ zegt hij, terwijl hij strak naar de kurk kijkt die op het water drijft. Dan draait hij zich plotseling om en kijkt haar aan. ‘Pérsomi, ik ga je iets vertellen, maar je mag dat nooit, nooit tegen iemand anders zeggen.’

‘Goed.’ Hij heeft haar nog nooit eerder een geheim verteld.

‘Eerst zweren.’

Ze spuugt op haar vingertoppen, kruist haar middelvingers over haar wijsvingers, legt haar handen samen op haar borst en zegt: ‘Erewoord.’

Het blijft eerst een hele tijd stil, zodat ze al denkt dat hij het geheim toch niet zal vertellen, maar dan zegt hij plotseling: ‘Pa is jouw vader niet.’

Met een ruk kijkt ze opzij. Hij kijkt niet naar haar, zijn ogen zijn nog steeds strak op de kurken dobber gericht.

Ze begrijpt er niets van, maar blijft rustig op een verklaring zitten wachten.

Dan kijkt hij haar recht aan en zegt: ‘Lewies Pieterse is een zwijn. Het is belangrijk dat je weet dat hij niet je vader is.’

Zijn woorden komen eerst niet verder dan haar oren, maar langzamerhand dringt hun betekenis tot haar door. Die man bij hen in huis, die man die haar vader is, die is haar vader niet.

Ze is niet verdrietig en niet blij. Ze is een beetje in de war en ze voelt zich bijna opgelucht. Misschien voelt het zelfs wel... goed.

‘Is hij ook jouw vader niet?’ vraagt ze ineens.

‘Nee,’ zegt hij. ‘Mijn vader is dood. Piet en Sussie zijn kinderen van pa, hun moeder is dood, jij en ik zijn kinderen van ma. Hannapat, Gertjie en Baby zijn kinderen van pa en ma.’

Ze denkt even na. ‘Hebben wij tweeën dezelfde vader?’ vraagt ze dan.

‘Nee,’ zegt hij weer. ‘Mijn vader is dood en hij was geen zwijn.’

Roerloos zit ze zijn woorden te herkauwen. Lewies Pieterse is haar vader niet. En haar vader is niet dood. ‘Weet jij dan wie mijn vader is?’ vraagt ze.

‘Nee.’

Dan is haar vader misschien ook wel dood. Misschien ook niet.

‘Gerbrand,’ vraagt ze na een poos, ‘kom je me nog een keer halen?’

Weer kijkt hij haar recht aan. Zijn ogen zijn bruin, zoals het water in de poelen aan het eind van de winter. ‘Ik kom je een keer halen, Pérsomi, dat zweer ik,’ zegt hij. ‘Maar jij moet eerst goed je best doen op school, zodat je een goeie baan kunt krijgen. Dan kom ik je halen.’

Hij staat op en loopt het veld in.

Vanaf dat moment loopt ze over haar echte vader te piekeren. Aan ma kan ze het niet vragen, want ze heeft met de hand op het hart gezworen. En nooit van haar leven zal ze Lewies Pieterse nog als haar vader zien.

‘Kinderen, deze datum moeten jullie voor altijd onthouden: 1 september 1939,’ zegt meester Lampbrecht op de dinsdagochtend na Lentedag. ‘Vorige week vrijdag, op 1 september dus, is Duitsland Polen binnengevallen.’

‘Dat is oud nieuws,’ zegt Irene snibbig. ‘Wij hebben alles al op de radio gehoord, het hele weekend door. Nu is het oorlog.’

Oorlog? Pérsomi schrikt ervan. Zoals toen de Engelsen de vrouwen en kinderen van de Boeren in concentratiekampen stopten?

‘Irene, hou toch eens je mond,’ zegt de meester vermoeid. ‘En steek je vinger op als je iets wilt zeggen.’

Dan loopt hij naar de wereldkaart die boven de banken van de zevende klas tegen de muur is geplakt. Hij wijst hun waar Zuid-Afrika ligt. Dat weet de hele klas allang, zelfs de kinderen van de vijfde weten dat. Dan wijst hij hun Engeland aan. Dat weten ze ook al.

‘Dit land is Polen en dat is Duitsland,’ wijst de meester met zijn stok. ‘En afgelopen vrijdag’ – hij begint met zijn stok midden in Duitsland en laat de punt langzaam naar het midden van Polen glijden – ‘is Duitsland Polen binnengevallen.’

‘En nu willen de Kakies tegen de Duitsers gaan vechten,’ doet Irene weer een duit in het zakje. ‘Mijn broer Boelie zegt...’

‘Irene Fourie!’ waarschuwt de meester boos.

‘Ik vind het wereldgebeuren ook zo interessant!’ zegt Irene schijnheilig.

Meester werpt haar een blik toe die Pérsomi bijna achter haar bank laat verdwijnen. Irene trekt zich er echter niks van aan; ze steekt gewoon haar neus in de lucht en kijkt terug. Pérsomi moest het eens wagen om zo tegen Lewies te praten...

‘Engeland heeft Duitsland dadelijk een ultimatum gesteld,’ vervolgt de meester, terwijl hij Engeland een tikje geeft met zijn stok.

‘Wat is dat?’ vraagt Lettie Els, en ze haalt luidruchtig haar neus op.

‘Dat is een boodschap, een waarschuwing dat als Duitsland niet onmiddellijk uit Polen weggaat, Engeland oorlog met Duitsland zal gaan voeren.’

Pérsomi’s adem stokt in haar keel. Het klinkt alsof het allemaal dodelijke ernst is.

Meester wendt zich weer tot de hele klas. ‘Zondag hebben de Duitsers zich niets van Engeland aangetrokken. Dat betekent dat de beide grootmachten nu in staat van oorlog zijn.’

Irene vliegt uit haar bank, met opgestoken hand. Haar vingers knippen in de lucht. Nog voor meester haar toestemming kan geven om iets te zeggen, gilt ze het nieuws door de klas: ‘En toen heeft Smuts het van Hertzog gewonnen en nou is de Unie ook in de oorlog geluisd en mijn broer Boelie zegt dat wij er niets mee te maken...’

‘Irene Fourie, ga zitten en hou je mond,’ zegt meester moe. Hij strijkt met zijn sproetige hand over zijn dunne haar. ‘De Unie is nu ook in oorlog, dat klopt, maar gelukkig zal dat ons hier in het Bosveld verder niet raken. Pak nu jullie rekenboek maar.’

‘Gaat u ons dan niet eerst nog een bijbelverhaal vertellen?’ vraagt Irene onschuldig.

De meester wordt ontzettend moe van Irene, denkt Pérsomi. Hij is ook al erg oud.

Die middag probeert Pérsomi haar moeder over de oorlog te vertellen, maar die zegt alleen: ‘Toe, Pérsomi, schei eens uit met dat geklets. Ga liever een emmer water halen.’

‘Jij ook altijd met je kulverhalen,’ pest Sussie als ze met een emmer in de hand op weg gaat naar de rivier.

Die avond komt Lewies pas na donker thuis. Hij gooit bijna de kaars op tafel om. Pérsomi kijkt verschrikt op.

‘Ik kom net bij Attie vandaan,’ zegt hij met dikke tong. ‘Het is oorlog. De Kakies zijn alweer een oorlog begonnen. En het ziet ernaar uit dat Smuts met zijn stomme kop mee gaat bakkeleien, die smerige Kakievriend.’

‘Smuts?’ vraagt ma verward.

‘De generaal en de minister-president, imbeciel,’ zegt Lewies ongeduldig. ‘Krijg ik nog iets te bikken, of hoe zit dat?’

Ma scharrelt rond bij het fornuis. ‘O, maar ik dacht dat Hertzog...’ Angstig houdt ze haar mond weer.

‘Jij kunt beter niet denken, daar ben je veel te achterlijk voor.’

‘Ik ben niet achterlijk!’ bitst ma terug. Ze krijgt meteen een harde klap om de oren. ‘Bek dicht, mens,’ zegt Lewies.

Dan begint hij in zijn zakken te grabbelen. ‘Kom eens bij pa, Sussie, m’n lieve meissie, kijk ’es wat ik voor je heb.’

Nu krijgt Sussie een paar snoepjes, weet Pérsomi.

die avond slapen de drie biggetjes in het stenen huisje van het slimste biggetje

ze liggen lepeltje-lepeltje op het matras van het slimste biggetje

de wolf blaast en gromt en blaast

dan begint sussie te huilen

en het vlugste biggetje rent hard weg

‘Zwijn!’ denkt Pérsomi de volgende dag, maar ze zegt niks, want ze weet niet precies wat er gebeurd is.

Toch wel: haar hoofd weet het, maar dat weten bevriest voordat er woorden van gemaakt kunnen worden.

Als Pérsomi op een ochtend wakker wordt, weet ze meteen dat er iets goed fout zit. Ze ziet het ook.

‘Maaa!’ gilt Sussie schel. ‘Pérsomi heeft oma op bezoek!’

‘Ook dat nog!’ zegt ma, terwijl ze haar trui over haar hoofd trekt. ‘Sussie, laat jij Pérsomi maar zien wat ze moet doen. Ach sjoches toch, wat is vrouw zijn toch een ellende.’ Ma draait Pérsomi naar zich toe en kijkt haar heel ernstig aan. ‘Vanaf vandaag blijf je bij de jongens en de manskerels uit de buurt. Helemaal! Heb je dat goed begrepen?’

‘Ja, ma,’ zegt Pérsomi en dan volgt ze Sussie naar de rivier. Achter haar ogen voelt haar hoofd nog steeds helemaal dof van de schrik.

Bij de rivier kijkt ze het hele ritueel aan. Ze voelt zich ontzettend onnozel; hetzelfde gevoel dat je krijgt als je ’s nachts wakker wordt en in het donker de achterdeur niet kunt vinden.

‘Maar... waarom dan?’ vraagt ze.

‘Als het wegblijft, krijg je baby’s,’ zegt Sussie.

‘Hoe weet jij dat nou?’ vraagt Pérsomi ongelovig.

‘Ik weet het gewoon, zeur niet,’ zegt Sussie.

Eerst oorlog, en nou dit ook nog, denkt Pérsomi als ze weer achter Sussie aan naar huis loopt.

Want oorlog is het. Al in de eerste week ziet Pérsomi alle verhalen erover in de krant. Met foto’s en al.

De krant is plotseling interessant geworden. Ze kan bijna niet wachten tot het maandag is en ze de kranten van de afgelopen week kan ophalen. Met de hele stapel onder de arm loopt ze tot aan de derde rij sinaasappelbomen. Daar gaat ze plat op de grond zitten en legt de kranten eerst op volgorde van datum, anders volgen de verhalen niet goed op elkaar.

Dan begint ze te lezen. Een nieuwe wereld gaat voor haar open.

Het is allemaal nog steeds de schuld van de Kakies, dat begrijpt ze heel goed. En generaal Smuts is een echte Boerenverrader, een echte Kakievriend, daar komt ze ook achter. Iedereen die zich bij de oorlog aansluit, iedereen die de grootste vijand van de Boeren, het Britse Rijk, te hulp schiet is eigenlijk een landverrader.

In huis mogen ze niet over landverraders praten, want dan wordt Lewies ontzettend kwaad.

Die Transvaler zegt nog lelijker dingen over Smuts dan Die Vaderland, ook al zijn de verhalen over de oorlog precies hetzelfde.

Binnen een paar weken sterven de verhalen echter uit, alsof de oorlog al afgelopen is. ‘Wacht maar,’ zegt de meester als ze hem ernaar vraagt. ‘Duitsland is alleen maar bezig zichzelf degelijk in te graven. Daarna komt de aap uit de mouw en zullen ze ons eens laten zien wie er de baas is.’

Meester mag dan al heel oud zijn, hij is ook heel erg slim. Hij heeft altijd een antwoord op al Pérsomi’s vragen. Toch zijn er ook dingen die ze hem niet kan vragen. Bij hen thuis, waar de duisternis als een deken over alles heen ligt, is het ook nog niet voorbij.

En Roodkapje is ook maar een verhaaltje

en er komt nooit een houthakker om de wolf dood te maken

Gerbrand komt ook niet terug. ‘Ik wou maar dat hij eens een paar dagen thuis kwam,’ zegt Pérsomi als ze ma bij de rivier helpt met de was.

‘Gerbrand laat vast z’n neus wel weer eens zien, zeur niet,’ zegt ma. ‘Met de Kerst misschien wel. Je weet toch hoe hij is.’

Ja, ze weet hoe hij is, haar grote broer. Op een avond duikt hij zomaar weer tussen hen op, als zij gewoon naar de sterren zitten te kijken.

Het kerstfeest komt en gaat.

Gerbrand komt niet.

Lewies blijft maar praten over de schat, ergens op de grens tussen de plaas van meneer Fourie en die van meneer Freddie le Roux.

Als de school in het jaar onzes Heeren 1940 weer begint, is Gottlieb Joachim Stoltz ook weg. Misschien is hij werk gaan zoeken, misschien is zijn vader op een andere plaats gaan boren.

Ook Faansie Els zit niet meer bij hen in de klas. Hij is in de vijfde blijven zitten. Nu gaat hij mooi niet meer terug naar school, zegt oom Attie, hij komt helpen op de plaas.

Ik weet niet wat hij daar moet doen, denkt Pérsomi. Het stukje land dat de familie Els op de plaas van oom Freddie le Roux bevolkt, is niks beter dan hun eigen waardeloze lapje grond.

Het betekent wel dat Pérsomi en Irene nu de enige kinderen in de achtste klas zijn. En dat betekent weer dat ze allebei een bank voor zichzelf hebben.

‘Dit is mijn laatste jaar op dit suffe schooltje,’ heeft Irene meteen de eerste dag al gezegd. ‘Volgend jaar ga ik naar de school in het dorp.’

Ik weet niet wat ik volgend jaar ga doen, denkt Pérsomi bij zichzelf. Gerbrand heeft een beurs gekregen van de armenzorg, zodat hij naar de dorpsschool kon, en haar cijfers zijn beter dan die van hem ooit geweest zijn, dat weet ze wel. Maar Gerbrand is een jongen en zij is een meisje. Lewies zegt al de hele tijd dat zij volgend jaar ook maar naar Johannesburg moet gaan. Het extra zakcentje dat ze dan naar huis kan sturen zal ma heel goed van pas komen. Piet en Gerbrand moeten maar vast uitkijken naar een baantje voor haar, zegt Lewies.

Gerbrand stuurt nog elke maand geld, maar hij zegt nooit wanneer hij eens langs zal komen. Als ze de envelop bij het Grote Huis heeft opgehaald, geeft ze die direct aan ma. Samen stomen ze hem open, halen het geld eruit, plakken hem weer dicht en geven hem dan aan Lewies. Meestal zorgt die er echter wel voor dat hij de post gaat halen.

En wie is er bang voor de grote, boze wolf is niet zomaar een spelletje

gelukkig kan ze hard lopen

de wolf zal haar nooit kunnen pakken

Pas in het najaar van 1940, als de bladeren aan de bomen al geel en rood beginnen te kleuren, vlamt de strijd in Europa weer op. Op 10 april is Duitsland Denemarken en Noorwegen binnengevallen, leest Pérsomi in een van de kranten van vorige week. Duitsland heeft die landen een ultimatum gesteld, waarin geëist wordt dat ze zich onmiddellijk onder bescherming van het Duitse Rijk zullen stellen.

Een ultimatum is een boodschap, weet ze nog. ‘Een ultimatum gesteld’: het zijn mooie woorden, vindt ze, het klinkt goed.

Dadelijk vouwt ze de krant van de dag erna open, waarin staat dat Denemarken zich zonder slag of stoot – of schot – heeft overgegeven. Ook al zo mooi gezegd, ‘zonder slag of schot’. De schrijver laat zijn woorden passen bij de oorlog. Noorwegen verzet zich wel, leest ze verder, maar al zijn havens, vliegvelden, regeringsgebouwen, radiostations en spoorwegstations worden nu door de nazi’s bezet.

Wie de nazi’s zijn, weet ze niet zo precies. Ze bekijkt de foto’s. Eronder staat: ‘Als rupsen kruipen Hitlers pantsereen-heden over de vlakten van Noord-Duitsland naar het westen.’

Ze vouwt de twee delen van het artikel netjes op en duwt ze diep weg in de sinaasappelboom. Morgenochtend zal ze het ophalen en mee naar school nemen. Ze wil aan de meester vragen wat nazi’s zijn en hem ook laten zien hoe mooi de meneer van de krant kan schrijven.

Op 10 mei valt Duitsland ook Nederland, België en Luxemburg binnen. Meester vertelt het haar de volgende dag en wijst op de kaart aan waar die landen precies liggen.

‘Gisteravond zeiden ze op de radio dat dit het einde is van de Sitzkrieg, waarin Duitsland acht maanden lang tamelijk passief was,’ vertelt meester zomaar uit zichzelf. ‘Ze zeggen dat nu de Blitzkrieg gaat beginnen, en dat het Duitse leger nu zal toeslaan.’

Ze begrijpt niet alles wat hij zegt, maar laat het niet merken. ‘En wij dan, meester?’ brengt ze haar nachtelijke angsten onder woorden.

‘Welnee, wij zijn veel te ver weg. De oorlog kan hier nooit komen,’ antwoordt hij met zijn gebarsten stem.

Als Irene na de pauze het lokaal weer binnen komt, vraagt ze stiekem: ‘Heb je weer lekker bij de meester zitten slijmen? Krijg je zo de beste cijfers van de school?’

In deze tijd ontdekt Pérsomi dat er iets mis is met Sussie. Het is niet haar vallende ziekte, het is iets anders. Ze houdt haar een week lang goed in de gaten en dan weet ze het zeker: er is iets goed mis.

Ze gaat naar ma die bij de rivier bezig is met de was. Ze zakt op haar knieën en grijpt het eerste het beste stuk wasgoed. Ze wrijft het schone rivierzand in Hannapats blauwe jurk. ‘Let op, die vlek aan de voorkant mot eruit,’ zegt ma.

‘Ma, wat is er met Sussie?’ vraagt Pérsomi plompverloren.

Ma schokt overeind, haar ogen staan vol schrik. ‘Ach sjoches toch, Pérsomi, er is niks met Sussie. Wat zou d’r motten zijn? Heb je niks beters te doen as hier praatjes te verkopen?’

Pérsomi wrijft verwoed over de vlek in Hannapats jurk. Na een poosje zegt ze: ‘Sussie krijgt een baby, dat weet ik heus wel.’

Weer gaat ma’s hoofd met een ruk omhoog. ‘Ach sjoches toch, Pérsomi, wat voor kletspraat...’

‘Ik ben niet achterlijk, ma, mijn hoofd is niet alleen goed om mijn oren uit elkaar te houden,’ zegt ze koppig. ‘Ik weet toch hoe jij eruitzag voordat Gertjie en Baby kwamen, en hoe tante Sus eruitzag voor kleine Hessie, die later doodging.’

Ma laat zich weer op haar billen zakken en doet haar ogen dicht. ‘Ach sjoches toch, kind,’ zegt ze. ‘Heb je ’t er met iemand over gehad?’

Met wie zou ik het daar nou over moeten hebben? vraagt Pérsomi zich af. ‘Nee, ma, ik wou het eerst aan jou vragen. Wist jij al dat Sussie een baby krijgt?’

Ma laat haar hoofd hangen en strijkt met haar natte vingers door haar haren. ‘Ja, Pérsomi, ik wist het al,’ zegt ze na een poosje. ‘Maar we motten er vooral niet over praten. As meneer Fourie het hoort, jaagt hij ons van zijn land en waar motten we dan heen?’

Pérsomi boent de kraag van Hannapats blauwe jurk. ‘Waarom zou meneer Fourie ons wegjagen omdat Sussie een baby krijgt?’ vraagt ze.

‘Ach sjoches toch, kind, praat er nou toch verder niet over. Hou gewoon je mond,’ zegt ma, terwijl ze het overhemd heel hard over de rotsplaat wrijft. ‘Begrepen?’

‘Ja, ma.’

Ze tilt de blauwe jurk uit het water; die lijkt nu wel redelijk schoon.

‘Het leven is hard voor een vrouw, kind,’ zegt ma en ze pakt een van Baby’s luiers. ‘Hard! Neem dat maar van me an.’

Pérsomi luistert maar met een half oor. Ze pakt de kaki broek van Lewies en begint het zand erin te wrijven. ‘Ma, hoe kan Sussie nou een baby krijgen als...’

‘Kop dicht, Pérsomi,’ zegt ma bars. ‘Ik wil geen woord meer van je horen, anders zeg ik tegen pa dat hij je met de riem geeft, begrepen?’

En dus vertelt ze het aan niemand, dat van Sussie. Niet vanwege de riem, maar omdat zij ook niet wil dat meneer Fourie hen wegjaagt.

Want een ander huis hebben ze niet.

Voordat de junikou over het Bosveld begint te kruipen, zijn de rupsbanden van de nazi’s al over Nederland en België heen gerold tot aan de grens met Frankrijk. Die maandag neemt de meester zelf een krant voor Pérsomi mee. Engelse, Franse en Belgische troepen zitten in de val bij Duinkerken aan de zee, leest ze. Honderdduizenden mannen. Gestrand. Zonder voorraden.

Twee dagen later vertelt meester haar wat hij voor de radio heeft gehoord: de afgelopen nacht hebben bootjes in allerlei soorten en maten met bijna bovenmenselijke inspanning een kwart miljoen Engelse soldaten gered. Doodgewone vissersbootjes voeren vanuit Engeland de grote, woeste zee over naar Frankrijk om de mensen te redden.

‘Dat was toch wel moedig van ze, hè meester?’ zegt Pérsomi.

‘Zeker,’ zegt meester. ‘Het is zoals ze zeggen: Brittannia rules the waves. En toch blijven het onze vijanden, Pérsomi.’

Twee weken later leest ze in een van de kranten uit het Grote Huis dat de eerste Zuid-Afrikaanse troepen zijn vertrokken naar Brits Oost-Afrika, naar Kenia. Ze zullen tegen de Italianen in Abessinië vechten.

De volgende dag zoekt ze op de kaart tegen de muur van het lokaal die plaatsen op. ‘Nu zijn wij toch ook in oorlog, meester?’ vraagt ze bezorgd.

‘Dat zijn niet onze mensen, Pérsomi,’ zegt meester rustig, terwijl hij over zijn dunne haar strijkt. ‘Alleen Engelsen worden Roodlussen.’

‘Wat zijn Roodlussen, meester?’ vraagt ze met gefronste wenkbrauwen.

‘De jongemannen die in het leger gaan, of eigenlijk alleen de soldaten die ook daadwerkelijk naar het front gaan, hebben allemaal een rood lusje op hun schouder, op hun epaulet,’ legt meester uit. ‘Maar je hoeft je echt geen zorgen te maken, hoor. Onze mensen zijn er niet bij betrokken.’

In de tweede week van de julivakantie zegt Lewies op een ochtend: ‘Vandaag motten de vrouwen het land maar eens schoffelen. Ik ken hier niet alles alleen doen en meneer Fourie heeft gezegd dat ik deze week de afrasteringen langs mot lopen.’

Jeremia ligt allang kniediep onder de grond, vlak bij de bergkloven; tot het eind toe is hij lui en koppig gebleven. ‘Nou ken ik me waarachtig ook nog een breuk graven voor die donderse ezel,’ heeft pa gemopperd toen ze van meneer Fourie de ezel moesten begraven.

Het stukje grond dat ze moeten bewerken is keihard en kurkdroog. Eerst hebben ze het met de ploeg geprobeerd. Pérsomi en Hannapat trokken aan de voorkant, terwijl ma probeerde de enige schaar in de grond te drukken. Er kwam helemaal niks van terecht. Nu hebben Pérsomi en ma elk een schoffel, en Hannapat werkt met de hooivork. Ze leunt er met haar hele gewicht op om de beide tanden in de aarde te krijgen.

Was Gerbrand maar hier... Maar hij werkt nou eenmaal in de mijnen van Johannesburg.

Sussie zit tegen de achtermuur in de zon, haar benen languit en haar voeten ver uit elkaar. Ze zit daar al bijna een maand. Het is bijna haar tijd.

Niemand praat erover, want niemand mag het weten.

Als de ochtendzon naar de middagkant is geschoven is de lap kurkdroge aardkluiten half omgeploegd en ligt het zachte binnenste naar de zon gekeerd. Op dat moment hoort Pérsomi iets aan de voorkant van het huis. Ze legt haar schoffel neer en rent om het huis heen. Dan blijft ze stokstijf staan. Bij de voordeur staat Klara. Ze heeft vakantie van de universiteit en is nu thuis, net als Boelie en De Wet. Maar Klara komt hier nóóit! En Sussie zit open en bloot hier achter in...

‘Hallo Pérsomi, is je moeder achter?’ vraagt Klara en ze begint om het huis heen te lopen. Langzaam loopt Pérsomi achter haar aan. Ze ziet dat Klara Sussie in het oog krijgt, ze ziet dat Klara schrikt. Ze ziet ook ma schrikken.

Alleen Sussie zit daar maar te zitten.

Ze hoort Klara zeggen: ‘Goeiemorgen, tante Jemima.’

‘Ja, Klara,’ zegt ma. Ze verroert geen vin.

Klara lijkt slecht op haar gemak. ‘Het is goed om weer thuis te zijn van de universiteit,’ zegt ze.

‘Ja,’ zegt ma.

Stilte. Dan zegt Klara: ‘Het is fijn hier op de plaas.’

‘Ja,’ zegt ma.

Er begint een duif te roepen. Hard.

‘Ik heb een brief bij me van Gerbrand,’ zegt Klara.

‘Dank je wel,’ zegt ma en ze houdt haar hand op. Ze maakt de envelop niet open, maar stopt hem aan de voorkant in haar jurk.

‘Ik heb ook een boodschap van Gerbrand,’ zegt Klara. Ze likt over haar lippen, alsof ze droog zijn.

De duif blijft maar roepen.

‘Wat heeft Gerbrand gezegd?’ vraagt Pérsomi. ‘Komt hij nog eens op bezoek?’

‘Vast wel, maar niet binnenkort,’ zegt Klara. ‘Gerbrand zegt dat het heel goed met hem gaat. Hij werkt niet langer in de mijnen. Dat is fijn voor hem, want hij had het zwaar in de mijngangen.’

Ma slaat de hand voor de mond. ‘Is hij zijn baan kwijt?’

‘Nee, hij heeft nog steeds werk, tante Jemima,’ zegt Klara, terwijl ze slecht op haar gemak met haar voeten schuifelt.

Pérsomi voelt haar buik verstrakken. Eerst heeft Klara Sussie gezien en nu lijkt het erop dat ze hen ook nog iets wil vertellen wat niet goed is. ‘Waar werkt hij nu dan?’ vraagt ze rechtuit.

Klara kijkt haar aan. ‘Hij heeft zich aangesloten... hij is in het leger gegaan, hij is soldaat geworden, Pérsomi.’

Even doemen de rupsbanden van de krantenfoto’s voor Pérsomi op, ze ziet de gebukt hollende soldaten met het geweer in de hand, de ronde, ijzeren helm op het hoofd, ze ziet de bommen... ‘Hij heeft wat?’ vraagt haar mond uit zichzelf.

Klara kijkt weer naar ma. ‘Hij zit nu in het leger, tante Jemima. Hij... vindt het daar prettig, een stuk beter dan in de mijnen. Het loon is ook...’

Pérsomi’s mond is kurkdroog. In het leger? Samen met de vijand? ‘Waar is hij nu?’ vraagt ze.

‘Hij heeft gezegd dat jullie je geen zorgen moeten maken. En jullie moeten de groeten hebben.’

De duif zwijgt. Hannapat staat roerloos naast de riek, met haar blote voeten tussen de droge kluiten. Sussie zit roerloos tegen de muur, haar plompe voeten recht voor zich uit. Alleen de droge hoest van Gertjie verscheurt de stilte.

‘Waar is hij nu?’ vraagt ma met een vreemde stem.

‘Ik moest van hem tegen jullie zeggen’ – Klara haalt diep adem – ‘dat hij deze week per schip naar Kenia vertrekt. Samen met de andere troepen.’

De woorden zijn voor Pérsomi als een klap in het gezicht. Ze suizen in haar oren, slaan dwars door haar lichaam.

Gerbrand... Kenia...

Dan stuift ze weg. Haar voeten vliegen over de omgespitte kluiten, over de droge grasstoppels, de losse kiezels en de dikke zandkluiten. Ze rent weg voor de verschrikte ogen van ma, voor het onbegrip van Hannapat en voor Sussie die daar maar zit. Ze rent weg van het huisje met de scheefhangende achterdeur, weg van de magere hond die krabt en likt, weg van Gertjie die bij de achterdeur staat te hoesten.

Ze rent weg voor Klara’s stem.

Maar de woorden gaan mee.

Ze rent haar berg op, langs de steile helling en over het stenen plateau. Ze rent om de bavianenrots heen, langs de wilde vijg die zich zo wanhopig vastklauwt in zijn kleine stukje hellende grond, door de smalle kloof waar Gerbrand altijd honingraat vond.

Maar de woorden rennen mee.

De zon brandt op haar blote armen, haar adem brandt in haar longen, haar tong brandt van dorst in haar droge mond, haar voetzolen branden van stenen en dorens.

De woorden gaan mee. De woorden branden een gat in haar lichaam, tot haar hart open ligt.

Onder een overhangende rots zakt ze neer. Ze kan niet meer. De woorden worden krantenfoto’s.

Na een hele poos gaat ze op haar rug liggen. De zon zakt lager en lager en verwarmt de aarde en de stenen om haar heen. De lucht is blauw en tussen de takken van de wilde vijg door ziet ze ijlwitte sluierwolkjes drijven. De woorden van Klara en de foto’s in de krant van de meester vloeien samen tot een grote afbeelding met Gerbrand in het midden.

Gerbrand, haar grote broer.

Op een keer, al heel lang geleden, heeft Gerbrand haar getroost. Hij streelde de hele tijd over haar haren, terwijl hij zei dat ze niet moest huilen, omdat hij niet wist wat hij met huilende meisjes aan moest. Toen was ze opgehouden, en hij had nog een keer over haar haren gestreken. ‘Nooit meer huilen, hoor!’ zei hij toen en stond op.

‘Goed,’ had ze gezegd. ‘Aai me nog eens over mijn hoofd?’

‘Nee,’ zei hij. ‘Nu is het klaar.’ En hij liep weg.

Nog dagen daarna had ze zin om te huilen zodat hij haar weer aan zou raken, maar ze deed het niet, omdat ze dat beloofd had.

Nooit heeft hij haar weer aangeraakt.

En nu is hij de oorlog in gegaan. De woorden laten haar niet meer los.

Als de zon al laag hangt, loopt ze naar de bron en drinkt voldoende water. Dan raapt ze een platte steen op en graaft daarmee een gladde holte in het warme zand onder de overhangende rots. Zo kruipt ze in haar berg.

De afbeelding die is gemaakt van woorden en foto’s schuift voor de zon, verduistert de blauwe lucht en blijft als een gebroken maan in de boomtakken hangen. Tegelijk met het donker komt ook de kou. Er is niets meer over tussen haar en de kou, maar zelfs de ijzige kou van vlak voor de zonsopgang kan de woorden niet van haar wegnemen.

Ze ziet het licht worden. Ze hoort de eerste bavianen wakker worden. Pas als de zon weer begint te branden vouwt de slaap zich als een warme deken om haar heen.

Als ze wakker wordt, ziet ze hem op een platte steen zitten, vlakbij. Roerloos.

Ze weet wie hij is, ze kent hem al zolang ze zich kan herinneren. Het is de oudste zoon van meneer Fourie.

Hij heeft zijn jas over haar heen gelegd en zit met de rug naar haar toe.

‘Boelie?’ zegt ze zacht.

Hij kijkt niet om, hij staart naar de horizon in de verte. ‘Heb je honger?’ vraagt hij.

Honger? Ze weet niet eens hoe het voelt om géén honger te hebben.

‘Ja.’

Uit zijn broekzak haalt hij twee stukken boerenbeschuit tevoorschijn. ‘Hier,’ zegt hij en hij steekt de beschuiten naar achteren. Nog steeds kijkt hij niet naar haar.

Dan zijn Klara’s woorden weer terug. De droge beschuit blijft in haar keel steken.

‘Gerbrand gaat in de oorlog vechten,’ zegt ze na een poos.

‘Ja,’ zegt hij.

Ze kijkt naar zijn rug. Hij heeft een brede rug, net als Gerbrand. Zijn kaki hemd spant eroverheen.

‘De meester zei dat onze mensen niet mee zouden vechten,’ zegt ze.

‘De meester heeft gelijk.’

Ze zwijgt een hele poos. Dan vraagt ze: ‘Boelie, waarom is Gerbrand dan gegaan?’

Hij draait zich om. Voor het eerst kijkt hij haar aan. Hij heeft donkere ogen, als het water van de poelen in de nazomer. ‘Heb je het niet koud gehad vannacht?’ vraagt hij.

De nacht zit nog steeds in haar lijf. ‘Klara zei dat hij het daar beter heeft dan in de mijngangen?’ zegt ze vragend.

Hij keert haar opnieuw de rug toe en staart over de vlakte ver beneden hen. ‘Die rotkakies met hun rotoorlog,’ zegt hij dan.

‘Rotkakies,’ zegt ze hem na.

Hij staat op. ‘Je mag niet zulke lelijke woorden zeggen, jij bent een meisje,’ zegt hij. ‘Ga je nu naar huis? Je moeder is ongerust.’

‘Straks.’

‘Goed,’ zegt hij en hij begint de berg af te dalen.

Zijn jas vergeet hij. Ze rolt zich daaronder op tot een klein hoopje. Warm en troostend ligt de ruwe stof over haar heen.