Ineke Kraijo

Kate

Uitgeverij Mozaïek – Zoetermeer

Voor Roland, om zijn rotsvaste vertrouwen

Ontwerp omslag BlauwBlauw Design

Illustratie omslag Roelof van der Schans

Foto auteur Hermien Lam

Layout/dtp binnenwerk zetR, Hoogeveen

ISBN 978 90 239 2015 1

NUR 285/284

© 2012 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 239 9409 1

Kalmte om te aanvaarden

Moed om te veranderen

Wijsheid om het verschil te zien

DEEL I

APRIL 1845

1

Kate leunt met haar rug tegen een beukenboom, recht tegenover de pub van John Lynch. Ze heeft haar ogen strak op de deur gericht en wacht. De schors van de boom voelt ruw aan tegen haar rug en ze krijgt het koud. Eindelijk zwaait de deur open, flarden vioolmuziek zweven naar buiten. Ze hoort vrolijke mannenstemmen, luid gelach. Vaders gebulder klinkt er bovenuit. Op haar hielen draait ze zich om en rent het dorp uit. Ze heeft genoeg gehoord.

*

Kate geeuwt en rekt zich uit. Even blijft ze op haar stromatras liggen, de handen onder haar hoofd gevouwen. Ze luistert naar het vrolijke gezang van de zwaluwen, die vlak buiten hun bothán een nest hebben. Dan komt ze overeind en loopt naar de voorkamer. Vader ligt op de stromatras, met zijn rug naar de kamer. Ze heeft hem niet thuis horen komen. Moeder is al op. Ze leegt een kom geschilde aardappels in de kookpot boven het turfvuur.

‘Ga je vlug wassen,’ zegt moeder. ‘De pastoor wacht niet.’

Kate loopt naar de emmer en wast haar gezicht en handen. Snel kijkt ze om zich heen. Haar broer Pat is nog niet opgestaan, dus trekt ze vlug haar vaalgrijze nachthemd over haar hoofd en pakt haar jurk. Net op het moment dat ze in haar onderhemd staat, komt Pat de ladder van de vliering af. Hij kijkt naar haar onderhemd en knipoogt vrolijk.

‘Kijk, kijk, mijn kleine zusje wordt een vrouw.’

Ze draait zich om om haar gloeiende wangen te verbergen en schiet in haar blauwe katoenen jurk.

‘Eejit,’ mompelt ze. ‘Stomme eejit.’

Het is vervelend om alleen maar broers te hebben. Ze kijkt naar de dikke buik van moeder. Moeder glimlacht als ze haar blik ziet.

‘In de zomer zul je je nieuwe broertje of zusje leren kennen.’

‘Ik wil graag een zusje, moeder.’

Moeder trekt een streng gezicht.

‘Wij hebben niets te wensen, Kate. God beschikt en we moeten dankbaar zijn voor alles wat Hij ons schenkt.’

Er vliegt een schaduw over het gezicht van moeder en Kate weet waaraan ze denkt. Aan haar lieve, kleine zusje Mary. Ze was pas twee jaar oud toen ze stierf. Mary’s dood is al vijf jaar geleden, maar Kate weet het nog als de dag van gisteren. De gezichten van haar vader en moeder, toen het witgekalkte kistje in de aarde op de begraafplaats achter de kerk zakte, vergeet ze nooit meer.

Moeder kucht en roept luid: ‘Allemaal opstaan, we gaan eten!’

Connor en Michael komen de voorkamer in. Vader blijft op de stromatras liggen. Hij verroert zich niet, maar zijn oogleden trillen. Moeder fronst haar voorhoofd.

‘Doe niet net of je slaapt, James O’Doherty.’

Vader kreunt, maar geeft geen antwoord. Wat angstig kijkt Kate naar moeder. Moeder is ’s morgens altijd wat kribbig, maar de laatste maanden is dat veel erger.

‘Je moet je schamen!’ roept moeder. ‘Op de dag des Heren zo lang te blijven liggen. Sta op of ik kiep een emmer water over je heen.’

Kate fluistert tegen Pat: ‘Dat doet moeder nooit! Dat durft ze niet.’

‘Toch zou ik het weleens willen zien,’ grinnikt Pat zachtjes.

Hardop zegt hij: ‘Er staat een emmer bij de deur.’

Moeder draait zich om en pakt de emmer water die Kate gebruikt heeft om zich te wassen. Ze houdt één hand tegen haar onderrug gedrukt, terwijl ze de zware emmer optilt. Langzaam loopt ze naar de stromatras.

‘James,’ zegt ze waarschuwend, ‘ik heb een emmer water in mijn hand.’

‘Ach mens, laat een man met rust op de vroege morgen. Gisteren…’

‘Gisteren was je een stoere vent in de pub van John Lynch, wees dan nu ook een man en sta op!’

Als enig antwoord trekt vader de kale deken verder over zich heen.

‘Je negeert me!’ schreeuwt moeder opeens woedend. ‘Hier, nu zul je luisteren!’

In één felle beweging gooit ze de hele emmer leeg boven het hoofd van vader. Vader springt onmiddellijk op van de stromatras. Kate schiet in de lach als ze vader druipend in zijn onderhemd ziet staan.

‘Net een verdronken kat!’

‘Beter dan een dronken kat,’ schatert Pat.

Connor stoot haar aan en gebaart naar het gezicht van vader.

‘Ssst,’ sist hij.

Vader loopt met grote passen naar moeder toe en staat dreigend voor haar, zijn blonde krullen verward en zijn ogen tot kleine spleetjes geknepen.

‘Hoe durf je!?’ schreeuwt hij. ‘Dus jij vindt dat ik moet luisteren? Ik zal jóú eens leren luisteren.’

Hij brengt zijn rechterarm naar achteren en geeft moeder een harde klap in haar gezicht. Kate gilt, maar vader haalt nog een keer uit en slaat moeder zo hard dat ze op de grond valt. Ze landt half op haar zij, half op haar dikke buik.

‘Stop!’ schreeuwt Kate, terwijl ze bij haar moeder neerhurkt en zich bezorgd over haar heen buigt. ‘Denk aan de baby!’

Moeder ligt heel stil, met gesloten ogen. Vader balt zijn vuisten en zonder op Kate te letten schopt hij naar moeder, die bewegingloos op de lemen grond ligt. Zijn blote voet treft moeder in haar ronde buik. Alsof dat een teken is, grijpen Pat en Connor vader bij zijn armen en trekken hem achteruit. Vader schreeuwt en vloekt, hij probeert zich los te rukken, maar de jongens houden hem stevig vast. De kleine Michael begint te huilen. Moeder opent langzaam haar ogen. Met Kates hulp krabbelt ze overeind en gaat rechtop staan. Ze ziet doodsbleek en legt haar handen beschermend op haar buik. Terwijl haar oog langzaam begint te verkleuren kijkt ze vader recht aan.

‘Hoe kun je de vrouw slaan die jouw kind onder haar hart draagt?’

Ze zegt het rustig, maar haar stem klinkt schor.

‘God ziet en weet alles. Hij zal je hiervoor straffen, ongenadig en hard. Je kunt niet zomaar doen wat je wilt, omdat je je helemaal vol hebt laten lopen met die vieze poitín.’

Vader zwijgt en zelfs Michael stopt met huilen. Kate is diep onder de indruk van haar moeder. Ze staat daar rustig en trots, midden in de kleine kamer, haar dikke buik vooruit. Ze houdt haar hand op, met de palm naar boven.

‘Waar is het geld voor deze week? Of heb je alles naar Johns pub gebracht?’

Plotseling lijkt vader te ontwaken uit zijn verdoving. De woede komt terug in zijn ogen.

‘Dat is mijn zaak! Ik ben het hoofd van dit gezin en ik ben het zat dat jij doet alsof jij dat bent, Roisin O’Doherty. Denk je dat ik niet weet hoe de mensen in het dorp mij uitlachen? Hoe ze praten als ik met het weekloon de heuvel op loop, terwijl alle andere mannen met elkaar in de pub blijven? Ze zeggen dat jij je gedraagt alsof je de baas in huis bent en dat ik geen…’

‘Houd op!’ roept Kate opeens.

Ze slaat haar handen voor haar oren. Maar vader brult verder. Moeder schreeuwt terug en Michael gaat weer huilen. Hun bothán vult zich met woede.

Kate kan er niet meer tegen. Ze draait zich om en laat het geschreeuw achter zich. Met grote stappen rent ze de heuvel op, haar ogen gericht op de bloeiende meidoorn die bijna bovenaan staat, vlak bij een klein meertje. Daar wil ze heen, daar moet ze heen. Het is de enige plaats waar ze zich nu veilig zal voelen, haar eigen plekje. Het gras is vochtig aan haar blote voeten en ze schaaft haar enkels aan de struiken van de felgele gaspeldoorn, maar ze blijft doorrennen. Weg, ze moet weg van het geschreeuw en gehuil. Als ze bij de meidoorn komt, laat ze zich plat voorover op haar buik vallen. Ze duwt haar handen stevig tegen haar oren, maar ze blijft de stemmen horen. Wat een afschuwelijke ruzie! Zo heeft ze vader en moeder nog nooit gezien. Vader werkt altijd hard, maar doet dat meestal fluitend. En moeder is soms streng, maar steeds eerlijk. Kate kan zich niet herinneren dat haar vader haar moeder ooit heeft geslagen. Als vader gedronken heeft, schreeuwt hij wel tegen moeder, maar hij raakt haar niet aan. Het ergste is dat ze niet eens weet wie er nu fout was. Haar vader had haar moeder niet mogen slaan, maar ze kan zich zo goed voorstellen dat hij boos werd. Ze ziet hoe ontzettend hard hij moet werken en ze snapt best dat hij soms vrolijk wil zingen, dansen en drinken. Maar ze begrijpt ook dat haar moeder moet zorgen dat er genoeg te eten is. Kate komt overeind en gaat op handen en knieën zitten. Minutenlang staart ze naar haar spiegelbeeld in het felblauwe meertje. Ze ziet de witte schapenwolken weerspiegeld in het water, maar ook haar eigen gezicht, donkerrode vlechten, sproeten en groene ogen, zachtjes bewegend alsof ze boven het water zweeft. Zoals altijd als ze zichzelf ziet, valt het haar op dat ze op moeder lijkt, dezelfde ogen, dezelfde kleur haar. Ze vraagt zich af of zij er over twintig jaar net zo uit zal zien als moeder. Nog steeds met dat prachtige haar, maar dan met draden grijs erdoor en met diepe lijnen om haar mond en ogen door het harde werken. Ze schudt haar hoofd.

‘Ik wil het niet!’ zegt ze hardop.

Er moet toch een ander, een beter leven bestaan dan dit? Ze denkt aan Ann Larkin, de tante van haar vriendin Bridget. Op haar vijftiende trouwde Ann met een veel oudere man uit het oosten van Ierland en ze verhuisde met hem naar Dublin. Daar woont ze nu, in een huis dat bijna net zo groot is als de boerderij van bailiff Harrison, met in iedere kamer een brandend vuur. Ver weg van hun dorp in het westen, van de kou en de armoede. Dat wil zij ook!

Met allebei haar handen tilt ze haar haren boven op haar hoofd, alsof ze het met sierkammen heeft opgestoken, zoals de vrouw van de bailiff. Ik wil net zo rijk zijn als zij, denkt ze. Ik wil wonen in een schitterende, verwarmde boerderij met schuren vol eten, omringd door een hoge muur, met een man die van me houdt en me prachtige jurken kan geven. Niet zoals moeder me halfdood werken in een klein, koud huisje met steeds weer nieuwe baby’s, die soms doodgaan voor ze goed kunnen praten. Ze kijkt nog eens naar haar spiegelbeeld. Stel dat Edward, de zoon van de bailiff, nu voorbij zou komen. Ze ziet Edward hooguit twee keer per jaar, als de bailiff met zijn gezin in het dorp komt. In zijn prachtige kleren staat hij trots naast zijn vader. Zij kijkt altijd met stille bewondering naar hem, maar hij kijkt nooit terug. Maar als hij haar nu zou zien, geknield in het heldergroene gras met haar haren omhoog, alsof ze een echte lady is, zou hij worden betoverd door het zonlicht op haar donkerrode haren. Hij zou direct verliefd worden en haar meenemen uit haar kleine bothán. Ze zou een eigen kamer met een echt hemelbed krijgen, prachtige kleren dragen en haar haren zouden iedere dag…

‘Plons!’

Er verschijnt een grote kring in het meertje, vlak bij haar spiegelbeeld. Ze schrikt op en ziet nog net een tweede steen in het water vallen. Betrapt laat ze haar vlechten los. Daar verschijnt het grijnzende gezicht van Pat. ‘Aan het dromen, zusje?’

Ze haalt haar schouders op.

‘Ik kon niet meer tegen het geschreeuw.’

‘Ze schreeuwen niet meer,’ zegt Pat. ‘Moeder is zich zwijgend en met een hand op haar buik aan het klaarmaken voor de mis en vader doet hetzelfde, maar dan met zijn hand op zijn hoofd.’

Hij grinnikt. ‘Het was wel een mooi schouwspel, zo’n hele emmer water. Ik heb vader nog nooit zo snel uit bed gezien.’

Plotseling staat ook Connor naast Pat.

‘Je bent de vrouw van de bailiff niet,’ zegt hij zacht tegen haar.

Ze voelt dat haar wangen vuurrood worden. Connor weet precies wat ze denkt, alweer! Nooit kan ze iets voor hem verborgen houden. Moeder heeft weleens gezegd dat er een síog rond hun huisje zweefde toen hij geboren werd. Daardoor ziet en hoort hij dingen die er niet zijn. Moeder heeft altijd extra voor hem gebeden, zodat hij bevrijd zou worden van de síog. Maar haar gebeden worden niet verhoord. Hoe ouder Connor wordt, hoe meer hij weet wat mensen, maar ook dieren, denken en voelen. Soms voelt hij ook van tevoren wat er gaat gebeuren. Kate weet dat sommige dorpelingen bang voor hem zijn. Ze fluisteren dat hij ’s nachts met de sidhe danst en op een nacht zal verdwijnen uit hun dorp, door hen zal worden meegenomen naar die andere wereld.

Pat kijkt haar onderzoekend aan. Vlug wendt ze haar hoofd af. Ze hoopt dat hij Connors gefluister niet heeft verstaan. Pat barst los in een luide schaterlach, het schalt over de heuvel en het meertje. Hij slaat Connor op zijn schouder. ‘Dat was de spijker op zijn kop.’

Ze draait nu helemaal weg van Pat. Hij heeft dus toch verstaan wat Connor zei. Pat lacht.

‘Ons zusje verbeeldt zich dat ze rijk is, maar vrouw van de bailiff is vast te min voor haar. Nee, ze zou het liefst met de landheer trouwen en als een echte lady in een prachtig landhuis wonen, met bedienden die haar “lady Kate” noemen.’

Pat geeft haar een duw tegen haar schouder en vervolgt: ‘Nou, zusje, ik heb nieuws voor je. Je bent niets meer dan een Ierse pachtersdochter. De bailiff zal je geen blik waardig keuren en de landheer weet niet eens dat jij bestaat; voor hem ben je minder dan een hond. Jij zult nooit een voet in een landhuis zetten. Over een paar jaar trouw je met een arme aardappelboer met een piepklein stukje land. Je gaat wonen in een donker huisje en je krijgt ieder jaar een kind. Elke zondag ga je naar de kerk en je bidt tot God voor een goede oogst en dat je kinderen niet zullen sterven voor ze volwassen zijn. Uiteindelijk word je begraven, hier, in het dorp waar je thuishoort, bij alle andere arme boeren.’

Pat kijkt haar met een voldane grijns aan, maar ze haalt haar schouders op. Ze weet dat Pat gelijk heeft. Haar moeder heeft het vaak verteld. Dit is het leven dat God voor hen heeft bedacht, een eerlijk leven van nederigheid en hard werken. Haar vader noemt het de cinniúint, het noodlot van alle arme Ieren, en zo is het al eeuwenlang. Maar zo hoeft het niet te zijn, denkt ze. Diep in haar hart gelooft ze dat er een manier is om weg te komen van de heuvel, van het harde, armoedige bestaan, van de kou en de honger. De tante van Bridget kon dat en haar zal het ook lukken! Dat zegt ze tegen niemand, zeker niet tegen haar broers.

‘Wat komen jullie doen?’

‘We gaan naar de kerk,’ zegt Connor.

‘Ja,’ vult Pat aan, ‘gewoon in je katoenen jurk op een van de achterste rijen en niet in ruisende fluwelen gewaden voor in de kerk, op een speciaal voor jou gereserveerde bank terwijl je niet vaker dan twee keer per jaar komt, lady Kate O’Doherty.’

Nog nagrinnikend loopt hij met Connor weg. Kate kijkt hen na. Dan laat ze zich op haar knieën vallen, vouwt haar handen en bidt: ‘Goede Vader in de hemel, laat het kindje in moeders buik een meisje zijn. Ik wil geen broers meer. Een zusje alstublieft, Heer!’