Voor Joanne en Marijke

MARIANNE WITVLIET

Toen je nog huppelde

Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Van Marianne Witvliet verscheen eerder bij Uitgeverij Mozaïek:

Kind van het water, roman

De sprookjesteksten van H.C. Andersen in dit boek zijn vrije

bewerkingen naar de teksten uit De sprookjes van H.C. Andersen, Doetinchem, 1903.

Vormgeving omslag en binnenwerk: Geert de Koning

Omslagillustratie: Dinie Bogaart, Vrijheid, olieverf, 140X140 cm, 2002

ISBN 978 90 239 2023 6

NUR 301

© 2011 Marianne Witvliet en Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

www.uitgeverijmozaiek.nl

www.mariannewitvliet.nl

Alle rechten voorbehouden

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 239 9329 2

Moet ik excuses aanbieden omdat ik mijn lezers dwing achter mij aan te lopen en door een verrekijker vogels te observeren waar ze anders zonder interesse aan voorbij zouden gaan? Ook als mijn verhaal ertoe leidt dat zij op een dag stilstaan en stiekem het veertje van de Vlaamse gaai of de Turkse tortel oprapen, om ondertussen naar de zang van de roodborst te kunnen luisteren?

Marianne

‘Wee degenen die zich te hoog achten om vrijwillig klein te worden met de kinderen. Want de lage deur van het hemels rijk zal hun niet toestaan daar binnen te gaan.’

Thomas à Kempis, Boek iii, hoofdstuk 58

‘Ik oefen als een jonge vogel op de rand

van ’t nest, dat ik verlaten moet

in kleine haperende vluchten

en sper mijn snavel.’

M. Vasalis, ‘Ouderdom’, uit de bundel De oude kustlijn

Karakters

Reisleider Ike Mulder. Maakt er een potje van als leider, maar vertelt onderweg prachtige verhalen die kleur aan het gezelschap geven. Blijkt uiteindelijk ook geen reisleider te zijn.

Clara Haan, reisjournaliste en twitcher. Heeft in de trein een dagboek gevonden waarin een reis naar Mecklenburg wordt beschreven en is nieuwsgierig geworden naar het gebied.

Gids Dietmar Hofer, draagt een loodzware telescoop zonder morren uren achtereen. Kent elke boom, elke vogel. Weet waar de bosuil, de middelste bonte specht, de ral en de roerdomp huizen. Is midden in het Nationalpark geboren en blijkt uiteindelijk de werkelijke leider.

Sim van den Brugge, weduwnaar. Komt aanvankelijk onzeker en schutterig over, blijkt violist te zijn en te kunnen componeren. Wil composities maken die zijn geïnspireerd op vogelzang. Observeert vogels en mensen terwijl hij rouwt.

Meg van Weydegem, de hoofdpersoon. Haar huwelijk wankelt sinds haar dochter Zimmi (5) na een ongeval in coma is geraakt. Heeft vanaf haar huwelijksreis naar Mecklenburg tot een jaar nadat Zimmi in coma raakte een dagboek bijgehouden dat ze in een trein is kwijtgeraakt. Ze maakt de reis opnieuw in de hoop zich haar liefde voor haar man te herinneren en in het bewustzijn los te moeten komen van haar kind.

Maud van Overvecht, vriendin van Meg. Doet Meg de reis cadeau. Filosoof en humanist. Smeedt met positieve humor de groep aaneen en houdt vooral Meg overeind.

Natuurfotograaf Hans Meyer. Fotografeert professioneel en rücksichtslos. Hanteert de camera als een mitrailleur. Staat vooraan bij de man die de zeearenden met lucht geïnjecteerde, en dus drijvende vissen voedert, wat spectaculaire plaatjes oplevert.

1

De tol zag hoe de bal hoog de lucht in vloog, als
een vogel, zodat je haar niet meer kon zien. Ze kwam terug, maar ze maakte steeds een grotere sprong wanneer ze de grond had geraakt.

Hans Christian Andersen in De tol en de bal (1843)

Het was een grauwe ochtend. Op het perron stond een tengere man diep in een bruine jas gedoken roerloos voor zich uit te staren. Je kon zien dat zijn lichaam daar stond, maar dat zijn geest ver weg was. Hij leek bejaard en hij stond daar. Veel meer viel er over hem niet te zeggen. Zijn gezicht was mager. Dik grijs haar was zo geknipt dat het hem distinctie verleende. Ze merkte nu dat hij haar kant op keek en een gebaar maakte alsof hij ruimte voor haar wilde scheppen.

Scholieren met zware rugzakken drongen ondertussen luidruchtig langs hen heen naar voren tot de rand van het perron, om als eersten in de trein te kunnen stappen.

Door zijn gebaar, waarvan ze niet zeker wist of het voor haar was bedoeld, merkte ze dat ze op vrijwel dezelfde manier als hij op de trein stond te wachten. De schouders hoog opgetrokken, de handen in de jaszakken.

Ze rechtte haar rug en keek zijn kant weer op, maar hij was uit het zicht verdwenen. Ze deed een stap in de richting waar hij zojuist gestaan had, alsof ze voor hem hetzelfde wilde doen, een gebaar maken. Tegelijk verscheen vanonder de overkapping van het station een miezerig streepje licht in het leigrijs. Een aarzelende wegwijzer naar de dag.

Een vrouw van een jaar of veertig keek omhoog en liep toen hun kant op, alsof het daglicht haar over een streep trok. Vermoedelijk hoorde ze bij de groep. Ze trok een blauwe koffer achter zich aan die, gezien de slijtage en de restanten van beveiligingsstickers, vele grenzen was gepasseerd.

Ze draaide zich om naar Maud. Zolang ze met niemand kennismaakte, had de eerste groepsreis van haar leven nog de smaak van een ouderwets schoolreisje: buikpijn vooraf en dan uitzwaaien, spelen, vrij zijn, leuke dingen doen. Na afloop werd je geknuffeld alsof je weken was weggeweest, kreeg je ’s avonds aan tafel het woord, ook al kon je de buikpijn niet negeren en maakte je met je vork lusteloos weggetjes door het groene veld van doperwtjes die op de jus dobberden. Speciaal voor jou, die doperwtjes.

Maud had het schoolreisjesgevoel opgepookt met mailtjes. ‘Volgens mij krijgen wij geen lunch aangeboden in de trein. Dus we nemen lekkere dingen mee voor onderweg. Chocoladerepen, chips, noten, glaswerk en een fles wijn. Nou ja wijn… Alhoewel, waarom niet eigenlijk…’

In gedachten probeerde ze zich, met het streepje licht in haar vizier, te verplaatsen naar een met blond, jong groen gras overdekt landschap in het noorden van Duitsland. Naar de vogels die zij daar zouden zien en die haar voor even het gevoel van onmetelijke vrijheid zouden geven. Een zevendaagse vogelreis. Ze nam zich voor zo veel mogelijk omhoog te kijken. Te genieten van glijvluchten, van het meedrijven op de wind, van vleugelslagen in slowmotion. Ze zou de kunst van het zweven afkijken, zodat het leek of de mogelijkheid bestond zelf los van de grond te komen. Vogels deden een beroep op je verbeelding. Ze lieten je met hun vliegbewegingen zien dat er meer was dan doelloos op een tak blijven hangen. Vooral zwaluwen, die wisten als geen ander de aarde te ontstijgen. Zouden er al zwaluwen zijn?

Ze dacht aan de dichte, donkere beukenbossen en de stille meren. Daar was het begonnen tussen Jorrit en haar. Tussen het zachtgele toen en het nachtzwarte nu bevond zich een onmetelijk moeras vol donkerbruin drijfzand.

Even draaide ze zich om. Nu kon ze nog terug. Ze zou met een taxi binnen een uur bij Zimmi kunnen zijn.

Maud greep haar bij de arm. Ze wees omhoog.

‘Mantelmeeuw,’ zei ze. Ze had net zo goed kunnen zeggen: ‘Bij de les blijven.’

De meeuw verdween achter de overkapping. Vogels verzetten zich nooit, die lieten zich meedrijven met welke wind dan ook. Overgave. Kon zij dat maar. Vreemd genoeg hield ze van storm, van harde storm zelfs, vooral als die uit het zuiden kwam.

Maud zou haar hier op dit station en aan het eind van de reis in Mecklenburg weten te houden, storm of geen storm. Bij de minste poging om zich in de richting van Zimmi te laten afdrijven, zou ze ingrijpen.

Zou ze het herkennen? Zou er net als toen een man op de zandweg lopen en zij hem vragen: ‘Is dit Müritz Nationalpark?’

Zou hij in lachen uitbarsten en vragen: ‘Mag ik vragen hoe lang u hier al rondloopt?’

Nee, wat een onzin. Nu wist ze het verloop.

‘Maar ik zie hier nergens borden!’

Ze was al uren aan het dwalen destijds. Hij was haar tegengekomen toen ze op een boomstam een kaart van de omgeving bestudeerde zonder te snappen waar ze zich op dat moment bevond.

Hij had een stap in haar richting gedaan. Een lange, brede man. Jonge ogen in een verweerd gezicht. Altijd buiten, dacht ze toen. Zijn ogen waren bovendien opvallend. Bruin, maar met een onmiskenbare zweem van groen, alsof de natuur zich daarin als vanzelfsprekend voorgoed had genesteld.

‘Die laten ze hier weg. Uit angst voor toeristen die de stilte verstoren en nog los van de toeristen zijn daar de natuurfotografen die het liefst tot in de nesten van de zeearend willen klimmen.’

Toeristen. Die aanmatigende toon.

‘Ik ben toerist,’ zei ze toen, terwijl ze eigenlijk wilde vragen wat ze zich daarbij moest voorstellen, bij die soort fotografen. ‘Als ik u goed begrijp, bevind ik mij nu in het Nationalpark?’

Zijn lach klonk helder tussen de bomen op, zoals de lach van de groene specht. Maar dat dacht ze pas veel later, toen ze de lach van de groene specht ook in haar eigen bossen herkende.

Het was duidelijk dat hij alles van vogels wist. Om zijn nek hing een kijker die vergeleken met die van haar vast een vermogen had gekost. Het feit dat die sporen van veelvuldig gebruik vertoonde, zei haar genoeg.

Ondertussen had ze zich afgevraagd waarom zo weinig componisten iets met de lach hadden gedaan.

De lente was dansend begonnen, begin maart al, met stralenbundels en ontluikend leven dat niet goed wist welke kant het op wilde gaan. Alsof het aanvoelde dat de eerste dans vanaf een boomtak, in een baljurk van bloesem, onmiddellijk vernietigd kon worden door een late nachtvorst of een hagelbui.

Ook nu, begin april. Je kon de zomer nog lang niet aanraken.

Het perron leek ondertussen nog het meest op een meterslange wachtkamer met mensen die eindelijk besloten hadden een therapeut te raadplegen met de brandende vraag hoe zij nu verder door het leven moesten gaan, tot het antwoord in de vorm van de internationale trein kwam binnendenderen. De trein maakte zo veel lawaai dat de gedachte aan een therapeut al snel vervangen werd door die aan een fles kruipolie.

De menigte ontwaakte. Mensen die zojuist in hun hoofd nog op het kussen lagen, rekten zich uit en grepen naar hun tassen. De scholieren, die al vooraan stonden, sjorden de rugzaken hoger. Alleen de man in de bruine jas die inmiddels weer was opgedoken verroerde zich niet. Een wetenschapper die bij zijn dissertatie maar geen stellingen kon bedenken? Stond hij stilzwijgend te mediteren of had hij even overwogen voor de icE te springen?

Maud had hem ook gezien.

‘Een roerdomp, Meg!’ riep ze lachend boven het geraas van de binnenrijdende trein uit.

‘Het is volstrekt zinloos te blijven hopen op een wonder.’

Dat was een paar weken geleden.

Het ‘volstrekt’ had van de zin een vlijmscherp wapen gemaakt, terwijl zij weerloos, met lege handen en vol verwachting de wachtkamer was binnengelopen.

Dit was dan de finale, uitgesproken door een specialist in de Randstad. Gepromoveerd, hoogleraar. Hij had Zimmi op verzoek van haar behandelend revalidatiearts en vooral op aandringen van haar zelf opnieuw onderzocht.

Na afloop zat hij tegenover haar. Een geslaagde veertiger. Hij gebaarde met handen waarmee hij zijn succesvolle operaties verrichtte, alsof hij een orkestje dirigeerde dat als vanzelfsprekend geen aanbeveling behoefde. Zijn stem klonk vriendelijk, maar dwingend. Achter hem hing kunst aan de muur. Hij speelde met een vulpen.

Moeiteloos gleden de vaktermen over zijn lippen. Hij vertelde dat een pvS, dat stond voor persistent vegetative state, ontstaan na een schedeltrauma, een uitermate sombere prognose had. Dat wist zij allang, daar hoefde je geen hoogleraar voor te zijn. Als je een kind had in die situatie, zat je uren in bibliotheken om stoffige encyclopedieën erop na te slaan, al vond je de informatie met hetzelfde gemak en in minder tijd via een zoekmachine, en nog veel sneller wanneer je gewoon aan het bed van je kind zat en het observeerde.

Nee, lieverd, hij liegt. Met al zijn medische kennis weet hij niet wat hopen is. Heeft hij geen idee wat er in jou omgaat. Alles wat hij erover kan zeggen, moet feitelijk juist en wetenschappelijk verklaarbaar zijn. Afleesbaar aan uitslagen en grafieken. Ik hoop en geloof tegen doemdenkers in. Zoals deze specialist, die nooit zal geloven dat iemand in leven blijft dankzij de liefde. Hij heeft geen enkel idee wie jij bent, terwijl hij voortdurend over je praat en ervoor zorgt dat het dikke dossier dat over jou gaat, verder uitdijt. Voor hem ben je niet meer dan een lichaam dat behandeld moet worden. Voor mij ben je Zimmi. Mijn kind. Met uitzonderlijke eigenschappen, waarvan ik er nog maar zo weinig ken. Maar meer dan genoeg om tot over mijn oren verliefd op je te zijn vanaf je geboorte.

Jouw gevoel voor humor! We zaten eens bij de apotheek om hoestdrank voor je te halen. Twee was je toen. Dat was in de tijd dat je nog gewoon ziek werd zoals andere kinderen. Koorts, een griepje. De huisarts had een speciale mix voor je bedacht, want gangbare drankjes kreeg ik bij jou met geen mogelijkheid naar binnen. Terwijl we moesten wachten, bekeek je folders. Over het op de juiste wijze dragen van een mitella, over het bestrijden van hoofdluis, over hoe je iemand moet beademen. Bij die laatste folder stond een plaatje. Je bekeek het aandachtig en liet het mij zien. ‘Die ene meneer eet die andere op,’ zei je en je moest hard lachen.

Hoe zou deze dokter nu gereageerd hebben als hij je had meegemaakt in die zomer toen je pas zes maanden was? Je lag op je buik in de kinderwagen en had ontdekt hoe je je omhoog kon drukken. Wat zag je, toen je ineens over de rand van de kinderwagen keek en de slappe lach kreeg? Je schaterde, je hoofd, nog veel te zwaar, viel terug. Je werkte je weer omhoog en begon opnieuw. Op enig moment stonden alle mensen in de winkel om je heen en schaterden mee.

Behalve ik. Ik had tranen in mijn ogen van geluk.

‘En helemaal wanneer de patiënt’ – even corrigeerde de dokter zich en voegde hij er vriendelijk ‘zoals dat bij Zimmi het geval is’ aan toe – ‘vanaf haar peutertijd in coma is.’

Waarom was zij hierheen gegaan?

Hadden Jorrit en zij alle scenario’s al niet uitputtend doorgenomen en het begrip pvS eindeloos uitgekauwd? Hadden zij niet geprobeerd de consequenties vanaf het ‘volledig gezond wakker worden’ en naarmate Zimmi almaar langer bleef slapen tot en met het ‘matig gehandicapt’ en ten slotte uitkomend bij het ‘ernstig gehandicapt en volledig afhankelijk’ te overzien? Hoe vaak had ze het ‘volledig herstel na een jaar is uitermate zeldzaam’ al niet moeten aanhoren? Ze wist als geen ander dat zelfs het minst positieve scenario dan ook nog voorkwam bij mensen die op volwassen leeftijd in coma waren geraakt, geen kwetsbare kinderen met onvolgroeide hersenen. En toch. Waarom begreep deze man na het lezen van Zimmi’s dossier niet dat hij zijn wetenschappelijke praatje over de activiteiten in de hersenstam beter achterwege kon laten, omdat hij hier tegenover een moeder zat die simpelweg haar kind niet kon missen? Niet omdat zij zo uitzonderlijk was, integendeel, maar omdat zij het allerbeste wilde en tot in de allerhoogste regionen was doorgedrongen, omdat zij net als de Argentijnse dwaze moeders tegen beter weten in te weten wilde komen of er niet nog een kleine kans waar dan ook te vinden was om haar kind terug te vinden. Of een stukje ervan. Je nam op den duur genoegen met minder, je stelde je verwachtingen bij, maar je liet je dat kleinste sprankje hoop op verbetering niet ontnemen. Hoe had de man in Betesda anders zo veel jaren verlamd naast dat bad kunnen liggen als hij zich niet had vastgeklampt aan datzelfde strohalmpje?

Of had deze specialist niet eens de moeite genomen het dossier helemaal te lezen en was zij vandaag de zoveelste moeder van het zoveelste kind-in-coma op rij?

Ze vroeg hem niet hoe lang haar dochter naar zijn mening deze situatie kon overleven. Laat staan of hij wist of ze geuren kon waarnemen. Dat was wat ze eigenlijk wilde weten: of Zimmi haar geur herkende, of ze het voorjaar kon ruiken. Of zij misschien geluiden kon horen zodat het melodietje van de merel haar door het open raam kon bereiken en om haar hart bleef zingen. Ze kon zelf ademen tenslotte, waarom zou ze dan ook niet kunnen horen en ruiken? De vraag die ook op haar lippen brandde – hoe hij gereageerd zou hebben als een collega hetzelfde tegen hem gezegd zou hebben als het een van zijn eigen kinderen betrof – slikte ze eveneens in.

Ze meende dat ze het antwoord op al die vragen zelf wel kon raden. Hij zou na het spreekuur naar huis rijden en met zijn kinderen stoeien, twee donkerblonde jongetjes die ongeveer even oud waren als Zimmi, een jaar of vijf. Een tweeling. Ze stonden grijnzend tegen elkaar geleund, bezweet, elk met een voetbal in de hand, klaar om te scoren. Kinderen in de frontlinie. Ze waren in zilver ingelijst naast een stapel lijvige medische boeken met titels als ‘Neurology and neurosurgery’.

Toen de specialist haar blik zag, probeerde hij met een zijdelingse beweging zijn stethoscoop achteloos voor de foto te schuiven. De stethoscoop waarmee hij Zimmi had onderzocht.

Op weg naar huis zat ze in de trein met haar dagboek op schoot naar buiten te kijken. Terwijl de met saaie sloten doorsneden weilanden en met graffiti bespoten spoorbruggen langs haar heen raasden, schreef ze dat zinloos hopen hetzelfde was als proberen je planten in leven te houden door ze zonlicht en water te onthouden. De hoop had zich aan haar ziel vastgeklampt als mistletoe op een malusappel. Hoop was de onzichtbare slinger aan het plafond van een kamer waarin kinderfeestjes niet meer aan de orde zouden zijn en zij zich toch almaar de lampions bleef verbeelden op warme zomeravonden. Hoop was haar anker, uitgegooid in een inktzwart duister.

Ze dacht aan haar ontmoeting met Jorrit. Haar grote liefde, gekroond met de geboorte van Zimmi. Hun dochter vocht zich op een kerstavond door het geboortekanaal naar buiten, het leven opeisend nog voor ze helemaal geboren was, door uit alle macht te brullen. Ze begon op die manier zingend aan het leven.

Ze noemden haar Zimmi. Vier namen van wederzijdse ouders ineengevlochten. Die naam was des te kostbaarder omdat alleen de vader van Jorrit nog in leven was.

Zimmi rolde zich met vier maanden om en liep met tien maanden los. Hoe hadden Jorrit en zij alles in dit stralende kind aanwezig gezien om het leven te leven tot in alle uitersten. Hadden ze gefantaseerd dat ze ooit de wereld over zou reizen, altijd haar grenzen verleggend, zij vast en zeker elke uitdaging zou zien als een geschenk dat je moest uitpakken.

Tot ze afbrak. Halverwege een zonnige zomerdag, onder een hemel vol laagzwenkende zwaluwen.

Op dat moment viel er een zware stilte over haar, de moeder, die haar niet aan Zimmi’s zijde tot in de hoeken van het leven, maar tot in de antracietgrijze voorportalen van het dodenrijk bracht.

Het eerste wat ze daarna had ontdekt was de knop in haar geheugen. Je kon gedeeltes uitzetten als je dat wilde. In gedachten sloeg ze een lange periode over om het leven niet uit het oog te verliezen. Zimmi had haar nodig en zij alleen was verantwoordelijk voor haar. Dag en nacht.

Sindsdien stond Jorrit op een gedeelde eerste plaats en was het alsof zij in hun zorg om Zimmi, in plaats van naar elkaar toe te zwemmen, door een onzichtbare tegendraadse stroming elk een andere kant op dreven. Uiteindelijk was de geur van haar dochter haar vertrouwder dan die van haar man. Net als het interieur van de kamer in het revalidatiecentrum, waar ze blindelings alles kon vinden. Thuis merkte ze dat ze aan de verkeerde kant van een kamerdeur naar een lichtknop zocht en naar een lade greep die er niet zat.

Zimmi was er, maar ook weer niet. Ze was een gordiaanse knoop geworden. Alles gebeurde alleen nog maar in haar lichaam. Het tengere lijfje was een hermetisch gesloten kluis waarin alle kostbaarheden definitief achter een niet te ontcijferen slot waren opgesloten. Zimmi’s verlangen, haar dromen, haar gedachten, haar humor, haar verwondering over elk dwarrelend blaadje, elk lieveheersbeestje of een door de wind gewiegd bloemetje. Haar eigenzinnige wil, haar danspasjes, haar voortdurende behoefte om te huppelen. Een dubbele sprong met om beurten het ene beentje voor het andere, zat er toen nog niet in, maar haar hupjes met de beweging vanuit de heupen, het omhoog houden van haar mollige armen, de vingertjes gespreid, waren al met al een perfecte prelude op de ultieme kleuterdans. Ze wilde omhoog. Haar eigen schoot was vanaf het moment dat Zimmi kon staan slechts een tussenstation geweest om op de tafel te kunnen klimmen. Een mereltje op de rand van het nest, vlerkjes gespreid, en gaan. Alles even intensief. Haar omhelzingen waren de meest onvoorwaardelijke en oprecht gemeende ter wereld.

Zimmi geen bijzonderheden. Over haar dochter viel na vandaag alleen nog iets te vertellen als er iets mis was. Als de sonde waarmee haar eten en vocht werden toegediend verstopt was, als ze blaasontsteking of bronchitis had gekregen. Als ze zich verslikte. Als er een afwijking in het bloedbeeld was zoals een te hoge bezinking, die wees op een ontsteking. Als iemand een doorligplekje noteerde in het rapport of de fysiotherapeute een extra behandeling had gegeven om contracturen te voorkomen.

Jorrit en zij hadden op enig moment besloten dat ze het elkaar niet meer wilden aandoen om te zeggen dat ze sliep. Sindsdien kwam het ‘Zimmi slaapt’ niet meer over hun lippen in elkaars bijzijn. Als ze het over Zimmi hadden, ging het over de mensen en de dingen om haar heen. Over de handen van de verpleegkundigen, die haar te hard of juist helend aanraakten. Over de behandelend arts die bij haar was geweest en haar tengere lichaam had onderzocht en of hij al dan niet bemoedigende opmerkingen had gemaakt. Omdat het wereldnieuws er niet meer toe deed, werd elke nuance in een gesprek met een dokter tot op het bot gefileerd. Hoe hij had gekeken toen hij verslag deed. De manier waarop. Een beetje wegkijkend, alsof hij zelf ook geen raad meer wist met het dossier ‘Zimmi’, of hen juist recht in hun ogen kijkend, als de medicus die onvoorwaardelijk gelooft in de goede afloop en de ontwikkelingen op wetenschappelijk gebied. Soms gaf een arts hun het gevoel op termijn uitkomst te kunnen bieden, al hield hij vol dat dit medisch gezien onmogelijk was, maar zij keken meer naar zijn ogen dan dat ze de taal van de wetenschap volgden.

Zelf wisten ze intuïtief dat hij, of welke specialist dan ook, hun net zo goed het sprookje van Sneeuwwitje of Doornroosje had kunnen voorlezen, maar toch deden opmerkingen in de trant van ‘haar longen zijn verrassend schoon’ of ‘het bloedonderzoek was prima dit keer’ hun goed.

Ze merkte nu hoe belangrijk die hoop was geweest, hoe die hen op de been had gehouden tot aan dit bezoek bij deze deskundige, vader van kerngezonde jongetjes, die op zakelijke toon meedeelde dat hij geen valse hoop wilde wekken. Alsof hoop vals was.

Een enkele keer waren Jorrit en zij na een geruststellende uitslag nog wel eens uit eten gegaan om die te vieren. Tot ze merkten dat restaurants onverdraaglijk waren wanneer ze zwijgend in het kaarslicht tegenover elkaar zaten, moeizaam zoekend naar onderwerpen die het gesprek niet weer onvermijdelijk in de richting van Zimmi zouden sturen. Om hen heen klonk het oppervlakkige gekeuvel van mensen die niets anders te doen leken te hebben dan te kiezen tussen het ene hoofdgerecht en het andere, en zich af te vragen welke wijn daarbij het best zou smaken. Vakantie was geen onderwerp, die brachten ze voornamelijk in het revalidatiecentrum door. Soms vertelde Jorrit iets over zijn werk, soms vertelde zij iets over een vertaling waaraan ze werkte. De passie ontbrak: ook het werk was niet meer hetzelfde, het was een manier van overleven geworden.

Thuis ging het algauw over familie of kennissen die op bezoek kwamen en het toch niet konden laten een knuffel te kopen, ook al wisten ze dat zij die dan weer aan andere kinderen op de afdeling zou geven die de knuffel wel tegen zich aan konden houden. Dat was in de eerste maanden, toen Zimmi nog in het ziekenhuis op de intensive care lag. Alles wat maar enigszins tot een infectie kon leiden, werd bij Zimmi geweerd, op haar eigen knuffel na.

Toen ze eenmaal naar een revalidatiecentrum verhuisde en de zorg minder intensief werd, omdat ze zelf weliswaar ademde, maar artsen niets meer voor haar konden doen, namen Jorrit en zij instinctief een groot gedeelte van de zorg over. Ze wisselden sondevoeding en katheterzakjes. En ze besloten dat zij alles wilden doen om infectie te voorkomen. Dus draaide Zimmi’s lievelingsknuffel, een grijze poes, eindeloos rond in de wasmachine.

Je las op je eigen manier al boeken. Op de een of andere manier speelden poezen daarin de hoofdrol. In een van de boekjes zag je een poes op de rug. Betje. Ze had een schortje voor en deed de afwas. Een paar bladzijden verderop stofte ze in dezelfde pose een kast af.

‘Ach,’ zei jij. ‘Betje huilen.’

Ik legde uit dat Betje aan het werk was, en er zin in had, maar voor jou was een poes op de rug gezien, overmand door verdriet. Had je ooit iemand op die manier zien huilen? Vanuit de buggy misschien, als we door de stad liepen? Een plaatje van de Klaagmuur? Hoeveel beelden sloeg je toen al op?

Ik kocht een grijze poes voor je. Het was liefde op het eerste gezicht. Hij sliep naast je in bed en reisde mee van kamer naar kamer. Op een keer lag hij op zijn buik op de grond. Je raapte hem voorzichtig op en hield hem tegen je aan met een tederheid die niemand kon overtreffen. ‘Poesje huilen,’ zei je.

Poes ging mee. Ook in de ambulance, naar het ziekenhuis. Ze lag tegen je aan op de intensive care, tussen centrale lijnen, die ze hadden aangesloten op je longen en je aderen. Als Poes had kunnen huilen, zou ze voor altijd overstuur zijn geweest.

Jorrit en zij herkenden de machteloosheid van mensen en de enorme behoefte om tegen beter weten in cadeaus te geven. Het viel hun in het begin zwaar om te zeggen dat mensen niet mochten komen als ze verkouden waren, als hun kinderen griep of buikgriep hadden, of waterpokken. Maar ze moesten wel, het was het enige wat ze voor haar konden doen. Dat hadden ze dan tenminste nog, deze saamhorigheid die ze beiden koesterden.

‘We lijken wel uitsmijters,’ zei Jorrit toen Zimmi een paar weken in het ziekenhuis lag en hij per telefoon kennissen afweerde, van wie ze wisten dat hun zoontje keelontsteking had.

Het was Meg opgevallen dat cadeaus voor Zimmi in het begin buiten proporties waren.

‘Een originele Steiff beer?’ had een moeder een keer verbaasd geroepen toen ze de zoveelste beer toevallig aan haar gaf.

Ze had haar schouders opgehaald.

‘Het maakt voor uw zoontje niet uit toch, of het een merkbeer is of niet?’

Hij lag in zijn kleine bedje met een kaal koppie van de zware chemokuren. Op zijn rug, vanwege twee infusen. Hij mocht de knuffels hebben, had de zuster haar verteld. Voor hem was het nog maar een kwestie van dagen. Met grote, verwachtingsvolle ogen had hij de beer tegen zich aangeklemd en was hij twee weken erna aan de tumor, die allesvernietigend in zijn kleine schedel tekeerging, bezweken. Later kwam de moeder zeggen dat ze de beer in zijn armen had gelegd en dat die met hem begraven was.

Toen ze die avond thuiskwam, brak er iets. Ze huilde zo hevig dat Jorrit zich bezorgd afvroeg of het niet verstandig was iets rustgevends te halen bij de dokter. Ze had geweigerd en geschreeuwd dat ze dan tenminste een keer haar verdriet er onbeheerst uit kon gooien. Ze viel pas de volgende ochtend in slaap en lag drie dagen in bed voor ze in staat was op te staan en de dagelijkse gang naar het ziekenhuis opnieuw te maken.

Ze had gelezen dat mensen die na jaren uit een coma ontwaakten een lange, intense geschiedenis achter de rug hadden en die als een ongelezen boek met zich meedroegen omdat ze die met niemand konden delen. En als ze er al over vertelden, merkten ze dat die geschiedenis niet werd geloofd. Luisteraars wilden bewijzen. Als je over twintig jaar coma begon te vertellen, was je een fantast. Dat verhaal werd des te grotesker naarmate meer mensen over je heen gebogen hadden gestaan. Dichtbij, maar even ver weg alsof ze zich aan de andere kant van de aarde bevonden, terwijl ze ondertussen opmerkingen maakten die je door de ziel sneden. ‘Ik vraag me af wanneer de stekkers er eindelijk uit gaan’, ‘Het is een kwestie van weken, schat ik zo in’ of ‘Die doorligplek, het is de moeite niet meer om daar nog iets aan te doen.’ Dat waren dan de milde vormen. Een ergere: ‘Je zult maar maanden klaarliggen om dood te gaan en het gebeurt niet.’

Meg had manmoedig ook de visite geweerd waarvan ze vermoedde dat ze niet voldoende respect hadden voor een zwijgend meisje van vijf.

Sindsdien kwam er nauwelijks bezoek.

Ze dwaalde onwillekeurig terug naar het verlangen uit haar kindertijd, toen de verhalen uit de Bijbel onweerstaanbaar waren. Het dochtertje van Jaïrus dat niet dood was, maar sliep. Gewekt werd en te eten kreeg.

Je werd niet alleen gedwongen de realiteit onder ogen te zien, maar je moest meteen de vraag beantwoorden die deskundigen, soms nog maar net afgestudeerd, aan je voorlegden: ‘Wat wilt u?’

Ik wil een talita koemi.

Dit keer werd de vraag niet eens gesteld.

Ze had de moeite niet genomen de specialist aan te kijken toen ze hem een hand gaf. Een blik was hij niet waard geweest na dat ‘volstrekt’.

Mat, dat was het woord tijdens de terugreis, op de cadans van de wielen. Het legde emoties aan banden, alsof de specialist tegelijk met zijn vreugdeloze opmerking haar gevoel had weten te bevriezen.

‘In het kale landschap van mijn leeggedachte geest staan bevend nog een paar geknakte halmen overeind,’ schreef ze moe. Toen, aarzelend: ‘Maar na de wetenschap komt God.’

Het was een quote die je nergens ter wereld in wachtkamers zou zien hangen, maar zij zou zich eraan vastklampen.

Ze deed het dagboek, waarin ze vanaf haar eerste ontmoeting met Jorrit en intensiever vanaf Zimmi’s geboorte schreef, dicht nadat ze een paar regels had geschreven en stopte het in een tas waarin ook haar telefoon en handschoenen zaten, die laatste voor het geval ze het koud kreeg.

‘Gewoon weggegooid,’ veronderstelde een medewerkster van de spoorwegen. Haar dienstjas was een maat te klein. Haar kaken maalden mechanisch kauwgom en ze kletste ondertussen met de man in het loket naast haar. Of hij nog plannen had voor die avond.

‘Niet met jou,’ zei hij. ‘Ik heb een vriendin intussen.’

Ze draaide zich teleurgesteld om.

‘In de dichtstbijzijnde prullenbak. Zo gaan die dingen, mevrouw. Een dagboek, zei u?’ Haar mond ging open en dicht. Ze had een gaaf gebit en haar dat behalve shampoo ook kleurspoeling, permanent en gel nodig bleek te hebben.

‘In rood leer gebonden. Mijn adres stond voorin. Geen naam. Een adres met een postcode.’

‘Dat zegt niets. Er is hier niets van die strekking binnengebracht. Handschoenen? Zat er ook nog een telefoon bij? Precies, daar ging het dus om.’

Zes jaar werk, waarin zowel haar liefde als haar verliezen lagen opgesloten, gooide iemand weg om een oude telefoon te jatten die je gratis bij een abonnement kreeg? Zoiets geloofde je niet in een wereld met kansloze kinderen die in coma lagen en anderen die kapot gingen aan kanker, honger of verkrachting. Ze verdiepte zich de laatste tijd in kinderen tot ver over de grenzen. Om Zimmi te kunnen zien als een blaadje aan een grote, oude boom in het midden van een grenzeloze wereld. Met een wortelstelsel dat diep in de grond reikte, tot aan de onderkant van de globe en met een kruin tot hoog in de hemel.

Of ze het niet gewoon opnieuw kon opschrijven, vroeg de medewerkster.

‘Leest u wel eens een boek?’ vroeg ze moe.

‘Ik heb geen tijd voor praatjes. Volgende klant alstublieft.’

Meg bleef nog even voor het loket staan voor ze opzij ging.

‘Niet? Ik dacht het al,’ zei ze terwijl ze zich omdraaide.

Toen ze na weken tevergeefs bellen en het vruchteloos bezoeken van de loketten voor gevonden voorwerpen op diverse stations en politiebureaus het dagboek als verloren beschouwde, ving een rouwproces aan waarvan ze de reikwijdte niet had kunnen overzien. Ze was in het dagboek begonnen om het plezier van het schrijven, tot het ergens halverwege haar houvast was geworden en ze gedachten, die zij met niemand delen kon, aan papier had toevertrouwd.

Soms betrapte ze zich erop dat ze ineens ’s avonds wilde gaan wandelen in de hoop containers langs de weg te zien staan. Een keer waagde ze het erop deksels te openen en kwam haar in plaats van de verrukkelijke geur van leer de stank van verrotting tegemoet. Ze herinnerde zich dat op een van die avonden de maan rond en omringd door een halo boven haar stond, als een zon die door de nevel scheen. Al leek ze dan een dakloze op zoek naar eten, de maan was een schemerlamp en zorgde voor verlichting. Je wist maar nooit. Ze wandelde op de bodem van het bestaan in de hoop een handgeschept dagboek met een roodleren omslag te vinden. Genaaide katernen van ivoorkleurig papier. Het leer zou niet meer zo lekker ruiken als toen ze het dagboek van haar vader cadeau kreeg. Haar woorden zouden bezoedeld zijn door aardappelschillen, koffiedik en tissues die vettig of volgesnoten waren of waarmee mensen de dode vliegen in de vensterbank hadden opgeveegd.

‘Meg, probeer het los te laten.’

Jorrit zag haar wanhoop, hij wilde haar helpen. Hij begreep het niet. Hij kwam op een dag zelfs met een nieuw boek, dat op de oude leek. Ze had hem bedankt, het was een kostbaar cadeau, had ze gestameld. Maar de lege bladzijden deden haar te veel denken aan Zimmi zoals ze nu was, woordeloos. Alsof ze niet meer bestond. Zij niet en de liefde voor Jorrit, waarmee haar dagboek was begonnen, ook niet meer. In het kwijtgeraakte boek had ze het stukje leven van haar dochter en de tijd toen ze kon huilen en lachen opgetekend. Haar eerste tandjes, haar eerste woordjes.

Nadat haar persoonlijke verhaal was gestolen, leek het of er van haarzelf niet veel meer was overgebleven dan een mus die met opgezette veren tegen de kou was neergestreken op de dunne tak van een treurwilg die heen en weer zwiepte in windkracht acht. Ze kon elk moment worden weggeblazen.

Het was alsof haar woorden er niet toe hadden gedaan. Alsof dat verrukkelijke begin en later al die vergeefse moeite om haar pijn en haar schuld in woorden te vangen tot niets dan stinkend afval hadden geleid.

Het ging erom dat haar verdriet om Zimmi, dat enkel voor haarzelf bedoeld was, nu misschien ineens gemeenschapsgoed was geworden. Er hoefde maar een gek te zijn die er brood in zag en het liet publiceren.

Toen haar zoektochten niets opleverden, zocht ze op internet naar de naam van haar dochter en toen dat tot niets leidde, naar zinnen waarvan zij zich herinnerde dat ze ze opgeschreven had. Het was een geruststelling dat haar dagboek in ieder geval niet via het web wereldkundig was gemaakt.

Ze had de woorden willen herlezen voor als het -allerergste gebeurde, al begreep ze dat pas veel later.

Daarna probeerde ze zich te verplaatsen in de persoon die het had meegenomen, al was het alleen maar om ergens anders aan te denken dan aan haar dochter: een uit Liberia gevluchte man of vrouw zonder zicht op een verblijfsvergunning. Een op een gammele boot gevluchte jongen uit een kansarm land. Iemand die geen woord Nederlands sprak, die de telefoon als een teken van God of Allah had aanvaard als een sleutel waarmee hij deuren kon openen en haar onleesbare woorden als stof van zich had afgeschud. In de coupé waar zij het liet liggen, ontdekte hij de telefoon en gooide het dagboek in de prullenbak. Waar een treinconducteur, die het zoveelste tasje tegenkwam en ruzie had met zijn vriendin, de handel in de vuilniszak smeet, want dat bespaarde hem de moeite het naar een depot voor verloren voorwerpen te moeten brengen.

Als het maar buiten lag! Duizend keer liever wenste ze haar dagboek in een sloot waar de woorden door het water als door tranen onzichtbaar zouden worden, in een weide waar een geit de zinnen één voor één zou opeten, dan dat iemand het vond en erin ging lezen.

Ze probeerde het dagboek te vergeten. Het ging niet om haar tekst, het ging om Zimmi. Vijf jaar oud, rank en blond, en vanaf haar tweede jaar in diepe slaap.

Sindsdien vertelde zij Zimmi verhalen die hoe dan ook hoopvol eindigden en gaandeweg vaker over vogels gingen. Omhoog wilde ze, weg uit de diepte. Vliegen. Maar waar haalde zij vleugels vandaan?

Het revalidatiecentrum waar Zimmi in een kleine maar lichte kamer lag, was niet ver weg, ze hoefde nog geen tien minuten te fietsen. Een voordeel, zeiden de vrienden die niet meer bij Zimmi maar nog wel bij hen thuis kwamen informeren hoe het met haar ging. Het waren vrienden die zelf geen kinderen hadden en het gemis van kindervoetjes in huis of de geur van een baby die net wakker wordt niet kenden. Die overigens niet, zoals kennissen die verder van hen afstonden, kwamen met verhalen over andere kennissen die ook een kind hadden in een vergelijkbare situatie en met wie het slecht was afgelopen of zeiden dat wat ze zojuist vertelden niet zo erg was als wat Jorrit en zij meemaakten.

Ze had, als het erop aankwam, veel liever langer over de afstand van en naar het revalidatiecentrum gedaan, bij voorkeur met veel tegenwind en regen, om de frustratie over dit soort meeleven er keihard uit te kunnen trappen.

‘Ik wil de zwarte band in karate halen,’ zei ze een keer tegen Jorrit, ‘zodat ik in staat ben iemand de deur uit te werken.’

Hij zag zoiets niet meteen voor zich. ‘Misschien is het handiger om te zorgen dat je minder gevoelig wordt.’

Hij zei het voorzichtig. Hij wilde haar niet nog meer beschadigen, ze las het in zijn ogen. Maar het was te laat om bij hem troost te zoeken.

‘Je bedoelt dat ik iets aan mezelf moet doen om ervoor te zorgen dat het mij niet raakt als iemand anders een dodelijke opmerking maakt?’

‘Meg, ze bedoelen het goed.’

Het kon haar niets schelen.

‘Goed bedoelen? Mensen bedoelen alleen zichzelf,’ had ze gezegd.

Wat zij bedoelde, was dat ze soms behoefte had om op grond van een dergelijke zin, waarvan je meteen al wist dat die je nog jaren zou achtervolgen, iemand met een enkele blik te verwijderen. Met een zwarte band had je zo’n blik. Dan kon je als lichtgewicht iemand vol raken. Maar dan moest je psychisch sterk zijn, dat wel.

‘Ik heb het zo koud op Zimmi’s kamer,’ zei ze zo luchtig mogelijk.

De temperatuur bleef sinds een week dag en nacht ver onder nul, terwijl het eind februari was. Op sloten en ondergespoten weilanden werd geschaatst, compleet met koek-en-zopie, vlaggetjes en muziek. Overdag zag ze vanaf de zevende verdieping in het revalidatiecentrum grauwe ganzen overtrekken, die met honderden op verlaten akkers in de verte neerstreken.

Toch was het niet de kou. De kou was hoogstens een excuus voor de moeheid. Ook in tropische temperaturen zou dat wat ze sinds een jaar of drie met zich meetorste niet wegsmelten. Overigens had ze niet eens zin in een zonnig oord. In stranden met spelende kinderen en terrassen met stellen van wie je vermoedde dat het om een eerste afspraak en een zoveelste liefde ging.

Ze stond met haar rug tegen de verwarming in de kleine hal te kleumen en keek naar Jorrit die de trap in een paar sprongen nam en naast haar kwam staan. Hij keek met haar mee in de lange spiegel die voor een ruimtelijk effect moest zorgen.

‘Ja,’ zei hij toen. ‘Ik zie het. Je zou er eens een week tussenuit moeten.’

Ze zag het zelf ook, al had ze liever gehad dat hij haar in de ogen keek wanneer hij een dergelijke conclusie trok. Niet op grond van haar spiegelbeeld. Toch, nu Jorrit het zei, was het ineens een feit. Dat, in combinatie met de opmerking van de oude huisarts die vlak voor zijn pensioen het lef had gehad tegen haar te zeggen dat ze op de rand van haar fysieke draagkracht balanceerde en Zimmi niet langer volledig verzorgen kon. Dat het goed was er eens uit te gaan, haar dochter even los te laten. Hij haperde toen hij dat zei en speelde met een briefopener. Voor ze de spreekkamer verliet, zei hij en passant ook dat een eventuele zwangerschap nu op zijn zachtst gezegd niet handig zou zijn. Het was de huisarts die haar ooit ter wereld had geholpen op een ijskoude novemberdag, dertig jaar geleden. Het had gesneeuwd. Dat wist ze van hem, dat van die sneeuw. Alsof het een voorbode was van een tijd waarin ze dacht dat de warmte haar nooit meer bereiken zou.

Ze keek Jorrit van opzij aan en merkte ineens dat de zorgen om Zimmi niet alleen haar eigen ogen van lijnen voorzag, maar ook zijn voorhoofd en zijn mondhoeken hadden bereikt. Alsof hun dochter vanuit haar kinderbed over een potloodje beschikte dat op afstand bedienbaar was en waarmee ze stiekem streepjes trok over de gezichten van haar ouders.

Ze had altijd gehoopt op een kind dat kon tekenen. Op papier, niet op het gezicht van zijn ouders. Gele zonnen, roze vlinders, kleurige regenbogen, prinsessen en poppetjes met een glimlach tot de oren en open handen met vingers die naar alle windstreken wezen.

‘Ga je dan met mij mee?’ vroeg ze onzeker en tot haar eigen verbazing verwachtingsvol.

Het was lang geleden, dacht ze, dat hij zijn arm om haar heen had geslagen. Nu deed hij het. Een vluchtig gebaar, maar toch.

‘Waar zou je naartoe willen?’ vroeg hij.

‘Naar Mecklenburg,’ zei ze nog voor ze er goed over had nagedacht.

‘Mecklenburg,’ zei hij peinzend. ‘Ja, natuurlijk. Maar wij tweeën, dat zal niet gaan. Waarom vraag je niet of Maud meegaat? Dan blijf ik bij Zimmi.’

In de spiegel zag ze de pijn in zijn ogen. Het leek of ze beiden kleiner waren geworden de afgelopen jaren, net zoals oude mensen, die langzaamaan ineenkrimpen. Alsof ze zelf de weg naar de foetushouding probeerden terug te vinden om maar zo dicht mogelijk bij Zimmi te kunnen zijn. Nog geen drie jaar geleden was hun huis hele dagen gevuld geweest met gelach, gekibbel, gestoei, met Zimmi die tegen van alles en nog wat praatte zodra ze wakker werd, met belletjes die rinkelden omdat ze boven haar bedje hingen en zij er mee speelde, met etensgeuren, met telefoongerinkel, met Chopin wanneer zij muziek koos en Beethoven als Jorrit het regelde. Jorrit, die eens zo groot en breed was geweest. Die over bospaden liep als waren ze zijn eigendom, die nooit moe was, die voor elk dilemma een oplossing vond. Zolang het zijn eigen leven niet raakte.

Ze vond niet de moed zich om te draaien. Hem aan te kijken.

Maud. Maud en zij. Vriendinnen vanaf de basisschool. Vogels kijken, veren zoeken. Met een stokje uit het hertenpark of een volière gepeuterd. Met afgedankte kijkertjes de bossen in, later met een nieuwe, de goedkoopste, gekocht van lang opgespaard zakgeld. Laaiend enthousiast bij het zien van een vink. Een gedeeld verlangen om te kunnen vliegen, dat dateerde vanaf hun tiende. Dezelfde middelbare school, dezelfde universiteit, andere studies. Maud filosofie, zij Engels. Af en toe gepeperde ruzies, zij over de zin van geloven, Maud over de zin van het humanisme, waarna ze soms maanden geen contact zochten. Tot het verlangen om samen vogels te kijken het won en ze weer even onafscheidelijk waren als vroeger, met hun eigen taal en hun gedeelde interesses.

Waarom had ze er niet eerder aan gedacht? Maud had de extase van het vliegen een keer geproefd met parachutespringen. Zij niet. Zij zou nooit leren vliegen.

Ze maakte zich langzaam los van de muur.

‘Ja,’ zei ze moe. ‘Jij en ik tegelijk op pad, dat kan niet. Ik zal vragen of ze meegaat.’

Dat ze de warmte en de hartslag van Zimmi zou moeten missen en de verhalen die ze haar vertelde als ze alleen met haar was, zei ze niet. De angst dat Jorrit niet zou geloven dat het Zimmi bereikte, weerhield haar ervan het hem te vertellen. Maar ze kon in Mecklenburg nieuwe verhalen verzinnen en verzamelen, zodat ze met een sprookjesboek zou terugkeren. Misschien moest ze het dagboek van Jorrit meenemen. Hem zeggen dat ze erin schreef, ook al zei ze dan niet wat. Het zou hem plezier doen dat ze zijn cadeau gebruikte. Ze sloot niet uit dat het opschrijven van verhalen voor Zimmi haar meer op de been zou houden dan het kijken naar kraanvogels.

‘Ze vindt het fijn als ik haar verhalen vertel,’ zei ze eens tegen de neuroloog.

Hij keek niet eens op toen ze het zei. ‘Hoe weet u dat?’ vroeg hij, bladerend in het dossier.

‘Omdat ik voel dat haar polsslag rustiger wordt als ik vertel.’

Pas toen keek hij op. Geïnteresseerd.