Arjan Markus

Heel het leven

10 regels voor discipelschap

Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer / IZB

www.uitgeverijboekencentrum.nl

Deze uitgave verschijnt in samenwerking met de IZB te Amersfoort.

Ontwerp omslag: Mulder van Meurs, Amsterdam

Vormgeving binnenwerk: zetR, Hoogeveen

ISBN 978 90 239 2903 1

NUR 707

© 2012 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieen, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 239 2083 0

Woord vooraf

Hoe kan ik in mijn dagelijks leven Jezus volgen? Dat is een vraag van alle tijden, maar juist ook vandaag de dag zijn er veel mensen die deze vraag stellen. Dat merk ik in mijn werk als predikant in de binnenstad van Utrecht. Zo ontmoet ik bijvoorbeeld mensen die op zoek zijn. Zij vragen: ‘Als ik zou gaan geloven, wat zou het leven als christen dan concreet inhouden?’ Maar het zijn niet alleen zoekers die vragen hebben bij het volgen van Jezus. Ook mensen die al langer geloven, zoeken naar concrete handreikingen voor het navolgen van Jezus in hun dagelijks leven.

Het is ook helemaal niet vreemd dat er veel vragen zijn over het leven als discipel van Jezus. We leven in een complexe wereld en moeten op veel gebieden keuzes maken. Op het gebied van relaties, werk, seksualiteit, bezit, carrière, gezin, noem maar op. Discipelschap heeft met al die keuzes te maken. Het navolgen van Jezus is gaan in zijn spoor, het spoor van God. Het is het spoor dat uitkomt in het Koninkrijk van God. Maar er lopen meer sporen in deze wereld en je moet heel wat wissels nemen. Hoe vind je het goede spoor en hoe blijf je op het goede spoor? Hoe kun je Jezus navolgen?

Op deze vraag wordt in dit boek antwoord gegeven door de Tien Geboden langs te gaan. Dat zijn tien wegwijzers voor het leven met God, gegeven aan Israël ver voor onze jaartelling. In de Bijbel hebben de Tien Geboden diepe sporen getrokken. Op veel plaatsen worden ze uitgewerkt en hun invloed is in veel geschiedenissen terug te zien. Dit is recent diepgaand in kaart gebracht door Patrick D. Miller in The Ten Commandments (Louisville 2009). Dit werk is voor mij een belangrijke inspiratiebron geweest.

Het centrale belang van de Tien Geboden is ook terug te zien in het onderwijs van Jezus. Hij grijpt in zijn onderwijs over de manier waarop wij met God moeten leven steeds terug op de Tien Geboden. Voor mensen die Jezus navolgen, zijn ze dan ook de leidraad bij uitstek. De Tien Geboden laten heel duidelijk zien dat het leven met God en het navolgen van Jezus geen hobby is die je erbij kunt doen. Het is geen hobby maar een way of life. Het raakt alle gebieden van je leven. Navolgen in het spoor van Jezus raakt echt heel het leven.

Ik hoop dat de lezers van dit boek door zich bezig te houden met de Tien Geboden, in het leven van alledag zullen ervaren dat de weg van Jezus een begaanbare weg is. Een weg die hen thuisbrengt bij God.

Utrecht, mei 2012

Inleiding –
Het begin van discipelschap

Als je mijn woorden ter harte neemt en je aan het verbond met mij houdt, zul je een kostbaar bezit voor mij zijn, kostbaarder dan alle andere volken – want de hele aarde behoort mij toe. Een koninkrijk van priesters zul je zijn, een heilig volk. (Ex. 19:5, 6)

Leestip: Exodus 19

Gods aanzoek

Het leven van ieder mens heeft iets van een reis. Reizen kun je met verschillende reisgenoten en er zijn heel wat mogelijke reisdoelen. Voor een discipel van Jezus is de reis door het leven een reis achter Hem aan. Het is een tocht die je maakt samen met anderen die Hem volgen. Je gaat in het spoor van Jezus op weg naar het Koninkrijk van God. Het is een reis met God, want in Jezus kom je God zelf tegen.

Wanneer begint die reis? Dat is niet altijd duidelijk in je leven. Soms begint het heel abrupt, maar vaker is het volgeling-worden een geleidelijk proces. Er zijn wel etappes aan te wijzen die iedereen op de een of andere manier meemaakt.

Het eerste dat hoort bij het begin van de navolging is een periode van eerste kennismaking die volgt op Gods initiatief. Mensen komen in aanraking met God, doordat Hij met zijn Geest in hun leven werkzaam is. God is de initiatiefnemer van elke navolging. Je wordt op een spoor gezet. Bij sommigen gebeurt dat in een christelijke opvoeding, anderen komen op volwassen leeftijd met God in aanraking. God kent vele wegen om met mensen in contact te treden. Na dat contact volgt een periode van eerste kennismaking met Jezus, met God, met de Geest van God.

Die periode van eerste kennismaking lijkt veel op de reis die de mensen van Israël maakten naar de berg Sinaï. God had de mensen van Israël meegenomen uit Egypte, bevrijd, en hen naar de berg gebracht. Hij was de initiatiefnemer van de geschiedenis die ze samen zouden gaan doormaken. Daar bij die berg vindt een hoogtepunt van die kennismaking plaats: God verschijnt daar. Dat wordt beschreven in Exodus 19, het hoofdstuk dat voorafgaat aan de Tien Geboden. De mensen van Israël wisten al wel iets van God: Hij was de God van hun voorvaders, maar onderweg hebben ze elkaar pas echt beter leren kennen. Israël bleek geen volhouder in het optrekken met God – de mensen zagen het telkens niet zitten met Hem. God bleek echter wel een volhouder te zijn en heeft de relatie doorgezet.

Het tweede dat hoort bij het begin van de navolging, is het moment van een beslissing. Dat zie je ook heel duidelijk bij de kennismakingsperiode van de mensen van Israël. Ze arriveren bij de berg en dan zijn ze met God op een punt gekomen dat er een beslissing moet vallen. Gaan we met elkaar door of niet? Op dat moment komt God met een aanzoek, een huwelijksaanzoek zou je kunnen zeggen. Hij wil de tijd van kennismaking namelijk omzetten in een duurzame relatie. God zegt: ‘Jullie hebben gezien wat ik heb gedaan en hoe ik jullie hier gebracht heb op adelaarsvleugels. Wat gaan we nu doen? Willen jullie met mij verder? Zouden jullie met mij een duurzame relatie willen aangaan? Een verbond? Zo ja, dan verwacht ik dat jullie naar me luisteren en mij serieus nemen. Als jullie met mij verder willen, dan zullen jullie heel bijzonder voor mij zijn.’ De Tien Geboden, die op Exodus 19 volgen, zijn Gods aanwijzingen voor de duurzame relatie met Hem.

Wat hier gebeurt, is waar God met mensen op aankoerst. Na de tijd van eerste kennismaking komt er een moment dat Hij vraagt of je verder wilt. Dat aanzoek van God is een cruciaal moment in de beginperiode van de navolging; dat is zo bij de mensen van Israël en het is zo bij elke discipel van Jezus. God vraagt: ‘Zullen we verder?’ En jij zegt ‘ja’ of ‘nee’. Als je ‘ja’ zegt, dan besluit je om een leven van navolging te gaan leiden.

Na die eerste keer moet je dat besluit telkens weer opnieuw nemen. Je bevestigt je beslissing, net zoals in een huwelijk de partners tegen elkaar zeggen dat ze echt voor elkaar gaan. Het herbevestigen van die beslissing is ook nodig omdat wij mensen nogal eens afhaken, omdat we bij Hem weggaan. Dan is de herbevestiging van de beslissing om na te volgen een daad van terugkeer.

De weg van de navolging begint met een moment waarop je voor het eerst een besluit neemt in reactie op Gods aanzoek. Is dat moment bij jou al gekomen? Het moment van de vraag van God: wil je een duurzame relatie met mij aangaan? Wat heb je gezegd? Misschien denk je er nog over na. Dat is verstandig, want je moet niet zomaar ‘ja’ zeggen. Het is nogal wat!

Misschien heb je ‘ja’ gezegd, korter of langer geleden. Dat is goed. Ik hoop dat alle lezers van dit boek ‘ja’ zeggen, want die duurzame relatie met God maakt je als mens compleet. Ik hoop dat je steeds ‘ja’ blijft zeggen. Het navolgen van Jezus is telkens weer ‘ja’ zeggen tegen God.

Maar ik denk dat je ook te snel ‘ja’ kunt zeggen op Gods aanzoek. Het lijkt erop dat Israël dat doet. Ze hoeven niet lang over Gods aanzoek na te denken. Het antwoord is unaniem: ‘Ja, dat willen wij.’ Een snel antwoord, is dat verstandig? Als je samen een duurzame relatie met elkaar aangaat, dan moet je toch wel weten of je bij elkaar past. En dat is bij God en mensen nog maar de vraag. Of ze bij elkaar passen, is in Exodus 19 juist het belangrijkste thema. De term die daarbij hoort is: heilig.

Typisch weer het Oude Testament?

Het is eigenlijk een beetje vreemd. God doet een aanzoek voor een duurzame relatie. Daaruit mag je toch opmaken dat Hij vindt dat Hij en de mensen van Israël bij elkaar horen! Maar eerst gaat Hij aan hen duidelijk maken dat ze niet bij elkaar passen. Niet zomaar vanzelfsprekend in elk geval. Want Hij is heilig en zij niet; zij moeten zich heiligen, heilig worden.

Wat vind je ervan als je dat leest in Exodus 19? Wat vind je van Gods uitleg van het feit dat mensen en Hij niet zomaar bij elkaar passen? God is heilig. Daarom moeten de mensen van Israël zich terugtrekken van de berg waar God zal komen, op straffe van de dood. Die berg moet apart worden gezet voor God. Door menselijke aanraking zou die berg weer ontheiligd worden, ongeschikt voor de komst van God. Ze moeten zichzelf ook apart zetten voor God. Dat is de betekenis van ‘heiligen’. Concreet betekent dat voor de mensen van Israël dat ze hun kleren moeten wassen en geen seksuele gemeenschap mogen hebben. Ze moeten drie dagen nemen om zich voor te bereiden op de komst van God.

Dan komt God. Donder, bliksem, een donkere wolk. De berg beeft en de mensen beven. Rook en vuur en het geluid van een ramshoorn, steeds luider. Mozes brengt de mensen naar de voet van de berg en gaat omhoog. Verder mag niemand dichterbij komen. Zelfs de priesters niet, die normaliter wel in Gods nabijheid komen. God zegt: ‘Laten ze op afstand blijven en niet proberen om mij te zien, want dat overleven ze niet.’ Niemand kan met God in contact raken; dat is levensgevaarlijk.

Misschien denk je: daar heb je het Oude Testament weer, met die strenge God. Geef mij het Nieuwe Testament maar. Daar komt God in Jezus naar ons toe. Jezus kun je aanraken. Met Hem kun je tenminste nog kerstfeest vieren en zo. Ja, dat is waar: in Jezus komt God op een kwetsbare manier naar ons toe, zo zelfs dat ze Hem aan een kruis konden timmeren. Maar vergis je er niet in welke God in Jezus naar ons toe komt. Daar laat het Nieuwe Testament geen enkele twijfel over bestaan. Dat is dezelfde God die je in het Oude Testament tegenkomt. Als je volgeling van Jezus wilt zijn, dan ga je leven met deze God die heilig is. Zo heilig, dat wij niet zomaar bij Hem passen. Dat woord ‘heilig’ verdient wel enige uitleg.

Heilig

Heilig is het knipperlicht dat ons waarschuwt dat God en wij niet zomaar bij elkaar passen. Dat heeft met een aantal dingen te maken – in elk geval met de volgende drie zaken.

1) Geen grip

God is van een andere orde. Je kunt Hem dus niet in je macht krijgen; niet met je denken en ook niet door Hem voor je karretje te spannen of door Hem aan te passen aan jouw behoeften. Dat vergeten gelovigen vaak. In onze tijd zie je bijvoorbeeld dat God een heel lieve, begripvolle God is, die rekening houdt met onze ambities en onze plannen. God die ook wel begrijpt dat we soms even geen tijd voor Hem hebben en dat we uit eigenbelang even wat minder zorgvuldig omgaan met zijn schepping en zijn mensen. God is dan een verlengstuk van je eigen idealen. Wat ik belangrijk vind, dat vindt God vast ook belangrijk.

Hoe zit dat eigenlijk bij jou? Heb jij God opgeborgen in keurige denkbeelden, zodat Hij netjes in je leven past, zoals een schilderijtje in je woonkamer? Heb je God aangepast of knettert het nog weleens doordat de vonken afvliegen van het contact met God? Schrikt Hij je soms nog op, zodat je dingen anders gaat aanpakken? Brengt Hij weleens onrust in je leven? God past niet in jouw denken, niet in jouw leventje en niet in jouw plannetjes. Je moet ook niet proberen Hem hierin te passen. Dat loopt niet goed af. Je kunt niet beschikken over God, want Hij is heilig.

2) Geen contact zonder transformator

God is van een andere orde, dus we kunnen niet zomaar in contact met Hem komen. In de cultuur van het Oude Testament moeten de mensen zich door cultische rituelen en gebruiken voorbereiden om geschikt te zijn voor het contact met God. In deze geschiedenis zijn de rituelen: wassen en geen seksuele gemeenschap. Door die handelingen word je geschikt voor de omgang met God. In onze cultuur kunnen wij niet goed meer begrijpen hoe dat werkte en waarom dit soort gebruiken nodig waren. Wat wij wel kunnen begrijpen is de boodschap ervan: we kunnen niet zomaar met God in contact komen. Die boodschap blijkt ook duidelijk uit de afstand die de mensen van Israël moeten bewaren. Niet te dichtbij komen, dat is gevaarlijk!

Toch zijn wij mensen aangelegd op het contact met God; daar zijn we voor gemaakt. Maar we kunnen niet zomaar in contact met Hem treden. Er is bemiddeling nodig. Ik vind zelf het beeld van een transformator altijd verhelderend. Neem mijn legotrein van vroeger. Die heeft een klein motortje dat speciaal gemaakt is voor het contact met een elektriciteitsbron. Zonder elektriciteit doet het motortje het niet en is de trein een dood ding. Het contact met de elektriciteitsbron zet de trein in beweging. Maar dat motortje kun je niet zomaar aansluiten op het stopcontact, want dan brandt het kapot. Je hebt een transformator nodig. Die transformator maakt de hoogspanning van de elektriciteitsbron geschikt om de trein in beweging te zetten.

In Exodus 19 is Mozes de transformator die het contact maakt tussen God en de mensen. Een bemiddelaar. Hij was dat tijdelijk. Uiteindelijk is Jezus de blijvende transformator geworden. Hij is onze toegang tot God. Als we met God willen leven, moeten we Jezus navolgen. Jezus maakt de hoogspanning van Gods werkelijkheid geschikt voor ons bestaan en zet ons in beweging op de weg van het Koninkrijk van God.

Maar er is een belangrijk verschil met de transformator van mijn legotrein. Die werkt één kant op: 220 volt wordt aangepast naar 12 volt. Bij Jezus is dat anders, Hij werkt twee kanten op. In Jezus past God zich aan zodat we contact kunnen hebben. Maar Hij past ons ook aan voor het contact met God: wij worden heilig. Dat brengt me bij het volgende punt.

3) Het gaat ook over ons

God zegt: zullen wij met elkaar verder gaan? Een duurzame relatie? Zo ja, dan verwacht ik dat jullie naar me luisteren en mij serieus nemen. Als jullie met mij willen leven, dan zul je heel bijzonder voor mij zijn. Een koninkrijk van priesters zul je zijn, een heilig volk. God zet jou dus apart. Hij zegt: ‘Jij hoort bij mij, daarom ben je heilig.’ Dat is het eerste, daar begint het allemaal mee. Zo begon het ook bij het volk Israël: God nam het mee en bracht het bij de berg.

De bedoeling is dat jij nu bent wat je bent: heilig. Heilig kun je niet worden door dingen te doen of te laten. Veel mensen denken dat dat wel zo is, maar dat is een misverstand. Je wordt niet heilig, dat kun je zelf niet regelen. God maakt je heilig omdat Hij je apart zet. Wat jij moet doen, is heilig blijven, heilig zijn. Wees wie je bent, een heilig mens, door God apart gezet.

Wees wie je bent: dat gaat dus over jouw dagelijks leven. In wat je doet en laat, probeer je zo te zijn dat je past bij God. Heilig is: passen bij God. Heilig leven is: dingen doen en denken die passen bij God. Dingen zeggen tegen anderen en over anderen die passen bij God.

Dat lukt niet zomaar. Dat gaat met vallen en opstaan en daar heb je de motivatie van Gods Geest elke dag hard bij nodig. Heilig leven is een weg die je gaat, levenslang achter Jezus aan.

Heilig leven is een goede samenvatting voor het volgen van Jezus. De Tien Geboden, die direct volgen op Exodus 19, laten zien hoe God dat heilig leven voor zich ziet. Het zijn tien regels voor discipelschap – daar gaat de rest van dit boek over.

In het huwelijksaanzoek dat God doet in Exodus 19, gebruikt Hij het beeld van een priester om aan te geven wat heilig leven is. Met dat beeld sluiten we dit hoofdstuk af.

Priesters: toewijding en bemiddeling

God zegt: ‘Als jullie met mij willen leven, zullen jullie een heilig volk zijn, een koninkrijk van priesters.’ Een priester wordt door twee dingen gekenmerkt: toewijding en bemiddeling. Een priester leeft zijn leven toegewijd aan God. Jij ook! Je wijdt je toe aan God, want je hoort bij Hem. Je biedt Hem de dingen aan die je doet. Dan bedoel ik niet alleen geestelijke dingen. Een kwartier stille tijd of zo, of een avond die je besteedt aan je bijbelkring. Ik bedoel ook niet alleen dingen die direct bijdragen aan heelheid van mensen, aan de heelheid van de samenleving. Dat ook natuurlijk. Maar ik denk daarbij ook aan alledaagse dingen. Je doet de berekeningen op je werk zorgvuldig en goed, je gaat op de juiste manier met je klanten om, je doet het huishouden goed. Maar wat heeft dat te maken met God? Je kunt dat ook voor Hem doen, aan Hem toewijden.

Laat ik een voorbeeld geven. Kleine kinderen kleuren hele series kleurplaten in. Mijn kinderen wel in elk geval. De ene kleurplaat na de andere. Soms is een kleurplaat bedoeld voor mij. Dan zegt de kleine als de tekening af is: ‘Kijk eens papa, die is voor jou!’ Als papa heb je niet echt iets aan kleurplaten. Je kunt prima leven zonder. Maar ik vind het toch geweldig om zo’n kleurplaat te krijgen: ik word er blij van, ik hang ’m op.

Zo kun je ook gewoon je dagelijks werk toewijden aan God. God heeft op zich niets aan jouw berekeningen of aan je huishouden. Maar als je iets moois hebt gedaan, dan is Hij er wel blij mee als je zegt: Ik heb het ook voor U gedaan! Je wijdt het aan Hem toe. Toewijding kenmerkt een priester.

Het tweede wat een priester kenmerkt, is bemiddeling. Priesters bemiddelen tussen God en mensen. Als priester kun je soms ook een transformator zijn naar andere mensen toe en omdat je iets doorgeeft van God. Je geeft iets door van zijn liefde. Je geeft gestalte aan Gods Vaderhanden die je optillen als je valt, die je troosten als je pijn hebt, die je een duwtje in de rug geven als je de wind tegen hebt. Je geeft gestalte aan Gods oren die echt luisteren en aan Gods ogen die je echt zien staan. Je geeft iets door van de woorden van God. Een discipel van Jezus heeft iets van een priester.

Gespreksvragen

1. Heeft in jouw leven die periode van eerste kennismaking met God plaatsgevonden? Hoe zag dat eruit?

2. Herken je in je leven ook een moment waarop je een beslissing hebt genomen naar aanleiding van een aanzoek van God? ‘Nu besluit ik om met God te leven, nu ga ik Jezus volgen.’ Heb je ook de ervaring dat je zo’n beslissing telkens weer moet nemen?

3. Hoe denk je over de heiligheid van God? Ervaar je daar weleens iets van?

4. Heilig leven is ‘zijn wie je bent’, een heilig mens, door God apart gezet. Wat vind je van die uitspraak?

5. Heb je concrete voorbeelden bij het leven als priester door toewijding en bemiddeling?

1 Alleen God

Ik ben de HEER, uw God, die u uit Egypte, uit de slavernij, heeft bevrijd.

Vereer naast mij geen andere goden. (Ex. 20:2, 3)

Leestip: Matteüs 6:19-34

Om goden kun je niet heen

Is het eerste gebod over de andere goden relevant voor mensen die Jezus willen navolgen? Wij hebben geen andere goden. Misschien vind je het al moeilijk genoeg om in één God te geloven, laat staan dat je aan andere goden toekomt! Als wij een beetje ons best doen, dan kunnen we dit gebod wel vertalen naar onze context en een aantal dingen bedenken die in ons leven te belangrijk kunnen worden. Als je die dingen belangrijker gaat vinden dan God, laat dit gebod zien dat die dingen een verkeerde plaats in je leven hebben gekregen. De moraal van het verhaal is dan: pas op voor dingen die in je leven weleens te belangrijk zouden kunnen worden.

Op deze manier zou je met dit gebod kunnen omgaan. Er is echter wel een valkuil waar je met deze opvatting voor moet uitkijken. Het zou kunnen zijn dat je bij ‘pas op dat dingen niet te belangrijk worden’, denkt dat andere goden een mogelijkheid zijn waar je een beetje voor moet oppassen. Je leeft in een soort neutraal gebied en je kunt ertoe komen om iets tot een god te maken, maar je kunt dat ook niet doen. Dat is echter een te rooskleurig beeld van het leven, want je leeft niet in een neutraal gebied. Het is vanzelfsprekend als je andere goden hebt. Als je wilt blijven leven en een goed leven wilt hebben, dan ontkom je er niet aan om ze te vereren! Je kunt niet om goden heen, je zit aan hen vast.

Goden zijn reële machten

Die andere goden hebben in de tijd van Mozes afbeeldingen: mensfiguren of dierfiguren, of figuren die een combinatie zijn van dier en mens. Maar het ging die mensen in de oudheid niet om het poppetje, om het beeld. Die mensen wisten ook wel dat een poppetje een poppetje is. Het ging om de macht die door het beeld werd gerepresenteerd. De macht die erachter zit. De machten die het menselijke leven beïnvloeden en voor een groot deel bepalen.

Ik denk dat wij tegenwoordig de neiging hebben om dat soort machten ‘processen’ te noemen. Je moet dan vooral denken aan de dingen die Jezus noemt in Matteüs 6. Dingen die je in het leven zorgen kunnen baren, dingen die je kunnen maken en breken.

Denk bijvoorbeeld aan de machten van de natuur, de natuurlijke processen. Processen die je gezondheid beïnvloeden, die maken of je vruchtbaar bent, die je levensduur beïnvloeden. Of processen die je een goed gevoel geven, processen die over je lichaam gaan, over je schoonheid, je jeugdigheid, je rimpelloosheid, je slanke lijn. Die machten zijn een gegeven, daar kun je niet omheen.

Je kunt ook denken aan machten en processen van de economie. (Jezus noemt dat soort machten in Matteüs 6 de mammon.) Daarbij gaat het om het economische systeem. Dat wat welvaart brengt, dat wat vruchtbaarheid geeft in figuurlijke zin. Dat je veel kunt bereiken, een goede carrière hebt. Het gaat om de processen die ervoor zorgen dat je mooie, goede spullen kunt bezitten, een huis, dure apparatuur, mooie kleding. Het economische systeem heeft ook invloed op je eerste levensbehoeften, zoals voedsel en kleding.

Of neem de machten van de sociale processen. Processen die plaatsvinden tussen mensen onderling, processen die je relaties beïnvloeden, de invloed van dingen die anderen je laten overkomen of over je zeggen. En zelf leef je te midden van al deze processen en machten die je leven beïnvloeden. Je zult nog wel meer voorbeelden kunnen bedenken.

Machten vereer je

Of je het nu leuk vindt of niet, onder al die machten kom je niet uit. Als mens ben je ontzettend kwetsbaar en je hebt heel weinig in je macht. Daarom doe je wat je kunt doen om gezond te zijn, om welvaart te krijgen, om in leven te blijven. Je wilt leven, overleven, je wilt een goed leven. Wat is er meer voor de hand liggend dan dat je de machten die dat beïnvloeden gaat vereren? Je geeft ze aandacht, veel aandacht, je offert er dingen voor op. Je probeert die machten naar je hand te zetten.

De mensen in Mozes’ tijd deden dat op hun eigen manier: met rituelen, magie en offers, gebeden. Daar gebruikten ze de afbeeldingen voor die deze machten symboliseren. Wij in het seculiere Westen doen het op onze manier. Wij proberen direct grip te krijgen op de processen. Je zult wel moeten, toch? Controle en beheersing, daar gaat het om. Die machten houden je bezig, je maakt je zorgen, je hebt er veel voor over. Het zijn eigenlijk gewoon goden.

Het wel of niet dienen van de goden is dus niet zomaar een kwestie van een keuze, die wij rustig kunnen maken. Wij leven niet in een veilige neutrale zone, waarin we rustig kunnen bekijken met wie we in zee willen gaan en hoe wij ons leven eens vorm zullen gaan geven. Dat is een illusie. In deze wereld leven wij midden tussen de machten en de processen die ons leven voor een groot deel bepalen. Wij zijn in hun macht. Je kunt niet aan hen ontsnappen, je kunt alleen maar proberen om die machten te beïnvloeden en een beetje naar je hand te zetten. Daardoor geef je die machten de aandacht die je aan goden geeft. Wat je dan in feite doet, is vereren.

Bevrijding

Aan al die machten en processen ontkom je dus niet. Tenzij er iemand is die boven alle machten staat en zegt: ‘Ik haal je uit de macht van de goden en ik breng je naar mijn toekomst.’ Is die iemand er?

Ja, zegt God: Ik. ‘Ik ben de HEER, uw God, die u uit Egypte, uit de slavernij, heeft bevrijd.’ God zegt dat in Exodus 20:2, in het voorwoord bij de Tien Geboden. Hij zegt daar drie dingen:

1. Ik ben de HEER.

HEER, dat staat in onze vertalingen voor de Hebreeuwse letters JHWH. Dat is de naam van God. Die naam betekent: Hij die er is, die bij je is. Hij die altijd actief op je betrokken is. God zegt: Ik ben ‘Hij die altijd actief op je betrokken is’.

2. Ik ben jouw God.

God is geen algemene godheid, maar jouw God. Dat kun je merken aan zijn betrokkenheid, zoals blijkt uit wat volgt:

3. Ik ben het die jou uit Egypte, het slavenhuis, heeft bevrijd.

Wat is de bevrijding uit Egypte? Dat is een bevrijding van de macht van de goddelijke farao en van de goden van Egypte (zie Ex. 12:12). De bevrijding uit Egypte is dus niets anders dan een bevrijding van de goden, van de machten die het leven beïnvloeden en bepalen. Machten die je kunnen opjagen als een slavendrijver. Machten die vereerd willen worden.

Ik ben de HEER, zegt God, ik ben jouw God, ik ben jouw bevrijder. De machten en de processen zijn er wel, maar ze zijn jouw goden niet meer omdat jij niet meer van hen bent! Ik heb je van hen bevrijd, zegt God. Ik geef je tien geboden; dat zijn tien woorden die je nodig hebt om nu je vrijheid te leren spellen.

Gods visitekaartje

Ik ben de HEER, jouw God, jouw bevrijder. God geeft in het voorwoord van de Tien Geboden direct zijn visitekaartje af. Als je kijkt naar de mensen van Israël, zie je dat deze woorden geen lege woorden of loze beloften zijn. God bevrijdde hen uit Egypte. Of kijk hoe God in Jezus in het Egypte van ons menselijk bestaan kwam. Hij onderging de confrontatie met de machten aan den lijve: God ging in gevecht met de machten van Egypte. Een gevecht om jou, om jouw bevrijding.

Heb je het idee dat God zich met die woorden ‘Ik ben de HEER, jouw God, jouw bevrijder’ ook in jouw leven heeft geïntroduceerd? Of ben je nog nooit door God aangesproken? God komt in je leven en zegt: Ik ben de HEER, jouw God, ik heb jou bevrijd van Egypte, van de goden.

Nu is het wel de vraag of dat waar is, of je echt bevrijd bent van de goden. Dat God je bevrijder is, betekent niet dat er geen machten en processen meer zijn. De machten en processen zijn onderdeel van het leven in deze wereld. Dat God je bevrijder is, betekent ook niet dat jouw leven niet meer door die processen wordt beïnvloed. Gods bevrijding betekent wel dat de machten van de processen in jouw leven niet meer het laatste woord hebben, omdat God het laatste woord heeft in jouw leven. Gods bevrijding wil zeggen dat je, hoewel je midden tussen de machten leeft, nu van Hem bent en niet van al die machten. Dat is een feit, zegt God. Maar die bevrijding is ook een proces dat je leven lang duurt. Want zolang je nog te midden van die machten leeft, blijft God vechten tegen de machten in deze wereld en in jouw leven, totdat zijn Koninkrijk is aangebroken.

Geloof je dat God jouw bevrijder is? Dat is niet altijd even makkelijk om te geloven. Er zijn momenten dat je ziet dat God de baas is over je leven en niet de machten. Maar vaak zijn de machten van deze wereld zo overtuigend, ze dringen zich gewoon op. Het lijkt soms dat zij het laatste woord hebben en dat je beter je vertrouwen, aandacht en toewijding aan hen kunt geven.

Het eerste gebod naleven betekent dan ook: ondanks alles geloof je dat je van God bent en niet van de machten. Het eerste gebod vraagt je om je toewijding aan God te geven en je vertrouwen op Hem te stellen. Omdat je erop vertrouwt dat God het gaat redden met jou in jouw situatie, in deze wereld. Geloof je echt dat Hij is wie Hij zegt te zijn? Geloof je dat Hij uiteindelijk het laatste woord zal hebben in jouw leven en niet de machten en processen? Durf je te doen wat Jezus zegt in Matteüs 6: God vertrouwen, als een Vader die voor je zorgt? Dan durf je je eigen zorgen te relativeren.

Het kan ook zo zijn dat jij in je leven toch de machten god laat zijn. Dan ga je meer op jouw investering in de machten vertrouwen dan op God. Dan gaan de machten van de processen bepalen waar je je tijd en geld aan uitgeeft, waar je je echt veilig bij voelt, waar je de hele tijd aan denkt. Dan geloof je ten diepste toch niet dat God je bevrijder is, maar ga je met de machten om alsof zij je goden zijn.

Doe de goden-check

Misschien is het tijd dat je de goden-check eens doet. Dat gaat zo.

1) Neem je agenda voor je of neem die in gedachten. Kijk naar de komende week. Waar gaat al je tijd naartoe? En aan wie wijd je al die dingen die je moet doen voor je werk, voor je gezin? Zoek je in al die gewone dingen die je moet doen naar het Koninkrijk van God, of ben je in al die dingen bezig met de koninkrijken van andere goden?

2) Neem de afschriften van je bankrekening voor je of neem ze in gedachten. Waar gaat je geld naartoe? Sponsor je alleen jezelf of ook anderen? Heeft de manier waarop jij je geld uitgeeft iets te maken met toewijding aan God? Of is het een investering in een zekerheid die je erop nahoudt naast God?

3) Neem je zorgenverzameling in gedachten. Regelmatig zijn er dingen waar je je (grote) zorgen over maakt, en terecht. Nemen die zorgen van jou zulke proporties aan dat de dingen waar je je zorgen om maakt van jou de aandacht krijgen die mensen gewoonlijk alleen aan goden geven?

De goden-check brengt in kaart wat voor jou het meest belangrijk is, wat de meeste tijd, aandacht en energie vraagt. Het brengt in kaart wat uiteindelijk je vluchtplek is, waar je je hulp en heil zoekt. Het laat zien of machten en processen jouw goden zijn of dat God je bevrijd heeft van die goden en dat Hij jouw God is. De machten van de processen zijn een gegeven in het leven en de vraag is of jij hen toch weer goden laat zijn of dat de God van de Bijbel jouw God is.

Geen andere goden ‘voor mijn aangezicht’

Ik ben jouw God, zegt God, daarom: geen andere goden! ‘Geen andere goden naast mij’ staat er in de NBV. Eigenlijk staat er in het Hebreeuws: geen andere goden voor mijn aangezicht. Dat kan betekenen: geen andere goden naast mij. Daar gaat het volgende hoofdstuk over. ‘Voor mijn aangezicht’ kan ook betekenen: in mijn aanwezigheid, in mijn bijzijn. Daar wil ik nu even op ingaan.

Het vereren van andere goden gebeurt nooit zomaar. Dat doe je altijd voor Gods aangezicht! Dat is juist het pijnlijke: of je het doorhebt of niet, je doet dat voor de ogen van God. Het is als vreemdgaan voor de ogen van je partner. Je leeft in Gods aanwezigheid, in zijn nabijheid. Als je met andere goden in de weer bent, dan is dat een slag in Gods gezicht. Een motie van wantrouwen, omdat je blijkbaar toch niet overtuigd bent van zijn kwaliteiten als bevrijder.

Maar God zegt je dat Hij je bevrijder is. Hij heeft jou onder zijn hoede genomen en je afgenomen van de machten. Hij blijft vechten tegen de machten in deze wereld en in jouw leven, totdat zijn Koninkrijk is aangebroken. Wij zitten daarbij niet met onze armen over elkaar aan de kant. We zijn in dat gevecht betrokken, want we zijn achter Jezus aan onderweg naar het Koninkrijk. God geeft de Tien Geboden, en daarin ook het eerste gebod, als wegwijzers naar het Koninkrijk.

Akte tekenen

Hoe kun je dit gebod actief naleven? Misschien helpt het je om in te zien dat het om een afspraak gaat, een verbond. Die tien woorden zijn een afspraak tussen God en ons. Een afspraak over ons leven. Dat de Tien Geboden zo bedoeld zijn kun je zien aan het feit dat ze op twee stenen tafels geschreven staan (Ex. 24:12; 31:18). Er wordt vaak gedacht dat op de eerste stenen tafel de geboden stonden die over God gaan en op de tweede stenen tafel de geboden die over de naaste gaan. Maar daar staat niets over in de Bijbel geschreven. Het is veel waarschijnlijker dat de twee stenen tafels identieke exemplaren waren en dat op allebei de tafels alle geboden stonden. Dat was namelijk in het oude Midden-Oosten gebruikelijk als een koning een verdrag sloot met een vazal, een heerser die aan zo’n koning ondergeschikt was en zijn bondgenoot werd. Een exemplaar van de verdragstekst was voor de koning en het andere voor de vazal. De Tien Geboden zijn een verdragstekst over de overeenkomst tussen God en zijn mensen.

Ik weet niet of je weleens een overeenkomst hebt getekend, bijvoorbeeld een koopakte. Beide partijen moeten bij de notaris hun handtekening op de akte zetten. Vervolgens moeten ze allebei op iedere bladzijde hun initialen schrijven.

In de overeenkomst tussen God en jou is God de initiatiefnemer, Hij tekent eerst. Hij zet onder jouw leven zijn handtekening: ‘Ik ben de Heer, jouw God, jouw bevrijder.’ Streep eronder. Maar dat is niet alles, Hij zet ook op elke bladzijde van je leven zijn initialen. Dat zijn de initialen van zijn naam: JHWH. Je weet wat dat betekent: Hij die altijd actief op je betrokken is. En dat merk je ook. God heeft jouw leven onder zijn macht gesteld, onder zijn vleugels genomen. Als je weer vastraakt in een of andere macht van zorgen, dreiging of begeerten, dan laat Hij jou daar niet zitten. Er zijn momenten in je leven dat Hij je weer lucht en licht geeft.

Eerst tekent God en daarna teken jij met je instemming. Je zet onder je leven neer: U bent mijn Heer, U bent mijn God, U bent mijn bevrijder. Maar dat niet alleen, elke bladzijde van je leven teken je met je instemming. Hoe? Door je leven in te richten met die Tien Geboden, die tien woorden van God. Elke dag stem je in met het eerste gebod. Elke bladzijde van je leven vereer je God door in te stemmen met zijn handtekening. Je zegt dat ook tegen Hem. Dat is een zaak van discipline.

In de Joodse traditie en de kloostertraditie is die discipline duidelijk vormgegeven in gebeden. Daar zet je je instemming neer aan het begin van de dag, aan het eind van de dag en midden op de dag. Het zijn de gebeden die de dag dragen. Dat kunnen wij ook leren. Aan het begin van de dag, als je wakker wordt, teken je de dag en je zegt tegen God: ‘U bent mijn Heer, U bent mijn God, U bent mijn bevrijder. Deze dag wijd ik mijzelf aan U.’ En aan het eind van de dag doe je dat nog een keer en misschien midden op de dag ook nog een keer.

Als je dat lastig vindt, dan zet je het gewoon een maand lang in je elektronische agenda. Een herinnering aan het begin van de dag; misschien zie je die pas als je al onderweg bent naar je werk, of als je thuis al bezig bent. O ja, deze dag instemmen met Gods handtekening. Zo rond de lunch: o ja. En aan het eind van de dag nog een keer.

Waarom? Omdat het zo is. Hij is onze Heer, Hij is onze God, Hij is onze bevrijder! Hem loven wij. Hem belijden wij.

Gespreksvragen

1. We leven midden tussen de machten en processen. Welke processen zijn op dit moment in jouw leven machten die zich laten gelden?

2. Als je de goden-check doet, zijn er dan machten waar jij op zo’n manier mee omgaat dat ze in feite goden voor je zijn? Je stelt er veel vertrouwen op en steekt er veel energie in.

3. Wat vind je van Gods introductie in jouw leven, zijn visitekaartje ‘Ik ben jouw God, jouw bevrijder’? Kijk je inderdaad naar Jezus als het ‘vleesgeworden’ visitekaartje van God? Geloof je dat je bevrijd bent van de machten (goden) en merk je daar ook iets van?

4. Hoe zou je kunnen leren om alleen God te vereren en de machten en de processen niet de aandacht te geven die je aan een god geeft? Zou dit een belangrijk onderdeel kunnen zijn van jouw navolging als discipel?