Handboek Apologetiek

..

Alister McGrath

..

Communicatie van het christelijk geloof

..

..

..

..

..

..

Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

isbn 978 90 239 2905 5

nur 702

..

De bijbelteksten in deze uitgave zijn geciteerd uit De Nieuwe Bijbelvertaling, © 2004/2007 Nederlands Bijbelgenootschap, Haarlem

..

Vertaling Arend Smilde

Ontwerp omslag Mulder van Meurs

Verzorging ePub ZetProducties, Haarlem

..

Oorspronkelijk verschenen bij Baker Books, een divisie van Baker Publishing Group, Grand Rapids, Michigan, USA, onder de titel Mere Apologetics.

..

© Engelse uitgave 2012 Alister E. McGrath

© Nederlandse vertaling 2012 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

..

Alle rechten voorbehouden

..

www.uitgeverijboekencentrum.nl

Inleiding

Dit boek is een inleiding in de apologetiek, het deelgebied van christelijk denken dat zich bezighoudt met verantwoording van de kernthema’s van het christelijk geloof en doeltreffende communicatie met de niet-christelijke wereld. Het wil een geëngageerde houding bevorderen: christenen stimuleren tot interactie met de gangbare denkbeelden in onze cultuur en voorkomen dat christenen daarvoor weglopen of doen alsof je ze kunt negeren. Apologetiek wil gelovigen aan het denken zetten en denkers aan het geloven. Verstand, verbeelding en onze diepste verlangens worden hierbij ingeschakeld. Apologetiek opent harten, ogen en gedachten. De grote apologeet G.K. Chesterton (1874-1936) zei weleens dat gedachten, net als monden, opengaan om zich dan weer te sluiten met iets degelijks erin.1 Apologetiek houdt in dat de intellectuele degelijkheid, de poëtische rijkdom en de spirituele diepgang van het evangelie worden uitgebazuind op een manier die aansluiting kan vinden bij onze cultuur.

Apologetiek moeten we niet zien als een defensieve en vijandige reactie tegen de wereld, maar als een manier om de schatten van het christelijk geloof te etaleren, op te poetsen en aan te prijzen. Het stimuleert gelovigen hun geloof op waarde te schatten en het uit te leggen en aan te prijzen aan mensen buiten de kerk. Apologetiek wil de intellectuele, morele, poëtische en relationele rijkdom van het christelijk geloof laten zien – ten dele om daarmee gelovigen een hart onder de riem te steken en te helpen bij hun geloofsontwikkeling, maar allereerst om te zorgen dat mensen buiten de geloofsgemeenschap zich bewust kunnen worden van het meeslepende visioen dat het hart van het christelijk evangelie vormt.

Het doel van dit boek is de lezer in te leiden tot de hoofdthema’s van de apologetiek, door elementair inzicht te geven in wat de apologetiek onderneemt en hoe zij te werk gaat. Ik heb geprobeerd er een toegankelijk, interessant en bruikbaar boek van te maken, maar geef ook tips voor gevorderden die dieper op de dingen willen ingaan als ze daartoe in de gelegenheid zijn. Het is geen alomvattend boek, dus het vraagt wel om aanvulling door meer specialistisch werk voor gevorderden. Het behoort ook niet tot een bepaalde apologetische richting of school. In plaats van zich tot één specifieke opvatting van apologetiek te beperken, put dit boek uit een collectieve rijkdom. Het wil de lezer prikkelen en toerusten om een apologetische houding te ontwikkelen en om uit te zoeken hoe het evangelie zich aan onze cultuur laat uitleggen en aanprijzen. Op veel punten weerspiegelt dit boek de aanpak van C.S. Lewis (1898-1963), wellicht de grootste apologeet van de twintigste eeuw. Het wil je helpen een idee te krijgen van de kwesties die aan de orde zijn en manieren waarop christenen daarop kunnen reageren. Aan het einde zul je, zoals het hoort bij een inleiding, alleen maar meer willen weten en verder willen gaan. Niet al je vragen kunnen hier worden beantwoord!

Alle in dit boek verwerkte stof is in een periode van zes jaren uitgeprobeerd bij studenten en een breder publiek, allereerst in de basiscursus ‘An Introduction to Christian Apologetics’ die ik geef aan het Oxford Centre for Christian Apologetics. Dit cursusmateriaal is aangevuld met materiaal dat ontwikkeld is op zomerscholen in Oxford en aan het Regent College in Vancouver, Canada, over de centrale thema’s van de apologetiek en hoe de kerk daarmee aan de slag kan gaan om op een positieve en doeltreffende manier te reageren op de vragen van onze cultuur. Ik dank mijn studenten voor hun reacties, ideeën en stimulansen, want die waren belangrijk bij het ontwikkelen van de in dit boek beschreven aanpak. Ik hoop dat het andere mensen zal helpen te ontdekken waarom apologetiek zo interessant is en tegelijk van levensbelang voor de toekomst van het christelijk geloof.

..

Alister McGrath

King’s College, Londen

december 2010

1 ‘(…) the object of opening the mind, as of opening the mouth, is to shut it again on something solid.’ Chesterton, Autobiography (1936), bijna halverwege hoofdstuk 10, kort voor de alinea die begint met ‘The name of Mr. H. G. Wells (...)’.

1. In de startblokken

Het zendingsbevel geeft iedere christen het voorrecht en de verantwoordelijkheid om het goede nieuws te prediken tot het einde van de geschiedenis: ‘Ga dus op weg en maak alle volken tot mijn leerlingen’ (Matteüs 28:19). Iedere christen die vandaag leeft staat via een complexe keten van historische gebeurtenissen in verbinding met dit scharniermoment. We hebben allemaal een stamboom van geloof die teruggaat tot in de nevelen van de geschiedenis. De eeuwen door hebben andere mensen, als in een grote historische estafetteloop, dit goede nieuws van generatie op generatie doorgegeven. Nu hebben wij het stokje in handen. Wij zijn aan de beurt. Aan ons de taak om het goede nieuws door te geven aan mensen rondom en na ons.

Een spannend idee is dat. Ten eerste ga je hierdoor beter zien hoe wijzelf in een groter geheel passen. Maar voor velen is het ook een nogal drukkende gedachte. Het lijkt te veel gevraagd. Kunnen wij dit wel? Is zo’n verantwoordelijkheid niet veel te groot voor ons? Belangrijk is te beseffen dat christenen altijd al hebben gemeend dat de taak van geloofsoverdracht overweldigend groot is. We hebben het gevoel dat we daar niet de wijsheid, het inzicht en de kracht voor hebben – en dat gevoel is terecht. Maar we dienen wel te beseffen dat God ons kent, precies zoals we zijn (Psalm 139). Hij kent onze diepste geheimen, onze kracht en zwakte. En door ons kan God spreken tot de wereld waarvoor Christus gestorven is.

Een van de grote thema’s van de christelijke Bijbel is dat wanneer God ons vraagt iets voor Hem te doen, Hij ons ook de dingen geeft die we daarvoor nodig hebben. Omdat Hij ons kent zoals we zijn, rust Hij ons toe voor wat Hij wil dat wij doen. Het zendingsbevel omvat een gebod en een belofte. Het gebod van de opgestane Christus is een forse uitdaging: ‘Ga op weg en maak alle volken tot mijn leerlingen’ (vs 19). Zijn belofte aan die leerlingen is even geruststellend als bemoedigend: ‘En houd dit voor ogen: ik ben met jullie, alle dagen, tot aan de voltooiing van deze wereld’ (vs 20). Het is een zeer troostrijke gedachte. We zijn niet alleen. De opgestane Christus is bij ons en met ons, terwijl wij ons best doen het goede nieuws over Christus, wie Hij is en wat Hij voor ons gedaan heeft, over te brengen en door te geven.

Maar de wetenschap dat we op onze geloofsreis gezelschap hebben en kracht ontvangen van de opgestane Christus is toch geen antwoord op de vele vragen waar we mee te maken krijgen bij het presenteren en proclameren van het evangelie. Wie zou ooit recht kunnen doen aan het opwindende, aan de vreugde en de verwondering van het christelijk evangelie? Keer op keer merk je dat woorden tekortschieten om uitdrukking te geven aan die rijkdom. Hoe ga je doeltreffend in op de vragen die onze cultuur heeft over God, of op haar bezwaren tegen het geloof? Hoe vind je beeldende, accurate en flexibele manieren om het evangelie uit te leggen en zo te verwoorden dat het kan aansluiten bij de hoop en vrees van de mensen om ons heen?

Hoe kunnen christenen hun geloof uitleggen in termen die iets te betekenen hebben voor mensen buiten de kerk? Hoe gaan we om met misverstanden of verkeerde voorstellingen van het christelijk geloof? Hoe vertellen we onze cultuur over de waarheid, aantrekkelijkheid en vreugde van het christelijk evangelie? Dit zijn vragen waarover al sinds de tijd van het Nieuwe Testament door christenen wordt nagedacht. Dit gedachtegoed – het onderwerp van dit boek – heet vanouds apologetiek.

Een definitie van apologetiek

Wat is dus apologetiek? Augustinus van Hippo (354-430), een van de grootste theologen van de christelijke kerk, heeft veel waardering geoogst als bijbeluitlegger, prediker en schrijver over de genade van God. Een van zijn voornaamste bijdragen aan de ontwikkeling van de christelijke theologie is zijn denken over de leer van de Drie-eenheid. Het zal de lezer bekend zijn dat veel mensen moeite hebben met deze leer. Maar zo had ook Augustinus zijn problemen met de formule ‘drie personen, één God’. Waarom, vroeg hij zich af, gebruikten christenen hier toch het woord ‘persoon’? Dat was niet handig. Er moest toch een beter woord te vinden zijn? Ten slotte kwam Augustinus tot de conclusie dat een beter woord waarschijnlijk niet te vinden was, en dat de kerk hier toch maar het woord ‘persoon’ moest blijven gebruiken.

Ik heb vaak hetzelfde gevoel bij het woord ‘apologetiek’. Het lijkt niet zo’n handig woord. Engelstalige mensen denken bij apologetics vaak aan apologize, ‘excuses aanbieden’. Nu is er ongetwijfeld veel waarvoor de christelijke kerk excuses moet aanbieden. Maar dat is toch niet waar het in de apologetiek om draait. Er komt bij dat het Engelse woord als meervoud klinkt terwijl het enkelvoud is. Christelijke schrijvers hebben door de eeuwen heen gezocht naar andere termen, maar blijkbaar is er nooit een aangeslagen. We moeten het maar houden op ‘apologetiek’. Maar ook al kun je het woord niet veranderen, je kunt wel zorgen dat je de betekenisrijkdom ervan begrijpt.

De term ‘apologetiek’ wordt duidelijker als we kijken naar de betekenis van het Griekse woord waar het op teruggaat. Een apologia is een ‘verdediging’, een beredeneerd bewijs van de onschuld van iemand die voor de rechter staat, of een demonstratie van de juistheid van een argument of overtuiging. We komen het woord tegen in 1 Petrus 3:15,16 voor veel mensen een klassieke bijbeltekst over het belang van apologetiek:

..

Erken Christus als Heer en eer hem met heel uw hart. Vraagt iemand u waarop de hoop die in u leeft gebaseerd is, wees dan steeds bereid om u te verantwoorden. Doe dat dan vooral zachtmoedig en met respect.

..

Dat is een belangrijke tekst, die het waard is om in zijn volledige context gelezen te worden. De eerste brief van Petrus is gericht aan christenen in het deel van het Romeinse rijk dat Asia Minor heette, Klein-Azië (het tegenwoordige Turkije). Petrus biedt troost en bemoediging met het oog op dreigende vervolging. Hij stimuleert zijn lezers op kritiek en vragen in te gaan door zachtmoedig en respectvol uit te leggen wat de basis en inhoud van het geloof is.

Petrus gaat er duidelijk van uit dat christelijke denkbeelden verkeerd begrepen of weergegeven worden en hij dringt er bij zijn lezers op aan om deze dingen recht te zetten – maar wel op een wellevende en vriendelijke manier. Apologetiek is voor Petrus verdediging van de waarheid met zachtmoedigheid en respect. Het doel van apologetiek is niet om mensen buiten de kerk in het harnas te jagen of te kleineren, maar hen te helpen de ogen te openen voor de realiteit, de betrouwbaarheid en relevantie van het christelijk geloof. Het moet niet wringen, er moet geen tegenstelling zijn tussen de verkondigde boodschap en de stijl van verkondiging. We moeten innemend, grootmoedig en hoffelijk zijn. Levert het evangelie problemen op, laten het dan problemen zijn die voortvloeien uit de eigen aard en inhoud van het evangelie, niet uit de manier waarop het gebracht wordt.2 Het evangelie mag aanstootgevend zijn; maar het wordt anders als de manier van verdediging ook aanstoot geeft door onverstandige woordkeus of een agressieve en afwijzende houding tegenover de buitenwacht.

Christenen hebben dit advies al sinds de vroegste kerkgeschiedenis serieus genomen. Meteen al in het Nieuwe Testament lezen we diverse belangrijke passages – de meeste in het boek Handelingen – met uitleg, aanprijzing en verdediging van het christelijk geloof, voor diverse soorten publiek. In de beroemde Pinksterpreek van Petrus bijvoorbeeld wordt uitgelegd dat Jezus van Nazaret het culminatiepunt is van Israëls hoop en verwachting (Handelingen 2). In een al even beroemde preek voor de Atheense filosofen legt Paulus uit dat Jezus van Nazaret het culminatiepunt is van de lange zoektocht van de mens naar wijsheid (Handelingen 17).

Dit engagement is er gedurende de hele kerkgeschiedenis gebleven. Vroegchristelijke auteurs vonden het vooral van belang op het platonisme te reageren. Hoe konden ze de waarheid en kracht van het evangelie overbrengen bij een publiek dat gewend was aan een platoonse manier van denken? Deze benadering hield in dat men zowel mogelijkheden als moeilijkheden signaleerde, om dan vervolgens de mogelijkheden aan te grijpen en de moeilijkheden te ondervangen. Maar platonisme raakte in de vroege middeleeuwen uit de mode. Aan de meeste westerse universiteiten van de dertiende tot begin zestiende eeuw was Aristoteles de filosoof bij uitstek. Opnieuw namen christelijke apologeten de uitdaging aan. Ze signaleerden de moeilijkheden die Aristoteles oplevert, zoals zijn geloof in het eeuwig bestaan van de wereld. En ze signaleerden ook de openingen die de aristotelische filosofie voor het geloof biedt. Dit werk gaat tot op vandaag door, met nieuwe intellectuele en culturele kansen en uitdagingen. Het gevoel kan je weleens bekruipen dat de uitdagingen ten gevolge van cultuurverandering overweldigend groot zijn – en zo kun je de kansen uit het oog verliezen.

basisthema’s van christelijke apologetiek

Voordat we die mogelijkheden gaan verkennen moeten we nog iets langer nadenken over wat apologetiek is. Welke kwesties komen hier aan de orde? Wat voor hulp biedt apologetiek bij het verkondigen en overbrengen van de boodschap? De drie taken van de apologeet in heden en verleden kunnen we samenvatten in drie termen: verdedigen, aanprijzen, vertalen.

..

1. Verdedigen

Hierbij gaat de apologeet op zoek naar de hinderpalen voor geloof. Zijn die ontstaan door misverstanden of verkeerde voorstelling van zaken? Dan moeten die worden gecorrigeerd. Zijn ze ontstaan door echte problemen met wat het christelijk geloof voor waar houdt? Dan moet daarop ingegaan worden. Het is van belang in te zien dat verdediging in het algemeen een reactie is. Iemand heeft ergens problemen mee, en het is onze plicht daarop te reageren. Gelukkig zijn er uitstekende reacties mogelijk, en de apologeet moet die kennen en begrijpen. Eerlijke vragen, oprecht gesteld, dienen doeltreffend maar vriendelijk te worden beantwoord.

Maar ieder mens heeft weer andere vragen en interesses en problemen. De apologeet moet zijn publiek dan ook kennen. Welke problemen ervaren mensen met het christelijk evangelie? Een van de eerste dingen waar de apologeet achter komt bij het apologetenwerk – dit in onderscheid van het lezen van boeken daarover – is dat er enorme verschillen bestaan tussen soorten publiek. Ieder mens heeft zijn of haar eigen specifieke moeilijkheden met geloof en we mogen niemand reduceren tot een standaardgeval.

Vaak zijn het moeilijkheden van verstandelijke aard. Het gaat dan om bewijzen voor het geloof of voor een paar centrale christelijke leerstukken. Maar lang niet alle moeilijkheden vallen in deze categorie. Soms gaan ze veel dieper, en betreffen ze niet zozeer de rationele doordenking maar zijn ze van existentiële aard. De Franse apologeet Blaise Pascal (1623-1662) maakte eens de scherpzinnige opmerking: ‘Het hart heeft zijn redenen, die de rede niet kent.’ De apologetiek wil deze hindernissen voor geloof signaleren, ongeacht om welk soort hindernis het gaat, en antwoorden bieden die helpen om ze te overwinnen.

Apologetiek zet christenen dus aan tot het ontwikkelen van een ‘verstandelijk discipelschap’. Voordat we antwoord kunnen geven op vragen die anderen aan ons geloof stellen, moeten we die voor onszelf hebben beantwoord. Christus roept zijn volgelingen op om God lief te hebben met heel hun hart, heel hun ziel en heel hun verstand (Matteüs 22:37). Ook Paulus heeft het over vernieuwing van onze gezindheid (Romeinen 12:2) als onderdeel van het proces waarbij je leven verandert. Christen zijn is nadenken over je geloof, een begin maken met de formulering van antwoorden op je eigen vragen. Bij apologetiek gaat het erom verder en dieper in het christelijk geloof door te dringen, de rijkdom ervan te ontdekken. Zo krijgen we zelf meer oog en waardering voor de rijkdom en redelijkheid van ons geloof. Maar wat misschien net zo belangrijk is: het stelt ons in staat om met vragen van anderen om te gaan.

Eveneens belangrijk om te beseffen is dat niet alleen mensen buiten de kerk vragen over ons geloof hebben. Veel christenen ervaren ook problemen met hun geloof en zijn op zoek naar verklaringen of een manier van kijken waarmee het beter vol te houden is. Het mag zo zijn dat apologetiek allereerst gericht is op de brede cultuur, maar we mogen toch nooit vergeten dat veel christenen hulp nodig hebben bij hun geloof. Waarom laat God lijden toe? Wat moet ik aan met de Drie-eenheid? Gaat mijn kat of kanarie naar de hemel als ze doodgaan? Het zijn voor iedere pastor bekende apologetische vragen. En er moet antwoord op komen. Gelukkig zijn er inderdaad antwoorden, diep geworteld in de lange christelijke traditie van omgang met de Schriften.

Het is belangrijk dat christenen laten zien dat ze deze zorgen begrijpen en ze niet alleen maar opvatten als argumenten die wel even te weerleggen zouden zijn. We moeten er fijngevoelig en meelevend op ingaan, ons in de gedachten verplaatsen van mensen voor wie dit problemen zijn. Waarom is het een probleem? Wat zie jij dat zij niet zien? Hoe kun je ze helpen de dingen op een nieuwe manier te zien, waarbij ofwel het probleem wordt ondervangen, ofwel duidelijk wordt dat het een probleem is waar ze op andere levensterreinen allang mee kunnen leven? Het is belangrijk niet afwijzend maar vriendelijk en meevoelend te zijn. Bij apologetiek gaat het evenzeer over persoonlijke instelling en karakter als over je argumenten en analyses. Je kunt het evangelie verdedigen zonder een defensieve houding aan te nemen.

..

2. Aanprijzen

Hierbij probeert de apologeet te bereiken dat de waarheid en relevantie van het evangelie door zijn publiek worden gezien en gewaardeerd. Dat publiek kan een enkele persoon zijn of een grote groep. In alle gevallen probeert de apologeet het christelijk geloof in zijn volle pracht en glorie te laten begrijpen en waarderen. Het evangelie hoeft niet relevant te worden gemaakt voor dat publiek. De vraag is hoe we de mensen helpen die relevantie te vatten – bijvoorbeeld door zinvolle illustraties, vergelijkingen of verhalen te gebruiken waardoor ze aansluiting kunnen vinden.

Apologetiek heeft dus een sterk positieve dimensie: het aantrekkelijke van Jezus Christus volledig in het licht stellen zodat buitenstaanders van het geloof een begin van begrip kunnen krijgen waarom Hij zo’n serieuze aandacht waard is. Christus zelf heeft het koninkrijk van de hemel eens vergeleken met een parel van grote waarde: ‘Het is met het koninkrijk van de hemel als met een koopman die op zoek was naar mooie parels. Toen hij een uitzonderlijk waardevolle parel vond, besloot hij alles te verkopen wat hij had en die te kopen’ (Matteüs 13:45-46). De koopman had verstand van parels en zag wel dat deze zo mooi en waardevol was dat hij alles kon opgeven om deze in bezit te krijgen.

Een klassieke manier is aantonen dat het christendom rationeel onontkoombaar is, zoals we zullen zien. Het maakt de dingen beter te begrijpen dan zijn concurrenten. Toch is het van essentieel belang niet alleen een beroep te doen op de menselijke rede. Hoe zit het met het hart? Keer op keer zeggen de evangeliën dat mensen op Jezus van Nazaret aantrokken omdat ze beseften dat Hij hun leven kon veranderen. Argumenten zijn belangrijk in de apologetiek, maar ze hebben hun grenzen. Veel mensen worden vandaag door het christelijk geloof aangetrokken omdat ze geloven dat het hun leven zal veranderen. Hun maatstaf voor de waarde ervan is niet zozeer ‘Is het waar?’ maar ‘Werkt het?’

Onze opdracht is: mensen helpen te beseffen dat het christelijk geloof zo boeiend en zo heerlijk is dat niets ermee te vergelijken valt. Dit betekent: mensen helpen oog te krijgen voor het aantrekkelijke van het geloof. De theologie biedt manieren om de afzonderlijke elementen van het christelijk geloof aan te wijzen en te bewonderen. Het is als met iemand die een schatkist opent en juwelen, parels en edelmetalen voorwerpen één voor één omhooghoudt zodat ze elk voor zich te zien en te bewonderen zijn. Het is als wanneer je een diamant zo tegen het licht houdt dat ieder facet gaat fonkelen en de schoonheid en schittering zich op waarde laten schatten.

..

3. Vertalen

Hierbij stelt de apologeet vast dat veel van de kerngedachten en -thema’s van het christelijk geloof waarschijnlijk voor veel mensen niet bekend is. Er is uitleg nodig met bekende of toegankelijke beelden, termen of verhalen. C.S. Lewis geldt terecht als een meester in deze kunst, en zijn inschatting van het belang hiervan is behartigenswaardig:

..

We moeten de taal van ons publiek leren spreken. En laat ik hier meteen bij zeggen dat het geen zin heeft om bij voorbaat vast te leggen wat ‘de gewone man’ wel of niet zou begrijpen. Je moet dat uit de ervaring leren. (...) Ieder onderdeel van je theologie moet je in de omgangstaal overzetten. (...) Ik ben tot de volgende overtuiging gekomen: als je je gedachten niet in de taal van ongeschoolde mensen kunt vertalen, dan waren je gedachten dus verward. Het vermogen om te vertalen bewijst of je zelf weet wat je bedoelt.3

..

De kwestie is hier hoe het christelijk geloof betrouwbaar en doeltreffend is over te brengen bij een cultuur die traditionele christelijke termen of denkbeelden mogelijk niet begrijpt. We moeten in staat zijn de enorme aantrekkelijkheid van het christelijk evangelie voor onze cultuur te tonen en toe te lichten en daarbij toegankelijke woorden en beelden te gebruiken. Het is niet toevallig dat Christus in gelijkenissen sprak als Hij over het koninkrijk van God vertelde. Hij gebruikte taal en beelden die bekend waren in de agrarische samenleving van het toenmalige Palestina om diepere geestelijke waarheden over te brengen.

Hoe kunnen we dus kerngedachten van het christelijk geloof – zoals redding en verlossing – overzetten in de omgangstaal van de cultuur? Bijbelse termen vereisen uitleg en interpretatie om weerklank te kunnen krijgen op plaatsen waar mensen vandaag zijn. Een voorbeeld kan dit verduidelijken. Paulus stelt dat ‘wij als rechtvaardigen zijn aangenomen op grond van ons geloof en leven in vrede met God, door onze Heer Jezus Christus’ (Romeinen 5:1). Hier wordt duidelijk een centraal gegeven van het christelijk evangelie verwoord. Maar een hedendaags publiek begrijpt dit niet. Het kernbegrip ‘rechtvaardiging’ bij Paulus wordt waarschijnlijk verkeerd begrepen, en wel op een van de twee volgende manieren:

..

Een verdediging van onze integriteit of ‘rechtmatig’ optreden, in de zin van ‘ik heb mijn werkgever een rechtvaardiging gegeven voor wat ik deed’. Je laat zien dat het recht aan jouw kant staat.

Justify als uitlijning van een tekst tegen de rechterkantlijn van een document, vooral in een tekstverwerker.

..

Geen van deze beide verheldert wat Paulus in Romeinen 5:1 bedoelt. Je kunt gerust stellen dat beide betekenissen de mensen wellicht op het verkeerde been zullen zetten als het erom gaat waar Paulus naar toe wil. Zijn denkbeeld van rechtvaardiging dient dus te worden uitgelegd in termen die én kloppen met zijn oorspronkelijke bedoeling én begrijpelijk zijn voor een hedendaags publiek. Een begin van uitleg zou men bijvoorbeeld kunnen maken door te zeggen dat er voor God iets valt ‘recht te zetten’. Dit schept dan een mogelijkheid om dieper in te gaan op zowel de relationele als de juridische kant van het begrip rechtvaardiging.

..

Uit wat tot nu toe is gezegd wordt duidelijk dat het bij apologetiek om drie thema’s gaat, die elk voor zich een nieuwe diepte aan ons persoonlijk geloof geven en een nieuwe eigenschap aan ons christelijk getuigenis:

..

Tegenwerpingen of problemen in verband met het evangelie signaleren, erop reageren en helpen deze hindernissen voor het geloof te overwinnen.

Het opwindende en heerlijke van het christelijk geloof meedelen, zodat zichtbaar wordt hoe het verandering kan brengen in de menselijke situatie.

De kernideeën van het christelijk geloof overzetten in taal die voor buitenstaanders begrijpelijk is.

..

Later in dit boek zullen we op elk van de drie punten dieper ingaan. We moeten nu eerst bekijken hoe apologetiek zich verhoudt tot evangelisatie.

Apologetiek en evangelisatie

Uit het bovenstaande blijkt wel dat christelijke apologetiek gepaard gaat met serieuze en voortdurende aandacht voor de ‘ultieme vragen’ die een cultuur, een bevolkingsgroep of een individu opwerpt, en dat het erom gaat te laten zien hoe het christelijk geloof in staat is op zulke vragen zinvol antwoord te geven. Waar is God in het lijden van de wereld? Is geloof in God redelijk? Apologetiek maakt ruimte vrij voor evangelisatie, zoals Johannes de Doper wegbereider was voor de komst van Jezus van Nazaret.

Evangelisatie gaat verder dan dit streven om in de gegeven cultuur aan te tonen dat het christelijk geloof aannemelijk is. Terwijl apologetiek te beschouwen is als voorbereidend werk voor geloof in Christus, is evangelisatie een uitnodiging aan mensen om te antwoorden op het evangelie. Waar de apologeet mikt op instemming, mikt de evangelist op commitment, op een keuze. Dit wordt goed verwoord in de invloedrijke, breed aanvaarde definitie van evangelisatie die David Bosch heeft gegeven:

..

Evangelisatie is de verkondiging van redding in Christus aan mensen die niet in Hem geloven, waarbij zij worden opgeroepen tot berouw en bekering, vergeving van zonden wordt toegezegd, en de uitnodiging klinkt om levende leden van Christus’ gemeenschap op aarde te worden en een leven in dienst aan anderen te beginnen in de kracht van de Heilige Geest.4

..

Deze gedachtegang verder uitwerkend zou je kunnen zeggen dat apologetiek de aannemelijkheid van verlossing in Christus wil aantonen – bijvoorbeeld met een cultuurhistorisch onderbouwd verstandelijk betoog over de gevallen of zondige staat van de mensheid, of door te wijzen op ervaringen van geestelijk verlangen als een teken van vervreemding van God en onze ware bestemming. De taak van de apologetiek is daarom de weg te bereiden voor de komst van Christus, precies zoals iemand stenen en andere hinderlijke zaken van een pad veegt.

De grens tussen apologetiek en evangelisatie is niet scherp. Toch heeft het zin om onderscheid te maken. Apologetiek werkt op conversatietoon, evangelisatie werkt uitnodigend.5 Een apologetisch gesprek over het christelijk geloof kan weliswaar zomaar overgaan in een uitnodiging tot geloof, maar is veel meer gericht op wegnemen van misverstanden, toelichten van denkbeelden, en verkennen van de persoonlijke betekenis van geloven. Apologetiek betekent mensen ervan overtuigen dat er een deur naar een andere wereld is, een deur waarvan ze het bestaan misschien nooit hadden vermoed. Evangelisatie betekent mensen helpen die deur te openen en de nieuwe wereld te betreden die daarachter ligt.

Een ruwe werkdefinitie van evangelisatie kan zijn: ‘iemand uitnodigen christen te worden’. Apologetiek is dan: ruimte maken voor die uitnodiging zodat de kans op een positieve reactie groter wordt. Je zou ook kunnen zeggen dat evangelisatie is als het aanbieden van brood; waarbij dan apologetiek betekent dat je mensen duidelijk maakt dat er brood verkrijgbaar is en dat het goed is om te eten.

Een voorbeeld kan dit nog duidelijker maken. Jezus van Nazaret heeft het koninkrijk van God vaak met een feestmaal vergeleken (Lucas 14:15-24). Apologetiek kunnen we voorstellen als het streven om mensen uit te leggen dat er inderdaad een feestmaal gaat komen. Zij worden uitgenodigd om te bedenken wat ze daar zullen tegenkomen – het eten en drinken. Wat zou het geweldig zijn te worden uitgenodigd! Was het nu maar waar! Zoals Pascal het ooit puntig zei: we moeten ‘bij de goede mensen het verlangen wekken dat zij [de religie] waar is, en dan aantonen dat zij waar is’.6 Wat Pascal bedoelt is dat we mensen moeten helpen verlangen naar wat het christelijk geloof belooft – om vervolgens te laten zien dat het inderdaad waar en echt is. Het verlangen naar iets levert de motivatie om er het fijne van te willen weten.

Evangelisatie is anders. Ze laat een uitnodiging horen: ‘Je bent uitgenodigd voor het feestmaal! Kom ook!’ Apologetiek haalt de mat tevoorschijn, evangelisatie rolt hem uit. Ze vormen allebei een essentieel onderdeel van de missie van de kerk. De apologeet beargumenteert en verkondigt dat het evangelie aannemelijk is, de evangelist roept mensen op zich erin te begeven en te delen in het genot ervan. Apologetiek is geen evangelisatie en is op zichzelf niet genoeg. Toch speelt ze haar eigen belangrijke rol bij het engagement van christenen met de wereld, net als bij de bemoediging en geloofsontwikkeling van gelovige christenen.

Er zitten aan de apologetiek echter mogelijk problematische kanten die we moeten zien en benoemen. Een instrument moet je kalibreren om zeker te weten welke sterke en zwakke punten het heeft. We dienen te weten in welke omstandigheden het goed werkt en wanneer het waarschijnlijk fout gaat. Hierover gaat het volgende gedeelte.

De beperkingen van apologetiek

Mits goed begrepen en goed gebruikt is apologetiek van vitaal belang voor het werk van de kerk. Zij kan een nieuwe eigenschap en intellectuele diepte geven aan het leven van gewone gelovigen die worden toegerust om antwoord te geven op eigen vragen over hun geloof en op die van vrienden. En apologetiek helpt ons bruggen naar onze cultuur te bouwen door de weg te bereiden voor evangelieverkondiging. Toch is apologetiek gemakkelijk verkeerd te begrijpen en ook verkeerd te gebruiken.

Een van de dingen die een apologeet zich ten doel stelt is de centrale ideeën van het christelijk geloof te vertalen in begrippen die bevattelijk zijn voor de wereld. Sommige bijbelse begrippen bijvoorbeeld, zoals ‘rechtvaardiging’, moeten worden vertolkt voor een seculiere cultuur omdat ze anders gemakkelijk verkeerd begrepen worden. Maar dit ‘culturele vertaalproces’ van centrale evangeliegedachten, hoe belangrijk ook om mensen beter duidelijk te maken waar het christelijk geloof eigenlijk over gaat, kan toch twee minder gunstige gevolgen hebben.

Ten eerste kan het vertalen in termen van de cultuur zomaar tot gevolg hebben dat christelijke ideeën worden teruggebracht tot hun culturele equivalent. Het is bijvoorbeeld wel zinvol om Jezus Christus voor te stellen als middelaar, mediator, tussen de mensheid en God, en het Nieuwe Testament geeft ook alle aanleiding om zo over Christus te spreken. Het helpt je de vinger te leggen bij wat er vanuit christelijk oogpunt zo belangrijk is aan Christus. Maar in de moderne westerse cultuur is mediator een beroep: het is iemand met de nodige ervaring in conflictoplossing, die ingeschakeld wordt om een ruzie tussen twee partijen bij te leggen. Spreek je nu van Jezus Christus als mediator, dan bestaat het gevaar dat je zijn rol terugbrengt tot wat de hedendaagse cultuur ervan begrijpt – bijvoorbeeld: Jezus als vredestichter. We moeten oppassen dat we Jezus Christus of het christelijk evangelie niet reduceren tot wat in termen van onze cultuur begrijpelijk te maken is. Apologetiek kan leiden tot een verlies van specifiek christelijke identiteit.

Dit is natuurlijk te vermijden wanneer duidelijk gesteld wordt dat apologetiek bruggen wil bouwen naar de hedendaagse cultuur. Uiteindelijk is het evangelie niet iets dat kan of moet worden teruggebracht tot binnen de westerse culturele kaders. Natuurlijk is de waarheid en betekenis ervan effectiever over te brengen door een weloverwogen gebruik van parallellen, waarden of verhalen uit de gegeven cultuur. Maar het is er niet mee te vereenzelvigen. We kunnen uitspraken doen zoals ‘het lijkt een beetje op...’, maar uiteindelijk moeten we beseffen dat het evangelie ieder cultureel bepaald denkbeeld dat wij als communicatiemiddel gebruiken overstijgt en transformeert. Het zijn voertuigen en kanalen voor het evangelie, maar het is niet het evangelie zelf.

Het tweede gevaar is dat apologetiek de indruk wekt dat er niets anders nodig zou zijn dan de redelijkheid van het geloof aantonen. Dat is een van de redenen om het belang van evangelisatie te onderstrepen. Om een vergelijking uit het werk van Maarten Luther te nemen: geloof is als wanneer je aan boord van een schip gaat en over de zee naar een eiland vaart. Apologetiek kan helpen bij de vaststelling dat je redelijkerwijs kunt geloven dat er een schip bestaat, dat je er waarschijnlijk veilig aan boord kunt gaan, en dat er een eiland achter de horizon ligt. Het gaat bij geloof om kiezen voor God, om een gelofte, niet alleen om geloven in God. Ook deze moeilijkheid is te omzeilen zolang je beseft dat apologetiek en evangelisatie onmisbare en aan elkaar verbonden partners zijn bij het christelijk optreden in de wereld.

En verder

In dit eerste hoofdstuk hebben we nagedacht over een aantal grondthema’s van de christelijke apologetiek. Hoe is het christelijk geloof in verband te brengen met de hedendaagse cultuur? Een van de beste manieren is, zoals we op verschillende plaatsen in dit boek nog zullen zien, dat je nagaat of je zelf het christelijk geloof werkelijk begrepen hebt en er de intellectuele, relationele, ethische, esthetische en poëtische kracht van ervaart. Er is veel te ervaren!

Toch moeten we ook nadenken over de culturele context waarbinnen we het evangelie verkondigen, uitleggen en aanprijzen. Mensen leven niet in een cultureel vacuüm. Ze leven in specifieke omstandigheden en vaak nemen ze daaruit minstens een paar ideeën en waarden over. In het volgende hoofdstuk maken we een begin met nadenken over de rol van de cultuur bij apologetiek.

Verder lezen

Craig, William Lane, Reasonable Faith. Christian truth and apologetics. 3rd ed., Crossway, Wheaton 2008.

Kreeft, Peter en Ronald K. Tacelli, Handbook of Catholic Apologetics. Reasoned Answers to questions of faith. Ignatius Press, San Francisco 2009.

Markos, Louis, Apologetics for the Twenty-first Century. Crossway, Wheaton 2010.

Peters, James R., The Logic of the Heart. Augustine, Pascal, and the rationality of faith. Baker Academic, Grand Rapids 2009.

Sire, James W., A Little Primer on Humble Apologetics. InterVarsity, Downers Grove 2006.

Sproul, R.C., Defending Your Faith. An introduction to Apologetics. Crossway, Wheaton 2003 (Ned. vert.: Je geloof verdedigen. De Groot Goudriaan, Kampen 2007).

Stackhouse, John G., Humble Apologetics. Defending the faith today. Oxford University Press, Oxford 2002.

Taylor, James E., Introducing Apologetics. Cultivating christian commitment. Baker Academic, Grand Rapids 2006.

2 De grote Zwitserse theoloog Emil Brunner (1889-1966) stelde dat het evangelie terecht een ‘aanstoot’ voor moderne mensen is. Er zijn leerstukken die tegen moderne mythen over wezen en bestemming van de mens indruisen, zoals de leer van de erfzonde. Zie The Scandal of Christianity (Robertson Lectures, Trinity College, Glasgow 1948; in het Duits vertaald als Das Ärgernis des Christentums, 1957).

3 C.S. Lewis, ‘Christian Apologetics’ (1945), gepubliceerd in de bundels Undeceptions (1971; Amerikaanse titel: God in the Dock, 1970), Timeless at Heart (1987), Compelling Reason (1996) en Essay Collection (2000). In deze laatste editie is het citaat te vinden op pp. 153 en 155.

4 David Bosch, Transforming Mission. Paradigm shifts in the theology of mission (Orbis Books, Maryknoll, NY 1991), p. 11.

5 Nuttige gedachten hierover zijn te vinden bij John G. Stackhouse, Humble Apologetics. Defending the faith today (Oxford University Press, Oxford 2002), pp. 131-205.

6 ‘(...) faire souhaiter aux bons qu’elle [la religion] fût vraie; et puis montrer qu’elle est vraie.’ Pascal, Pensées, ed. Brunschvicg nr. 187. Vert. Frank de Graaff (Gedachten, 1997, nr. 12).