Als God de hemel opent

Uitzien naar meer werk van de Geest

Onder redactie van Hans Eschbach en
Ruilof van Putten

Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Vooraf

Als God de hemel opent. Een bijzondere titel voor een bijzonder boek. Niet over de gewone dingen, maar over het bijzondere, het werk van Gods Geest. We geloven dat God bestaat, dat Hij in onze werkelijkheid aanwezig is. Maar er zijn van die momenten dat we ons vertwijfeld afvragen: waar is God? We hebben het gevoel dat we leven onder een kaasstolp. Onder een koperen hemel. Alsof God uit onze wereld verbannen is. Alsof Hij zich uit onze wereld heeft teruggetrokken. De vraag is dan hoe dat kan. Dit boek zou je daarom kunnen typeren als een zoektocht. Een zoektocht naar het antwoord op die vraag: waarom ervaren wij zo weinig van het bestaan van God?

Een eerste gedachte is dat dit te maken zou kunnen hebben met onze wereldvisie. Hoe kijken wij tegen de werkelijkheid aan? Past het bestaan van God nog wel in ons denkkader? Een andere mogelijkheid is dat God zich niet aan ons openbaart. Net als het volk Israël dat in ballingschap leefde, kan ons het gevoel bekruipen dat God er niet is. Waar is God? We willen leren van wat de Bijbel ons daarover te zeggen heeft. Maar ook begrijpen hoe dit alles werkt. We willen de wetenschap niet uitschakelen, maar recht doen. Maar we zien ook dat moderne theologen het absolute van God, die spreekt en zich in onze werkelijkheid manifesteert, ter discussie stellen. Wonderverhalen letterlijk nemen vindt de moderne theoloog onnodig en onverstandig, zelfs een verarming van het geloof. We stuiten daarmee op vooronderstellingen die in de evangelische theologie niet worden gedeeld. De wereldvisies lopen uiteen. Vaak zijn we ons daar niet eens van bewust. Met alle consequenties en onbegrip van dien. We verstaan elkaar niet.

Bij het nadenken over dit thema hebben wij ons laten inspireren door een boek van Zeb Bradford Long en Douglas McMurry. In het Westen hebben we ervoor gekozen om een soort ‘koperen hemel’ te bouwen: een onzichtbare denkbarrière, die ons gescheiden houdt van God en de geestelijke wereld. Ook de westerse kerk heeft die gedachte voor een groot deel overgenomen. Het gevolg is dat het lichaam van Christus in ademnood is. Ze zit gevangen in een grafkist van twijfel en ongeloof.

Hoe kan het dan tot vernieuwing komen? Want we willen niet blijven steken in de analyse, maar ook zoeken naar wegen om tot geestelijke vernieuwing te komen. De wereld om ons heen schreeuwt erom. Want tegelijkertijd zien we een enorme zoektocht naar zingeving in onze samenleving. Spiritualiteit is in en wordt vormgegeven in allerlei vormen van nieuwe religiositeit. Via de voordeur is de God van de Bijbel weggewerkt, maar via de achterdeur zien we de (af)goden van deze wereld binnenkomen. Met alle gevolgen van dien. Wat is er dan nodig?

Het eerste deel van dit boek probeert een beeld te schetsen van de wereld waarin we leven, om vervolgens in deel 2 dieper in te gaan op hoe wij naar die werkelijkheid kijken. Hoe wij daar als mens naar kijken, is namelijk cultuurbepaald. De cultuur werkt als een set filters. En daarom is onze visie altijd beperkt. Want alleen God kan de werkelijkheid in haar absolute essentie en totaliteit doorzien. Elk mens echter ziet wat zijn of haar wereldvisie toestaat om te zien. Wat voor de een the usual thing is, daagt de wereldvisie van de ander fundamenteel uit, zoals bijvoorbeeld bij genezing op gebed.

Conflicterende wereldvisies zijn overigens van alle tijden, zoals ook uit het hoofdstuk over Augustinus zal blijken. Augustinus wilde van de dingen die hij niet zag even zeker worden als dat hij er zeker van was dat zeven en drie tien is. Daarmee was Augustinus de Verlichting, waarin de rationaliteit en de fysische werkelijkheid de boventoon voerden, dus ver vooruit.

Deel 3 gaat dieper in op de Verlichting, die zich ook laat kenmerken door de menselijke individualiteit en keuzevrijheid. Vanuit verschillende invalshoeken wordt een beeld geschetst van de ontwikkelingen, de invloed op ons denken en onze wereldvisie. Er worden lijnen getrokken vanuit het verleden naar vandaag de dag. Want ons bewust zijn van onze eigen geschiedenis, als kerk en individu, en de cultuur waarin wij leven, onze denkkaders, vormt een eerste stap in de richting van vernieuwing. Terugkeren naar de tijd van voor de Verlichting is namelijk geen optie.

Het vierde deel wil handreikingen doen voor geestelijke vernieuwing: geloven met hart en hoofd. Daarbij willen wij ook leren van de wereldkerk. ‘Wat zouden wij kunnen leren van de Afrikaanse christenen?’ Dat is wat een student tijdens een college Missiologie vroeg. Het antwoord was: ‘Leren leven met het besef van het bestaan van een geestelijke wereld.’ Wij zijn mensen van onze tijd en van onze cultuur. Een cultuur die gestoeld is op een maakbaarheidsgeloof. Iets waar het wereldwijd zo belangrijke pentecostalisme helemaal niets mee heeft. Kan in de wereldvisie van mensen weer ruimte komen voor interventies van God in onze dagelijkse werkelijkheid?

God nodigt ons uit om bijbelse paradigma’s te ontdekken en aanvaarden in ons denken. Zoals ook Augustinus (opnieuw) ontdekte dat de Bijbel een geestelijke werkelijkheid openbaart en een fundament biedt waar we ons leven op kunnen baseren. Juist de Bijbel toont ons de juiste verhouding tussen de geestelijke en de materiële werkelijkheid. Maar de wereldvisie van Augustinus is ondermijnd door anderen die geloofden een betere wereldvisie te hebben ontdekt. En aan dat gevaar staan ook wij bloot.

In het laatste deel wordt de Bijbel geopend. We luisteren naar Jesaja. We lezen over de ballingschap. Het volk vroeg zich in die tijd vertwijfeld af: waar is onze God? En wat volgt, biedt perspectief. ‘Alles maak Ik nieuw.’ Als God de hemel opent en afdaalt naar de aarde doet Hij dat om zich met ons te verbinden. Hij is hoog verheven en heilig, maar zoekt ons ook op. Hij is nabij.

Al met al een spannende denkoefening, die hopelijk vruchtbaar mag zijn, ook voor u als lezer.

Terschuur, voorjaar 2012

Ds. Hans Eschbach
Ds. Ruilof van Putten

Deel 1 Waar praten we over?

1 Leven onder een kaasstolp

Ds. Hans Eschbach

De titel van dit boek roept direct al vragen op. ‘Als God de hemel opent’: is de hemel dan dicht? Heeft God zich teruggetrokken uit onze werkelijkheid? Is er sprake van Godsverduistering, zoals wijlen prof. C. Graafland schreef? Of moet je spreken over een ‘verduistering in ons onverstandige hart’, zoals Paulus dat schrijft aan de kerk in Rome?

Leven we in onze westerse wereld onder een koperen hemel? Of, om het Hollandser te zeggen, zitten we gevangen onder een enigszins lekke kaasstolp? De zegen druipt er aan alle kanten langs naar elders en af en toe komt er een druppeltje ook in ons geestelijke woestijnlandschap terecht? Dit hoofdstuk is vooral een verkenning. Wat is er in ons kikkerlandje aan de hand?

Inleiding

Wie kent niet het gevoel dat je gebed niet verder komt dan het plafond? God lijkt ver weg en hoort noch verhoort onze gebeden. Je kunt je knieën blauw bidden, maar de hemel blijft gesloten. God is ‘niet thuis’. Hij geeft geen antwoord, zo lijkt het. De grote vraag bij onze onverhoorde gebeden is: ‘Heer, waarom?’ Maar zelfs op die noodkreet blijft het antwoord uit. De zieke blijft ziek, de felbegeerde baan gaat je neus voorbij, je huwelijk loopt toch op de klippen, je kindje wordt toch dood geboren… Natuurlijk kennen we ook gebedsverhoringen, maar meestal vallen deze in het niet bij de gebeden die onbeantwoord blijven. Waar ligt het aan dat ik geen antwoord krijg op mijn gebeden? Bid ik verkeerd? Verhoort God alleen als ik aan zijn verwachtingen voldoe? Straft Hij mij? Of geeft Hij wel antwoord, maar versta ik Hem verkeerd? Heeft het wel zin om door te gaan met bidden? Waarom zou ik bidden?

Het probleem betreft niet alleen mijn persoonlijk leven. Het raakt de kerk, ons land. Elk jaar verlaten ruim 50.000 mensen de Protestantse Kerk in Nederland. En dat niet één of twee jaar, maar al tientallen jaren. Zo’n 2 miljoen (!) mensen keerden de kerk de rug toe. Een beweging als het Evangelisch Werkverband is al ruim 15 jaar biddend en zoekend bezig om dat tij te keren. Er zijn tekenen dat de terugloop minder hard gaat. Maar hij is nog niet gestopt.

Hoe komt het dat we leven onder een geestelijke kaasstolp?

Kijk naar ons land. In het verleden leek Nederland een ‘christelijk land’ te zijn. Maar als het ooit al zo geweest is, is er weinig van overgebleven. We zijn geseculariseerd. De kerk is naar de marge van de samenleving gedrongen. Geloof is een privézaak voor de binnenkamer, maar kom er niet mee aan in het publieke domein. Hoe heeft dat kunnen gebeuren? Heeft God de kandelaar weggenomen uit Nederland, zoals Hij dat al waarschuwend zei tegen de christenen in Efeze, die hun eerste liefde voor God hadden opgegeven?

De kerk groeit als nooit tevoren

De geestelijke malaise heerst niet alleen in Nederland. Een groot deel van West-Europa en Noord-Amerika lijkt onder een koperen hemel gevangen te zitten. Alsof er een kaasstolp over dit deel van de wereld is gezet. Alle zegen loopt er aan de buitenkant langs naar elders. Maar die zegen stroomt dan ook wel op een geweldige manier!

Want dat moet opgemerkt worden: de wereldwijde kerk groeit sneller dan ooit tevoren. Verliest de Protestantse Kerk in Nederland 50.000 leden per jaar, de wereldwijde kerk groeit met zo’n 83.000 leden per dag! Elke dag weer worden er honderden nieuwe gemeenten gestart. Er zijn prachtige verhalen over te vertellen. Wij geven een paar korte voorbeelden:

• Brazilië

In Brazilië zijn de evangelische kerken in 25 jaar meer dan verdubbeld in aantal. Veel mensen die nominaal katholiek waren, zijn tot bewust geloof in Jezus Christus gekomen. Duizenden Brazilianen gaan nu uit als zendingswerkers naar andere landen.

• Korea

In 1950 was anderhalf procent van de Zuid-Koreanen christen, nu is dat zo’n dertig procent. Het is met name de traditionele Presbyteriaanse Kerk (zeg maar de Protestantse Kerk in Korea) die groeit. De grootste kerk in Seoul heeft zo’n 750.000 gemeenteleden! In Noord-Korea worden christenen op een verschrikkelijke manier vervolgd. Toch bereiken ons ook berichten over de groei van het aantal gelovigen in Noord-Korea.

• Algerije

Het aantal gelovigen groeide hier in 20 jaar tijd van een paar honderd tot zo’n 50.000. Veel moslims komen tot geloof in Christus door dromen, waarin Jezus aan hen verschijnt.

• Marokko

Ook in Marokko groeit de kerk. Zelfs zozeer, dat de overheid in 2010 ruim 200 buitenlandse christenen het land uitwees omdat ze ‘zendingswerk’ zouden doen.

• China

In China zijn vele miljoenen mensen tot geloof gekomen. Juiste ramingen zijn moeilijk te maken, maar men neemt aan dat de huiskerkbeweging zo’n 100 miljoen leden telt. Ook de door de staat erkende Drie Zelf Kerken groeien. Er is vandaag meer vrijheid voor christenen in China dan er lange tijd geweest is. Men gaat uit van een jaarlijkse groei van het aantal christenen van 3,5 miljoen!

Wat is er met de westerse wereld aan de hand?

Mogen we vaststellen dat God niet veranderd is? Dat Hij nog steeds zijn zegen uitgiet? Dat Hij nog steeds gebeden hoort en verhoort? Maar waarom gebeurt dat dan wel elders, maar niet – of zo weinig – in de westerse wereld? Misschien is die vraag niet zo eenvoudig of eenduidig te beantwoorden. Een paar redenen zouden kunnen zijn:

Zonden van de kerk

De christelijke kerk heeft soms een bedenkelijke rol gespeeld in de geschiedenis. De Kruistochten worden genoemd. Maar er zijn meer zaken aan te wijzen, waarvoor het ons past ons te verootmoedigen. De tekst van lied 305 uit de Evangelische Liedbundel spreekt hier wellicht het duidelijkst:

Jezus Christus, Heer en Hoofd, bijna is het licht gedoofd.
Eeuwenlang klonk hier uw Woord, wij geloofden ongestoord.
Maar uw goedheid en geduld tartten wij met onze schuld.
Hoofd en Here, zend uw Geest, die de diepste breuk geneest.

Roep, gemeente, tot uw Hoofd, ieder die in Hem gelooft.
Buig u diep, besef de pijn, die in Jezus’ hart moet zijn:
Israël, volk van Gods verbond, werd door ons verdrukt, verwond.
Hoofd en Here, zend uw Geest, die de diepste breuk geneest.

Kerk van Nederland belijd, eeuwen ongerechtigheid.
Verre volken knechtten wij, rassenwaan en slavernij
hielden we om de winst in stand met de Bijbel in de hand.
Hoofd en Here, zend uw Geest, die de diepste breuk geneest.

Lucht en wolken, zee en land, vogels, vissen, dier en plant:
Door ons, mensen, uitgebuit, kreunt uw schepping, Heer, het uit,
totdat Adam zich bekeert en haar liefdevol beheert.
Hoofd en Here, zend uw Geest, die de diepste breuk geneest.

Heer, uw lichaam is verscheurd! Wie is er, die met U treurt?
Ziet de wereld Gods gezicht, nu uw kerk in scherven ligt?
Onze ontrouw aan uw Woord heeft uw liefdestem gesmoord.
Hoofd en Here, zend uw Geest, die de diepste breuk geneest.

Oordeelt U in deze tijd ’t huis van God, de christenheid?
Rechte leer, de goede daad – ’t blijkt bij U een vuil gewaad.
Al ons werk vervalt tot gruis, moet uw kerk wel naar het kruis:
Jezus, uw barmhartigheid redt uw kerk in deze tijd.

De invloed van het Verlichtingsdenken

De Verlichting (Aufklärung) is de naam die gebruikt wordt om een politieke en filosofische beweging mee aan te duiden die de opvattingen over politiek, filosofie, wetenschap en religie binnen de westerse wereld grondig wijzigde. Zij bekritiseerde de kerk als machtsinstituut en zocht op nieuwe manieren naar kennis (wetenschap) en samenlevingsvormen met als idealen rechtvaardigheid, democratie en mensenrechten. De Verlichting bracht veel goeds: wetenschap nam een hoge vlucht, bijgeloof werd aan de kaak gesteld. Maar ze bracht ook een totale ommekeer in het denken van de westerse wereld.

René Descartes (1596-1650; hij woonde twintig jaar in Nederland) kan aangewezen worden als eerste filosoof van de Verlichting. In 1637 publiceerde hij zijn Discours de la Méthode. Het betekende een radicale breuk met de Renaissance. Descartes waagde het – en dit was voor het eerst in de westerse wereld – aan alle overgeleverde wijsheden te twijfelen: aan God, aan de wereld en zelfs aan zichzelf. Omdat hij niet kon twijfelen aan het feit dat hij twijfelde, concludeerde hij: ‘Ik denk dus ik ben’ (Cogito ergo sum). Het rationalisme van Descartes maakte school. Natuurwetenschappers zagen al snel dat Descartes’ ontdekking van wiskundige functies en van de brekingswetten van het licht revolutionair was. Met de nieuwe wetenschap haalden zij geleidelijk en aarzelend ook het nieuwe mens- en wereldbeeld van Descartes binnen.

Kern van het nieuwe denken was dat niet langer als eerste uitgangspunt werd uitgegaan van God (‘In het begin schiep God’), maar van de mens (‘Ik denk dus ik ben’). Alle kennis, ook de kennis over God, komt dus voort uit menselijk denken. Zo ontworstelde de Verlichting zich aan de beknelling van een opgelegd autoritair denken van de kerk. Mensen werden door de kerk klein gehouden. Maar zoals de slinger van een klok doorslaat, zo sloeg ook dit denken door en vormde het de basis voor het atheïsme en het ontkennen van absolute waarheden. Ook over God kan niets meer met zekerheid gezegd worden. Zoals de theoloog Kuitert in de vorige eeuw beweerde: ‘Alles wat wij over boven zeggen komt van beneden, ook als we zeggen dat het van boven komt’.

Het verlichtingsdenken heeft dus invloed tot op de dag van vandaag, zowel ten goede als ten kwade, ook in de theologie. Zo sprak theoloog Bultmann (1884-1976) over de ‘ontmythologisering’ van de Bijbel. Volgens Bultmann wordt in het Nieuwe Testament een mythische taal gebezigd, die door de moderne mens niet meer kon worden begrepen en waardoor het geloof werd waargenomen als een serie ‘als waarheid te accepteren miraculeuze gebeurtenissen’. De oplossing van dit probleem lag volgens hem in het uitsluiten van elk mythisch taalgebruik. Dan zou de moderne mens de christelijke boodschap weer kunnen begrijpen. Het gevolg van Bultmanns bewering was dat heilsfeiten zoals dood en opstanding van Christus niet letterlijk verstaan moeten worden. De opstanding vindt plaats in de verkondiging van de apostelen. Ook zaken als de maagdelijke geboorte en de hele toekomstverwachting van de Bijbel zijn mythische voorstellingen die je niet letterlijk moet verstaan.

Wie heeft de hemel gesloten?

De westerse kerk is sterk beïnvloed door de theologie die uit dit verlichtingsdenken voortkwam. Op zich was het een integere poging om het evangelie relevant te doen zijn voor de moderne mens. Maar het resultaat was voor veel mensen dat er geen enkele verwachting overbleef van Gods rechtstreekse ingrijpen in het leven van mensen. Voor een God die alle verstand te boven gaat, was geen ruimte meer. Wonderen, die met ons menselijk denken niet konden worden gevat, werden ontkend. En van de kracht van het evangelie van Jezus Christus, waar Paulus het over heeft, bleef weinig of niets over.

De vraag dringt zich dan ook op: wie heeft de hemel gesloten? Heeft God de hemel gesloten of hebben wij ons zelf afgesloten voor de hemel? Want ook wij hebben een stevige ‘tik’ van het verlichtingsdenken meegekregen. Ons denken is gevormd door de cultuur waar we deel van uitmaken. Een aardig voorbeeld hiervan las ik bij Brad Long, een zendeling die in Taiwan heeft gewerkt. Hij vertelde hoe in Taiwan alle problemen biddend voor God werden gebracht in de verwachting dat Hij zou horen en verhoren. Bij ziekte werd er voor de zieke gebeden. Een dokter was immers vaak niet aanwezig. God deed heerlijke wonderen. Voor de gelovigen was dit een geweldige manier om te groeien in geloof en vertrouwen op Gods zorg voor zijn kinderen.

Toen deze zendeling op verlof naar het Westen kwam, stootte een van zijn kinderen het hoofd en kreeg een bloedende hoofdwond. In paniek greep hij het kind en reed er razendsnel mee naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis. In het ziekenhuis realiseerde hij zich dat hij geen moment gedacht had aan de mogelijkheid om voor het kind te bidden. Niet langer leefde hij onder de open hemel van God in Taiwan, maar hij zat onder de koperen hemel van het westerse denken: welkom thuis onder de kaasstolp! Of, zoals iemand zei die net terugkwam uit Afrika: ‘Toen ik thuiskwam was het of ik onder een geestelijke deken kwam. Een benauwende bedekking die in het Westen ligt op het denken over God.’ Het wil natuurlijk niet zeggen dat God niet zou willen werken door middel van artsen en medische wetenschap. Veel zendingswerk is juist langs die lijn gegaan. Het geeft alleen maar het ‘denkkader’ weer waarin wij in onze westerse wereld gevangenzitten.

De Nederlandse voorganger en evangelist Jan Sjoerd Pasterkamp vertelde me van een zendingsreis die hij enige tijd geleden maakte. De reis begon in India. Duizenden mensen kwamen naar de eenvoudige samenkomsten. Aan het einde van de bijeenkomst werd er voor de zieken gebeden en er gebeurden de meest fantastische wonderen. God genas de zieken! De volgende stop was in Papua Nieuw-Guinea, waar Pasterkamp ook jarenlang gewoond en gewerkt heeft. Ook hier gebeurden wonderen van God. De groepen waren kleiner, maar de werkelijkheid van God werd op gelijke wijze beleefd als in India. Tot slot bereikte Pasterkamp Australië. Ook daar heeft hij langere tijd gewoond. Ook hier werd een campagne gehouden. Hij hield er in grote lijnen dezelfde preek, verkondigde dezelfde boodschap. Maar het was alsof hij tegen een muur aanliep. Er waren weinig bekeringen en nauwelijks wonderen. Hij moest denken aan de tekst uit Marcus 6:5, waar staat dat Jezus daar geen enkel wonder kon doen, behalve dat Hij een paar zieken de handen oplegde en hen genas. Hij stond verbaasd over hun ongeloof.

Bekering begint tussen je oren

‘Nederland, keer terug tot God!’ Die oproep is in de loop der tijd menigmaal uitgegaan. Het is een oproep tot bekering. Als je dat woord bestudeert in de grondtalen van de Bijbel, dan kom je het voor het eerst tegen in Genesis 3:19: ‘Zweten zul je voor je brood, totdat je terugkeert tot de aarde.’ Bekering is: terugkeren naar een eerdere toestand of plaats.

Het Nieuwe Testament gebruikt twee woorden om het begrip ‘bekering’ mee aan te duiden. Het eerste woord is epistropho. Dat woord sluit het nauwst aan bij het begrip in het Oude Testament: terugkeren tot. We vinden het bijvoorbeeld in Matteüs 10:13: ‘Laat jullie vrede over dat huis komen als het dat waard is, maar als het dat niet waard is, laat dan die vrede naar je terugkeren.’

Het tweede woord dat in het Nieuwe Testament wordt gebruikt, is metanoia. Dit woord duidt vooral op een verandering van denken. Waar wij nogal eens denken dat ‘bekering’ een bepaald gevoel is, benadrukt de Bijbel dat het een terugkeer is (naar God) door een verandering in je denken.

De bekendste tekst in dit verband is Romeinen 12:2: ‘wordt hervormd door de vernieuwing van uw denken’. In de Romeinenbrief waagt Paulus zich aan een cultuuranalyse van zijn tijd. In de eerste hoofdstukken van deze brief schrijft hij over het feit dat God zich bekend heeft gemaakt aan de mens. Dat Hij zichtbaar is in zijn werken. Dat zijn kracht en goddelijkheid voor het verstand waarneembaar zijn. Maar dat mensen, hoewel ze God kennen, Hem niet de eer en dank willen brengen die Hem toekomt (1:18-21). Daardoor is hun filosofie zinloos en hun onverstandig hart verduisterd. Ze beweren wijs te zijn, maar ze zijn dwaas. Ze hebben de waarheid over God ingewisseld voor de leugen. Ze eren en aanbidden het geschapene in plaats van de Schepper. Het gevolg is dat God hen als het ware heeft ‘losgelaten’. Hij heeft ze uitgeleverd aan hun onterende verlangens (1:19-25). Denk aan een glijbaan, die uitmondt in een smerig moeras. God hield ze boven aan die glijbaan vast om ongelukken te voorkomen. Maar ze wilden per se van de glijbaan af en belandden daardoor in het moeras.

De cultuur in de tijd van Paulus was een andere dan die van ons. Maar er zijn wel lijnen die we door kunnen trekken. De belangrijkste is misschien wel, dat God niet wil dat we ‘in het moeras’ van zonde en onrecht terechtkomen. Maar als we per se willen, houdt Hij ons niet tegen, maar laat Hij los. God wil niet dat we onder een glazen kaasstolp leven, gescheiden van zijn zegen, maar als we per se willen, laat Hij ons gaan. Denk in dit verband aan de verloren zoon uit Lucas 15: de vader laat hem gaan als hij per se weg wil. Maar diezelfde vader blijft ook op de uitkijk staan of hij al wil terugkeren. Er is een verandering van denken nodig (‘Ik zal opstaan en naar mijn vader gaan’) en de moed om het dan ook echt te doen (‘En hij stond op en ging’). Om metterdaad op te staan en terug te keren tot de Vader.

Paulus is zijn hele betoog begonnen met een ‘eerste vooronderstelling’, met een uitgangspunt in zijn denken: ‘Het evangelie is Gods reddende kracht voor allen die geloven’ (Rom. 1:16). Al is de cultuur nog zo weerbarstig en verdorven, Paulus gelooft dat de reddende kracht van het evangelie groter en krachtiger is. Dat de kaasstolp verwijderd kan worden!

De kern van dat evangelie is als een medaille met twee kanten. Aan de ene kant moeten we erkennen dat iedereen gezondigd heeft en daardoor de nabijheid van God ontbeert. Het loon dat de zonde uitbetaalt, is de dood (Rom. 3:23 en 6:23). Aan de andere kant wordt iedereen uit genade, die niets kost, door God als rechtvaardige aangenomen omdat Hij ons door Christus Jezus heeft verlost. Gods geschenk is eeuwig leven in Christus Jezus, onze Heer (Rom. 3:24 en 6:23).

Ook voor ons gelden die twee kanten: enerzijds moeten we de ernst van de zonde, zowel individueel als collectief, beseffen; anderzijds mogen we Gods genade in Jezus Christus ontvangen en weten we dat het woordje ‘hopeloos’ niet in Gods woordenboek voorkomt.

Verbeter de wereld en begin bij jezelf

We kunnen nadenken over onze cultuur, over kerk en samenleving. Maar het spreekwoord zegt niet voor niets: verbeter de wereld en begin bij jezelf. Ook voor ons is de uitdaging: hoe kan ik onder de geestelijke kaasstolp vandaan komen in de ruimte van God? Durf ik mij echt aan God toe te vertrouwen? Wat verwacht ik van God voor mijn leven? Wat verwacht ik van God voor onze kerk? Wat verwacht ik van God voor ons land?

Een man die enorme indruk op mij gemaakt heeft, is William Carey (1761-1834). Hij was een schoenmaker die niet bij z’n leest is gebleven. Hij vertrok als zendeling naar India. Om het Bengaals te leren en de Bengalen met het evangelie te bereiken besloot hij hun werk te gaan doen. Hij werd koelie die de schepen hielp lossen. Toen hij de taal geleerd had, vertaalde hij het Nieuwe Testament in het Bengaals. Later deed hij dat in nog verschillende andere inheemse talen. Carey had een levensmotto: ‘Verwacht grote dingen van God – onderneem grote dingen voor God.’

Hoe zou het zijn als wij dat levensmotto van hem overnemen en leven met de verwachting dat God grote dingen wil doen in ons persoonlijk leven en in onze kerk en samenleving? Hoe zou het zijn als wij ons denken laten vernieuwen door Gods Geest en ons beschikbaar stellen voor God? Neem mijn leven, laat het Heer, toegewijd zijn aan uw eer.

Wat moet er gebeuren voordat God de hemel opent?

We hebben vastgesteld dat we in de westerse wereld onder een soort geestelijke kaasstolp leven, onder een koperen hemel. We hebben ook ontdekt dat God zijn zegen graag geeft, ook vandaag. De vraag is of wij bereid zijn terug te keren tot Hem, om opnieuw onze verwachting op Hem te richten. Hoe kan er in ons denken een hervorming plaatsvinden? Geestelijke vernieuwing? Zodat er ruimte komt voor Gods Geest in ons hart en in ons leven?

De eerlijkheid gebiedt om te stellen dat wij God niet kunnen ‘dwingen’ om de hemel te openen. Er is geen enkele vrome handeling die wij kunnen doen, waardoor automatisch de geestelijke vernieuwing zal plaatsvinden. We moeten beseffen dat er ook zoiets is als ‘Gods oordeel’. Voor het volk Israël duurde de ballingschap zeventig jaar! Toch zegt God ook tegen hen in die ballingschapstijd: ‘Mijn plan met jullie staat vast (...). Ik heb jullie geluk voor ogen, niet jullie ongeluk: ik zal je een hoopvolle toekomst geven. Jullie zullen mij aanroepen en tot mij bidden en ik zal naar jullie luisteren. Jullie zullen mij zoeken en ook vinden, als jullie mij tenminste met hart en ziel zoeken’ (Jer. 29:11-13).

Misschien moeten we beginnen met het erkennen van het probleem, met het belijden van onze schuld. Verootmoediging en schuldbelijdenis effenen de weg naar Gods hart.

In 2 Kronieken 7:13-15 lezen we: ‘Wanneer ik de hemel gesloten houd (…) en wanneer dan mijn volk, het volk dat mij toebehoort, het hoofd buigt, al biddend mijn aanwezigheid zoekt en terugkeert van zijn dwaalwegen, dan zal ik het aanhoren vanuit de hemel, zijn zonden vergeven en het land genezen. Ja, ik zal opmerkzaam zijn en luisteren naar de gebeden (…).’

We zien hier twee dingen: het is wel degelijk God die de hemel gesloten kan houden (in 2 Kronieken heel letterlijk: er valt geen regen). God houdt die hemel gesloten als oordeel over onze ongehoorzaamheid. Maar God belooft ook dat Hij onze gebeden zal horen en verhoren als wij ‘terugkeren tot Hem’. Ons bekeren, hervormd worden in ons denken.

Dat daagt ons uit om na te denken over onze vooronderstellingen, axioma’s, premissen. Hoe komen we aan onze wereldvisie? Wat is de invloed van het verlichtingsdenken op het atheïsme, maar ook op ons gelovig nadenken over de dingen? Wat is daarin ‘rijkdom’ en wat is daarin (geestelijke) ‘armoede’? Hoe verhouden het verlichtingsdenken en het verlangen naar geestelijke vernieuwing zich tot elkaar?

2 Kruipen in de huid van de criticus

Ds. Jonathan Zondag in gesprek met ds. Jan Offringa

Kan God ingrijpen in onze werkelijkheid met wonderen en tekenen? In de Bijbel lezen we doorlopend van wonderen en tekenen. In de wereldkerk horen ze ook tot de dagelijkse werkelijkheid. Een predikant uit een dorpje in Sri Lanka vertelde over mensen die tot geloof in Christus kwamen. Toen hem gevraagd werd hoe dat gebeurde, zei hij: ‘Well, just the usual things.’ Wat zijn dan de gewone dingen? was de volgende vraag. ‘Nou gewoon: we bidden voor de zieken en ze worden genezen, we drijven demonen uit in de naam van Jezus of mensen komen tot bekering door dromen en visioenen.’ Voor menige westerse, rationeel denkende christen klinkt dit absurd. Deze dingen passen eenvoudig niet in ons postmoderne wereldbeeld.
Jonathan Zondag ging hierover in gesprek met Jan Offringa.

Verwondering zonder wonderen

Het geloof in het wonder ligt theologisch onder vuur. Zijn evangelische theologen niet optimistisch naïef? Predikant Jan Offringa uit Kesteren is oud-voorzitter van Op Goed Gerucht en bekend van zijn kritische houding ten aanzien van de evangelische theologie. Aan hem vragen we of we nog op een wonder kunnen hopen.

Al aan het begin van het gesprek geeft Offringa ongezouten commentaar op de werktitel van het boek: ‘Als God de hemel opent: zo’n titel kan echt niet. Alsof God zuurtjes uit een snoeptrommel uitdeelt.’ Hij zegt het met de guitige ogen van iemand die zich verheugt op een potje verbale jiu-jitsu. Het maakt wel benieuwd hoe Offringa dan verklaart dat er meer is tussen hemel en aarde, zaken die de wetenschap niet kan verklaren. Of zou Offringa ook het onverklaarbare niet aan God toe willen schrijven?

Tegen de oppervlakkigheid

Offringa noemt zichzelf geen vrijzinnig, maar een modern theoloog. Dat is begrijpelijk, want het begrip ‘vrijzinnig’ is inmiddels nogal vaag en aan inflatie onderhevig. Het doet denken aan mensen die in hun geloof het kind met het badwater weggooien. Offringa voelt zich thuis in de rijke traditie van de moderne theologie. Wat ‘modern’ in dit verband is, zullen we nog moeten aftasten. Want zijn evangelische theologen dan niet modern?

‘Een groot probleem met de evangelische theologie is dat van “de pot verwijt de ketel”: men verwijt moderne theologen vanuit een te rationele benadering niet open te staan voor wonderverhalen in de Bijbel,’ zo zegt Offringa. ‘Zelf echter leest men die Bijbel vanuit een sterk verlicht-rationeel perspectief, namelijk historisch-letterlijk. Iets is pas waar of van waarde als het historisch echt gebeurd is, en vervolgens ook betrouwbaar is weergegeven in de Schrift. Daarmee gaat men voorbij aan de eigen aard van een voorwetenschappelijk boek als de Bijbel, met zijn eigen – en taaleigen – narratieve structuur en symbolische wereld. De Bijbel zelf laat al zien dat er “meer staat dan er staat” – denk onder andere aan de “tekenen” bij Johannes. Kijk verder dan het wonder zelf, leert dit vierde Evangelie al. Wonderverhalen letterlijk nemen is voor moderne theologen daarom niet alleen onnodig en onverstandig, maar zelfs een verarming. Op die manier blijf je aan de oppervlakte van een tekst en gaat de diepere symboliek verloren. Deze benadering leidt tot een oppervlakkigheid die je in veel evangelische theologie ziet.’

Offringa’s opmerkingen over ‘verarming’ en ‘oppervlakkigheid’ roepen vragen op. Is het oppervlakkig om in de realiteit van wonderen te geloven? En waarom zouden geestelijke interpretaties van wonderverhalen wel geldig zijn als de letterlijke interpretatie als een mythe moet worden afgewezen? Het denkkader van Offringa is mede in zijn studie en gemeentewerk gevormd.

Wat heet geloven

In zijn boek Na een gezonde geloofscrisis stipt Offringa al aan dat hij een ingrijpende geloofsverandering onderging, net als veel van zijn studiegenoten. We informeren naar die geloofscrisis. Die blijkt zich rond 1980 aan de Vrije Universiteit in Amsterdam te hebben voltrokken, rond vragen naar Gods openbaring en almacht. ‘Dat werd er niet beter op toen tijdens mijn studie mijn vader plotseling overleed. Je weet natuurlijk wel dat leed zo abrupt je leven binnen kan komen, maar van zo nabij dringt het nog veel dieper door. Al langer echter bleken de oude antwoorden niet meer te werken. Ik herinner me nog dat het boek Wat heet geloven van Kuitert uitkwam. Kuitert maakt daarin de switch naar de menselijke zoektocht, de schleiermacheriaanse wending. Dat boek heeft me enorm geholpen omdat ik met de godsvraag worstelde. Ervaring en geloofsbeleving kregen nu weer een plek. Met studiegenoten kwam ik de menselijke factor in bijbelse verhalen op het spoor. Het heel absolute van God die spreekt of ingrijpt kwam ernstig ter discussie te staan. Want wat moet je met oorlogsteksten in het Oude Testament of met een verhaal als over Ananias en Safira in het Nieuwe Testament?’ Langzaam maar zeker ontwikkelde zich bij Jan Offringa een panen-theïstisch godsbeeld. Zowel persoonlijke als onpersoonlijke godsbeelden krijgen in zijn Geesttheologie een plek. God is Geest, Jezus is de Geestdrager bij uitstek, en ook in ons wil de Geest wonen en werken.

Geloof in de gemeente

Zijn veranderend geloof deed Offringa aanvankelijk ook twijfelen aan zijn geschiktheid om predikant te worden. Het deed hem dan ook deugd toen hij als gemeentepredikant ontdekte dat zijn vragen volop bij gemeenteleden leven, zij het meer verborgen en sluimerend. Offringa werkte, na ruim vier jaar ’s-Graveland, lange tijd in De Goede Reede in Veenendaal-West. Nu is hij voorganger in De Voorhof in Kesteren. Het zijn beide gemeenten die deels het karakter hebben van een vluchtheuvel: wie zich in de dominante streng-gereformeerde kerkgemeenschappen ter plaatse niet thuis voelt, kan in De Goede Reede en in De Voorhof terecht. Offringa is de dominee van mensen die vaak blij zijn dat ze veel niet meer hoeven te geloven, bijvoorbeeld dat ze hulpeloos maar schuldig zouden zijn. Mensen die het nodige herkennen in de geestelijke weg die Kuitert heeft afgelegd, zonder af te haken. Die mensen rekenen niet zomaar op wonderen, zo is de inschatting van Offringa.

‘Mensen zijn vaak nuchter: bij een slechte diagnose beseffen ze terdege dat het wel eens ongeneeslijk kan zijn. Tegelijkertijd blijven ze hopen. Aan de ene kant zijn ze daarin religieus, aan de andere kant oermenselijk. “Hoop verloren, al verloren,” zeggen ze in de Betuwe. Dat vind ik een verlangen dat je mensen niet mag afnemen. Dat ze aan het leven hangen en het proberen te rekken, vind ik begrijpelijk. Ik merk dat mensen vaak op het goede moment zeggen dat het genoeg is. Dat ze dan leren zich te verzoenen met hun lot, vind ik ook een belangrijk aspect van geloven. Als pastor besef je dan dat een andere fase is aangebroken. Niet blijven bidden om genezing, maar om troost in leven en sterven. Zeker, de waaromvraag zit diep in ons. Tegelijk kom ik ook steeds vaker mensen tegen die zeggen: “Waarom ik niet?” Dat kun je secularisatie noemen, maar ik vind dat een verdiept geloofsbesef, als iemand beseft: ik ben toch niets meer dan een ander.

Mensen in mijn gemeente beseffen heel goed dat God niet zomaar geneest. Maar ze worden wel graag gedragen door een biddende gemeenschap. Ik doe dus regelmatig voorbede voor mensen, zowel thuis als in de eredienst. Wat je dan met name doet, is verbondenheid oproepen tussen mensen onderling en tussen God en mens. Dat is wat mensen vragen. In de hoop dat dit bijdraagt aan het proces van genezing. Kesteren heeft een prachtige traditie in het sturen van kaarten. Ze gaan er echt voor zitten om een mooie kaart te schrijven. Dat doet veel goed. Daarnaast is het een trouwe en praktische gemeenschap van mensen die elkaar bijvoorbeeld naar ziekenhuizen rijden. Die onderlinge verbondenheid geeft mensen een enorme kracht.’

Wonderen en hun betekenis

Dat gemeenteleden niet echt rekenen op wonderen, maar er stiekem wel op kunnen hopen, valt te begrijpen. Maar hoe moeten we wonderverhalen theologisch duiden? Ik voer verschillende casussen en argumenten aan om te zoeken waar bij Offringa theologische ruimte is voor het wonder.

Welke hermeneutische sleutel hanteer jij bij het interpreteren van wonderverhalen in de Bijbel?

‘Bijbelse verhalen tonen mij Gods actieve, dynamische, geestelijke aanwezigheid en inwerking die tegelijk de vrijheid van mens en natuur respecteren. God is daarin op allerlei manieren aanwezig: liefdevol, inspirerend, uitdagend, troostend, aanlokkend, herstellend en creatief. Genezing is voor mij een lichamelijk en geestelijk proces waarin ook geloof van betekenis is. Ik geloof niet zo in acute genezing, maar genezingen vormen een proces, waarin geloof, hoop en liefde een rol kunnen spelen.’

Kom je in de Bijbel wonderen tegen?

‘Ja, er staan tientallen wonderverhalen in de Bijbel. Die horen bij het symbolische universum van toen. Een wonder is een manier van spreken; over alle groten der aarde worden wonderen verteld. Een Jezus zonder wonderen zou in die tijd geen enkel gezag hebben. In de Bijbel kom je mooie maar ook lelijke wonderen tegen. Een voorbeeld van een lelijk wonder is Jozua 10: God die de zon laat stilstaan zodat Jozua zo veel mogelijk vijanden kan doden. Dat verhaal is volledig ongeloofwaardig, nu we weten dat de aarde rond de zon draait en niet omgekeerd.’

Dus je interpreteert wonderen niet meer als wonderen?

‘In die tijd geloofden ze in de mogelijkheid van wonderen. Men vertelt daarom ook in de beeldspraak van wonderen. Tegelijk hebben die verhalen een diepere laag; ik denk dat daar de betekenis voor ons nu zit. Nu we terecht twijfels hebben bij de letterlijk-historische laag, heeft de symbolische laag des te meer betekenis voor ons. Ik geloof niet dat God de zon heeft stilgezet.’

Wat betekent Jozua 10 dan nog wel?

‘Het boek Jozua vertelt het verhaal dat het land Kanaän niet eigenmachtig in bezit genomen is, maar een gave van God is. Dat is eeuwen later de grote troostgedachte in de ballingschap: we kunnen terugkeren, houd goede moed. Dat is de symbolische verteltrant in Jozua: we hoefden enkel om de muren van Jericho heen te lopen en ze vielen al om. God gaf ons de zege. De historie leert anders. We weten dat Jozua allesbehalve een betrouwbaar historisch beeld schetst. Hier hebben we te maken met deuteronomistische geschiedschrijving. Daarin luidt een van de boodschappen: op het moment dat je vijandelijke volken met hun afgoderij een kans geeft, loopt het slecht af met Israël. God volgen geeft voorspoed, maar ontrouw leidt tot ballingschap.’

Ik hoor ook weleens de volgende hermeneutische sleutel: God is niet gebonden aan de natuurwetten die Hijzelf heeft gecreëerd.

‘Dat kan mij niet overtuigen. Wonderen zijn geen ingrepen in de wetmatigheden van de wereld. Wat wij als wonderen zien, heeft meer te maken met verborgen mogelijkheden, met wat wel genoemd worden ‘achternatuurlijke’ krachten in de wereld. Ik denk dat God juist wel de wetmatigheden van de natuur respecteert. Als de zwaartekracht iets meer of minder was geweest, zou het leven in elkaar klappen of uit elkaar barsten. Ik denk dat de natuurwetten staan als een huis en dat God daar niet aan morrelt.’

Je gelooft niet in wonderen.

‘Een aantal dingen ervaar ik als wonderlijk. Het leven zelf is voor mij het grootste wonder, inclusief de bijzondere krachten in de natuur en de herstellende kracht van ons lichaam. Dat zijn wonderlijke gaven van God, verborgen in zijn schepping. Verder denk ik dat de Bijbel met name schrijft over het wonder van de liefde. Ik geloof in de vernieuwende en transformerende kracht van de liefde. Ik geloof niet zozeer in het wonder als goddelijke interventie. Zeker niet als dat leidt tot een beeld van God die volledig willekeurig ingrijpt. Waarom de een wel geneest, en de ander niet, daar is geen touw aan vast te knopen. Dat vind ik niet passen bij de trouw van God. Willekeur en trouw gaan niet samen. Dat blijft een groot probleem van de evangelische theologie. Wonderen spelen in mijn denken een zeer bescheiden rol. Ze zitten niet meer zo in mijn systeem. Het is ook geen vraag die me in de war brengt.’

Je zou ook kunnen zeggen: God is een mysterie. Dat betekent dat we de wonderen niet hoeven afschrijven.

‘Voor een deel onderschrijf ik dat, maar dat besef biedt voor mij geen opening naar de God van de willekeur. Wonderen gaan uit van een God die zijn macht toont via interventies, en die af en toe inbreekt op natuurlijke ontwikkelingen om bepaalde noden op te heffen. Theologen die dit beamen staan voor de enorme taak dit inzichtelijk te maken. Na Auschwitz is zo’n manier van theologiseren volstrekt ongeloofwaardig geworden. Evangelische gelovigen komen bijvoorbeeld graag met een verhaal over God die op wonderlijke wijze iemand heeft gered tijdens de Bijlmerramp, zonder zich af te vragen of Hij niet beter het vliegtuig voor een crash kon behoeden. Moderne theologen leggen daarom de nadruk op Gods heilzame aanwezigheid te midden van het lijden. En op de creatieve God die erop uit is nieuwe mogelijkheden te openen en kansen te bieden, zonder de garantie dat die zich realiseren. Want ook natuur en mens hebben hun eigen vrijheid en speelruimte. In dit verband is een bekend verwijt aan de evangelische theologie dat ze niet goed kan omgaan met de schaduwzijde van het bestaan, maar deze als het ware overschreeuwt vanuit een naïef optimisme, waarin met name Pasen op eenzijdige wijze (namelijk triomfalistisch) aan bod komt.’

In je boek Na een gezonde geloofscrisis las ik wat je schrijft over de opstanding. Toen dacht ik: die man zegt allerlei dingen over de opstanding die erop neerkomen dat hij in de opstanding zelf niet gelooft. Dat lijk je ook met de wonderverhalen te doen: je veralgemeniseert ze tot inzichten waar je die verhalen op zich niet voor nodig hebt.

‘Dat herken ik niet. Ik pleit voor de opstanding als rehabilitatie van Jezus. De opstanding is het grootste mysterie. Ik geloof niet dat ik het veralgemeniseer. Opstanding is al in de voorchristelijke tijd binnen het jodendom een gelovige verwachting. Rond Jezus is het kerygma dat God hem direct naar zich heeft toegehaald. Binnen de leefwereld van toen, waar opstanding dus al bekend was, krijgt Jezus een bijzondere plek. Waar ik in mijn boek wel afstand van neem, is een al te lijfelijke en vleselijke voorstelling van opstanding. Moderne theologen zeggen graag: Pasen is niet het tot leven komen van een lijk.’

Een wereld zonder wonderen

Offringa blijkt een begaafd redenaar die prima in staat is zich uit een theologisch tikkertje te redden. Happend naar adem vraag ik me af of we theologisch nader tot elkaar kunnen komen. Heeft het theologische meningsverschil te maken met een verschil van taal? Het debat over wonderen doet me denken aan discussies over het bestaan van God. Die discussies lopen vaak stuk omdat deelnemers verschillende grondovertuigingen hebben: de een gelooft wel in het bestaan van God, de ander niet. Argumenten worden bedacht om een positie te ondersteunen die men toch al had. Zo lijken we in het theologische debat over wonderen ook te stuiten op grondovertuigingen: de een gelooft er wel in, de ander niet. Die grondovertuigingen vertalen zich in theologische projecten die paradigmatisch tegenover elkaar staan.

Het project van Offringa lijkt een uitloper te zijn van de ontmythologisering waar Bultmann mee startte. Het is het project waarin de uitkomsten van de historische bijbelkritiek verwerkt worden in het geloof van de gemeente. Het is het project waarin woorden worden gegeven aan hen die afscheid hebben genomen van de gereformeerde orthodoxie, maar zeker niet van het geloof in God. Het is het project waarin het geloof wordt herijkt voor de onttoverde wereld van nu. Het is wel begrijpelijk dat voor wonderen in zo’n project niet veel plaats is. Dat het geloof als zoektocht wordt gepostuleerd, maar dat het nadrukkelijk niet de bedoeling is om in die zoektocht weer bij klassieke geloofswaarheden uit te komen. Daarvan heeft men zich nu juist – al dan niet met veel pijn en moeite – bevrijd, dat is voor hen voorgoed verleden tijd!

Het evangelische project zoals opgetekend in dit boek, staat daar diametraal tegenover. Het is een project waarin gekeken wordt of we ondanks ons enorme vertrouwen in de wetenschap, toch ook op het handelen van een persoonlijke God kunnen hopen. Het is een project waarin gevraagd wordt of we God niet hebben opgesloten in de ketenen van onze eigen rationaliteit.

Ik vraag Offringa ten slotte of hij punten kan opnoemen waar evangelische en moderne theologie elkaar op het punt van wonderen raken. Hij ziet die allereerst in de door hem onderschreven Geesttheologie. ‘De Geest is voor mij het ultieme beeld van God; ik denk dat daar moderne en evangelische theologie elkaar kunnen vinden. Ook in de evangelische theologie zie ik iets van de vrijheid van een door de Geest geïnspireerd mens om eigen keuzes te maken. Ik ga uit van een evenwichtig partnerschap tussen God en mens, niet van een mens die hulpeloos maar schuldig is. Evangelische theologie zit niet helemaal in het machteloze beeld van de mens, dat boeit me wel.’

Maar ook in de charismatische theologie ziet Offringa aanknopingspunten. Parmentier beschrijft in zijn boek Heil maakt heel dat wonderlijke genezingen in allerlei culturen bekend zijn en noemt dat een ‘regeneratieve kracht’ in de natuur. Maar hij geeft ook aan dat hij een paar keer lichamelijke verbetering heeft meegemaakt na gebed van anderen. ‘Parmentier is charismatisch, hij gaat wat verder dan ik, maar ik kan er een heel eind in meekomen. In gereformeerde termen zou je die “regeneratieve kracht” kunnen duiden als “gemeene gratie”. Je hebt te maken met een bijzonder geschenk van God waar mensen door geraakt kunnen worden of zich voor open kunnen stellen. Op die manier heb ik wel iets met wonderlijke genezingen.’