Van Nico van der Voet verschenen eerder bij Uitgeverij Boekencentrum:

Altijd vergeven? Over schuld en vergeving tussen mensen (herziene uitgave)

Het woord krijgen. Over spreekvaardigheid in de christelijke gemeente (derde druk)

Pa, wees een vent! Opvoedingsboek voor vaders (tweede druk)

Waarom moet ik altijd helpen? Over zelfhandhaving en zelfverloochening (elfde druk)

Nico van der Voet

’t Is uit!

Omgaan met liefdesverdriet

UITGEVERIJ BOEKENCENTRUM, ZOETERMEER

ISBN 978 90 239 2921 5

NUR 711

Ontwerp omslag: Marleen Verhulst

Lay-out en dtp binnenwerk: Gerard de Groot

© 2013 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

Woord vooraf

Je hebt een boek over liefdesverdriet in handen. Ik weet niet waarom je dat gepakt hebt en nu leest. Misschien spreekt de titel je aan omdat je zelf liefdesverdriet hebt meegemaakt. Het zou kunnen dat je dat nooit goed hebt afgerond omdat je niet helder hebt gekregen waarom je relatie is misgegaan. Dit boek kan je daarbij helpen. Het is geen uitputtende studie over liefdesverdriet, maar je vindt er je eigen (soms verwarde) gevoelens beschreven. Het zou kunnen dat je door meer te begrijpen minder pijn zult voelen. Daarmee wil ik overigens niet zeggen dat ik gevoelens van liefdesverdriet wil wegdrukken met rationele overwegingen! Het tegendeel is het geval.

Dan kom ik op de tweede reden waarom je dit boekje opengeslagen zou kunnen hebben. Misschien ken je een ander met liefdesverdriet. Je zus, je broer, een vriend of vriendin. Of een gemeentelid bij wie je op pastoraal bezoek komt. Dit boek kan helpen de emoties en het gedrag van mensen met liefdesverdriet te begrijpen en er invoelend op te reageren.

Een boek over liefdesverdriet is geen leuk verhaal. Het gaat niet over een romantisch onderwerp. Het gaat juist over het einde van de romantiek. Er is een relatie verbroken en dat doet één of twee mensen zeer. Dit is een boek over verliesverwerking. Zeg maar rustig over rouwverwerking. Mensen raken een medemens kwijt van wie ze houden. Het gaat dan wel over een soort rouw die velen doorgaans niet zo serieus nemen als ‘echte’ rouw - daarvan is sprake wanneer iemand gestorven is. Dat is vreemd, want iemand kwijtraken aan het leven is soms net zo ingewikkeld om te verwerken als iemand kwijtraken aan de dood. Liefdesverdriet is rouwen zonder rituelen, terwijl de partner bovendien verder leeft. Omdat mensen die dit meemaken niet zo veel ondersteuning ontvangen als bij rouw na een overlijden, is dit dikwijls een eenzaam gebeuren. In de samenleving wordt liefdesverdriet gebagatelliseerd, ook in de christelijke gemeente.

‘Toen mijn relatie verbroken werd, stortte mijn wereld in. Maar niemand had dat door. Niemand vroeg ernaar. Mijn baas gaf me geen dag vrij omdat ik in de knoop zat. Daar vroeg ik ook niet om, alsof ik mijn verdriet niet wilde overdrijven. Ja, dat is het. Liefdesverdriet wordt gebagatelliseerd en daaraan deed ik zelf mee door net te doen alsof het goed met me ging.’

In dit boek wordt liefdesverdriet wél serieus genomen.

Wie liefheeft, een relatie heeft en vervolgens meemaakt dat die verbroken wordt, ziet zijn toekomst veranderen. ‘Mijn toekomst is ingestort,’ zullen sommigen zeggen. Wie een vriend, vriendin of partner kwijtraakt heeft de mooie toekomst waarvan hij droomde achter de rug. Dan wil je terug in de tijd, in plaats van verder. En dat kan niet. In dit boek worden handvatten geboden om met deze spanning om te gaan. Hoe pak je de draad weer op als je relatie afgebroken is?

Je hebt een christelijk boek in handen. Liefhebben, relaties, het verbreken van relaties en daarmee omgaan worden besproken vanuit een pastorale invalshoek. Een relatie bestaat nooit uit twee mensen. Er is ook een Derde bij betrokken. Dat God erbij is, roept bij liefdesverdriet soms extra vragen op. Tegelijk is zijn aanwezigheid de bron van hoop. Met God kun je zonder vriend of vriendin verder léven.

Ik ga in dit boek in op het thema liefdesverdriet na een gebroken relatie. Twee mensen gaan, al dan niet na enige schermutselingen, uit elkaar. Iemand krijgt te horen: ‘Ik hou niet meer van jou. Ik wil niet meer met jou verder.’ Of iemand verbreekt zelf de relatie. Daarna is het feest van liefde en trouw over. Ik bespreek het uit elkaar gaan van ongehuwde, jonge en oudere mensen. Iemand van 50 kan even verdrietig zijn over een mislukte liefde als iemand van 25 jaar. Er is ook liefdesverdriet bij een echtscheiding. Soms verwijs ik daarnaar. Specifieke kenmerken van de gevolgen van een echtscheiding laat ik echter rusten. Daarover zijn andere boeken geschreven. Al ben ik zelf geen voorstander van samenwonen, wat ik hier schrijf gaat uiteraard ook op voor verdriet van samenwonenden die uit elkaar gaan.

Wat wil ik bereiken? Ik wil met mijn schrijven het probleem van liefdesverdriet verhelderen op een pastorale manier. Hoger ligt mijn lat niet. Ik kan mensen niet door hun verdriet heen helpen. Een gebroken been geneest ook niet door er een boek over te lezen. Ik wil herkenning oproepen en enig licht in de duisternis werpen, misschien een beetje de eenzaamheid doorbreken. Mensen met liefdesverdriet kunnen daardoor hopelijk zichzelf beter hanteren.

Ik ben enige collega’s en studenten van de Christelijke Hogeschool Ede dank verschuldigd. Zij hebben met mij meegelezen, hun persoonlijke verhaal verteld of quotes aangereikt. Ze hebben zelfs de titel bedacht. Hun verhalen en hun uitspraken heb ik onherkenbaar verwerkt. Er staat geen casus in dit boek die precies zo verteld is en er staan nergens letterlijke citaten, ook al suggereren de aanhalingstekens dat wel. Ik heb opmerkingen anders geformuleerd, uit elkaar gehaald, gecombineerd of samengevat. Bij citaten noem ik nergens een naam, geslacht of leeftijd. De boodschap ervan is toch wel duidelijk.

Ik verwijs vrijwel niet naar literatuur. Er is niet zo veel pastoraals over liefdesverdriet gepubliceerd. Op internet is wel veel te vinden, in het Nederlands en nog meer in het Engels. Dat betreft dan informatie van therapeuten en ervaringsverhalen. Op internet staan ook veel sentimentele gedichten over liefdesverdriet. Die laten precies de toon horen die ik in dit boek probeer te vermijden.

Veenendaal, januari 2013

Nico van der Voet

Gebed

Here God,

Het is moeilijk om (weer) alleen te zijn.

Het is moeilijk om ten diepste niet gezocht te zijn, terwijl ik de ander voortdurend gezocht heb.

Het is moeilijk om iemand omhelsd te hebben en die niet meer vast te houden.

Het is moeilijk om van iemand te houden en die niet voor mijzelf op te eisen.

Het is moeilijk om een stap terug te zetten en de ander de ruimte te geven om zonder mij verder te gaan.

Het is moeilijk om werkelijk te geloven dat U mijn leven leidt, in goede en in kwade dagen.

Het is heerlijk om ervan doordrongen te zijn dat U mij liefhebt, voor altijd.

Het is heerlijk om te weten dat uw liefde tot het offer bereid was.

Leer mij U na te volgen.

In Jezus’ naam,

Amen{1}

1. Het ene verdriet is het andere niet

Je hebt drie jaar verkering gehad. Je ouders waren eerst wat aarzelend over je relatie, want ze vonden jullie nog te jong, beiden pas zestien jaar. Lastig was het ook dat jullie zo ver bij elkaar vandaan woonden. Dat komt ervan als je elkaar in de vakantie leert kennen! Jullie lachten om deze problemen. Je ging gewoon af en toe een weekend naar hem toe en hij kwam regelmatig een weekend bij jullie thuis. Verder hadden jullie genoeg contact via de mobiele telefoon en andere sociale media. Vorig jaar waren jullie erg gelukkig. Je vriend ging studeren op een hogeschool in jouw woonplaats. Wat waren jullie er blij mee dat jullie nu dicht bij elkaar woonden! Uitgerekend vanaf dat moment ging het mis. Hij werd een enthousiast lid van een studentenvereniging. In plaats van dat hij nu vaker bij jou was, stak hij steeds meer tijd in zijn nieuwe vrienden en vriendinnen. Omdat hij student was geworden en jij na je mbo-opleiding was gaan werken, groeiden jullie uit elkaar. Je dagindeling (en nachtindeling!) was heel anders. Je interesses verschilden. Je deed er alles aan om hem vast te houden. Zijn inspanningen leken daarentegen minder te worden. Erover praten lukte ook niet goed. Hij ontkende dat hij niet meer zo veel om je gaf. Je hebt gebeden om nieuw enthousiasme. De werkelijkheid was andersom: zijn liefde bekoelde steeds meer. Hij reageerde ook nauwelijks meer als je sms’te. Je moeder signaleerde dat ook, maar je werd kwaad als ze er iets over zei. Op de verjaardag van je vader voelde je dat het einde van je relatie naderde. Met een smoes was je vriend niet komen opdagen. Het was pijnlijk om te glimlachen naar familie-leden die vroegen waarom hij er niet was. Een dag later kwam hij om tien uur ’s avonds kort langs om mee te delen dat het voor hem over en uit was. Je wist dat het ervan zou komen en toch kwam de klap hard aan. Je ouders vingen je lief op. Je vriendinnen waren ook hartelijk voor je. Toch leefde je lang in een verdrietige mist.

De verbroken relatie

Het eerste waar we bij liefdesverdriet doorgaans aan denken is het mislukken van verkering, zoals beschreven in het bovenstaande voorbeeld. Je hebt korte of lange tijd een relatie en de ander verbreekt die. Je vriend of vriendin is ervan overtuigd dat het niets met jou kan worden. Na een half jaar of na drie jaar ga je weer alleen door het leven. Misschien is je gevoel ook een beetje dubbel, omdat je relatie al lange tijd niet goed liep. Het zou kunnen dat je zelfs wel een beetje opgelucht bent dat de ander het initiatief nam om de knoop door te hakken. Jij durfde dat zelf niet. Maar dan toch… er is iets moois mislukt. Je moet afscheid nemen van het idee dat je met deze jongen/man of dit meisje/deze vrouw je leven zou delen. Dat doet zeer, helemaal als je vanuit het niets te horen krijgt dat de ander niet met je verder wil gaan. Je kunt niet begrijpen waarom je in de steek gelaten wordt. Je voelt je gedumpt. Dat wordt nog pijnlijker als je vriend(in) jou laat vallen omdat hij/zij een ander heeft, die blijkbaar leuker is dan jij. Een mooie droom is een nachtmerrie geworden. Je voelt je afgedankt en bedrogen. Je hebt de liefde verloren, je bent afgewezen en je bent ook nog eens ingeruild voor een ander. Dat doet drie keer pijn.

Als je zelf de relatie stopt, vind je het soms wel best dat je van je vriend(in) af bent. Hij/zij irriteerde je te vaak. Ook dan ben je teleurgesteld dat de relatie mislukt is. Het had immers anders kunnen gaan. Je kunt, als je zelf de verkering uitmaakt, een even groot verdriet hebben als in de situatie waarin jij het ‘slachtoffer’ bent. Je hebt geknokt om samen door het leven te gaan. Je hebt geworsteld met je eigen onzekerheden. Met vallen en opstaan kwamen jullie samen vooruit en toch kon jij op een gegeven moment geen andere conclusie trekken dan dat het beter was om zonder elkaar verder te gaan. Misschien was het helemaal jouw idee. Mogelijk heb jij daarop aangestuurd, omdat je aanvoelde dat de ander de verantwoordelijkheid voor de breuk niet op zich durfde te nemen. Toen je het uit elkaar gaan ter sprake bracht, deelde je vriend(in) je mening en hebben jullie de relatie samen beëindigd. Het zou zelfs kunnen dat jij met het verbreken van je relatie een offer gebracht hebt. Jij zag het nog wel zitten, maar je bemerkte dat de ander steeds ongelukkiger werd. Hij/zij wilde doormodderen, maar jij was, ondanks je eigen verlangens, de meest wijze en zette er een punt achter. Dat schrijnt.

De onmogelijke liefde

Er is nog ander liefdesverdriet. Vroeger hadden ouders een beslissende stem in de partnerkeuze van de kinderen. Maatschappelijke positie, rijkdom en geloof waren belangrijker dan de liefde. Een christelijke boerenzoon met land en geld moest van zijn ouders trouwen met een rijke boerendochter die lid was van dezelfde kerk. Een meisje van aanzien trouwde niet met een jongen uit een lagere stand. Het kwam dus voor dat jonge mensen met iemand moesten trouwen voor wie ze geen positieve gevoelens hadden. Degene op wie ze verliefd waren, moesten ze juist loslaten. Dat gaf spanning en verdriet. Vooral sinds de periode van de Romantiek (in de negentiende eeuw) gaf dat ook botsingen tussen ouders en kinderen. Daarover zijn veel romans geschreven. De Nederlandse koningsdochter prinses Marianne was eerst verloofd met een Zweedse prins. Onder politieke druk huwde ze echter zonder liefde een Pruisische prins. Ze volgde jaren later toch de stem van haar hart. Ze ging een relatie aan met haar koetsier en ze kregen samen een kind. Dat speelde zich allemaal af rond 1850. Zulke koningsdrama’s komen hier niet meer voor. Een prins mag trouwen met het burgermeisje op wie hij verliefd is. We vergeten weleens dat ouders in minder individualistische culturen dan de westerse nog steeds een belangrijke stem hebben in de partnerkeuze van de kinderen.

‘Alle investeringen in mijn Poolse vriendin waren tevergeefs. Haar vader vond het maar niks dat zijn roomse dochter met een Nederlandse protestantse jongen wilde trouwen. Ze is nog één keer in Nederland geweest om huilend afscheid van mij te nemen.’

Het verdriet dat je niet mag trouwen met de man of vrouw van wie je houdt, speelt ook bij allochtonen in Nederland. Het komt dus nog voor.

Ook al zoeken westerse ouders in onze tijd niet meer de partner uit voor hun kinderen, ze kunnen zich nog steeds verzetten tegen een relatie die hun niet bevalt. Jouw ouders hebben misschien meegeleefd met jou toen je verkering kreeg. Aanvankelijk leken ze blij te zijn met je vriend(in). Daarna hebben ze echter openlijk of stiekem druk op je uitgeoefend om de relatie te verbreken, omdat deze jongen of dit meisje in hun ogen een ongeschikte kandidaat voor jou was. Hij/zij had niet de goede opleiding, was te oud of te jong voor jou, miste het goede geloof of kwam uit een ‘vreemd’ nest. Of ze vonden hem/haar gewoon geen leuk figuur om mee te showen in de familie. Hun status werd aangetast. Je alleenstaande moeder gunde jou je vriend(in) misschien niet omdat ze bang was nog meer alleen te staan als jij als jongste kind ook de deur uit ging. Je ouders ventileerden hun visie op je vriend(in) meestal niet hardop, maar je kon het aan alles merken. Ze vonden het maar niets dat jij als christelijk meisje een relatie aangeknoopt had met een moslimasielzoeker zonder verblijfsvergunning. Als jij gehoor gegeven hebt aan je zuchtende ouders en de relatie verbroken hebt, heb je ook liefdesverdriet. Je vriend(in) werd onbereikbaar voor jou.

‘Ik heb onder zware druk van mijn ouders de relatie met mijn vriend verbroken omdat hij een drugsverleden had. Mijn moeder ging nota bene zelf mee naar zijn huis om een einde aan de verkering te maken. O, wat schaamde ik me daarvoor. Later is het toch nog goed gekomen met hem en is de relatie hersteld.’

Wij kennen de onmogelijke liefde of de onbereikbare geliefde ook als de moreel verboden liefde, de liefde die je eigenlijk niet kunt maken. Ook die levert stof voor verhalen en films op. Als je gehuwd bent en dan toch verliefd wordt op een leuke vrijgezelle collega, geeft dat de nodige spanning. Als het niet doorgaat, volgt het verdriet, soms van een hartstochtelijke soort. Of je bent nog ongehuwd en wordt verliefd op een gehuwde man of vrouw. Dat is dan ook iets wat niet mag. Ook hier geldt dat het (verborgen) verdriet oplevert als het feest dat geen feest mag worden, niet doorgaat. Dat is óók zo als je vrijwillig afziet van de verboden liefde, omdat de gehoorzaamheid aan God verhindert om je eigen huwelijk of dat van een ander te verstoren. De bekende dichteres Nel Benschop (1918-2005) heeft haar verdriet over haar onbereikbare, reeds gehuwde, geliefden in diverse gedichten verwoord (Nel Benschop, Echte liefde kan niet sterven, Utrecht 2011).

Homofiele mannen en vrouwen hebben ook liefdesverdriet, net als ieder met heterofiele gevoelens. Ook zij gaan relaties aan die verbroken kunnen worden. Als homo’s ervoor kiezen om, in de overtuiging dat God dat vraagt, single te blijven, vallen hun verliefdheden onder de noemer ‘onmogelijke liefde’ te scharen. Onmogelijke liefde neemt een mens misschien nog wel meer in beslag dan geaccepteerde liefde. Jarenlang kan de geblokkeerde vriendschap het eerste zijn waaraan iemand denkt bij het wakker worden. Dat is dus ook voor homo’s niet altijd eenvoudig om mee om te gaan.

Het stille verdriet

Willem Kloos (1859-1938) dichtte eens over nooit mogelijk geworden liefde:

Ik ween om bloemen in de knop gebroken

En voor de ochtend van haar bloei vergaan,

Ik ween om liefde die niet is ontloken

En om mijn harte dat niet werd verstaan.

(Uit: De mooiste liefdesgedichten, Kampen 1991)

Hij verwoordt hier de pijn van een liefde die al sneuvelde voor die kon opbloeien. Nog vóór hij de vrouw op wie hij verliefd was in zijn hart kon laten kijken, was de hoop vervlogen. Het was maar een korte waan, zegt hij even verderop in hetzelfde gedicht. Liefdesverdriet heeft dus niet alleen te maken met langdurige, diepgaande relaties die over zijn. Afgebroken verliefdheid levert ook tranen op.

Liefdesverdriet kan voor anderen onopgemerkt blijven. Je hebt een lichamelijke of psychische beperking, maar bent als alle anderen af en toe verliefd. Je houdt het voor je want je kunt bijna voorspellen dat dat voor anderen een te grote hindernis zal zijn om verkering met je te willen. Dat is moeilijk voor jou, vooral als je ziet dat bekenden allemaal trouwen. Je bent een ongehuwde vrouw die, zonder dat je het zelf kunt begrijpen, nooit benaderd is door een jongen of man voor een relatie. Je bent een man die altijd afgewezen is door de meisjes en vrouwen met wie je contact zocht. Nooit heb je een geliefde in je armen gehad. Nooit heeft iemand gezegd: Ik hou van jou. Dan heb je stil liefdesverdriet over het geluk waarnaar je verlangd hebt, maar dat je nooit mocht ontvangen.

‘Mijn broers en zussen zijn allemaal getrouwd. Ik ben nu 37 en heb nooit een vrouw durven vragen of ze hield de boot af voor het zover was. Mijn onzekerheid heeft te maken met mijn verleden - ik ben veel gepest. Ik heb altijd gedacht dat ik niet de moeite waard zou zijn voor een meisje. Het gemis komt af en toe heftig omhoog, vooral als een alleenstaande vrouw vriendelijk tegen mij doet. Dan flakkert de hoop direct op.’

Zo lang je werkt en overal heen kunt gaan, lijkt het wel mee te vallen. Je hebt afleiding genoeg. Bij het ouder worden val je meer op jezelf terug en dan kan het stille liefdesverdriet zwaarder worden. Het gemis van een partner wordt groter omdat oudere mensen steeds meer hun leven vullen met man, vrouw, kinderen. Intussen denken omstanders dat iemand na dertig of vijftig jaar alleen zijn er wel aan gewend is.

Het zou ook kunnen dat je zelf je verkering hebt uitgemaakt en daar spijt van gekregen hebt.

Toen was het echter te laat. Je vriend(in) had al weer een ander. Je kunt hem/haar echter nooit meer vergeten. Het doet blijvend pijn en je komt de ware daarna nergens meer tegen.

‘Zelf heb ik het initiatief genomen om de relatie te verbreken, terwijl we toch echt wel van elkaar hielden. Ik vond het verstandiger een soort pauze in te lassen. Ik hoopte dat hij dan wat zelfstandiger zou worden. Hij was het met me eens. Dat is ook uitgekomen, maar anders dan ik dacht. Hij woonde na een paar maanden niet alleen op kamers, maar had ook een andere vriendin. Toen voelde ik pas hoeveel ik van hem hield. Ik heb met mijn bazige geregel dus mijzelf aardig in de wielen gereden. Daar heb ik nu veel spijt van.’

Stil verdriet treft jou ook als je niet hebt kunnen kiezen uit twee leuke jongens of twee leuke meiden. Je wist écht niet met wie je het leven wilde delen. Als je dacht aan de één, koos je toch maar voor de ander en andersom. Je kon wel kiezen vóór beiden, maar je kon niet kiezen tégen één van beiden. Onmacht, onzekerheid, verlangen en verdriet wisselden elkaar af. Die anderen trouwden en jij bleef alleen over.

Vergeet niet dat er ook stil liefdesverdriet is binnen relaties. Onbegrip en afstand nemen langzaam toe. Verliefdheid is voorbij en ook de genegenheid gaat over. Dat geeft soms jarenlang verdriet zonder dat mensen uit elkaar gaan. Het kan ook tot een echtscheiding leiden.

Veel oorzaken

De oorzaken van het mislukken van een relatie zijn ook verschillend, net zoals er verschillende soorten liefdesverdriet zijn. Hoe divers die oorzaken ook zijn, de kern ervan is deze: mensen beginnen een relatie met verwachtingen. Vervolgens loopt één van beiden of lopen ze allebei tegen teleurstellingen op. De ander is toch niet zoals de man of vrouw van hun dromen. Dat kan aan de ander liggen. Dat kan ook aan te hoge verwachtingen liggen. Dat is dan een boeiend thema om over te praten. Dat praten lukt echter niet. Ze krijgen het niet voor elkaar te communiceren over hun teleurstellingen, het lukt ze niet om beter om te gaan met de verwachtingen van zichzelf en de ander. Ze kunnen elkaar ook niet tegemoetkomen zodat ze niet hun eigen verwachtingen proberen te realiseren, maar eerst de verwachtingen van de ander willen honoreren. (Dat heet trouwens: liefhebben!) Soms communiceren ze er helemaal niet over. Dan kan de relatie zomaar over zijn. Soms is er wel gesprek maar kunnen ze elkaar toch niet (meer) bereiken. Ze maken ruzie. Het onbegrip groeit. De verwijdering neemt toe. Dan valt de klap ook, maar iets minder onverwacht.

Als jouw relatie verbroken is, heeft dat met een van bovenstaande oorzaken te maken. Jouw situatie is echter ook uniek. Dus de breuk tussen jou en je vriend(in) heeft ook een eigen aanleiding. Ik noem een paar mogelijkheden.

• Sommige stellen kunnen niet goed met elkaar praten. Soms probeert een van beiden het wel, maar die loopt vast op de geslotenheid of de slechte luisterhouding van de ander. Of er zijn alleen maar gesprekken mogelijk over onbelangrijke zaken, maar er is geen contact van hart tot hart. Een vriend die niet praat, is lastig. Een vriend die alleen maar over auto’s praat is ook niet echt inspirerend als jij graag over je gevoelens praat. Die vriend die alles beter weet in een gesprek, gaat je snel irriteren.

• Verschillende karaktereigenschappen kunnen een rol spelen. Mensen worden gemakkelijk verliefd op iemand die juist niet op hen lijkt. Onbewust zoeken ze dan bij de ander eigenschappen die ze zelf missen. Dat kan goed gaan, maar de verschillen moeten niet al te groot zijn, want dan kun je elkaar niet begrijpen. Verschillende karaktereigenschappen leiden ook tot een verschillende liefdestaal. Mensen drukken hun liefde voor een ander op verschillende manieren uit. Mensen interpreteren wat ze van de ander ontvangen ook vanuit hun eigen beleving van wat liefde is. Gary Chapman heeft de verschillende liefdestalen beschreven: positieve woorden spreken, samen zijn, geschenken geven, dienen, lichamelijk contact hebben. Als een stel zich niet bewust is van de eigen liefdestaal en die van de ander, groeien ze uit elkaar. Pas als ze elkaars taal leren spreken, komen ze tot elkaar (Gary Chapman, De 5 talen van de liefde, Vaassen 1996).

• Het cultuurverschil kan te groot zijn. Een relatie met iemand uit een andere cultuur is een avontuur dat meer inspanning en zelfverloochening vraagt dan een relatie met iemand uit de eigen cultuur. Als je je daar niet voor inzet, gaat het mis. Er zijn succesverhalen over huwelijken van Nederlanders en allochtonen. Er zijn ook genoeg relaties op het cultuurverschil afgeknapt. Het verschil in geloofsovertuiging is daarmee te vergelijken (en soms gaat dat zelfs gelijk op). Het is soms moedig, soms overmoedig om als christenjongere een relatie aan te gaan met een ongelovige of andersgelovige. Je krijgt dan niet alleen te maken met moeizame of inspirerende gesprekken over het geloof. Je zult ook moeten leren omgaan met een andere (familie)cultuur. Als de rooms-katholieke familie alle feestjes op zondag viert en jij en jouw orthodox-protestantse familie doen daar principieel niet aan mee, is dat op z’n minst lastig te noemen. Sommige niet- of andersgelovigen knappen trouwens af op de bekeringsijver van de vriend(in). Ze willen zichzelf zijn en niet onder druk van de relatie anders gaan denken en geloven.

• Relaties kunnen sneuvelen door te zeer uiteenlopende gedachten en gevoelens en gedragingen op het terrein van de seksualiteit. Dat geldt voor mensen die elkaar pas kennen, maar ook voor hen die al dertig jaar getrouwd zijn. Als jij je seksuele grenzen niet voldoende bewaakt en jouw vriend(in) komt eroverheen of andersom, dan beschadig je elkaar. Als jij maar wat doet op seksueel gebied zonder te communiceren over intimiteit, krijg je ook een probleem. Je hart blijft onbevredigd. Daarnaast moet je het als stel ook eens worden over wat je kunt verantwoorden voor God, als je elkaar lichamelijk liefhebt. Dat hangt samen met je principiële kijk op huwelijk en seksualiteit.

‘Ik was oud en wijs genoeg, dacht ik. Ik was ook zo zeker van mijn vriendin, dat ik al na een paar maanden seks met haar had. Het vreemde was, dat vanaf dat moment er teleurstelling bij mij naar binnen sloop. Was dit nou alles? Zowel mijn vriendin als ik konden niet goed met mijn gevoel omgaan. Juist door het niet bevredigende van de seksuele relatie zijn we uit elkaar gegroeid. We konden nergens op terugvallen. Achteraf denk ik: wachten met seks tot het huwelijk was beter geweest.’

• De bijzondere levensstijl van een van de partners kan de relatie op het spel zetten. Die kan te maken hebben met cultuur- en karakterverschillen. Mensen kunnen elkaar niet volgen bij de invulling van dagen en nachten, werken en vrije tijd. De kloof kan ook te maken hebben met irritant gedrag, veroorzaakt door verslavingen. Sommige mensen zijn werk-, alcohol-, drugs-, game-, porno-, koop- of socialemediaverslaafd. Als jouw vriend(in) dat is en daar niets aan doet, vraag je je vroeg of laat af wat jij dan zelf voor hem/haar (nog) betekent.

• Onverenigbare toekomstplannen gooien roet in het eten. Als jij in dienst van God voor de zending of het diaconaat wilt gaan werken in India en je vriend(in) wil nog niet eens zonder familie op vakantie gaan, botst dat écht. Als jij carrière wilt maken en je vriend(in) slechts wil investeren in huisje, boompje, beestje, kinderen krijgen, heb je ook een bron van conflicten.

• Ontrouw verstoort elke relatie. Dat hoeft niet uitgelegd te worden. Het gaat ook op voor ontrouw uit het verleden. Niet iedereen kan het verwerken dat de vriend(in) er een losse levensstijl op nahield, voor de huidige relatie. Angst voor ontrouw kan trouwens ook een negatief effect hebben. Je probeert je vriend(in) dan zo aan je te binden dat die niet vreemd kan gaan. Jaloers kijk je toe als hij/zij geanimeerd met een mogelijke concurrent staat te praten. Dat maakt een relatie krampachtig.

• Psychische problemen vrolijken een relatie ook niet op. Denk aan: je hebt een autistische vriend, een depressieve vriendin, een vriend met bindingsangst, een vriend met ADHD, een vriendin met beslissingsangst, een vriendin met borderline. Psychische problemen leiden tot verwarring. Iemand weet niet waar hij/zij aan toe is met zichzelf.

‘Mijn vriend was geweldig. Ik vertrouwde hem helemaal. Maar ik vertrouwde mezelf niet. Ik had hem nodig, maar ik stond mijzelf niet toe zijn liefde te accepteren. Ik werd er gek van. Ik maakte hem verdrietig. Toen heb ik mijn hart dichtgetimmerd voor alle verwarring en de relatie verbroken. Ik wilde hem tegen mijzelf beschermen. Ik heb zo stellig mogelijk gezegd dat ik vond dat we niet bij elkaar pasten. Wat heb ik daarna gejánkt!’

Hij/zij snapt het eigen gedrag tegenover de vriend(in) niet. Boodschappen van liefde en afstoting worden tegelijk uitgezonden. Als de problemen bij de ander zitten, weet iemand op den duur ook niet waar hij/zij aan toe is. Staat de relatie op springen of kan er een trouwdatum geprikt worden? Het wordt maar niet duidelijk. In het begin is het een uitdaging om een vriend(in) met een psychisch probleem te ondersteunen. Liefde overwint immers alles. Op het laatst kan het tot de ondergang van de relatie leiden, omdat die ongelijk wordt. Het is erg leuk om de vriend(in) van iemand te zijn, maar het is niet lang leuk om zijn/haar hulpverlener te zijn.

• Het verschil tussen man-zijn en vrouw-zijn kan een stel uit elkaar drijven. Hoe gelijk mannen en vrouwen ook zijn, ze beleven dingen toch verschillend. Een man wil doorgaans erkenning voor wat hij doet, een vrouw voor wie ze is. Een man wil horen dat een vrouw hem bewondert voor zijn prestaties, zijn werk, zijn hobby. Een vrouw wil doorgaans bewondering voor haar vrouwelijkheid, voor wie ze van binnen en van buiten is. Vrouwen gaan meestal meer dan mannen voor de verbinding. Mannen gaan meer hun eigen gang. Veel mannen besteden te weinig tijd en aandacht aan hun vriendin of vrouw. Veel vrouwen hebben de gewoonte hun vriend vanaf de eerste dag van de relatie te modelleren naar hun droombeeld. Ze starten daarmee in de herenkledingzaak. Eerst irriteert dat de moeder van de vriend. Na een poosje wordt hij er zelf ook moe van om de rol van de prins op het witte paard opgedrongen te krijgen. Als een jongen/man en een meisje/vrouw niet de juiste bewondering aan elkaar geven, voelen ze zich door elkaar niet begrepen. Daardoor kan de relatie op de klippen lopen.

• Voor de volledigheid meld ik ook dit: gehuwden (en ook samenwonenden) kunnen diepgaande relatieproblemen krijgen over zaken die met het samenleven te maken hebben. Denk aan geldbesteding of aan het verdelen van de taken. Denk aan het verlangen naar kinderen (dat niet alle partners delen) en later het opvoeden van de kinderen. Dit is hier kort gezegd. Mensen met huwelijksproblemen of gescheiden mensen kunnen zich er veel bij voorstellen.

Liefdesverdriet bij mannen en vrouwen

Is er verschil in liefdesverdriet bij mannen en vrouwen? Niet zo veel. De beleving van liefdesverdriet hangt meer samen met de persoonlijkheid van iemand dan met het man- of vrouw-zijn. De intensiteit van die beleving zou weleens kunnen verschillen. Recent universitair onderzoek in Groningen (Nederlands Dagblad 02-06-2012, Reformatorisch Dagblad 04-06-2012) laat zien dat vrouwen met liefdesverdriet meer lichamelijke en psychische klachten hebben dan mannen. Vrouwen worden er vaker depressief van dan mannen.

Als waar is wat hierboven gezegd is, namelijk dat mannen doorgaans meer op prestaties gericht zijn en vrouwen op mens-zijn in relaties, kan dat ook tot een andere beleving van liefdesverdriet leiden. Liefdesverdriet van mannen geeft dan sneller het gevoel: ‘Ik heb gefaald!’

‘Ik kijk jaloers naar alle sterke mannen. Wat doen zij goed, wat ik fout gedaan heb? Ik heb al twee mislukte relaties achter de rug. Ik kan het ook niet hebben van mijzelf dat het mij zo diep raakt. Ik zou steviger in mijn schoenen willen staan.’

Een deel van de mannen heeft een (verborgen) verlangen om een vrouw te ‘versieren’. Als dat dan mislukt, beschouwen ze dat als een afgang. Zij kijken jaloers naar kerels die kunnen wat zij blijkbaar niet kunnen: een vrouw het hof maken én aan zich binden. Als ze dan ook nog een ander oergevoel van mannen hebben, namelijk willen concurreren met andere mannen, dan is de narigheid compleet als ze hun vriendin verliezen aan een andere man. Dat is dan het toppunt van niet scoren. Bij vrouwen zou het gevoel ‘Ik ben afgewezen’ sterker zijn. Het verbreken van de relatie geeft niet zozeer het gevoel van falen, maar van niet erkend zijn. Dat leidt dan tot een ander soort twijfel over zichzelf dan bij mannen, niet tot ‘ik doe het blijkbaar niet goed’, maar tot ‘ik ben blijkbaar niet goed genoeg’. Als de vriend er dan ook nog vandoor gaat met een meisje/vrouw met status, een mooi uiterlijk en/of een vlotte babbel, maar zonder inhoud, dan is de vernedering compleet.

Een rondzingende algemene wijsheid – die lijkt aan te sluiten bij het Groningse onderzoek – is dat mannen toch iets makkelijker overstappen op een nieuwe relatie dan vrouwen. Mannen zouden daarbij een vroegere liefde zelfs kunnen vergeten. Vrouwen zijn minder vergeetachtig. Zeker hun eerste grote (verloren) liefde blijft levenslang een plekje in hun hart houden. Nog zo’n wijsheid: mannen sluiten zich eerder op met hun verdriet of vluchten ervoor weg, bijvoorbeeld in werk of sport. Vrouwen laten meer tranen zien en praten er toch iets makkelijker over, vooral met vriendinnen.

Tip

Als jij terugkijkt op een voorbije relatie, probeer dan eens te verwoorden wat je verlangde van de ander en waarin hij/zij jou teleurstelde. Kijk ook in de spiegel: wat zocht de ander bij jou en heeft hij/zij bij jou niet kunnen vinden?

‘Voor mij is het duidelijk. Mijn vriend, die vier jaar ouder was dan ik, zocht liefde en vrijheid en ik zocht liefde en geborgenheid. Zijn vrijheidsdrang beleefde ik als gebrek aan liefde. Mijn verlangen naar geborgenheid en vastheid vond hij claimgedrag. Hij ergerde zich er zelfs aan dat ik later één gezamenlijke bankrekening wilde. Ik verbaasde me erover dat hij nu al zeker wist dat hij er een eigen rekening op na wilde houden. Dat deed me gewoon pijn. Daar kregen we ruzie over! Het kón niet goed gaan tussen ons. Dat zie ik nu wel.’

Probeer vervolgens als een buitenstaander te kijken naar je oude relatie. Had de liefde de wederzijdse onvervulde verlangens kunnen overbruggen? Of zeg je achteraf: nee, daarvoor waren de wederzijdse teleurstellingen eerlijk gezegd té groot. Als je zo terugkijkt op de mislukte relatie, wat brengt dat dan bij jou op gang?

Om te onthouden 1

In Prediker 4:7-11 staan de voordelen van een relatie op een rijtje. Samen in het leven staan, geeft betekenis aan je werk en de andere bezigheden. Je doet het ergens voor! Je doet het voor iémand. Alleen maar hard werken voor jezelf is leeg. Je kunt, als je samen bent, elkaar overeind helpen, als er één ten val komt. Hoe moet dat als je alleen bent? Je kunt elkaar ook letterlijk en figuurlijk voor struikelen bewaren. Als je samen bent, kun je elkaar warmte geven. Alleen zijn voelt soms zo koud aan, omdat je intimiteit mist. Je kunt elkaar verdedigen. Een alleenstaande moet altijd maar voor zichzelf knokken en dat is soms zo vermoeiend. De Prediker vindt vanuit dit perspectief het leven van een alleenstaande zwaar. Daarmee is niet alles gezegd. Er zijn genoeg gelukkige alleenstaanden. Maar toch… als je een verbroken relatie hebt, val je terug in eenzaamheid. Het gevoel van ‘waar doe ik het allemaal nog voor?’ is onvermijdelijk. Er is er in elk geval één die jou op dat moment erkenning geeft: de Prediker.

Om te onthouden 2

Realiseer je dat Gods verdriet over mensen meer dan eens in de Bijbel vergeleken wordt met liefdesverdriet. De profeten, bijvoorbeeld Hosea, vergelijken Israël met een overspelige bruid. God is boos en verdrietig, maar blijft zoeken naar het herstel van de relatie. Het verdriet van Jezus (Luk. 19:41) over Jeruzalem lijkt ook op liefdesverdriet. Hij wordt verworpen door hen van wie Hij houdt. Iemand met liefdesverdriet kan zich dus een héél klein beetje voorstellen wat het voor God is om afgewezen te worden door mensen. Hij/zij mag zich tegelijkertijd bemoedigd weten dat God zijn/haar pijn dus van binnenuit begrijpt (vgl. Hebr. 4:15)!

{1} Dit gebed is vrij naar een voorbeeld van Joyce Hugget, Gewoon goede vrienden, Kampen 1999, blz. 20. Zie ook Ef. 5:1,2