Levenslang

Het verhaal van een tbs’er

Ineke Baron &

Niels de Jong

Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Ontwerp omslag Geert de Koning

Omslagbeeld Susan Fox / Trevillion Images

Layout en dtp Gerard de Groot

ISBN 978 90 239 2924 6

NUR 402

© 2013 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

TBS EN LEVENSLANG NA DUBBELE MOORD

Het gerechtshof te Leeuwarden heeft gisteren de man die in april 2004 zijn vrouw en zijn schoonmoeder om het leven heeft gebracht, veroordeeld tot een gevangenisstraf van vijftien jaar en tbs met dwangverpleging. De man had ook geprobeerd zijn schoonvader te doden. Hij wilde bovendien zijn vijf maanden oude zoontje om het leven brengen door met hem in het Eemskanaal te springen.

Omdat niet uitgesloten kan worden dat het laatste delict niet is voltooid doordat de verdachte vrijwillig is ‘teruggetreden’ (er uit eigen beweging van af heeft gezien), is de verdachte ter zake van dit feit ontslagen van rechtsvervolging.

De rechtbank had in eerste instantie een gevangenisstraf van achttien jaar en tbs met dwangverpleging opgelegd. Het openbaar ministerie heeft zowel bij de rechtbank als bij het hof een levenslange gevangenisstraf geëist.

Het hof komt − ondanks de buitengewone ernst van de feiten – niet toe aan een levenslange gevangenisstraf, omdat de feiten vanwege een ziekelijke stoornis en een gebrekkige ontwikkeling van de geestvermogens slechts in verminderde mate aan de verdachte kunnen worden toegerekend. Omdat de verdachte ter zake van het derde feit wordt ontslagen van alle rechtsvervolging legt het hof een lagere straf op dan de rechtbank.

(GRONINGER COURANT, 27-11-2006)

1977

School

Ik lig in bed met mijn rug stijf tegen de muur. Met mijn beide armen heb ik mijn kussen stevig vast. Ik slaap half.

Onrustig droom ik van dingen die ik niet wil dromen.

Ver weg hoor ik de stem van de nieuwe vriend van mijn moeder. ‘Oom Jan’ moet ik hem noemen. Hij lijkt boos te zijn. Op mij waarschijnlijk. Ik hoor de voetstappen van mijn moeder in de verte.

‘Stil toch jong, er is niets, je ligt gewoon in je bed.’

Langzaam dringt tot me door dat ze het tegen mij heeft en mij aanraakt.

‘Mens, laat dat joch zijn mond toch houden.’ Ik hoor de stem – de stem die ik haat – nu dichterbij.

‘Hou je stil’, hoor ik mijn moeder zeggen. Ze heeft het nu niet tegen mij, maar tegen hem.

Dan begint ze weer tegen mij te praten. ‘Bob, stil toch, word wakker. Er is niets aan de hand. Je ligt gewoon in je bed.’ Dan met enige stemverheffing: ‘Stil nu toch eens!’

Ik doe mijn ogen open en kijk mijn moeder aan. ‘Ik wil niet naar school! Ik wil niet!’

‘Het is nog midden in de nacht en je hoeft nog lang niet naar school’, zegt de vrouw met de vermoeide ogen. Die ogen zijn altijd vermoeid, maar nu zeker. ‘Hou je alsjeblieft stil en ga slapen!’ Ze trekt het dekbed over me heen, maar ik schop het weer weg. ‘Ik wil niet, ik wil niet…’

‘En nu stil! Je gaat naar school, punt uit. Wil je dat de politie je komt halen?’

Ik schud met mijn hoofd. Ik stop met snikken.

Terwijl ik stil word, voel ik de tranen in mijn ogen branden. Mijn moeder ziet die vochtige ogen niet. Sloffend verlaat ze de kamer en trekt de deur zacht achter zich dicht. Maar ook al zit die deur dicht − ik hoor die stem weer. Mopperend en klagend.

‘Dat gezeur ook altijd van dat joch! Doe hem ’s nachts maar een muilkorf om. Dan hoor ik hem tenminste niet.’

‘Hij had een nachtmerrie en droomde van school’, sust mijn moeder.

Ik wil hen niet horen, maar ik hoor hen maar al te goed. Zo goed dat in de stilte de tranen doorbreken.

‘Droomt hij van school? Vind je het gek? Als hij daar ook zo loopt te janken, dan weten ze daar wel raad mee. Wat een huilebalk!’ De stem van ‘oom Jan’ doet pijn – ook lang nadat de woorden gezegd zijn. ‘Een slapjanus is het. Met dat gekke loopje van hem. Weet je hoe ze hem noemen? Poedeltje. Ha! Je moet eens met hem naar de kapper gaan.’

‘Over mijn lijk! Ik laat geen schaar zetten in zijn mooie krullen.’

‘Dan houd je dit gejank dus!’

Lang nadat de discussie ten einde is, lig ik nog wakker. Ik ben bang voor de dag van morgen. Ik denk aan dingen die ervoor zorgen dat ik niet meer in slaap val. Ik denk aan mijn vader die ik eigenlijk nooit gezien heb. Op die twee keer na dat ik hem in het bushokje tegenover ons huis zag zitten, maar ik niet naar hem toe mocht. Ik denk eraan hoe slecht hij volgens mijn moeder was. Mijn moeder is er niet op vooruit gegaan. Ze wisselt de ene onaardige vent voor de andere in. Zo gaat het al tijden.

Ik denk aan mezelf. Waarom ik zo vaak moet huilen. Waarom ik zo gek loop. Waarom ze me er gek uit vinden zien.

Ik weet niet wat ik moet doen. Ik weet wel dat als het ochtend is geworden, ik niet naar school wil. Ik weet ook dat ik huilen zal als ik toch moet gaan. Zoals ik elke dag moet.

Ook al ben ik moe, ik kan maar niet slapen.

Ik denk meer dan goed voor me is. En het helpt niets. Ik voel weer tranen.

Blijkbaar ben ik toch ingeslapen, want ik schrik wakker van de wekker. Even later staat mijn moeder naast mijn bed. Ik moet opstaan en begin weer te huilen.

Eenmaal op school doe ik mijn best niemand tot last te zijn. Ik ben er niet goed in, maar ik probeer zo onopvallend mogelijk me te bewegen, zodat ik geen aandacht trek van wie dan ook. Vandaag gaat dat goed. Niemand heeft nog iets tegen me gezegd. Dat is goed, want dan kan er ook niets mis gaan.

Tegen het einde van de pauze rolt er een bal mijn kant op.

‘Hé Poedel, trap die bal eens hierheen!’

Vanaf het fietsenhok kijk ik naar ze. Ik zit op wat sinds een paar dagen mijn vaste plek in de pauzes is geworden. Het is de hoek van het fietsenhok. Het voelt als de meest veilige plek van heel de school.

Het is nooit de bedoeling dat ik meedoe. Ik wil ook niet meedoen. Maar nu hebben ze me nodig. Ze roepen naar me dat ik de bal moet terugschieten die in het fietsenhok is gerold. Ik doe het maar. Ik spring op en loop naar de bal. Ik neem een aanloop, maar net als ik wil schieten, rolt de bal weg. Ik trap mis en verlies mijn evenwicht. Ik zwaai met mijn armen en probeer overeind te blijven. Het mislukt en ik val. Bloed stroomt uit mijn neus.

Terwijl ik op de grond lig, hoor ik ze dichterbij komen. Ze zijn enthousiast.

‘Zag je dat? Zag je hoe hij dat deed?’

‘Jij bent echt niet normaal, Poedel!’

‘Zelfs een bal terugschoppen is lastig voor jou!’

De bel gaat en ze lopen lachend bij me weg. Ik kom langzaam overeind.

Een paar meisjes lopen langs. Eentje blijft er staan.

‘Heb je je pijn gedaan?’

‘Sodemieter op!’ hoor ik mezelf zeggen. Ik kom overeind en maak een obsceen gebaar. De meisjes rennen gillend weg.

Ik loop de school weer in. Als ik de klas binnenkom, komt gelijk de meester op me af. ‘Bob, wat zie je eruit’, zegt de meester. ‘Je bent toch niet weer aan het vechten geweest?’

De klas schiet in de lach.

‘Ja meester, hij vocht met zichzelf!’

‘Zijn voeten zaten in de knoop, meester!’ roept een ander.

‘Hij heeft zichzelf geslagen meester, echt waar!’

Ze hebben lol. Heel veel lol.

‘Stil jullie, allemaal!’ De meester zet zijn woorden kracht bij door met de houten kant van de schoolbordborstel op de tafel te slaan. ‘Bob, ga jij maar even naar het toilet om je te wassen. Neem deze doek maar mee.’

Hij gooit een doek naar me toe. Ik grijp mis.

Ze lachen nog harder. Ik zie in een waas wat schimmen met allemaal dezelfde grote grijnzende glimlach. Onderweg naar de deur probeer ik van twee gezichten zo’n glimlach eraf te rammen.

Het gelach op de achtergrond is meteen weg. ‘Ooh… Meester, zag u wat Bob deed?!’

Natuurlijk heeft de meester het gezien. ‘Bob, kom hier!’ roept hij.

‘Sodemieter op!’ schreeuw ik. Ik voel me sterker worden. Ik pik het niet langer. ‘Sodemieter allemaal op!’ schreeuw ik nog harder.

‘Bob!’

Maar ik kijk niet meer om en loop de klas uit. De deur gooi ik dicht. De bovenraampjes trillen in het houtwerk, maar ze breken niet. Ik loop langs de lokalen en zie meesters en juffen bezorgd naar me kijken. Ik steek mijn middelvinger maar weer op. ‘Sodemieter op!’ schreeuw ik nog eens. Naar niemand in het bijzonder. Eigenlijk naar iedereen en alles.

Als ik door de hoofdingang naar buiten loop, neem ik me voor dat ik nooit meer een voet over de drempel van deze school zal zetten. Nooit meer. Desnoods loop ik weg van huis.

Op het plein schreeuw ik nog maar een keer dat iedereen moet opsodemieteren. En dat ze me er nooit meer zullen zien. Dan loop ik zwijgend door de straten. Via lange omwegen zorg ik ervoor dat ik op de normale tijd thuis ben. Zo hoef ik thuis niets uit te leggen.

Thuisgekomen heb ik echter wel wat uit te leggen. Mijn moeder is gebeld. Ik hoef niet meer te komen. Mijn moeder wel – ze wordt geacht zich de volgende dag te melden.

Ik hoef die nacht niet te huilen. Ook ’s ochtends ben ik rustig. Dit keer branden de tranen in de ogen van mijn moeder. Ze is bang voor wat ze horen gaat.

‘Het gaat echt niet meer’, is de boodschap van de hoofdonderwijzer. Hij had al geïnformeerd naar een andere school. Daar is plek.

Thuisgekomen vertelt mijn moeder dat ik naar een school voor moeilijk opvoedbare kinderen moet. Het kan mij niets schelen. Ik kan daar onmogelijk slechter af zijn. Toen wist ik niet dat zoiets wel mogelijk kon zijn.

Het kan mijn moeder wel schelen. Ze ziet het als een afgang dat ik naar deze school – met de vreemde naam ‘Pesse’ – ben gestuurd. ‘Waar is het misgegaan?’ vraagt ze me als we een week later in de wachtkamer van ‘Pesse’ zitten. Ik geef geen antwoord. Ik zou het niet weten. ‘Wat heb ik verkeerd gedaan?’ vraagt ze een minuut later. Ik geef weer geen antwoord.

We maken kennis met de directeur. Een strenge man van weinig woorden. Mijn moeder is bijzonder inschikkelijk en bescheiden. Ik zie dat ze zich schaamt voor mij. Voor we het weten, staan we weer buiten. Ik ben toegelaten.

Als we het terrein af lopen, stelt ze me weer dezelfde vraag. ‘Waar is het misgegaan?’

Ik heb nog geen woord gezegd deze ochtend. Wat moet ik zeggen?

1978

Zwemmen

Ik word niet gepest, merk ik binnen een paar dagen. De klassen zijn klein en alle kinderen hebben wel iets. Iedereen is hier anders en iedereen weet dat van zichzelf. Ik val niet uit de toon en dat maakt me blij. Er is nog iets wat me bevalt in ‘Pesse’ – het zwembad. Het is nog vrij nieuw en ligt vlak naast de school. Twee keer per week, op maandag en vrijdag, mag iedere klas zwemmen. Meester De Ruyter geeft de zwemles. Ik vind het fantastisch.

Na een paar weken biedt meester De Ruyter me aan dat ik op de maandagen best wat langer mag zwemmen. Die dag is het zwem-uurtje het laatste uur van de lesdag en hoef ik toch niet meer terug naar de klas. Ik neem het aanbod graag aan. Omdat ik zo goed mijn best had gedaan, zegt meester De Ruyter erbij. Ik voel me trots.

Terwijl ik me afdroog, staat de meester bij de deur. Ik doe snel mijn handdoek voor me.

‘Je hoeft je voor mij niet te schamen hoor, jongen’, zegt meester De Ruyter. ‘En zo’n grote jongen als jij al helemaal niet. Wees trots op wie je bent en wat je hebt. Tjonge jonge, laat me je eens bekijken…’

Ik kijk de man aan. ‘Joh, laat die handdoek eens zakken. We zijn hier toch mannen onder elkaar.’

Ik blijf twijfelen.

‘Dit is normaal hoor, dit hoort gewoon bij je opvoeding. Normaal legt een vader je dit uit. Jouw vader woont toch niet bij jou?’

Ik kijk hem aan en schud mijn hoofd.

Meester De Ruyter loopt naar me toe. ‘Dat begreep ik van de directeur. Daar kun jij ook niets aan doen. Laat mij je maar eens even afdrogen.’ Hij trekt de handdoek uit mijn handen. Er gaat een rilling door me heen als de man me aanraakt.

‘Dit is allemaal normaal, hoor. Dit hoort gewoon bij je opvoeding.’ Meester De Ruyter herhaalt zichzelf. ‘Normaal legt een vader je dit uit. Laat mij je maar eens even afdrogen.’ Terwijl hij me afdroogt, blijft hij doorpraten. ‘Je mag me best wel Ron noemen, hoor. Alle leerlingen die ik speciaal vind, mogen me zo noemen.’

Meester Ron neemt de tijd. Ik sta verstijfd. Het lijkt een eeuwigheid te duren, maar dan is hij klaar.

‘Misschien is het beter om hier niet met anderen over te praten’, zegt hij later. Hij neemt mijn kin tussen zijn vingers en dwingt me hem aan te kijken. ‘Maar zo iemand lijk jij mij ook niet. Je kunt wel een geheim bewaren. Of niet?’

Ik knik.

‘Oké, dat is dan afgesproken. Dit is gewoon iets tussen ons tweeën. Je kunt het zien als een privéles. Daar hoeven de anderen niets over te weten, anders krijg ik nog te horen dat ik je voortrek. Daar kan ik problemen mee krijgen, snap je?’

Ik knik weer. Hij laat mijn kin los.

‘Ik kan me voorstellen dat je nog wel meer vragen hebt’, zegt meester De Ruyter terwijl hij me een klap op mijn schouder geeft.

‘Wat denk je ervan om hier volgende week maandag eens verder over door te praten? Dan kan ik je nog wat dingen vertellen. Dingen die je echt moet weten, wil je een echte vent worden. Wat vind je daarvan?’

Ik haal mijn schouders op.

‘Ik versta je niet!’ klinkt het nu wat minder vriendelijk.

‘Misschien wel’, zeg ik fluisterend, terwijl ik naar de grond staar.

Ron geeft me nog een kleine stomp tegen mijn bovenarm. ‘Oké kerel. Zo mag ik het horen! Tot volgende week, zelfde tijd. Dan mag jij weer extra lang zwemmen. Geluksvogel!’ Hij grinnikt en loopt weg.

De week erna staat de zwemles weer op het programma. Dit keer ben ik er niet zo blij mee. Meester De Ruyter complimenteert me een aantal keren. Maar trots word ik er niet van. Ik ben vooral zenuwachtig. Ik was snel het zwembad uitgeklommen en naar de kleedkamers gelopen. Net toen ik dacht dat ik er al was, hoorde ik de stem van de meester. Ik moest komen. Allervriendelijkst wees hij naar het zwembad. ‘Je hebt het verdiend, jongen. Wat kun jij zwemmen!’

Ik spring opnieuw in het water, maar een geluksvogel voel ik me niet.

Als iedereen weg is en ik me aan het afdrogen ben, komt meester De Ruyter weer langs. Het blijft ook dit keer niet bij afdrogen. En de week erna ook niet. En de week daarna. Met steeds meer lood in mijn schoenen begin ik op maandag aan de zwemles.

‘En je weet het, hè… hier hoeft niemand iets van te weten, dus mondje dicht’, zegt meneer De Ruyter iedere keer. ‘Praat er maar met niemand over en spreek me er ook niet over aan als er iemand anders bij is. Oké?’

Ik staar naar de grond. ‘Ja meneer.’

‘Ik wist het wel, je bent een toffe vent, Bob’, zegt hij terwijl hij naar de deur loopt. ‘Ik wist wel dat ik van je op aan kon. Haast je maar niet, ik ga nu alvast. Niemand hoeft ons samen te zien. Je weet wel – anders denken ze dat ik je voortrek.’

Ik moet vaak aan ‘Ron’ denken. En als ik aan hem denk, dan denk ik aan die sterke mannenhand op mijn schouder, die zachte streling over mijn rug en mijn buik… En nog verder… dan voel ik een huivering door me heen gaan.

Meester Ron verschijnt ook steeds vaker in mijn dromen. Vooral die handen, die sterke handen… Zwetend word ik wakker. Het huilen begint weer. Mijn moeder komt mijn kamer binnen.

‘Wat is er nu weer aan de hand?’ krijg ik te horen van mijn moeder als ze me rustig probeert te krijgen.

‘Hij wordt zeker weer gepest! Dat joch zal altijd en overal de pispaal zijn.’ Het is de stem van ‘oom Jan’.

Mijn moeder kijkt me aan. ‘Word je weer gepest?’

Ik schud van niet.

‘Wat is er dan?’

Ik haal mijn schouders op. Ik kan niets zeggen. Ik mag niets zeggen. ‘Laat me met rust’, huil ik en draai me om.

Zo gaat het een paar maanden lang, maar dan stopt het abrupt. Ik mag niet meer naar ‘Pesse’ van mijn moeder. ‘Er gebeuren dingen op die school die niet door de beugel kunnen’, zegt ze tegen me. Ik vraag hoe ze daar bij komt. Maar ze wil er verder niet over praten.

Ik wil er eigenlijk wel iets over zeggen, maar ik weet niet hoe en met wie. Ergens mis ik meester Ron met zijn complimenten, zijn hand op mijn schouder, zijn liefkozingen, maar tegelijkertijd ben ik blij en opgelucht dat ik hem niet meer onder ogen hoef te komen. Ik voel ook dat hij iets van me heeft afgenomen, al weet ik niet goed wat.

Het lukt me niet om er iets over te zeggen. Ik maak wel ruzie met mijn moeder. En dan komt de mattenklopper eraan te pas. Dat is de manier van mijn moeder om met haar boosheid om te gaan. We praten niet, we schreeuwen wel. En op een gegeven moment is er dan de mattenklopper. Niet dat ik dat heel erg vind. Dan kan ik tenminste schreeuwen en krijsen. Dat voelt als een opluchting.

Niet voor mijn moeder trouwens. Zij schaamt zich voor de buren als ik zo gil. Maar ze weet verder ook niet hoe ze met mij om moet gaan.

Ik word weer naar een andere school gestuurd. Weer eentje in de categorie van ‘moeilijk opvoedbaar’. Het maakt me allemaal maar weinig uit. Ik sluit me af en laat het over me heen komen.

1980

Lts

Als ik 12 jaar ben geworden, mag ik het weer in het reguliere onderwijs proberen. Het wordt de lts. De start op die school is niet onaardig, maar na verloop van tijd zijn er verschillende incidenten met medeleerlingen.

Mijn favoriete uren zijn de uren in het timmerlokaal. Op de een of andere manier is daar rust en respect. Er wordt altijd behoorlijk goed gewerkt. Het zal met de leraar te maken hebben. Hij is de rust zelve en niemand haalt het in zijn hoofd iets uit te vreten bij hem. Ik doe altijd mijn best bij deze man.

Op deze ochtend doe ik zelfs mijn uiterste best.

‘Jongens, jullie mogen drie weken werken aan een eigen opdracht’, heeft hij vorige week uitgelegd. ‘En jullie krijgen een week de tijd om iets te bedenken. Als je iets weet kom je het mij maar vertellen en dan gaan we kijken of je idee haalbaar is. Voor degenen die niet iets kunnen bedenken heb ik wel een paar opties.’

Ik heb mijn idee van een konijnenhok verteld en hij vond dat prima bedacht. ‘Goed gekozen jongen. Heel veel succes! En als ik moet helpen, zeg je het maar.’

Ik werk deze morgen geconcentreerd aan mijn project. Ik zie helemaal voor me hoe het moet worden. Ik ga er zo in op, dat ik niet doorheb dat de leraar achter me is komen staan.

‘Je bent goed bezig, Bob’, zegt hij.

Ik krimp ineen onder zijn hand op mijn schouder.

‘Heb je thuis eigenlijk konijnen?’

‘Die ga ik kopen zodra dit hok af is’, fluister ik. Gelukkig haalt hij zijn hand snel weg. De leraar loopt verder. Ik probeer me weer op het konijnenhok te richten, maar het lukt me niet meer mijn aandacht erbij te houden.

‘Hé joh, ga een beetje opzij. Ik heb wat meer ruimte nodig. En blijf van mijn spijkers af!’ Ik zeg het tegen Kees, die me in de weg staat.

‘Het zijn toch zeker niet alleen jouw spijkers!’

‘Deze spijkers hier zijn van mij en wat van mij is daar blijf jij met je poten van af!’ Ik voel mijn hoofd bonzen.

‘Hoor onze teddybeer eens’, zegt Kees spottend tegen de jongen naast hem.

‘Wat zeg je?’ zeg ik sissend en ik ga dreigend voor hem staan. ‘Zeg dat nog eens als je durft.’

De jongen doet een stap achteruit, maar is niet bang. ‘Denk je nu echt dat ik bang voor je ben, held op sokken. Mama’s ventje. Teddybeer.’ Hij lacht schamper.

Er trekt een waas voor mijn ogen. Niet voor het eerst op deze school, maar wel voor de eerste keer in het timmerlokaal. De beitel die ik in mijn handen heb, steek ik dreigend naar voren.

‘Bob!’ hoor ik de leraar schreeuwen. ‘Laat dat!’

‘Nee!’ schreeuw ik terug. ‘Dat rotjoch blijft van mijn spijkers af, wat van mij is, is van mij!’ Ik schop tegen de gereedschapskist aan en gooi de beitel weg. Die vliegt door het lokaal en komt met een knal tegen de muur.

Ik mag niet verder met het konijnenhok. De rest van de dag zit ik alleen in een lokaal. En als ik aan het einde van de dag in mijn eentje naar huis loop, ben ik nog steeds kwaad. Op Kees, op de leraar. Op mezelf. Het maalt in mijn hoofd. Waarom verpest ik het elke keer voor mezelf? Die Kees is normaal gesproken niet eens zo verkeerd. Om een paar stomme spijkers? Ik kan er blijkbaar gewoon niet tegen wanneer ze iets afpakken wat van mij is.

Ik schop tegen een tuinpaaltje. De eigenaar bonst tegen het raam. Ik steek mijn middelvinger naar hem op. ‘Klootzak!’ voeg ik er nog aan toe.

De dag erna wordt mijn moeder op school geroepen. Het blijkt dat de leraren diezelfde middag nog in een spoedvergadering bijeen zijn gekomen. Er zijn woorden gevallen als ‘onhandelbaar’, ‘gevaar voor de school’, ‘het is niet de eerste keer dat zoiets gebeurt’. De conclusie is dat ik naar een andere school moet. Tot de Kerst mag ik thuisblijven. Als mijn moeder met die boodschap thuiskomt, kan ik het niet erg vinden. Ik probeer thuis wel zo’n konijnenhok te maken.

In januari is er plek op ‘De Aambelt’ in Zwolle. Een internaat voor ‘jongeren met gedragsproblemen’. Zwolle klinkt me goed in de oren. Ik ken er niemand en niemand kent mij. Laat mij maar onbekend blijven.