..

..

..

..

Dank je voor het kopen van dit ebook. We hopen dat je er enthousiast over bent.

Graag wijzen we je erop dat het niet is toegestaan een kopie van dit ebook aan iemand door te geven of digitaal te verspreiden. Dit ebook is voorzien van een zogenaamd watermerk met jouw aankoopgegevens, zodat kopieën naar je terug verwijzen.

Bernd Wannenwetsch

Onder redactie van Esther Jonker en Herman Paul

..

Verlangen

..

Een theologische peiling

..

..

..

..

..

..

..

Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

www.uitgeverijboekencentrum.nl

..

Ontwerp omslag: Mulder van Meurs

Verzorging ePub: ZetProducties, Haarlem

..

ISBN 9789023929666

NUR 705

..

© 2014 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

..

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inleiding: een theologie van verlangen

Door Herman Paul

Als ik op zondagavond door de Haarlemmerstraat fiets, valt mijn oog op een speelgoedwinkel met Lego- en Playmobildozen in de etalage. Glimlachend denk ik aan dat jochie van een jaar of acht dat mij gisteren vol enthousiasme zijn Legocatalogus liet zien. ‘Die vrachtauto wil ik voor Sinterklaas!’ riep hij. ‘En die brandweer zou ik ook wel willen hebben, of dit tankstation, of deze oplegger…’ Zijn glimmende ogen verrieden de waarheid van het gezegde dat we leven in een ‘culture of desire’.1 Heel de Haarlemmerstraat geeft daarvan trouwens blijk. Chique spijkerbroeken, dure luchtjes, glimmende smartphones – ze appelleren allemaal aan diepgewortelde verlangens naar status en succes.

Natuurlijk heeft de winkelstraat hierop geen monopolie. Vanaf de Haarlemmerstraat is het nog geen minuutje fietsen naar het Rapenburg, waar het zestiende-eeuwse Academiegebouw de Leidse academische gemeenschap symboliseert. Deze wetenschappelijke omgeving, zeg ik uit ervaring, speelt niet minder gewiekst op heimelijke verlangens in. Al zou wetenschap door waarheidsliefde en honger naar kennis gevoed moeten worden, rankings en output statistics doen een voortdurend beroep op eerzucht en statusdrang. Of wat te denken van de vrolijk gonzende terrasjes langs de Nieuwe Rijn, die ik passeer als ik vanuit de Haarlemmerstraat via de Vismarkt naar de Hooglandse Kerkgracht fiets? Hier wordt niet enkel bier of bittergarnituur begeerd: verliefdheidshormonen vliegen door de lucht.

Als ik mijn fiets parkeer bij de Hooglandse Kerk en deze middeleeuwse stadskerk binnenstap, besef ik met een blik op de hoge, gotische ramen dat ook hier mijn verlangen wordt aangesproken. Wat willen al die verticale lijnen anders dan mijn hart en zinnen richten op het hogere, het hemelse, het onvergankelijke? Als deze architectuur een theologische lading heeft, dan is het een sursum corda – het hart omhoog, naar God en zijn rijk. Onwillekeurig vraag ik me af: Hoe verhouden al deze verlangens zich tot elkaar? Stap ik de kerk binnen om verlost te worden van ‘aardse’ verlangens en mij, in platonische zin, te oefenen in ‘hemelse’ verlangens? Of zou een christelijke theologie van verlangen mij juist kunnen helpen te verlangen naar waarheid, goedheid en schoonheid op aarde? Bestaat er überhaupt een theologie van verlangen?

Hoofd, hart en handen

Ik heb twee redenen om deze vraag te stellen. De eerste is een praktische. Als elke winkelstraat mijn consumentenverlangen aanwakkert, als het gesprek op verjaardagen over nieuwe huizen en fraaie vakantiebestemmingen gaat, als mijn werk mij uitdaagt succesvol te zijn en carrière te maken en als – om niet meer te noemen – de gelijkenis van de talenten (Mat. 25) mij meer aanspreekt dan het verhaal van de rijke jongeling (Mat. 19), dan ben ik benieuwd wat de kerk daartegenover stelt. Ik kan op zondag natuurlijk braaf in de kerk zitten en met een uitgestreken gezicht verklaren dat ik als christen tot eer van God wil leven. Maar wat is zo’n verklaring waard als ik mij in het alledaagse leven laat meeslepen door verlangens die meer op mijzelf en mijn comfort zijn gericht dan op God en zijn rijk?

Mijn punt is niet dat we de lat wat hoger moeten leggen en strengere criteria moeten opstellen voor wat christen-zijn inhoudt. Het punt is veeleer dat de kerk vaak ruim voldoende aandacht schenkt aan wat ik kortweg ‘hoofd’ en ‘handen’ noem: aan ideeën, opvattingen en dogma’s enerzijds (‘hoofd’) en aan geboden, leefregels en morele praktijken anderzijds (‘handen’). Maar hoe zit het met het ‘hart’, dat wil zeggen: met verlangen, vertrouwen, hoop en toewijding? Lijkt de kerk soms niet beter in staat te reflecteren op wat mensen denken en doen, op wat ze zeggen en op hoe ze zich gedragen, dan op de verlangens die hen drijven? Zoals de Duitse theoloog Bernd Wannenwetsch reageert op de vraag naar een theologie van verlangen:

..

Als ik zeg dat dit dé vraag van onze tijd is, zeg ik daarmee tegelijk dat wij nog nauwelijks beseffen voor wat voor een uitdaging deze vraag ons plaatst. Dat blijkt wel uit de prediking in vrijwel alle kerken in het kapitalistische Westen, die wel gaat over wat mensen doen of denken, maar nauwelijks ingaat op de economy of desire. Het westerse christendom is een religie van hoofd en handen geworden, van rationaliteit en moraliteit, ten koste van het hart, het centrum van de mens.2

Ik zie deze analyse bevestigd in de manier waarop de kerk over ‘secularisatie’ spreekt. Enerzijds focussen analyses van ontkerstening en kerkverlating vaak op Charles Darwin (‘het kwalijke evolutiedenken’), Friedrich Nietzsche (‘het moderne nihilisme’) en hun eigentijdse erfgenamen – op secularisatie van het denken dus. Anderzijds bestaat er een levendige interesse in secularisatie van de moraal: in ‘ontheiliging’ van de zondag en ‘seksualisering’ van de publieke ruimte. Maar naast een secularisatie van het hoofd en een secularisatie van de handen bestaat zoiets als een secularisatie van het hart: een verlangen dat zich afwendt van God en toewendt naar zaken die behoren tot het saeculum (de tijd tussen Christus’ komst en wederkomst). Zou het in onze ‘culture of desire’ niet raadzaam zijn wat vaker over deze derde variant te spreken?

Het tweede wat mij motiveert naar een theologie van verlangen op zoek te gaan, ligt in het verlengde hiervan. Als zovelen heb ik een zwak voor de metafoor van ‘verhalen’. Als ik bijvoorbeeld wil begrijpen wat ‘zelfontplooiing’ is en waarom populaire bladen zelfontplooiing in alle toonaarden aanbevelen, dan vat ik deze zelfontplooiing niet op als idee, maar als verhaal. Want zelfontplooiing is méér dan een cluster van opvattingen over de aard van de mens en de zin van het leven. Ze is een verhaal of, iets technischer gezegd, een narratief sjabloon, voor zover ze mensen een mal aanreikt waarin ze hun eigen leven kunnen passen, voorbeelden biedt van hoe ze een ‘ontplooid’ bestaan kunnen leiden en schaduwloos geluk belooft aan mensen die hun leven naar zulke modellen voegen.3

In de theologie hebben mannen als George Lindbeck, Hans Frei, Stanley Hauerwas en David Kelsey de verhaalmetafoor in de jaren zeventig en tachtig op de agenda gezet, als tegenwicht tegen een christelijke ethiek die zichzelf tot ‘principes’ en ‘beginselen’ gereduceerd had. Sindsdien is het gebruikelijk geworden over ‘the Biblical narrative’ te spreken, over het christelijke leven als een zaak van ‘finding our place in the Biblical story’ en over christelijke karaktervorming als inwijding in een ‘a story-formed community’.4 Hoewel deze verhaalmetafoor veel winst heeft geboekt, vinden narratieve theologen één ding bij uitstek lastig: ze slagen er vaak niet goed in te verklaren waarom mensen hun leven voegen naar het narratieve sjabloon van zelfontplooiing of waarom het verhaal dat de etalages in de Haarlemmerstraat mij voorhouden zo aanlokkelijk is. Wat verklaart de aantrekkingskracht van verhalen?

Mijn hypothese luidt dat verhalen aan verlangens appelleren en dat zij deze, op hun beurt, mede vormgeven. Verhalen als zelfontplooiing roepen verlangens naar status en succes in ons wakker en manipuleren deze verlangens zó dat ze steeds belangrijker voor ons worden. Vandaar mijn vraag: Wordt het na een ‘theologie van verhalen’ geen tijd voor een ‘theologie van verlangen’? En zo ja, hoe zou zo’n theologie van verlangen er dan kunnen uitzien?

Wijsheidstheologie

Wat een naïeve vraag, zou iemand kunnen tegenwerpen. Er zijn toch honderden, zo niet duizenden christelijke denkers, in heden en verleden, voor wie verlangen een kernbegrip is? Sla één terloopse blik op de geschiedenis van de kerk – op Augustinus en Gregorius van Nyssa, op Gregorius de Grote en Bernardus van Clairvaux, op Ignatius van Loyola en de spiritualiteit van de Societas Jesu, op Martin Luther en het piëtisme van Picander, de tekstdichter van Johann Sebastian Bach – en je ziet dat verlangen in alle talen bepreekt, bezongen en ontleed is.5 Of ga, als deze voorbeelden te oud zijn, te rade bij eigentijdse theologen als Don Cupitt en Wendy Farley: ook hun denken cirkelt om desire. Is verlangen, kortom, wel zo stiefmoederlijk bedeeld als de vraag suggereert?

Ooit was verlangen inderdaad een kernbegrip in de christelijke theologie. Wie enige generalisatie niet schuwt, zou kunnen zeggen dat theologen tenminste tot de dertiende eeuw hun vak beoefenden in wat wel een celebratory style is genoemd: een evocatieve stijl die niet primair gericht was op kritische analyse, maar op verbeelding van het heilige, op lofprijzing van God en op heiliging van het leven.6 Niet het traktaat, maar de meditatie was het kenmerkende genre van deze stijl. Niet de universiteit, maar de kerk was de plaats waar zij gedijde. Niet kennis (scientia), maar wijsheid (sapientia) was het doel waarnaar theologen werden geacht te streven.

Grof gezegd veranderde dit met de opkomst van de Europese universiteiten en hun nieuwe denk- en argumentatiestijlen. ‘The progressively scholastic approach to theology in the burgeoning universities of Europe slowly eroded the patristic and medieval sense of the interconnectedness of theology, wisdom and love.’7 Weliswaar liep theologische reflectie voor scholastici als Thomas van Aquino nog altijd op lofprijzing uit. Al was de Summa Theologiae een strak geregisseerde disputatio, ze streefde naar een contemplatieve vorm van wijsheid die liefde tot God wilde aanwakkeren.8 Desalniettemin hielp de scholastieke vraag- en antwoordvorm een andere stijl van theologiebeoefening in het zadel. Beeldbepalend werd niet de evocatieve, maar de kritische, logisch argumenterende stijl. Volgens de Britse theoloog David Ford kreeg de ondervragende modus (‘Heeft God een lichaam?’) geleidelijk voorrang boven de wensende wijs (‘Uw wil geschiede’).9

Deze ontwikkeling had ingrijpende gevolgen voor het relatieve belang van ‘verlangen’ als theologisch thema. Gold verlangen als een kernbegrip zolang theologie werd opgevat als oefening in wijsheid, het thema verdween uit het centrum van de belangstelling toen kennis een voornamer doel werd en theologie in toenemende mate aan universiteiten werd beoefend. Natuurlijk waren er augustiniaans geïnspireerde theologen als Martin Luther en Johannes Calvijn voor wie verlangen een belangrijk thema bleef. In toenemende mate verplaatste verlangen zich echter uit het theologische vocabulaire naar het idioom van (zeden)predikers, die verlangen vaak versmalden tot zondig, ‘vleselijk’ verlangen.

Dit hing samen met een tweede ontwikkeling: een boedelscheiding tussen ‘rede’ en ‘gevoel’, waaraan zowel de Verlichting als het piëtisme in vroegmodern Europa een steentje bijdroeg. Verwees verlangen traditioneel naar het menselijk hart als de bron waaruit rede en gevoel beide opwellen, in de zeventiende en achttiende eeuw werd verlangen steeds vaker geassocieerd met emotie – dus met die aspecten van het menselijk bestaan die zich aan de rede onttrekken. Wellicht helpt dit te verklaren (om een reuzenstap door de tijd te maken) waarom verlangen in de twintigste eeuw vooral in theologische protestbewegingen een comeback maakte: bij existentialisten, bevrijdingstheologen en ‘postmodernisten’ als de eerdergenoemde Cupitt en Farley, die sterk vergelijkbare tegenstellingen tussen rede en gevoel hanteren. Voor Cupitt is desire zelfs zozeer een tegenpool van rationaliteit, dat hij een ‘theologie van verlangen’ welhaast een contradictio in terminis vindt.10

Wie, zoals ik, wil begrijpen hoe verlangen aan denken en handelen voorafgaat, heeft bij deze jongste revival daarom weinig baat. Mijn vraag is niet hoe verlangen het menselijk denken ontregelt, maar hoe ik als christen, fietsend door de Haarlemmerstraat, kan omgaan met verlangens die in mij getriggerd worden. Mijn vraag is of een theologie van verlangen handvatten zou kunnen bieden voor een kerk die christenen wil toerusten voor een leven in een ‘culture of desire’. Zou ik hiervoor dan soms te rade moeten bij theologen uit een tijd waarin theologie nog een oefening in wijsheid was?

Augustinus

Wie naar een premoderne theologie van verlangen op zoek gaat, komt al snel terecht bij Augustinus, wiens bekende onderscheid tussen ‘gebruiken’ (uti) en ‘genieten’ (frui) gestoeld is op een mensbeeld waarin verlangen een centrale plaats inneemt. De bisschop van Hippo ziet de mens als een animal desiderans, een verlangend wezen. Anders dan de pelagianen, die hij bestrijdt, beschouwt hij niet de wil, maar het verlangen als fundamenteel. Wat mensen willen, is volgens Augustinus een afgeleide van wat zij verlangen. Staan mensen in dubio, omdat ze niet weten wat ze willen, dan is dat omdat hun verlangen naar verschillende dingen uitgaat. Zoals een modern Augustinus-commentator samenvat: ‘There is no faculty of the will, distinct from desire, which we use to determine our action.’11

In het achtste boek van zijn Confessiones beschrijft Augustinus hoe zijn godsdienstige halfslachtigheid – God wel kennen, maar Hem toch niet echt willen dienen – veroorzaakt werd door verlangens die verscheurd werden tussen God en de wereld. Niet alleen was zijn wil geboeid door verkeerde verlangens; de macht van de gewoonte belette hem deze concupiscentia uit zijn hart te bannen. ‘Want uit verkeerdheid van de wil is de wellust ontstaan en door het dienen van de wellust de gewoonte en bij gebrek aan weerstand tegen de gewoonte de dwingende noodzaak.’12 Status, wellust en weelde kunnen mensen dusdanig in hun greep hebben dat het verlangen naar God verstikt raakt.

Mensen zijn echter onvrij zolang hun verlangen geboeid wordt door zaken van voorbijgaande aard. God heeft mensen zó geschapen, dat hun verlangen alleen in Hem tot vervulling komt (‘Ongerust is ons hart totdat het zijn rust vindt in U’).13 Want anders dan de namaakgoden van geld, macht en aanzien houdt God hun verlangen niet gevangen. Integendeel, Hij bevrijdt het ‘from the tyranny of things to the true use of things’.14 Mensen gaan het voorbijgaande ‘gebruiken’ in plaats van ‘genieten’, zegt Augustinus, als ze ontdekken dat hun verlangen op God is aangelegd en in Hem zijn ware vreugde vindt.

Meer van hetzelfde

Stellig zou een retrieval (‘herwinning’, ‘herneming’) van zulke augustiniaanse noties voor de kerk van grote betekenis kunnen zijn. Toch is zo’n exercitie niet zo eenvoudig als ze lijkt. Door de historische ontwikkeling die ik hierboven schetste én door het consumentisme waarmee ik deze inleiding begon, klinkt het woord ‘verlangen’ in onze oren namelijk heel anders dan voor een vijfde-eeuwse Noord-Afrikaan. De Amerikaanse theoloog Vincent J. Miller stelt daarom terecht de vraag of wij nog wel in staat zijn te begrijpen wat Augustinus met verlangen bedoelde.

Het probleem waar Miller op doelt, is een variant op het traditionele hermeneutische probleem dat interpreten van historische teksten hun eigen ‘horizonten’ meebrengen: hun eigen ideeën over hoe de wereld in elkaar zit en hun eigen intuïties over wat woorden als ‘verlangen’ betekenen. Wat dit laatste betreft, zegt Miller, is onze horizon meer dan wij doorgaans beseffen gevormd door een consumentistische kijk op verlangen. Het probleem hiervan is niet, zoals je zou denken, dat ze haaks staat op Augustinus’ notie van verlangen. Het probleem, volgens Miller, is dat ze er zo sprekend op lijkt, dat wij het verschil vaak nauwelijks doorhebben.

Want zoals Augustinus verklaart dat verlangen niet tot rust komt in aardse goederen, zo wordt ook consumentistisch verlangen door concrete producten nooit bevredigd: ‘Consumer desire is, surprisingly, not really about attachment to things, but about the joys of desiring itself.’ Ik kan mezelf wel inbeelden dat ik immuun ben voor reclames, omdat ik zelden of nooit een impulsaankoop doe. Maar dat zou de impact van deze reclames onderschatten. Belangrijker is namelijk dat zij mijn dagelijkse routine ter discussie stellen:

..

At the borders of everyday life, they array a promised land of pleasures – shiny, sleek, and seductive. Images of products we will never buy associated with flesh we will neither resemble nor touch nevertheless train us to fix our desires out there, beyond where we are. Always beyond the mundane particulars of our own place, relationships, and narratives.15

Net als de Alphacursus vragen reclames dus: ‘Is er meer?’ Net als Augustinus roepen ze dat ordinaire spullen onze diepste verlangens niet kunnen bevredigen. Er is meer tussen hemel en aarde: nieuwe ervaringen, onbekende territoria…16

Eén groot verschil is dat verlangen naar God een verlangen naar verandering is – naar Gods wil die werkelijkheid wordt, al gaat dat ten koste van comfortabele zekerheden en dierbare zelfbeelden. Consumentisme, daarentegen, bevestigt het zelf. Maar dit verschil, zegt Miller, is niet evident. Hoe vaak verlangen wij van God geen bevestiging, bescherming en continuering van ons gerieflijke bestaan? Hoe vaak bidden wij, onder het motto ‘Geef ons heden…’, niet om protectie van onze consumer experience? ‘When the desire for God is assimilated to the workings of consumer desire, its disruptions and subversions, its demand for something more than the status quo is harnessed into service of a system that provides only more of the same.’17

Iets dergelijks geldt voor een tweede verschil: dat Augustinus verlangen tot rust ziet komen in God, terwijl consumentistisch verlangen schier onverzadigbaar is. (Miller spreekt in navolging van Gilles Deleuze over een ‘verlangen naar verlangen’: niet de bestemming, maar het avontuur van de reis is wat telt.) Zit deze rusteloosheid ons niet zozeer in het bloed dat wij ons, los van een behoefte aan meer vrije tijd, amper voelen aangetrokken tot een staat van vervuld verlangen? ‘The ultimate goal of the spiritual quest for union with God, where all desire and anticipation cease in their absolute fulfillment, seems strangely unattractive. It sounds, dare we say, boring.’18

Een serieuze theologie van verlangen is daarom meer dan een simpele recapitulatie van de Confessiones. Wie Augustinus in een eenentwintigste-eeuwse context wil hernemen, zal zijn denken in gesprek moeten brengen met onze eigen ‘culture of desire’ – met onze rusteloosheid en onstilbare behoefte aan comfort.

(Mis)vorming van verlangen

Bladerend door recente (Engelstalige) theologische literatuur, valt mij op hoeveel aanzetten tot zo’n retrieval van Augustinus’ theologie van verlangen er te vinden zijn. Grofweg laten zich twee varianten onderscheiden: een ‘positieve’ en een ‘negatieve’. De negatieve, om daarmee te beginnen, legt zich toe op theologische kapitalismekritiek. Heel duidelijk is deze lijn bij auteurs afkomstig uit de radical orthodoxy – een theologische stroming rond John Milbank die zich toelegt op kritische diagnoses van wat er sinds pakweg Thomas van Aquino in het Europese denkklimaat is misgegaan. Graham Ward, bijvoorbeeld, vergelijkt ‘the modern subject of desire’ in shopping malls en cyberspace met de verlangende mens bij Augustinus en schrijft het verschil tussen beide toe aan de funeste invloed van denkers als Thomas Hobbes, G.W.F. Hegel en Sigmund Freud.19

Ook Daniel Bell hekelt de ‘capitalist economy of desire’, niet omdat ze verlangen aan een regime van disciplinering onderwerpt, maar omdat ze dit verlangen van zijn bestemming afhoudt.20 ‘Capitalism is wrong because its discipline distorts human desire. It corrupts desire so that it no longer flows according to its proper, created end; it twists desire and in so doing obstructs our friendship with God, one another, and creation.’ Bell hoopt op een kerk die deze misvorming aan de kaak stelt én er een alternatief tegenover plaatst. Ook de kerk kent namelijk een ‘economy of desire’, die niet door schaarste wordt beheerst, maar leeft uit de volheid van Gods genade:

..

As we study Scripture, engage in corporate worship, imitate the saints, serve our neighbors in our vocations and the works of mercy, love our enemies, and so forth, our desire is being drawn out of its self-absorption so that it may flow as it was created to flow – toward God and neighbor in the love that desires communion.21

Met deze laatste woorden maakt Bell een overstap naar wat ik de positieve lijn noem: geen kritiek op wat verlangen misvormt, maar een visie op hoe verlangen naar God in de kerk kan worden gevormd. Een goed voorbeeld hiervan biedt Timothy Gorringe, die in The Education of Desire (2001) een lans breekt voor ascetische praktijken als die uit het vroege christendom. In een postfreudiaans tijdperk klinkt dit als een perverse lofzang op repressie. Meent Gorringe dat wij onze autosleutels en AH-bonuskaart moeten inleveren en ons moeten spiegelen aan reclusen en woestijnheiligen? Uiteraard beveelt de Britse theoloog de excessen van het ascetisme niet aan. Maar evenmin zegt hij te kunnen leven zonder spirituele catechese – hoe allergisch velen hiervoor ook geworden zijn. Zonder wat Martha Nussbaum, sprekend over oude Griekse filosofenscholen, een ‘therapy of desire’ noemt, komt een mensenleven niet tot bloei.22 Verlangen moet zich leren richten op wat werkelijk waarde heeft:

..

Education is the recognition that the imagination only flourishes when it is trained, pruned, disciplined, and that it requires goals. All human cultures rest on an education of desire in this sense. Jesus speaks of it as discipleship. He calls people to be disciples, which is to say to learn discipline. He is engaged in an education of desire.23

Zoals het consumentisme verlangens wekt en vormt, zo doet ook de kerk dat, in Woord en sacrament, in stilte en muziek, in lofprijzing en gebed. De kerk is, om met David Ford te spreken, een ‘school of desire’, die erop uit is het menselijk verlangen uit zijn gevangenschap te bevrijden en het te richten op God en zijn rijk.24

Meer dan enige andere auteur laat Ford zien dat deze vorming van verlangen geen extraatje is – nóg een taak waarvoor de kerk zich geplaatst ziet – maar een dominant thema in de Joodse wijsheidsliteratuur, de Psalmen en de Evangeliën. De openingshoofdstukken van Lucas, bijvoorbeeld, zijn volgens Ford een ware ‘symphony of desire’, vol mensen die verlangen naar een kind (Elisabet) en uitzien naar de vervulling van Gods beloften (Simeon, Anna) – zoals ook Jezus zelf er volgens Lucas ‘hevig naar verlangt’ met zijn discipelen het pesachmaal te eten (22:15). Zou de kerk dit verlangen herontdekken, meent Ford, dan zou dit haar kunnen helpen mensen niet slechts over God te vertellen, maar hun voor te gaan in aanbidding van God – te midden van alles wat hen daarvan afleidt. ‘Desire is in many ways the embracing mood of a life immersed in history and oriented towards the fulfilment of God’s purposes.’25

I shall desire…

Niet alleen de Bijbel, ook de liederen van de kerk spreken vaak over verlangen, valt mij op als ik het stadsrumoer achter mij gelaten heb en in de Hooglandse Kerk een plekje heb gevonden. In deze zomerse Evensong begint het al bij het introïtus:

..

Open thou mine eyes and I shall see:

Incline my heart and I shall desire…

Als het koor binnenschrijdt, klinkt in de processional hymn een roep om verlossing uit de wirwar van verlangens die een mens gevangen kunnen houden:

..

Breathe through the heats of our desire

Thy coolness and thy balm.

In het gebed roepen we God aan als de enige die ons verlangen op Hem kan richten (‘O God, from whom all holy desires, all good counsels, and all just works do proceed’). En we smeken Hem al zingend, begeleid door het machtige Van Hagerbeer-orgel, daartoe ons hart te raken:

..

Jesus, confirm my heart’s desire

To work and speak and think for Thee;

Still let me guard the holy fire,

And still stir up Thy gift in me.

Er ligt dus een theologie van verlangen verscholen in de liederen van de kerk – en dat niet louter in de anglicaanse liturgie, maar ook, gewoon, in het Hollandse psalter (Ps. 84:1: ‘Hoe brand ik van verlangen…’).

Een sterker verlangen

Dit brengt me, tot slot, bij Bernd Wannenwetsch, een lutherse theoloog van Duitse komaf van wiens hand wij in deze bundel een aantal opstellen over verlangen in Nederlandse vertaling presenteren. Net als Ward is Wannenwetsch geïnteresseerd in de genealogie van verlangen. Net als Miller en Bell wil hij deze geschiedenis blootleggen om te begrijpen wat consumentisme met verlangen doet. Met een beroep op Augustinus stelt Wannenwetsch dat er in de Haarlemmerstraat niets nieuws onder de zon is: ‘verlangen naar verlangen’ is ‘een archetypische vorm van afgoderij’, waarvoor al in de tien geboden wordt gewaarschuwd (‘gij zult niet begeren’).26 Gelukkig spreekt Wannenwetsch dit oordeel niet overhaast uit, maar onderzoekt hij in detail wat de specifieke gedaanten zijn die verlangen en begeerte – de ontspoorde, zondige variant van verlangen – in een eenentwintigste-eeuwse context aannemen. Zo spreekt hij met concrete voorbeelden over een verlangen naar controle over je lichaam en over een behoefte aan beheersing die spreekt uit ‘doelmatige’ projectplannen en managementstijlen in de kerk.27

Wannenwetsch heeft geen eenvoudig recept voor kerken die verlangen op hun agenda willen zetten. Hij gelooft niet in catechetische of homiletische wondermiddeltjes die mensen van verkeerd gerichte verlangens genezen. Vrij naar Philipp Melanchthons uitspraak dat ‘het ene affect door het andere wordt overwonnen’ (affectus affectu vincitur), stelt hij dat zondige verlangens slechts door ‘een sterker verlangen’ kunnen worden verslagen. Het is daarom niet voldoende over verlangen te filosoferen of op hoge toon te waarschuwen tegen de verleidingen van het consumentisme. Wat mensenlevens verandert, is slechts een verlangen naar God dat opbloeit in respons op ‘Gods eigen gepassioneerde verlangen naar zijn schepselen’.28

Daarom passen de liederen in de Hooglandse Kerk zo goed bij de manier waarop Wannenwetsch zich een christelijke ‘therapy’ of ‘education’ van verlangen voorstelt. Als goede leerling van Luther stelt hij dat het Woord dat in de kerk gelezen en gezongen wordt, het middel bij uitstek is waarvan God zich bedient om verlangen naar Hem in de harten van mensen te planten. En hoe komt dit Woord dichter bij een mens, in al zijn concrete zintuiglijkheid, dan door het zingen van de psalmen? ‘In het zingen worden de chaoswateren van de menselijke affecten overwonnen door de goddelijke affecten van het psalter.’29 Zulk zingen en mediteren raakt niet alleen het hoofd en de handen, maar ook het hart. Wie zingt, krijgt woorden in het hart gelegd die niet van hem- of haarzelf zijn. Als ergens een sterker verlangen doorbreekt, dan is dat daarom in de liturgie van de kerk.

Dit plaatst Wannenwetsch, evenals Ford, in een traditie van wijsheidstheologie – een traditie waarin theologein verwant wil zijn aan hymnein.30 Categorisch verwerpt de auteur de gedachte dat een theologie van verlangen iets nieuws zou zijn, of een project waarvoor de kerk een taskforce in het leven zou moeten roepen. Alles wat de kerk nodig heeft, stelt Wannenwetsch, ontvangt zij in de liturgie – in het Woord dat zij opent, het brood dat zij breekt, het gebed dat zij uitspreekt en het lied dat zij zingt. Een theologie van verlangen is daarom niets anders dan een poging mensen bij deze liturgie te bepalen, hen tot zingen aan te moedigen en hun voor te houden wat voor een verschil dit zingen zou kunnen maken in een ‘culture of desire’.31

Besluit

Toen mijn vrouw en ik in de zomer van 2012 het initiatief tot deze bundel namen, konden wij nog niet bevroeden dat Wannenwetsch, op dat moment hoogleraar aan de University of Aberdeen, bij voltooiing van dit project zijn leerstoel zou zijn kwijtgeraakt. Wat er in de zomer van 2013 precies is voorgevallen, is ons niet bekend. Wel is duidelijk dat Wannenwetsch’ werkgever, eind 2013, niet verder wilde met een academicus die in opspraak was gekomen. Zo kwam, ondanks adhesiebetuigingen van geschrokken collega’s uit binnen- en buitenland, de academische loopbaan van een van de meest vooraanstaande christelijke ethici in Europa voorlopig tot stilstand.

Uiteraard hebben wij ons afgevraagd welke conclusies wij hieraan moesten verbinden. Wij geloven niet in een simplistische boedelscheiding tussen ‘leven’ en ‘werk’. Tegelijk denken wij niet dat een theologie slechts overtuigt voor zover de auteur haar in praktijk brengt. Zou dat de norm zijn, dan zou niemand tegen zonden mogen waarschuwen of de vinger mogen leggen bij verleidingen die aan verkeerde verlangens appelleren. Daarom steunen wij het besluit van uitgeverij Boekencentrum de publicatie van deze bundel door te zetten – in navolging overigens van andere uitgevers, zoals het Duitse Brunnen Verlag, dat eind 2013 Guter schneller Tod? op de markt bracht (een boek dat Wannenwetsch samen met zijn Duitse collega Robert Spaemann schreef).

Graag bedanken we Arjen van Trigt, die als uitgever van Boekencentrum ook dit project onder zijn hoede wilde nemen, Bernd Wannenwetsch, die per e-mail in diverse stadia van het project meedacht, en onze enthousiaste vertalers: Lydeke van Beek (die ook als bureauredacteur van Boekencentrum bij dit project betrokken was), Bart van Egmond, Arie de Fijter, Guido de Graaff en Hans Schaeffer. We hebben hun belangeloze inzet ervaren als een aanstekelijk voorbeeld van dienst aan de kerk. Ten slotte bedanken we de rechthebbende uitgeverijen – Taylor & Francis, SAGE Publishers en T&T Clark – voor hun genereuze toestemming deze teksten in Nederlandse vertaling uit te brengen.

..

..

1 William R. Leach, Land of Desire. Merchants, Power, and the Rise of a New American Culture (New York: Pantheon Books, 1993), xiii.

2 Herman Paul en Bart Wallet, Oefenplaatsen. Tegendraadse theologen over kerk en ethiek (Zoetermeer: Boekencentrum, 2012), 99.

3 Herman Paul, ‘Leef je eigen leven. Zelfontplooiing als narratief sjabloon’, Kerk en Theologie 65 (2014), 5-17.

4 Craig G. Bartholomew en Michael W. Goheen, The Drama of Scripture. Finding Our Place in the Biblical Story (Grand Rapids, mi: Baker Academic, 2004); Stanley Hauerwas, ‘A Story-Formed Community: Reflections on Watership Down’, in The Hauerwas Reader, ed. John Berkman en Michael Cartwright (Durham; London: Duke University Press, 2001), 171-199.

5 Jean Leclercq, L’amour des lettres et le désir de Dieu. Initiation aux auteurs monastiques du Moyen-Age (Paris: Éditions du Cerf, 1957); E. Edward Kinerk, ‘Eliciting Great Desires. Their Place in the Spirituality of the Society of Jesus’, Studies in the Spirituality of Jesuits 16 nr. 5 (1984), 1-29.

6 Rowan Williams, On Christian Theology (Oxford; Malden, ma: Blackwell, 2000), xiii-xiv.

7 David F. Ford, Christian Wisdom. Desiring God and Learning in Love (Cambridge: Cambridge University Press, 2007), 269.

8 Matthew Levering, Scripture and Metaphysics. Aquinas and the Renewal of Trinitarian Theology (Malden, ma; Oxford; Carlton: Blackwell, 2004), 23-46. Zie ook Kieran Conley, A Theology of Wisdom. A Study in St. Thomas (Dubuque, ia: Priory Press, 1963).

9 Ford, Christian Wisdom, 45-50, 269-271.

10 Don Cupitt, The Long-Legged Fly. A Theology of Language and Desire (London: scm Press, 1987), 109.

11 James Wetzel, Augustine and the Limits of Virtue (Cambridge: Cambridge University Press, 1992), 8.

12 Aurelius Augustinus, Belijdenissen, vert. Gerard Wijdeveld, 4e druk (Amsterdam: Ambo; Leuven: Kritak, 1997), 174 (8.5.10).

13 Ibid., 29 (1.1.1).

14 Ola Sigurdson, ‘The Passion of the Christ. On the Social Production of Desire’, in Saving Desire. The Seduction of Christian Theology, ed. F. LeRon Shults en Jan-Olav Henriksen (Grand Rapids, ma; Cambridge: William B. Eerdmans, 2011), 31-54, aldaar 37.

15 Vincent J. Miller, Consuming Religion. Christian Faith and Practice in a Consumer Culture (New York; London: Continuum, 2004), 7, 124.

16 Ibid., 128. Zo ook William T. Cavanaugh, Being Consumed. Economics and Christian Desire (Grand Rapids, mi; Cambridge: William B. Eerdmans, 2008), 49-50.

17 Miller, Consuming Religion, 130.

18 Ibid., 129. Zo ook Margaret R. Miles, Desire and Delight. A New Reading of Augustine’s Confessions (New York: Crossroad, 1991), 125.

19 Graham Ward, Cities of God (London; New York: Routledge, 2000), 117-151.

20 Het kapitalistische regime van ‘verleiding’ is uiteraard niet minder effectief dan regimes van ‘repressie’, zoals Pierre Bourdieu klassiek betoogde in La distinction. Critique sociale du jugement (Paris: Éditions de Minuit, 1979), 172.

21 Daniel M. Bell jr., The Economy of Desire. Christianity and Capitalism in a Postmodern World (Grand Rapids, mi: Baker Academic, 2012), 88, 164-165.

22 Martha C. Nussbaum, The Therapy of Desire: Theory and Practice in Hellenistic Ethics (Princeton: Princeton University Press, 1994).

23 T.J. Gorringe, The Education of Desire. Towards a Theology of the Senses (London: scm Press, 2001), 91.

24 Ford, Christian Wisdom, 254. Hierover ook: James K.A. Smith, Desiring the Kingdom. Worship, Worldview, and Cultural Formation (Grand Rapids, mi: Baker Academic, 2009).

25 Ford, Christian Wisdom, 49, 50.

26 Hoofdstuk 1.

27 Hoofdstuk 2 en 4.

28 Hoofdstuk 1.

29 Hoofdstuk 3.

30 Hoofdstuk 5.

31 Ook aan Wannenwetsch’ politieke theologie ligt deze gedachte ten grondslag: Political Worship. Ethics for Christian Citizens, vert. Margaret Kohl (Oxford: Oxford University Press, 2004). Een Nederlandstalige inleiding op deze politieke theologie biedt Herman Paul, ‘Christelijke politiek: luisteren, vertrouwen en vergeven’, Christen Democratische Verkenningen 33 nr. 3 (2012), 154-163.