Leendert van Wezel

Nynke

Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Ontwerp omslag en binnenwerk Geert de Koning

Foto omslag © Ricardo Demurez  / Trevillion Images

ISBN 978 90 239 3023 5

NUR 342

© 2012 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijmozaiek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 239 9414 5

Al de grote waterstromen
Zijn Heer, over mij gegaan
En mij over ’t hoofd gekomen,
Maar Gij hebt mij bijgestaan.

Psalm 42 naar Petrus Datheen

Proloog

Hij lag languit en ademde behoedzaam de zwoele avondlucht in. De wind als zacht gefluister door de dennennaalden. De grond koel onder hem. Het licht gedempt, met de kleur van vers bloed. Het bos om hem heen doodstil, als wachtte het gespannen op wat komen ging. Heel voorzichtig kwam hij omhoog op zijn ellebogen en schoof iets vooruit. Waar hij lag was het volkomen duister, het licht had niet de kracht meer om door de zwarte dennentakken heen te dringen. Voor hem lag de open plek in het bloedrode licht. De machtige boom spreidde zijn takken er breed over uit.

Daar kwam ze. Hij had het goed ingeschat. Met langzame stappen maakte ze zich los vanuit het dichte bos. Ze hield haar blik vlak voor zich op de grond gericht. Hij zag hoe ze een cirkel begon te lopen, om de grote boom heen. Stap voor stap liep ze evenwijdig aan de dikke stam, op ruime afstand eromheen. Ze zong. Haar stem leek zich te vermengen met de fluisterende dennennaalden en de bladeren van de machtige boom zongen mee. De takken wiegden zacht alsof de boom zich koesterde in haar stem en haar aanwezigheid. Er was iets tussen haar en de boom, een verwantschap die hij niet onder woorden kon brengen, maar wel voelde. Hij durfde bijna niet te ademen toen ze de cirkel nog groter begon te maken, en vlak langs de bosrand zijn kant op kwam.

Ze was adembenemend mooi, zoals ze daar liep. Ze had haar rokken iets opgetrokken en leek het gras te strelen met haar blote voeten. Haar lange haar vlamde in het rode licht. Een lok woei voor haar gezicht, maar ze liep gewoon door, tot vlak bij hem. Hij zag nu pas dat ze een bosje kruiden in haar hand had. Haar gezang was onverstaanbaar, al riep het ook iets bekends bij hem op. Terwijl ze hem passeerde woei de wind tot onder de dennenbomen, en hij knipperde met zijn ogen toen fijn stof in zijn gezicht werd geblazen.

Hij zag haar nu op de rug. Ze bukte zich, plukte iets uit het gras en hield het omhoog, tegen de avondhemel. Haar gezang werd harder, meer van achter uit haar keel. Ze liep naar de dikke boom en legde de kruiden op de grond. Toen plaatste ze haar handen op de stam, de vingers uitgespreid. De wind woei nu met kracht door de takken en even hoorde hij door het zware geruis van de bladeren haar gezang niet meer. Ze legde haar wang op de stam en stopte met zingen. De wind nam af en toen was er alleen nog het gefluister in de dennennaalden. De stilte nam weer bezit van het bos.

Hij staarde naar haar, zoals ze daar stond, tegen de dikke stam, haar ogen gesloten. Hij moest naar haar blijven kijken. De tijd leek stil te staan. Hij keek slechts, dacht niets, dronk het beeld in maar kon niet verzadigd worden.

Ze opende haar ogen en duwde zich van de stam af. Met één beweging raapte ze de kruiden op en rekte zich uit naar de hemel. Ze riep iets, hij verstond het niet maar voelde een kilheid in zijn botten kruipen. Wat was de betekenis van dit alles? Wat had ze gedaan? Het licht werd nu snel minder en nog roder. Voordat hij besefte wat er gebeurde had ze de open plek verlaten en viel de duisternis als een juten zak over hem heen. Hij kroop onder de dennentakken vandaan, sprong overeind, bang om hier nog langer te blijven, en rende over de open plek naar het pad dat verderop begon. Aan het begin van het pad zag hij in het duister iets wits op de grond liggen. Hij bukte en voelde direct dat het een teentje knoflook was. Er lag nog wat. Hij rook eraan: verbena, stopte alles in zijn zak en zocht de weg door het bos. Hoewel het niet ver was en hij dit pad al honderden keren gelopen had, moest hij zich inspannen om de juiste richting te vinden. Er was iets verwarrends in het bos, iets wat zijn gedachten uit elkaar ploos zoals hij touwwerk uit elkaar pulkte. Toen hij omkeek zag hij hoe een witte, kille mist uit het bos opkwam, net zichtbaar in de diepe schemer. Hij gilde en begon te rennen, zijn armen voor zich uitgestrekt om onverhoedse takken af te kunnen weren, maar de mist steeg nu ook uit de grond op.

Oneindig opgelucht bereikte hij het huis bij de bosrand. Hij zag haar nergens meer en durfde niet direct naar binnen te gaan. Hij liep de stal in, legde zijn hand op een warm paardenlijf en voelde zich langzaam weer tot rust komen. Daarna ging hij naar binnen. Een warm, gelig licht kwam hem tegemoet. Ze roerde in een grote pan, en de geur van gebraden vlees prikkelde in zijn neusgaten. Ze keek op en knikte naar hem. Hij glimlachte naar haar. In de glimmend gepoetste koperen plaat aan de wand zag hij zijn eigen gezicht. Hij had dezelfde gelijkmatige trekken als zij. Zijn lange haar rossig tot op zijn schouders. Hij bekeek zijn spiegelbeeld aandachtig en zag de sporen van angst nog in zijn ogen. Hij wendde zich af en schraapte zijn keel. Hij wilde vragen of ze nog soep had, iets vriendelijks tegen haar zeggen, de spanning breken die in de lucht hing. Maar hij zei niets, zuchtte, en ging aan tafel zitten.

Zwijgend zette ze een kom soep voor hem neer.

Ze legde haar hand heel even op zijn schouder, en hij was ervan overtuigd dat ze precies wist wat er in hem omging. Hij onderdrukte de neiging om op te springen en weg te vluchten, en slurpte wat soep naar binnen.

» 1 «

1540

Hij opende zijn ogen, maar dat maakte geen verschil. Het was nog aardedonker in de bedstee. Toch hoorde hij dat zijn zussen al wakker waren. Hun stemmen klonken schel en opgewekt boven het geluid van rammelende houten vaten en klinkende metalen spanen. Hij bleef nog even liggen, wurmde zich dieper in de behaaglijke warmte van de strozak en trok de deken hoog op. Zijn hand voelde de hardheid van het kleine houten paard dat hij gekregen had van Nynke en Neele. In het donker gleden zijn vingers over het harde hout, dat even donker was als de nacht om hem heen. Hij zag het paardje in gedachten levendig voor zich. De gebogen, vurige kop met de prachtig uitgesneden manen. Het gespierde lijf en de stevige benen. Het was het snelste paard ter wereld, sneller nog dan dat van de boodschapper die vaak in volle galop langskwam op weg naar Goedereede of Ouddorp. Later zou hij precies zo’n paard kopen, met glimmend zwarte manen, en hij zou erop rijden zoals nog nooit iemand gereden had. Dan zou zijn lange mantel achter hem aan wapperen en de mensen zouden naar hem kijken zoals hij zelf naar de boodschapper keek.

Hij zou harder gaan dan alle anderen. Daardoor zou hij belangrijk zijn. Hij vroeg zich af hoe je heer of baljuw kon worden. Hij zou het straks aan Nynke vragen, want Neele zou het toch niet weten. Hij draaide zich om en voelde zich wegzweven, tot hij een groot, gespierd paardenlijf onder zich voelde, de wind om zijn oren gierde en het geluid van de hoefslagen de bedstee vulde.

‘Lenert!’

Een grijzige straal licht viel de bedstee binnen. Daarin stond zwart het silhouet van Nynke afgetekend. Haar lange blonde haar vormde een lichtere rand om haar zwarte gezicht. ‘Kom je eruit, kerel? We gaan zo naar de stad. Het is marktdag. En dit keer mag jij ook mee. Je bent groot genoeg om te helpen, we gaan nu met zijn allen. En dan kunnen we ook stof halen in de weverij. Dat is weer nodig.’

‘Mag mijn paard mee naar de markt?’ vroeg hij.

Nynke hield haar hoofd een beetje scheef en dacht na. ‘Dat zou ik niet doen,’ zei ze beslist. ‘Jij moet je handen vrij hebben om ook iets te dragen en voor je het weet ben je hem kwijt. Zoek maar een plekje waar hij zo lang op je kan wachten.’

Hij sloeg het warme dek van zich af en liet zijn benen over de rand van de bedstee bungelen. Met een sprongetje stond hij op de vloer. Daarna ging hij voorzichtig de ladder af. Halverwege keek hij om. Vanaf het punt waar hij stond kon hij het hele huis overzien. Waar zou hij het paard neerzetten? In de wand zaten twee bedstedes, maar in een daarvan sliep niemand meer. Die was vroeger van vader en moeder, had Nynke verteld. Midden in de ruimte stond de tafel met de stoelen. Tegen de andere wand de kast met de kommen en borden en lepels en messen. Daarnaast een teil met water en een paar emmers, en natuurlijk de kast met het meest kostbare: het eten. Heerlijke kaas, roggebrood, de kan met melk. Tussen de twee kasten de haard, die nu donker en koud was.

Hij keek uit naar een geschikte plek. De ene deur links gaf toegang tot de stal. Je hoorde de koeien altijd snuiven, kuchen, stampen en schuren als je in de bedstee lag. Fijn geluid was dat, want de koeien waren vrienden, hun sterke lijven gaven hem een veilig gevoel. Als je de deur aan de andere kant van de kamer uitging kwam je buiten. Straks zouden ze dus naar buiten gaan, naar de stad. Jammer dat zijn paard niet mee mocht. Eindelijk zou hij de toren van dichtbij zien. Hoe zou het binnen die hoge muren zijn? En hoe zou de weverij eruitzien? Hij voelde aan de stof van zijn broek en vroeg zich af hoe mensen zoiets konden maken.

Zijn oog viel op de houten ladder die naar de andere zolder leidde. Daar sliepen Nynke en Neele. Hij besloot dat dat een veilige plek was en dat het paardje daar zou wachten tot hij terugkwam. Hij daalde snel de ladder af, liep naar de andere ladder en klom snel omhoog.

‘Wat ga je doen?’ vroeg Neele, die net vanuit de stal binnenkwam.

‘Een plek voor zijn paardje vinden,’ zei Nynke. ‘Ik heb gezegd dat hij dat beter thuis kan laten.’

Neele knikte. ‘Niet in mijn bedstee, hoor,’ zei ze bezorgd. ‘Ik hou niet van paarden in bed.’

‘Nou, het hangt ervan af hoe ze eruitzien,’ zei Nynke. De beide zussen schoten in de lach. ‘Een lekkere hengst is zo verkeerd nog niet, daar heb je gelijk in,’ giechelde Neele.

Hij klom snel naar boven en vroeg zich af hoe dat kon, een paard in bed. Dat zou toch niet in de bedstee passen? Op de tast liep hij over de zolder. Hij zette het paardje op het boordje naast de bedstee.

Toen hij weer beneden kwam gooide Neele zijn kleren naar hem toe. ‘Trek deze eerst maar aan, dan gaan we daarna eten.’

De kleren waren koud, hij rilde toen hij aan tafel ging zitten. Nynke trok hem op schoot en sloeg haar armen om hem heen. ‘Koud hè, broertje? Je wordt straks wel warm van het lopen en ik weet zeker dat je het leuk vindt op de markt. We gaan nu bidden.’

Snel deed hij zijn ogen dicht en vouwde zijn handen. Hij was met zijn gedachten niet bij Nynkes gebed, maar toen ze amen zei deed hij snel zijn ogen open.

‘We hebben de haard niet aangemaakt, want we gaan toch de hele dag weg,’ zei Nynke. ‘Ik heb dus geen warme pap voor je, jongen.’

Ze schoof een dikke plak roggebrood met kaas naar hem toe en een nap melk. Hij haalde zijn schouders op en beet gretig in het donkere brood met de witgele kaas. De melk was heerlijk. ‘Mag ik nog wat?’ vroeg hij tegelijk met een grote hap brood. Nynke lachte. ‘Jij drinkt in je eentje een hele koe leeg,’ zei ze. ‘Hier, je moet er nog van groeien.’

Toen ze gegeten hadden viel het licht al scherper door de grauwe ruitjes naar binnen. Nynke en Neele haalden samen de kar uit de stal en reden hem tot bij de deur. ‘Kom eens helpen, Lenert,’ riep Neele. ‘Leg jij alle kleine kazen maar vooraan in de kar. Wij doen de rest wel.’

Hij kreeg het algauw warm. Na het warme donker van de bedstee was het heerlijk om buiten in het daglicht te zijn. Een frisse wind woei door zijn haar, de bomen van het bos achter het huis ruisten en hoog in de lucht zeilden een paar witte wolken mee. Hij liep om het huisje heen en keek bij de koeien naar binnen. Toen ging hij nog even naar het kaashok, het kleine schuurtje waarin zijn zussen de kazen maakten. Hij hield van de gelige geur die daar hing. Zijn zussen moesten altijd lachen als hij zei dat het geel rook, maar toch was het zo. Het rook er echt geel. Net zoals het in de koeienstal bruin rook en vanmorgen buiten lichtblauw. Het had hem heel wat moeite gekost om ze uit te leggen dat het geen grap was, dat hij echt in kleuren rook. Hij vroeg zich af wat de geur van de stad zou zijn. Hij staarde naar het vierkante silhouet aan de horizon. Hij bedacht dat het daar wel grijs zou ruiken. Of misschien ook een beetje… rood? Nee, liever niet rood. Het zou weleens een beetje grijs of grijsblauw kunnen zijn. Hij kon bijna niet wachten. Hij rende terug naar Nynke en vroeg opnieuw wanneer ze zouden vertrekken.

Ze knikte en vroeg hem klompen aan te doen die lekker liepen, omdat het een heel eind was.

Hij keek naar zijn voeten en dacht even na, koos een paar geschikte klompen uit en vroeg of hij op de kar mocht gaan zitten. Nynke verbood het hem op strenge toon, hij was oud genoeg om te lopen, in de stad kon hij uitrusten.

Niet veel later gingen ze op pad. Nynke en Neele pakten ieder een trekbalk van de kar en trokken hem vooruit. Hij duwde aan de achterkant, maar na een tijdje ging hij naast zijn zussen lopen. Ze gingen niet zo hard, hij kon ze makkelijk bijhouden. Ze waren niet de enigen die op weg gingen naar de stad. Voor hen zag hij een volgeladen kar met een paard ervoor, achter hen nog twee. Een ervan was van de buurman die verderop woonde.

De stad kwam steeds dichterbij. Ze liepen over een smal karrenspoor. Links en rechts groeiden bosjes en struiken. Af en toe kwamen ze langs een huis of een hofstee. Daaromheen waren vaak geen bosjes meer, maar een mooie akker of een wei voor de koeien.

Ginds tussen de bomen aan de horizon galoppeerde het paard, snuivend en briesend met wapperende manen. Hij moest denken aan wat zijn zussen daarnet hadden gezegd. Hij zag hun gebogen ruggen en hoorde hun regelmatige gehijg. Slapen met een paard in bed, het drong nu pas tot hem door hoe raar dat eigenlijk was. Hij vroeg ernaar: een paard was toch veel te groot om in een bed te passen?

Nynke en Neele schaterden het uit. Ze lieten de kar even los en bleven krom van het lachen staan. ‘Met een paard in bed slapen… of dat lekker is?’ hikte Neele.

‘Dat slaapt heerlijk,’ zei Nynke.

‘Slaapt?’ zei Neele.

‘Nou ja, niet echt. Lekker warm, kereltje.’

Hij zei dat hij nooit een paard bij zich in bed zou willen hebben en probeerde te begrijpen waarom zijn zussen zo moesten lachen.

Nynke schudde haar hoofd: daar had hij helemaal gelijk in, dat was ook echt niks voor hem. Ze zei het met een ernstig gezicht, maar met lachlichtjes in haar ogen. ‘En nu vooruit weer, want zo komen we niet in de stad,’ zei ze op strenge toon.

De stad! Wat een hoge muren, veel hoger dan hun eigen huis, en de toren leek de blauwe lucht te raken. Hij liep onder de stenen poort door. De muur was heel dik, en het was donker en koud onder de poort. Er liepen meer mensen de stad binnen.

Ze kwamen eerst op een klein plein, daarna stuurden zijn zussen de kar door een smalle steeg. Die steeg kwam uit op een weg langs een rij grote huizen, met aan de andere kant de haven. Daar lagen een paar boten, maar hij had geen tijd om die goed te bekijken. Er was zo veel tegelijk te zien. Ze liepen nu niet meer op een zanderig karrenspoor, maar op een harde, vlakke en stenen weg waarop zijn klompen een hard geluid maakten. De huizen die vlak langs de haven stonden waren zo hoog als hij nog nooit gezien had. De weg werd breder, het water liep eronderdoor, en ze kwamen op een soort stenen open plek midden in de stad. Hier stonden de huizen om hen heen, en er waren zo veel mensen en geluiden en paarden en geuren. Vooral geuren, zie je wel dat het grijs rook. Maar hij rook ook donkerblauw en een beetje rood en paarsblauw. Er was zelfs zwart, dat maakte hem bang, maar ook daarover kon hij nu niet verder nadenken. Want de hoge toren keek op hen neer als een voorname reus, een koning midden tussen zijn volgelingen. Hij kon zijn ogen er niet van losmaken, hield met één hand de kar vast en liet zich meevoeren. Het was alsof hij daar hing, heel hoog boven de stad, aan die puntige uitsteeksels op de hoeken van de toren; alsof hij steeds hoger klom, omhoog langs de gemetselde bogen tot aan de bovenste rand; alsof hij echt helemaal boven op de toren stapte en zijn hoofd bijna de hemel raakte. Maar zijn gedachten stokten en zijn hoofd werd even helemaal leeg. Want daar eindeloos hoog boven op de toren stond werkelijk iemand, die als vanuit de hemel naar beneden keek. Hij wilde vragen wie dat was, maar zijn zussen zetten juist de kar neer en hij moest helpen. Hij trok zijn ogen met grote moeite los van die man daar op de toren. Zijn zussen waren hier zeker heel bekend, want bijna iedereen groette hen of sprak hen aan. Een man kwam naar hen toe en deed heel vriendelijk. Zijn zussen lachten veel. Toen zag de man hem tegen de kar staan, gaf hem een klopje op zijn hoofd en zei dat hij groot geworden was omdat hij al zo goed kon helpen.

Hij keek de man aan, maar zei niks. Nynke zei: ‘Maak mijn broertje niet aan het schrikken, Jacob. Hij is voor het eerst in de stad. Lenert is zijn naam, dat was je toch niet vergeten? Help liever even de melkemmers van de kar tillen. Dat is voor jou makkelijker dan voor ons.’

De man deed wat hem gevraagd werd en zette de emmers op de plek die Nynke aanwees. Hij zag hoe sterk de man was, want hij wist hoe zwaar die emmers waren. Maar terwijl de man met een emmer langsliep, walmde er zo’n puur blauwe geur in zijn neus dat hij snel achteruit schoof.

Neele bedankte de man en zei dat hij wel zo sterk als een paard moest zijn. Op die woorden schoot Nynke in de lach. Neele keek haar even verbaasd aan maar begon toen ook te lachen. De man vond dat blijkbaar niet plezierig, want hij vroeg een beetje kortaf waarom ze zo vrolijk waren.

Nynke schudde haar hoofd en zei dat ze het die ochtend over paarden hadden met hun broertje. De man kwam naar hem toe, zakte door zijn knieën en vroeg wat zijn zussen bedoelden met die paardenpraat.

Hij keek de man opnieuw aan. De doordringende blauwe geur hing zwaar tussen hen in. De man zag er toch wel vriendelijk uit en met zijn grote mantel en mooie hoed leek hij heel belangrijk. Hij wist nu hoe sterk de man was, maar die blauwe geur was onaangenaam. Zou dit soms de heer van de stad zijn? Of nee, dat was vast die man op de toren. Maar deze man zag er wel erg belangrijk uit, zo iemand moest hij wel antwoord geven.

‘Ze slapen met een paard,’ zei hij zacht en met tegenzin. Hij keek snel naar Nynke en vroeg zich af of hij dit wel mocht zeggen. Zou ze nu boos op hem zijn?

Nynke en Neele gierden het weer uit. De man stond snel op, liep een beetje rood aan en had opeens haast om weg te komen. Hij mompelde iets onduidelijks, probeerde nog een lachend gezicht te trekken, maar dat mislukte en hij keek zelfs een beetje bang. Hij draaide zich om. ‘Nou, goede handel gewenst.’

‘Dankjewel, Jacob,’ zeiden Nynke en Neele tegelijk. Ze grinnikten nog even na. Toen gaf Nynke hem de opdracht de kleine kaasjes netjes op een doek te leggen en erbij te gaan zitten. Als iemand een kaasje wilde kopen, moest hij Nynke of Neele roepen.

Het werd steeds drukker op de markt. Er kwamen twee schepen de haven in. Ze pasten precies tussen de twee torens door die aan het begin van de haven stonden en gleden langzaam verder tot ze de kant raakten. Mannen met dikke touwen bonden de schepen aan palen vast. Maar hij keek alweer tussen de torens door naar de zee, die helemaal doorliep tot aan de lucht. Hij vroeg zich af of je ook over zee bij de hemel kon komen. En dat deed hem weer denken aan de man op de toren. Maar de toren was hoog en leeg, en de man was verdwenen.

Er kwamen mensen bij de koopwaar kijken en snel riep hij Nynke. Nog voor de zon op zijn hoogste punt stond was er veel verkocht of geruild. In de kar lagen twee kippenbouten en vier grote roggebroden. Ook had Nynke twee grote kazen geruild voor een zak suiker. Steeds kwamen er mannen en vrouwen een praatje maken met zijn zussen, hij zat stil en keek en luisterde. Toen zag hij een vrouw die wel vaker bij hen thuis kwam, Eeuwit heette ze. Hij sprong op en rende haar tegemoet. Ze begroette hem hartelijk, zei dat hij gegroeid was, omdat hij groot genoeg was om mee naar de markt te gaan.

Hij luisterde naar de gesprekken, die af en toe onderbroken werden door de verkoop van een kaas of wat melk. Omdat Nynke, Neele en Eeuwit nu toch bij de kazen stonden ging hij wat achteruit zitten, met zijn rug tegen de kar. Nu leek hij alles pas echt goed te zien. De geur van de stad was minder grijs dan hij had gedacht, het was meer tussen paars en zelfs zwart in, maar ook een beetje bruin en dat gaf hem een onrustig gevoel. Hij lette op de mensen die over de markt liepen. Mannen met lange mantels en mooie hoeden, en ook mannen met eenvoudige ruwe kleren en een pet. Voor sommigen ging iedereen aan de kant, dat waren de belangrijke heren, zoals die ene man met die zwarte baard daar. Die groette niemand, maar alle andere mensen maakten voor hem wel een buiging of een diepe knik met hun hoofd en gaven hem een vriendelijke glimlach. De man liep in een rechte lijn over de markt naar een groot en hoog gebouw, ging de treden op, maar voordat hij de grote voordeur bereikte werd deze al van binnenuit geopend en snel weer achter hem gesloten. Dat moest wel een belangrijke man in de stad zijn. Hij trok aan Nynkes rok, wees naar het hoge huis en vroeg wie daar woonde. Ze volgde met haar blik de richting van zijn vinger, knikte en zei dat dat het stadhuis was waar de baljuw en de schepenen hun werk deden. Hij kreeg een aai door zijn haar. Baljuw of schepen, dat wilde hij ook worden. Als hij groot was, wilde hij ook zo over de markt kunnen lopen. Iedereen zou hem direct zien als hij eraan kwam en voor hem aan de kant gaan. Dan zou hij met zijn snelle paard dwars tussen de mensen door galopperen en iedereen zou opzij springen. Hij zou met zijn paard met een grote sprong tot voor de deur springen, die zou openzwaaien en hij zou met één sprong binnen zijn. Daar zou dan gebraden vlees voor hem klaarstaan, net zo lekker als pas toen een van de koeien was doodgegaan en ze zo veel vlees konden eten als ze wilden. Hij had ’s avonds in de bedstee buikpijn gehad.

Nynke gaf hem een por. Ze ging alles in de kar doen en dan nog even naar Eeuwits huis voordat ze naar de weverij zouden gaan.

‘Ik word later de baljuw van de stad,’ zei hij terwijl hij opstond en de kaasjes in de kar begon te leggen. Nynke zei niets, maar hij zag dat ze met een glimlach op haar gezicht naar hem stond te kijken. Hij ging snel verder met de kaasjes. Toen ze alles in de kar hadden geladen, pakten zijn zussen de trekbalken van de kar en reden tussen de handelaren door naar de andere kant van de markt. Hij zag verderop een handelaar met houten snijwerkjes. Beeltenissen van heiligen, maar ook paarden, vogels en andere dieren. Wat wilde hij zoiets graag hebben. Hij bleef dicht achter de kar lopen. De man van de kraam zei iets tegen zijn zussen en toen hij zag hoe de man naar voren liep om met hen te kunnen praten, griste hij het dichtstbijzijnde beeldje van de tafel. Hij stopte het direct weg tussen zijn kleren. Zijn hart bonsde wild, een warme gloed trok door hem heen. De man zag niets. Zijn zussen lachten, de kar ging weer verder. Hij keek naar de grond en liep mee. Het marktplein af, de stad in. Het houtsnijwerkje in zijn zak leek nu in brand te staan, maar hij duwde het diep weg.

Bij Eeuwit werden ze verwend met gortepap met honing en dikke plakken krentenbrood.

Van de terugweg wist hij niet veel meer. Waarschijnlijk had Nynke hem halverwege op de kar gezet en was hij direct in slaap gevallen. Van de weverij kon hij zich in ieder geval niets herinneren.

» 2 «

1543

Voor de duivel moest je oppassen, dat wist hij. In het donkere huis tegen het bos was het vooral Nynke geweest die hem had uitgelegd dat God bestond en dat je Hem niet boos moest maken. Je moest elke dag bidden en mocht geen zonde doen. Want zonde werd door God bestraft, daarvan kon je zeker zijn. Het maakte hem soms bang. Het woord ‘zonde’ klonk akelig, als iets wat in het donker tussen de takken ritselde, iets wat zich in het duister onder je bedstee verstopte om ’s nachts op je te springen.

‘Wat is zonde precies, Nynke?’ vroeg hij, terwijl hij in de bedstee kroop. ‘En kun je weten of je zonde gaat doen? En als je het niet zo bedoelt maar je doet toch zonde, straft God je dan ook?’

Nynke legde hem uit dat zonde betekent dat je iets verkeerds had gedaan.

‘Dus toen ik pas te veel zout in de pap gooide, was dat zonde?’ vroeg hij.

Nynke moest lachen. ‘Daar wordt God niet boos van, dat was vooral zonde van de pap. God wordt boos als je doet alsof Hij niet bestaat, of als je steelt, of als je een afgodsbeeld aanbidt of zo.’

‘Dat doe ik allemaal niet,’ zei hij. ‘Dus dan hoeft God ook niet boos op me te zijn.’ Maar terwijl hij het zei, moest hij denken aan het houtsnijwerkje dat hij op de markt had gestolen.

Nynke dekte hem toe met de deken en zei: ‘Zo makkelijk is het niet. De duivel is er ook nog en hij wil niets liever dan dat mensen zonde doen.’

‘Waar is de hel eigenlijk?’ vroeg hij.

Ze was even stil, maar toen fluisterde Nynke dat de hel diep onder de aarde was, een grote grot waar altijd vuur en vlammen waren. Als je daar was had je voorgoed pijn. Het koninkrijk van de satan.

‘Kun je daar ook naartoe lopen, Nynke? Is er een ingang?’

‘Je moet niet van die vreemde vragen stellen,’ zei zijn zus. ‘Ik heb weleens gehoord dat er op verborgen plaatsen ingangen zijn, in donkere bossen en op andere akelige plaatsen. Maar ik weet niet of dat waar is. En nu praten we hier niet langer over.’

‘Maar hoe ziet de duivel er eigenlijk uit?’ Hij kwam overeind van het kussen.

Nynke keek over haar schouder, alsof ze iemand hoorde en fluisterde: ‘Dat weet je niet van tevoren. Hij kan zich vermommen. Soms is het een man met een baard en een rode mantel. Soms is het een edele heer met een grijze sik. Dan weer een handelsreiziger. Maar als hij zich niet vermomt, is het iemand met een griezelige kop en lange scherpe tanden, met hoorns op zijn kop en paarden- of bokkenpoten. Maar nu stoppen we ermee. Praten over hem brengt onheil.’

‘Ik heb nog nooit iemand gezien met paarden- of bokkenpoten,’ zei hij opgelucht. Maar opnieuw moest hij denken aan het houtsnijwerkje dat hij op de markt gestolen had. Een mannetje met een kromme rug en een grijns op zijn gezicht, die zijn lange tanden laat zien. Kwaadaardige ogen. Hij had het beeldje altijd op een geheime plek verborgen gehouden en hij wist nu bijna zeker dat het een duivel was. Hij vroeg zich af of die duivel hem zelf had uitgenodigd het beeldje te stelen. Of hij nu zelf iets zondigs had gedaan of dat houten poppetje. In het ergste geval was het echt zijn eigen schuld en had hij al één zonde gedaan in zijn leven. Hij pakte Nynkes arm en vroeg: ‘Ik denk dat ik één zonde heb gedaan. Ga je dan ook al naar de hel?’

Nynke schudde haar hoofd en zei dat dat gelukkig niet zo was, maar dat God zijn zonden wilde vergeven als hij Hem daarom bad en zijn best deed om goed te leven.

Hij ging weer in de kussens liggen en zei dat hij God zou bidden om vergeving. Even was hij bang dat Nynke zou vragen welke zonde hij gedaan had. Maar ze zei alleen dat ze blij was dat te horen en dat ze hoopte dat het zo zou blijven. Ze wenste hem een goede nacht en liet hem alleen.

De volgende dag knielde ze voor hem neer toen hij ’s morgens uit de bedstee was geklommen, haar gezicht op gelijke hoogte met het zijne. Hij voelde dat het een bijzonder moment was toen ze met een langzaam gebaar een houten kruisje aan een touwtje om zijn nek hing.

‘Dit kruisje zal je beschermen tegen de duivel,’ zei ze. ‘En als je hem ooit tegenkomt moet je zeggen: “In naam van Jezus Christus, ga weg, satan!” Dan zal hij zeker weggaan.’

Hij herhaalde de spreuk en zij liet haar handen langs zijn nek glijden, langs het touwtje, tot ze samenkwamen bij het kruisje om zijn nek. Ze vouwde haar handen eromheen, alsof ze ging bidden, maar haar ogen bleven open en keken hem aan. Hij wist dat hij veilig was zolang hij in die blauwe ogen kon kijken en zolang ze haar handen gevouwen hield om het kruisje. In gedachten zag hij de man met de paardenpoten wegvluchten en satan terugrennen naar de geheime ingang van de hel.

Ja, zo zou hij altijd veilig zijn.

‘Neele gaat in Goedereede wonen,’ zei Nynke, terwijl ze in een grote pan roerde die boven het vuur hing.

Hij zat aan tafel, keek naar haar en probeerde te begrijpen wat ze zei. ‘In Goedereede? Waarom?’

Nynke legde uit dat Jacob, die de laatste tijd heel vaak kwam, met Neele ging trouwen en dat ze samen in Goedereede gingen wonen.

‘Dat is een rotstreek van Jacob. Neele wil dat helemaal niet. Die wil bij ons blijven,’ zei hij.

Nynke keek op van haar werk en glimlachte. ‘Neele wil het juist heel graag. Ze houdt van Jacob. Zo gaat dat. Als je ouder wordt, zoek je een man. Of in jouw geval een vrouw. En dan ga je trouwen.’

‘Dus ze wil graag bij ons weg?’ Diep in zijn lijf werd iets strakgetrokken, hij werd er een beetje misselijk van. ‘En ze laat ons al het zware werk met zijn tweeën doen.’

Nynke zweeg een tijdje. ‘We redden het wel,’ zei ze met een zucht, al roerend.

‘Die Jacob vind ik trouwens ook een varken, dat hij zoiets doet,’ zei hij met schelle stem. ‘Die komt hier vriendelijk doen alsof er niks aan de hand is en dan haalt hij Neele bij ons weg!’

Nynke viste met een grote vork in de pan en haalde er een reep vlees uit, druipend van het dikke kookvocht. Ze hield er snel een bordje onder en zette het voor hem op de tafel. ‘Hier, voor jou.’

Het vlees had een prachtige donkere kleur, hij zag hoe gaar het daar op het bordje lag. De geur die zijn kant op kwam, met de hete dampen die opstegen van het bordje, was overweldigend lekker. Hij haalde diep adem om die zo goed mogelijk in zich op te nemen.

Nynke lachte. ‘Zit je weer te ruiken? Hoe ruikt het dit keer?’

Hij pakte het vlees voorzichtig vast, bang om zijn vingers te branden. Het ging net. Het vlees scheurde vanzelf, zo mals was het. Hij hield een stukje onder zijn neus en stopte het daarna in zijn mond. ‘Zachtroze,’ zei hij.

Nynke schudde haar hoofd. ‘Jij met je kleuren. Hoe kan een geur nu zachtroze zijn? Je bent een bijzondere jongen.’

Hij haalde zijn schouders op. Het rook zachtroze, net zoals brood lichtgroen rook, op het gele af, en worst een meer donkerblauwe geur had. Hij scheurde een nieuw stukje vlees af, stopte het in zijn mond en kauwde. Het was stil in de keuken, hij hoorde alleen het schrapende roeren in de pan, het geknetter van het vuur in de haard en de weerklank van zijn eigen soppige gekauw in zijn hoofd.

Toen het vlees op was schoof hij het bordje terug op de tafel. ‘Mag ik nog meer?’

Nynke schudde haar hoofd. ‘Nee. Dan hebben we vanavond niet genoeg.’

‘Neele krijgt niks,’ zei hij. ‘Die gaat toch weg. Dan moet ze het zelf maar weten.’

‘Dat mag je niet zeggen, Lenert,’ zei Nynke streng. ‘Neele houdt veel van ons, maar ze heeft de leeftijd, ze is zelfs al vijfentwintig en ze houdt van Jacob. Hij heeft een eigen bedrijfje in de stad. Het is fijn voor haar dat ze het zo goed treft. Ik wil niet dat je daar zo over praat.’

Hij hoorde nu plotseling de onrust in haar stem, het maakte hem bang. Zou Nynke ook eens zomaar verdwijnen? Zou zij ook een man gaan zoeken? Zou iedereen hem dan in de steek laten? Het was alsof hij geritsel hoorde en hij wist zeker dat daar iets was, achter hem in de donkere zijkamer: de duivel, die zachtjes lachte, omdat hij alleen maar hoefde te wachten tot iedereen hem alleen zou laten en hij hem dan kon komen halen. Hij schudde zijn hoofd en schreeuwde naar de satan dat hij in Jezus’ naam moest weggaan en nooit meer terugkomen. Hij wist zelf niet eens meer wat hij schreeuwde, tot hij stevige handen aan zich voelde trekken en de warme, zoute huid van Nynkes hals proefde. Ze drukte hem tegen zich aan, liet haar handen door zijn haar gaan en zei dat hij zich niet zo druk moest maken. Het kwam allemaal wel goed en ze zouden het echt wel redden samen. Hij voelde haar gespierde lijf, haar harde armen om hem heen en hij wist weer dat hiertegen de duivel niet was opgewassen, dat hij echt veilig was zolang ze bij hem was. ‘Ga jij ook weg?’ fluisterde hij. Ze drukte hem stevig tegen zich aan, het deed bijna pijn. ‘Nooit,’ zei ze vastberaden. ‘Nooit. Hoor je dat?’

Ze wees op het kruis dat boven de deur hing. Ze zei dat de heilige Maria de beschermster was van vrouwen en kinderen, zij zou ook hen beschermen. Hij moest alleen nooit zijn gebed vergeten en twaalf weesgegroetjes bidden.

De deur ging open. Neele stapte binnen en groette hen uitgelaten. Toen ze hem zo zag, in Nynkes armen, vroeg ze wat er aan de hand was.

Hij kon het niet helpen, hij duwde Nynke van zich af, wurmde zich los en gilde tegen Neele dat ze gemeen was om zomaar weg te gaan. Dat die Jacob een lapzwans was.

Nynke greep hem bij zijn arm en zei dat hij hier meteen mee moest stoppen. Dit wilde ze niet hebben. Het was alsof hij niet zelf meer schreeuwde, maar iemand binnen in hem het overnam. Al zou hij willen, hij kon niet stoppen. Terwijl hij zich losrukte uit Nynkes greep, zag hij hoe Neele bleek werd en hem met grote ogen, als natte plassen in wit zand, aanstaarde. Maar hij kon haar aanwezigheid niet langer verdragen en rende naar de deur. Ze greep hem bij zijn arm, riep iets, maar hij rukte zich opnieuw los en schoot langs haar heen, naar buiten.

Achter hem klonken de stemmen van Nynke en Neele, maar hij liep gewoon door, langs de kaasschuur het bos in. Weg van Neele, die vuile verraadster, weg van Nynke, die zo makkelijk kon praten en dit allemaal zomaar goedvond. Takken sloegen tegen zijn gezicht en striemden zijn armen, maar hij rende verder, dieper en dieper het bos in tot hij op een open plek terechtkwam. Daar ging hij zitten, onder een dikke boom die zijn takken als beschermende vleugels over hem uitstrekte. De stam was diep gegroefd, tussen de dikke wortels zaten gaten en sleuven waarin hij gemakkelijk kon wegkruipen. Hij nestelde zich diep weg in de oksels van de boom en gaf zich over aan zijn verdriet en woede.

Een vaag besef kwam in hem op: hij moest iets doen om zichzelf weer in bedwang te krijgen, om weerstand te kunnen bieden. Hij greep het kruisje dat onder zijn kleren hing en staarde naar een dikke wortel naast zich. De wortel was echt en stevig. Hij keek ernaar en richtte zijn blik op een diepe groef. Het kruisje en de wortel, dat waren de vaste elementen waartussen hij weer langzaam in evenwicht kwam. De takken boven zijn hoofd ruisten zacht, het was warm maar in dit kleine boomhol was het koel. De boom was net een moeder, dacht hij. Laten Nynke en Neele maar barsten, die begrepen hem toch niet. Ze gaven niks om hem, gingen zomaar weg, lachten hem uit.

Hij liet zijn ogen over de open plek gaan en zag hoe bijzonder het er was. Dat prachtige groene gras rondom de boom, de boom precies in het midden en de takken als een dak erboven. Het leek op een kerk, met een grote pilaar in het midden. Net als de grote kerk in de stad, waar hij pas voor het eerst was geweest. Die geweldige ruimte met de pilaren, de ramen tot aan de hemel, de balken ver boven zijn hoofd, de diep donkerbruine houten preekstoel en de mooie beelden die op hem neerkeken. God woonde in een prachtig huis en hij had voorzichtig om zich heen gekeken of hij Hem ergens zag, of de heilige Johannes, of de heilige maagd Maria. Maar nergens had hij een glimp van Hem of de heiligen opgevangen. Nynke had later uitgelegd dat God onzichtbaar was én overal tegelijk kon zijn, en dat hij niet zo oneerbiedig over God moest praten, want dat dat ook zonde was.

Zonde? Dat Neele hen in de steek liet, dat was pas zonde. Daarvoor moest ze gestraft worden door God. Laat God haar maar naar de hel sturen, door zo’n gat ergens in de diepte, in plaats van haar in Goedereede te laten gaan wonen met Jacob. Hij wist dat hij dit niet mocht denken, dat dit ook weer zonde was.

Het ruisen boven zijn hoofd was langzaam minder geworden. Een licht geritsel was alles wat hij nog hoorde. Zelfs in het koele boomhol werd het nu warm. Hij liet zijn hoofd rusten tegen het levende hout en sloot zijn ogen. De boom omarmde hem stevig met zijn wortels.

Hoelang hij geslapen had, wist hij niet. Het duurde even voordat hij besefte waar hij was. Hij was ergens van wakker geschrokken, maar wist niet waarvan. Hij wilde overeind komen, toen hij beweging zag aan de bosrand verderop. Hij hield zijn adem in en zag dat Nynke voorzichtig de open plek op liep, met langzame, bijna eerbiedige passen. Hij bewoog zich niet. Nynke hield haar blik strak gericht op de kruin van de boom en het leek wel of ze in zichzelf praatte. Er scheerde iets laag over de grond. Een zwarte kraai streek neer op het gras, niet ver van Nynke. Ze lette er niet op, liep langzaam door tot vlak bij de boom en breidde haar armen wijd uit naar de lucht. Ze praatte nog steeds voor zich uit, maar wat ze zei kon hij niet verstaan. Hij drukte zich dieper weg tussen de wortels. Hij durfde bijna niet te ademen en was bang dat hij zou stikken als ze daar nog langer zou blijven staan. Juist toen draaide ze zich langzaam om, liep terug het bos in en verdween tussen de takken.

Hij stond snel op, zijn rug deed pijn van het lange zitten. Hij wilde achter Nynke aan lopen toen hij zich bewust werd van een verandering in de lucht. Er was geen geluid meer, niet de minste ritseling, het hele bos stond stil om hem heen. Het licht leek weggeveegd te worden, zo snel werd het nu donker, van licht naar donkerblauw, tot bijna zwart. Uit de grond steeg nu ook een zwarte geur op. Hij begon te rennen, wurmde zich tussen de takken door in de richting van het huis, maar de bomen hielden hem vast, wilden niet dat hij wegging. Hij schreeuwde het uit, riep hard om Nynke, worstelde verder, bleef Nynkes naam roepen tot een ontzettende flits en een geweldige donderslag het bos leken te splijten. Hij gilde het uit, liet zich voorover op de grond vallen, krabbelde snel weer overeind, rende verder. Weer rolde de donder en door het bos kwam een ratelend geluid snel dichterbij. Hij wist zeker dat het de duivel was die hem kwam halen om hem in een helleput te trekken. Hij gilde opnieuw, zijn hand zocht het kruisje onder zijn kleren. ‘In de naam van…’ begon hij, maar hij struikelde over een tak, viel voorover, probeerde nu Nynkes naam te roepen, boven het geruis en geratel uit. Een stevige hand pakte hem bij zijn schouder. Hij was verlamd van schrik, kon zich niet bewegen en voelde hoe de inhoud van zijn blaas een warme plek in zijn broek verspreidde. Zijn hand klemde nog steeds om het kruisje.

‘Lenert!’

Met een ruk keek hij op, recht in Nynkes gezicht. Hij klemde zich aan zijn zus vast. Ze hielp hem overeind en samen renden ze verder. Het bos liet hen nu wel gaan en niet veel later bereikten ze de bosrand. Het onweer raasde over hen heen, maar Nynke leek niet bang. Ze renden het laatste open stuk tussen het bos en het huis over en waren toen binnen, eindelijk. Neele stond bij de tafel en zei niets, maar op haar gezicht was grote opluchting te zien. Zwijgend hielp ze hem uit zijn kletsnatte plunje en wreef hem droog met een doek. Ze gaf hem droge kleren en een warme kom melk. Praten was haast onmogelijk, de regen ratelde tegen de houten wanden en de donder dreunde onafgebroken. Nynke was op haar knieën gevallen en lag te bidden tot God, Jezus Christus en de heilige maagd. Toen Neele hem de melk had gegeven ging ook zij bidden.

Hij pakte de nap, zijn tanden klapperden tegen de rand. Snel dronk hij de warme, romige melk op. Hij had net op het randje van de hel gebalanceerd en was er bijna overheen gevallen. Op het laatste moment was hij gered, bij de afgrond vandaan. Want hij voelde wel aan: dit was geen gewoon noodweer. Dit was het werk van de duivel. Maar waarom? Om hem bang te maken?

En wat had Nynke met dit alles te maken? Waarom kwam die zwarte kraai naar haar toe? Wat deed ze daar, bij de oude boom in het bos? Kwam ze daar vaker? Maar haar kruisje had hem wel gered, daarvan was hij zeker. Hoe bang hij ook was, zonder dat kruisje was hij nu door de duivel gegrepen. Opnieuw klemde hij het vast in zijn hand.

Maar toch ging de gedachte dat ze hem ook zo makkelijk alleen zou kunnen laten, net als Neele die zomaar wegging voor een man, niet uit zijn hoofd. En ze had ook om hem gelachen.

Wat hij gedronken had was geen melk , het was een kom vol eenzaamheid die zich nu langzaam door zijn lijf verspreidde.

Boven hen ratelde de donder.

» 3 «

1545

Hij was bezig de mest uit de koeienstal weg te scheppen toen hij door de houten wand een vreemde stem hoorde. Een mannenstem. Niet dat er nooit mannen op de boerderij kwamen. Genoeg zelfs. Maar nieuwsgierig als hij was liep hij naar de deur en luisterde aan de kier. Hij herkende de stem, de man was hier eerder geweest. Een lange man met een mooi verzorgde baard, een belangrijke man uit de stad, hij deed iets bij het stadsbestuur.

Hij hoorde hoe Nynke vroeg of hij een nap bier wilde. De man stemde toe met een zware stem.

‘Ik heb nog nagedacht over je vraag of ik de jongen wil leren schrijven,’ zei de man na een tijdje.

Er volgde een lange stilte. Hij stelde zich voor dat Nynke de man nu vragend aankeek, of misschien een plak roggekoek voor hem sneed. Door de kier zag hij alleen de kast.

‘Ik wil het wel doen,’ vervolgde de man. ‘En over de prijs worden we het ook wel eens.’ Hij schoot in de lach. Geen prettige lach, vond hij.

‘Wat bedoel je?’ vroeg Nynke. In haar stem klonk spanning.

‘Ik ken je reputatie een beetje, Nynke. Daarvan wil ik ook wel profiteren.’

Weer volgde een lange stilte. ‘Kan ik niet gewoon betalen voor de lessen?’ vroeg Nynke toen, met een afgemeten en boze stem.

‘Dat is toch gewoon betalen?’ zei de man. ‘Jij krijgt je zin en ik ook. Elke week zal ik de jongen lesgeven, hier in huis.’

‘Je bent een smeerlap, Arent Corneliszoon!’ bitste Nynke. ‘Verzin maar iets anders.’

‘Nee,’ zei de man beslist. ‘Dit zijn mijn voorwaarden. En anders stuur je de jongen maar naar het klooster. Dan kan hij daar leren lezen en schrijven. Maar dan sta je er echt alleen voor en dat nog wel naast het duivelsbos. Hoewel, ik kan je af en toe wel komen helpen. Dat zal de duivel misschien wat op een afstand houden.’

Hij begreep niet wat de man bedoelde, maar wel dat Nynke hem had gevraagd om hem, Lenert, te leren lezen en schrijven. Lezen en schrijven! De voorwaarde om een belangrijk man te worden. Wilde Nynke dat voor hem regelen? De gedachte was zo verrassend en zo heerlijk dat hij even iets van het gesprek miste. Maar hij hoorde wel dat er een afspraak gemaakt werd. De volgende week zou de man voor de eerste les komen en ook zorgen voor schrijfmateriaal.

Met een bonzend hart van opwinding pakte hij de strontschuiver en het was alsof de donkerbruine geur nu ook een zweem zachtgeel had. De laag koeienstront was aangekoekt op de lemen vloer en het uitscheppen was zwaar werk, maar aan één stuk en met tomeloze kracht werkte hij door. In de donkerste hoek van de stal begon hij een gat in de harde mestlaag te maken en die van daaruit los te hakken. Zo werkte hij door tot hij de hele hoek had vrijgemaakt. Buiten gooide hij de mest op de mesthoop. Toen de ene hoek leeg was begon hij vanaf de andere kant en werkte nog sneller. Hij wist dat hij eens net zo vaardig een pen zou hanteren. De schuiver werd in zijn verbeelding een pen en onder de dikke mestlaag kwam een perkamenten vloer vrij waarop hij schreef: woorden, woorden en nog eens woorden, in sierlijke letters met lange halen. Hij schreef een verhaal dat eindeloos zou doorgaan. Het zou hem vanuit deze stal in het stadhuis brengen en wie weet hoeveel verder nog. Hij nam zich voor om nooit te vergeten wat Nynke voor hem had gedaan, dat hij hier mest stond te scheppen terwijl zij afspraken maakte met die Arent Corneliszoon. Opeens verdween de zachtgele geur uit zijn neus en was er alleen nog maar stront. Hij stootte met een wild gebaar de deur open die de wind halfdicht had geblazen. Hij moest even naar buiten omdat het was alsof hij onverwacht onder de mestlaag vandaan een duivel had opgeschept die hem in het gezicht was gesprongen. Hij liep om het huis heen en zag nog net Arent Corneliszoon weggaan. De man zwaaide met een breed armgebaar en gaf zijn paard de sporen.

Hij liep naar binnen. Nynke stond bij de tafel en keek hem ernstig aan. ‘Wie was die man?’ vroeg hij zacht en merkte hoe zijn stem trilde.

‘Dat was Arent Corneliszoon. Hij zal je volgende week schrijfles geven,’ zei ze met een zucht.

‘Schrijfles? O, Nynke, dankjewel! Dat is… dat is…’ Hij sloeg zijn armen om haar heen. Ze glimlachte en streek hem door zijn haar. ‘Doe maar goed je best, jongen. Leer maar snel,’ zei ze zacht.

Die middag was de duivel toch verdwenen, zijn onbestemde gevoel van onbehagen was weg. Hij wist dat hij ging leren schrijven en daardoor ging het werk vanzelf. Hij molk de koeien, werkte op het land en hielp Nynke met het maken van kaas. Hij ging leren lezen en schrijven, hij zou een belangrijk man worden, hij hoefde niet heel zijn leven hier te zwoegen. Hij zou in een rechte lijn de markt oversteken en iedereen zou hem groeten. Nooit zou hij Nynke vergeten en als hij haar nog eens zou kunnen helpen door iets voor haar te schrijven, zou hij dat doen. En ook zou hij…

‘Haal je nog hout? Er is niet zo veel meer,’ vroeg Nynke.

‘Dat is goed,’ knikte hij. Hij was nu groot en sterk genoeg om de kar te trekken en reed die tot bij het bos. Toen hij tussen de bomen naar droog sprokkelhout zocht viel het hem op dat het bos anders geurde dan anders. De aardkleurige en groenige geur bevatte vandaag ook slierten van een zwartige lucht. Hij haalde diep adem en keek om zich heen. Waar kwam die geur vandaan? De takken ritselden in een zachte voorjaarsbries. Zijn voeten zakten weg in een dikke laag mos en dieper uit het bos klonk het geluid van een specht. De geur werd afwisselend sterker en zwakker, er moest iets zijn aan de kant waarvandaan de wind woei. Hij legde de stapel hout die hij inmiddels had verzameld neer en begon voorzichtig in de richting van de geur te lopen. Maar verderop verdween die. Het enige wat hij nog rook was aardekleurig, mosgroen, een klein beetje bruin. Hij liep terug, maar snoof de verontrustende geur niet meer op. Hij bracht het hout naar de kar en liep opnieuw het bos in.

Toen hij een mooie dikke tak opraapte, viel zijn oog op een afdruk in het zachte mos.

Duidelijk was een paardenhoef te zien. Maar hier kon een paard helemaal niet lopen! Dit kreupelbos was veel te dicht. Toen zag hij hoe er meer hoef-afdrukken stonden, maar het waren geen paardenstappen. Een zwarte walm dampte eruit omhoog, hij voelde zijn maag samenkrampen en het zuur in zijn keel komen. Hij liet het hout vallen en rende terug naar de bosrand.

Nynke kwam net uit de kaasschuur en keek hem verbaasd aan. ‘Wat is er aan de hand, Lenert?’

‘Afdrukken van paardenpoten, daar in het bos,’ hijgde hij. ‘De duivel is daar geweest.’

Het bloed trok weg uit haar gezicht. Ze pakte hem bij de hand. ‘Waar heb je dat gezien? Breng me erheen.’

‘Ik durf niet.’

‘In de naam van Jezus Christus zijn we veilig. Heilige maagd, bescherm ons. We zijn veilig. Laat zien.’

Met bonzend hart liep hij terug, voor zijn zus uit. Niet veel later zag hij de stapel hout liggen die hij had laten vallen. ‘Daar,’ fluisterde hij.

Maar hoe ze ook zochten, er waren geen paardensporen meer te vinden in het zachte mos. Toch luchtte hem dat niet op en hij zag aan Nynke dat zij er ook niet door was gerustgesteld.

Die avond was Nynke stil en teruggetrokken. Ze antwoordde afwezig op zijn vragen en zat soms lange tijd voor zich uit te staren in de vlammen van de haard. Hij nam haar onopvallend op en voelde hoe haar onrust ook naar zijn eigen hart oversloeg. Wat betekende dit alles? Hij ging leren schrijven, maar hij had ook een aanval van de duivel meegemaakt. Hij zuchtte diep, stond op, ging weer zitten. Buiten stond het duister dicht om het huis.

De volgende dag kwam Maria Jacobsdochter aan bij de boerderij. Maria woonde verderop met haar man en twee kinderen. Ze zagen ze eigenlijk nooit, of het moest zijn dat ze kwamen klagen of zeuren over dit of dat. Nynke zuchtte toen ze Maria zag komen en mompelde iets wat hij niet kon verstaan, maar haar toon zei hem genoeg.

Maria begon direct tegen Nynke uit te varen en maakte haar uit voor dief en rover. ‘Je hebt witte kool van mijn veld gestolen!’ riep ze met haar schelle hoge stem.

Maria was een magere, ietwat kromme vrouw met een ongezonde grijze kleur op haar verweerde gezicht. Het deed hem denken aan de kleur van de lemen vloer of nattig zand. Haar mond met de dunne lippen en gele tanden verspreidde een bruinzwarte lucht die hem misselijk maakte, iedere keer als ze dichtbij kwam. Dit keer bleef ze gelukkig op een afstand en hij bleef op zijn beurt schuin achter Nynke staan.

Hij zag hoe Nynkes nekspieren spanden, toen ze met rustige stem zei dat ze nooit van haar leven aan de witte kool van Maria was geweest en dat die nog te slecht was om varkens mee te voeren.

Maria gilde dat ze loog en dat Aart, haar man, het zelf gezien had. Daarop gaf Nynke opnieuw rustig antwoord dat Aart dat nooit had gezien omdat het niet was gebeurd. En het was iedereen bekend dat Aart in staat was een koe een poot af te liegen, voegde ze er zachtjes aan toe, zodat alleen hij het hoorde.

Maria wachtte niet eens tot Nynke was uitgesproken maar begon stampvoetend te tieren dat ze haar kool terug moest hebben en dat ze anders zouden doodgaan van de honger. Hoe durfde Nynke een ander het voedsel uit de mond te stelen terwijl ze zelf dikke plakken spek op zolder had liggen en de schuur vol lag met kaas en…

Hij voelde in een oogwenk hoe de stemming veranderde. Het was of een koude windvlaag in zijn nek blies en Nynke plotseling groter werd, toen ze met een resoluut gebaar haar hand uitstrekte en Maria met haar vinger wegstuurde, terug naar haar eigen bedoening. ‘Ga weg, Maria!’ klonk haar stem. Hij deed een stap naar achteren door het gezag dat eruit sprak. Nynke zette twee stappen in de richting van de tafel en pakte een grote rodekool, die daar lag voor het eten van vandaag of morgen. Die gooide ze met een boog naar Maria. ‘Voed hier je gezin mee, als het je daarom te doen is. Maar ga nu weg.’ Opnieuw wees ze Maria de deur, met gestrekte arm en priemende vinger.

Even leek de vinger te gloeien als een kooltje uit de oven, maar toen zag hij dat Maria ook iets moest voelen van het gezag dat Nynke uitstraalde. Want ze wankelde een paar stappen terug, de kool tegen haar hart gedrukt, hapte naar adem en haar schetterige stem stokte.

‘En ik zeg je nogmaals dat ik niet aan je kool ben geweest,’ zei Nynke.

Maria sloeg een kruis en zei schor dat haar man nooit loog.

Nynke zuchtte. ‘Wegwezen!’ zei ze. ‘Je hebt eten, val ons nu alsjeblieft niet verder lastig.’

‘Je bent een duivel,’ zei Maria zacht maar hoorbaar, toen ze zich snel omdraaide en wegliep over het smalle pad. En vlak voordat ze tussen het kreupelhout verdween zei ze het nog een keer, harder en duidelijk hoorbaar nu: ‘Je bent een duivel, Nynke Dimmendochter.’

Nynke haalde zwaar adem. Ze opende haar mond, maar bedacht zich blijkbaar, en fluisterde toen iets wat hij niet kon verstaan. Ze keek Maria na.

Hij kreeg plotseling sterk de behoefte om iets vriendelijks tegen Nynke te zeggen, om er toch zeker van te zijn dat ze niet boos op hem was. Hij struikelde over zijn eigen woorden toen hij haar verzekerde dat hij ook nooit op het koolveld van Maria was geweest en dat hij het vreselijk vond dat Maria Nynke zo aanviel en dat Nynke Maria goed te woord had gestaan en dat…

Nynke draaide zich om en haalde haar schouders op. ‘Dat maakt allemaal niks uit. Kom, ik wil onze eigen kool vanmiddag eigenlijk in de schuur zien te krijgen. Er komt morgen veel wind.’

‘Hoe weet jij dat eigenlijk?’ vroeg hij. Hij was al vaker verbaasd geweest dat zijn zus het weer zo goed kon voorspellen.

‘Goed letten op de lucht en op de wind. De kleur van de zon en de geur. Dan voel je wel aan wat voor weer het wordt.’

‘Net als nu, de lucht ruikt lichtblauw en een beetje oranje. Komt er dan wind?’

Nynke schoot in de lach. ‘Dat weet ik niet, jij ruikt altijd van die bijzondere geuren. Wat ik wel weet is dat Maria stinkt als de neten en dat er morgen wind komt. Kom op, help me met de kool.’

Toen hij de volgende morgen wakker werd hoorde hij hoe de wind rond het huis gierde. In stilte bewonderde hij zijn zus voor haar vooruitziende blik en hij vroeg zich af hoe ze dit toch allemaal kon weten. Toen schoot hem te binnen dat hij de volgende dag zijn eerste schrijfles kreeg en een tijdje liet hij deze gedachte door zijn hoofd spelen. Tot hij grijzig licht door de kier van de bedsteedeur naar binnen zag dringen. Waarom had Nynke hem nog niet geroepen? Voor het licht werd maakte ze hem altijd wakker. Dan kreeg hij een plak roggebrood en moest hij eerst de koeien melken. Maar nu was het al licht en uit de stal hoorde hij nadrukkelijk geloei. Hij kwam overeind en stootte de bedsteedeurtjes open. Nynke stond voor het vuur, haar armen gespreid naar de vlammen. Ze hoorde de bedsteedeurtjes zeker piepen, want ze draaide zich geschrokken om. ‘Lenert!’

‘Het is al licht, Nynke. Moeten de koeien niet gemolken worden?’

Ze keek naar de ramen waardoor het licht naar binnen viel. Ze knikte langzaam en zei afwezig dat hij gelijk had en dat hij maar vaart moest maken.

Hij sprong uit de bedstee, kleedde zich aan en vroeg zich af waarom Nynke zo vreemd deed en er zo vermoeid en bezorgd uitzag.

‘Jij gaat toch niet dood, Nynke?’ zei hij.

Ze kreeg een rare uitdrukking op haar gezicht en vroeg hem waarom hij dat dacht.

‘Ik zou niet weten wat ik moest doen als jij er niet was.’

Ze verbood hem streng ooit nog zulke vragen te stellen omdat die ongeluk brachten en ze sloeg een kruis.

Hij schrok van haar heftigheid en zwijgend at hij een brok roggebrood en dronk een nap melk. Met zijn hoofd vol gedachten stond hij op van de tafel en liep naar de staldeur. ‘Vergeet je gebed niet!’ zei Nynke scherp. Ze sloeg nogmaals een kruis en keek hem boos aan. Hij ging snel aan tafel zitten en sloot zijn ogen. Maar toen hij na een tijdje opstond besefte hij beschaamd dat hij alleen maar de woorden van Nynke had overdacht en geen woord tot God had gericht. Hij ging zwijgend de stal in waar de vijf koeien stonden en begon met melken.

Hij hield van de geur van de koeienlijven, de stijvige hardheid van de volle uiers en het geluid van de sprietsende stralen melk in de emmer. Hij zat op een houten blok en luisterde naar de harde wind om het huis. Zijn gedachten vlogen even rond Nynke, stegen dan omhoog door de schoorsteen en vlogen met de wind mee naar de stad. Ze scheerden langs het karrenspoor, door de Westpoort, raasden door de smalle steegjes en wervelden op het marktplein weer omhoog, steeds verder tot ze halverwege de toren door het smalle venster naar binnen vlogen en verder klommen, draaiend en wervelend door het smalle trappenhuis, tot hij daar boven in een flits weer de grijze lucht zag en om hem heen de harde wind voelde. Hij klemde zich vast aan het lage hek rond de toren en liet zijn gedachten nu vrijuit wapperen in de wind. Hij voelde hoe de koude lucht hem schoon blies en hoe zijn zorgen wegvlogen in de wind, door de lucht buitelden, tollend en draaiend over de stad, en in de verte in het wilde water van de zee plonsden en wegzonken. De uier was leeg, zelf was hij schoon geblazen door de wind en met lichte tred ging hij naar de volgende koe.

Toen hij later weer in het huis terugkwam, waar Nynke pap aan het koken was in een ketel boven het vuur, viel hem Nynkes drukkende stemming op. Zwijgend dronk hij wat bier uit het vat. ‘Ik ga hout halen,’ zei hij met een blik op de kleine stapel naast de open haard. Nynke knikte, maar zei niets. Ze staarde in de pruttelende pot. Hij keek een tijdje naar haar, maar toen ze niet reageerde haalde hij zijn schouders op, trok een warme boezeroen aan en ging naar buiten.

De wind kwam laag over het land aanjagen en beukte vol op hem in. Met moeite kreeg hij de deur weer dicht. Kromgebogen duwde hij met zijn schouder tegen de wind en liep achter het huis langs naar het bos. Tussen de takken viel de wind weg, maar daarvoor in de plaats kwam een geruis dat niet alleen het bos maar ook zijn hele lichaam vulde. Ik ben een luis, dacht hij, in de pels van een hond. De wind kan me hier niet grijpen, hier ben ik veilig. Hij sprokkelde een paar armenvol hout en sjouwde die terug naar het huis. Daar stapelde hij ze op tegen de achtergevel. Twee keer liep hij heen en weer, toen lag er genoeg om twee dagen vooruit te kunnen. Toen hij voor de derde keer terugliep en zich opnieuw door het bos liet opslokken, werd hij overmand door een vreemd verlangen. Hij liep door tot aan de open plek. Daar stond de grote, oude eik, machtig en gegroefd, en hij hoorde in gedachten hoe de boom gromde van genoegen nu zijn machtige lijf gestreeld werd door de harde wind. Zoals een paard genoot als je hem schrobde. De grote takken zwiepten heen en weer, de bladeren stonden strak in de wind. Stap voor stap liep hij in de richting van de boom, over het gras, naar de dikke stam. Zijn handen gingen omhoog, zochten houvast, zijn voeten zette hij in de oude, gegroefde bast. De boom liet hem gemakkelijk toe, verwelkomde hem op de horizontale takken, nodigde hem uit. Kom maar verder, kom maar hoger. Hij deed het. Onder hem nu geen groen gras meer, maar takken en bladeren. De boom had hem opgeslokt, de takken duwden hem nu zelf hoger, de bladeren ruisten dicht tegen zijn oren. En toen was hij hoger dan de rest van het bos en voelde hij de volle wind. Nog hoger. Nu openden de takken zich en zag hij heel ver om zich heen. Zijn ogen traanden, knipperend staarde hij naar de zee, die wit was als een gevlekte, schuimende sneeuwvlakte.

Maar nu had de wind hem ontdekt, de luis was te hoog in de vacht geklommen en als met een pulkende nagel schepte de wind nu onder de takken. Hij voelde zijn handen glijden en geschrokken kroop hij terug, dichter naar de dikke stam. Maar zo makkelijk kwam hij niet van de wind af. Een werveling vond hem, trok hem bij de stam vandaan. Met moeite liet hij zich zakken, verder terug tussen de takken. Slinks trok de wind de takken uit elkaar, om bij hem te komen. Pas nu begreep hij dat de wind niet gewoon de wind was, maar dat er iets in de wind was, iets levends, iets zoekends. Hij voelde paniek in zich opkomen, liet zich verder vallen, gleed van de volgende tak naar beneden, greep wild om zich heen, voelde een tak onder zich breken en de volgende heel ver doorbuigen. Hij zocht houvast. Bladeren, takken, een stevige ronde tak tussen zijn vingers, pijn in zijn polsen, zijn schouders brandden, zijn voeten bungelden boven de grond. Een val. Ruggelings op het gras, boven hem in een flits nog de boom. De boom die lachte, die zich over hem heen boog, die…

In de zwartheid van de nacht opende zich een smalle spleet. Daartussendoor was lege grijsheid te zien. Er hing een paarsrode geur, het was niet goed hier.

Iets bewoog zich in de grijsheid, vanuit de nevelen was daar een gezicht.

Hij kende dat gezicht. Het praatte tegen hem, maar de woorden drongen nog niet tot hem door. Eerst moest hij weten van wie het gezicht was.

Nynke. Hij herinnerde zich haar naam. Zijn zus, vulde zijn geheugen nu aan. Met de opluchting stroomde pijn mee, een stekende pijn in zijn rug.

‘Waar ben ik?’ hoorde hij zichzelf zeggen, ver weg alsof zijn mond in zijn buik zat en hij zijn eigen geluid ergens onder uit zijn lijf hoorde klinken.

‘In huis,’ zei Nynke. ‘Ik heb je terug gedragen. Blijf stil liggen. Ik heb sint-janskruid gevonden. Hier, drink dit op. De pijn zal minder worden, het zal je beter maken.

‘Sint-janskruid,’ zei hij met een droge mond. ‘Waarvoor?’

‘Niet praten. Hier, drink op,’ klonk Nynkes stem gebiedend.

De drank prikkelde in zijn keel en geurde sterk oranje. Het zakte langzaam zijn lichaam in, verspreidde zich als boomwortels in de grond.

De pijn zakte weg, de nevelen bedekten hem weer en het laatste wat hij vaststelde was dat zijn zus wonderlijk wijs was, dat ze heel veel wist van kruiden en dat ze… dat ze…

» 4 «

1545

Hij keek naar Nynke, die bezig was peen te snijden voor de stoofpot. Haar gezicht stond somber en boos. Toch vroeg hij niet waarom en luisterde slechts naar het snijden van de peen en naar de stilte. De wind was weer gaan liggen, als op bevel. Ze had hem weten te vinden bij de oude boom en hij begreep niet hoe ze hem helemaal naar huis had kunnen dragen. Ze wist wanneer de wind kwam, ze wist wanneer de vorst kwam, ze wist welke kruiden ze moest mengen om zijn pijn te verlichten. Ze wist zo veel waar hij niets van begreep. Hij wendde zich langzaam van haar af, staarde naar de houten tafel. De stilte voelde plotseling onaangenaam en eigenlijk zou hij nu willen vragen wat er met haar was, hoe ze hem had kunnen vinden in de duisternis en de storm, en waarom ze zo boos keek sinds ze hem daar had gevonden. Maar toen hij zijn mond opendeed zei hij: ‘Is er nog van die varkensworst?’

Ze keek op, veegde een haarlok uit haar gezicht en knikte in de richting van de kast. ‘Nog een klein stuk. Neem het maar.’ Daarna legde ze haar mes neer en liep naar de deur. Ze keek vanuit de deuropening een tijdje naar de omgeving.

‘Wat doe je?’ vroeg hij.

Ze schudde haar hoofd, zei verder niets en bleef staan kijken. Even later sloot ze de deur met een zucht en ging ze verder met de stoofpot.

Hij stond op en liep naar de voorraadkast. Hij pakte het laatste stuk worst en rook eraan. Aan tafel sneed hij eerst de kleine droge punt eraf en daarna sneed hij dikke plakken waarmee hij een stuk roggebrood belegde.

Toen hij zijn mond opendeed om een grote hap te nemen voelde hij de beurse spieren in zijn nek schrijnen. Hij bedacht opnieuw dat het een wonder was dat hij niets ernstigs aan de val had overgehouden. Het kruisje was zijn redding geweest, de boze macht had hem uiteindelijk toch niets kunnen doen dankzij die bescherming.

Hij spoelde het roggebrood weg met een grote nap melk. Daarna sneed hij nog een dikke plak van een grote, zelfgemaakte kaas. ‘Deze ligt allang zeker, Nynke? Hij is lekker.’

Nynke reageerde niet, roerde in gedachten in de pan. Na een tijdje keek ze op, haar hoofd een beetje schuin alsof ze ergens naar luisterde. Twee tellen later hoorde hij hoefgetrappel.

Nynke pakte een doek en hing de hete pan twee haken hoger aan de ketting, zodat hij wel warm bleef maar niet meer de volle hitte kreeg. Ze streek een lok haar achter haar oor en liep naar de deur. Buiten stopte het hoefgetrappel pal voor hun huis.

Hij stond op en liep achter haar aan. Nog voor ze bij de deur waren werd deze van buiten opengerukt en stapte Aart, de man van Maria Jacobsdochter, naar binnen.

Aarts gezicht was vertrokken van woede en Lenert zag hoe er speeksel uit zijn mond vloog toen de man sprak. Hij deed een paar stappen achteruit en ging achter Nynke staan. Aart deed hem denken aan een schriele haan, onder zijn kin hing los vel en zijn smalle mond opende zich als een snavel. Het viel hem nu op dat Aart dezelfde grijzige kleur had als Maria, en toen Aart de deur achter zich sloot woei een spoortje van een bijna zwarte geur hem tegemoet. Hij deed een stap achteruit.

‘Je hebt mijn vrouw vervloekt, vuil wijf dat je bent! Ze is doodziek, ik wil dat je haar zegent! Ze zal sterven door jouw verwensing, Nynke Dimmendochter!’ brulde Aart haar recht in het gezicht.

Nynke bleef staan waar ze stond, maar hij zag hoe de spieren in haar nek zich spanden. Haar stem was hees. ‘Ga weg met je beschuldigingen, Aart. Ik heb niets met de ziekte van je vrouw te maken. Bid tot God en de heilige maagd, rijd naar de priester of biecht de zonden van je zwarte hart op, maar val ons hier niet lastig.’

‘Ze heeft zware buikkrampen, vanaf het moment dat ze van jou terugkwam, vuile dief dat je bent. Ik werk me bijna dood om in leven te blijven en jij steelt de witte kolen van ons land. Maar ik beveel je om nu mee te gaan, Nynke. Zegen mijn vrouw, neem je verwensingen en vervloekingen terug. Anders zal ze zeker sterven.’

‘Sterven zal ze ooit, zoals wij allen, maar niet door mijn vervloeking, Aart,’ zei Nynke zacht.

Hij hield zijn adem in.

‘Zeg dat niet!’ riep Aart. ‘Zeg niet dat ze zal sterven! Zeg dat ze zal leven, zeg dat ze beter zal worden, zeg dat de duivel haar niet zal krijgen!’

Hij stapte naar voren en wilde Nynke vastpakken, maar deinsde toen achteruit. Lenert begreep waarom toen hij het scherpe mes in Nynkes hand zag.

‘De deur uit,’ zei Nynke met een zachte, hese stem. ‘Nu. En kom nooit meer terug. Nooit meer.’

Aart staarde haar aan en keek toen naar het mes. ‘Ik vermoord je als Maria iets overkomt.’

Nynke zei dat zij, wat er ook met Maria gebeuren zou, daar niets mee te maken had en dat hij haar nooit meer moest beschuldigen. Als om haar woorden te onderstrepen stapte ze naar voren en hief het mes.

Aart sloeg een kruis en liep achteruit terug naar de deur. Zodra hij buiten was, smeet Nynke de deur achter hem dicht. Toen ze zich omdraaide zag hij dat ze snel ademde, haar gezicht hoogrood. Ze keek hem aan maar zei niets, zuchtte even diep en liep terug naar de tafel, waar ze verderging met het snijden van de peen. Om haar heen voelde hij, net als toen Maria er was, haar sterke uitstraling. Hij bleef staan, maar kon de stilte en de dreiging niet langer verdragen. Zonder iets te zeggen ging hij de deur uit. In de verte hoorde hij het wegstervende geluid van paardenhoeven. Hij wist niet dat Aart een paard had, bedacht hij nu.

Het land was schoon geblazen door de frisse wind. Hij liep naar de schuur. Hij pakte in gedachten een van de kazen die netjes opgestapeld lagen te wachten om naar de markt gebracht te worden en snuffelde aan de mooie geur. Hij legde de kaas terug en liep langs het stuk grond waarop kool en andere groentes stonden, naar het bos. Bij de bosrand bleef hij staan, omkijkend naar het huis. Een tijd lang stond hij daar.

Toen begon hij weer te lopen, als op bevel. Of het een aandrang was om ergens van weg te lopen of juist om ergens naartoe te gaan, hij wist het niet, maar zonder daar verder over na te denken liep hij in de richting van het huisje van Aart en Maria. Vanuit de struiken keek hij een tijdje naar het huisje, dat net achter een lage duinheuvel lag. Het stuk grond eromheen lag daardoor mooi in de luwte en de duinpan was snel warm. De groente stond er goed bij. Buiten was niemand te zien. Ook het paard zag hij niet, dat zou wel in de kleine schuur achter het huisje staan.

De takken, vlak voor hem, vormden een fijnmazig netwerk tegen de lichtblauwe lucht. Op de kleine takjes zaten korstmossen, hij bekeek ze van heel dichtbij. Van een afstandje waren het grijze plakjes op de takken. Maar van heel dichtbij waren het prachtig getekende en gekartelde eilanden, waar je eindeloos lang naar kon kijken en steeds nieuwe dingen op ontdekte.

Nynke had macht. Hij had het daarnet gezien. Mensen waren bang voor haar. Want in Aarts ogen had angst gestaan. Geen boosheid, maar angst. Dat besefte hij nu pas. Maar wat deed ze dan? Waarvoor waren anderen bang? Hij dacht aan wat Nynke hem had verteld over de duivel. Over machten die je kon oproepen, en dat je dat nooit mocht doen omdat het zonde was. Erger nog, een gruwelijke zonde. Het duiveltje zat in zijn zak, hij voelde de warmte ervan door zijn kleren op zijn dijbeen schroeien.

Hoe zou het voelen om macht over anderen te hebben? Stel dat Aart niet voor niets bang was voor zijn zus. Zou hijzelf die macht ook hebben? Zijn hand gleed in zijn zak. Hij zou het natuurlijk maar één keer proberen. En hij zou het biechten, voor alle zekerheid. Hij sloeg een kruis en tegelijkertijd gleed zijn hand in zijn broekzak, het duiveltje sprong warm in zijn handpalm. Terwijl hij het duiveltje voelde, dacht hij aan de boze woorden van Maria en Aart. Dat Aart zelf had gedreigd om Nynke te vermoorden als er wat met Maria zou gebeuren. Aart en Maria. Hun huisje stond daar. Het was stil in het bos, de wind was gaan liggen. Hij opende zijn handpalm, het duiveltje knikte naar hem, grijnsde, moedigde hem aan.

Hij keek het recht in de ogen, die gloeiden in de gemeen gefronste kop. ‘Maak haar ziek, maak haar dood,’ fluisterde hij. ‘Zorg dat ze Nynke nooit meer lastigvalt.’

De stilte was nu compleet, om hem heen was de natuur tot stilstand gekomen. Hij voelde een hete wind langs zijn bezwete gezicht trekken. En tegelijkertijd klonk er een afschuwelijke kreet van pijn uit het kleine huisje, een zware mannenstem riep iets.

Hij stopte het duiveltje in zijn zak terug, moest het met moeite uit zijn hand duwen om het los te laten, draaide zich om en rende het bos in, weg van het huisje. Maar de kreet reisde met hem mee, had zich vastgegrepen aan zijn oren. Hij sloeg al rennend een kruis. ‘Vergeef me, in de naam van Jezus Christus,’ hijgde hij. ‘Bid voor me, heilige Maria.’ Maar het geluid liet zich niet uit zijn geheugen bidden. Hij bleef rennen tot hij hun eigen huis weer zag. Bij de bosrand ging hij zitten om op adem te komen voordat hij naar binnen ging.

Het huis was leeg. Hij keek in de schuur, zelfs op de zolder en op het akkertje aan de andere kant van het huis, maar ze was nergens te zien. Hij bleef even voor de deur staan, aarzelde, maar ging toch naar binnen. Hij liep naar de bedstee, aarzelde opnieuw, stak toen snel zijn hand in zijn zak en greep het houten duiveltje. Hij wierp er een korte blik op, lang genoeg om de ogen te zien flikkeren in het kwaadaardige gezicht. Alsof het een brandende kool in zijn hand was, duwde hij het poppetje op de verstopplek in de bedstee, tussen de strozak en de houten wand, in de hoek. Hij trok zijn hand snel terug en keek naar zijn handpalm, alsof hij daar brandblaren verwachtte.

Langzaam ging hij aan tafel zitten, maar na een paar tellen stond hij weer op en liep naar buiten. Hij keek even bij de koeien, liet zijn hand over de warme lijven glijden. Hij liep door, over de akker tot aan de bosrand. ‘Nynke,’ riep hij zachtjes. ‘Nynke!’ Er kwam geen antwoord. Nu rook hij een oranjerode geur, die uit het bos naar hem toe woei. Hij sprong bij het bos weg, liep terug en midden op de akker bleef hij staan. Het bos was aan de ene kant, het huis aan de andere. Een koe loeide. Hij riep opnieuw Nynkes naam, harder nu. Steeds opnieuw. Geen antwoord. Hij greep het kruisje dat om zijn nek hing, pakte het stevig vast en keek naar het huis. Het huis en het kruisje, dat waren de vaste elementen, de vaste zekerheden waartussen hij weer evenwicht vond.

Achter hem ritselde iets. Hij draaide zich snel om en keek in Nynkes ogen. Ze stond iets verderop in het koolveld, in haar hand een plant met een lange wortel, die ze op een bijna eerbiedige manier vasthield. Ze keek hem aan, hij wilde iets zeggen, maar zijn stem weigerde. Ze knikte naar hem, beval hem toen mee naar binnen te gaan.

In de keuken legde ze de uitgetrokken plant op tafel. Met vaardige hand sneed ze de plant in gelijke delen en bond de bundeltjes bij elkaar, om die vervolgens vast te maken aan een stuk touw. Zwijgend keek hij toe. Ook Nynke sprak niet en er was iets gehaasts in al haar bewegingen, alsof de tijd drong. Daarna hing ze, nog steeds zwijgend, het bundeltje om zijn nek. Hij keek erop neer en nog voor ze sprak, voelde hij wat de betekenis hiervan was. Het bundeltje verspreidde een gevoel van rust en geborgenheid door zijn gespannen lijf.

‘Verbena,’ zei Nynke. ‘Blijf het dragen, houd het om je nek. Het beschermt tegen de boze.’ Ze draaide zich om, maakte opnieuw met snelle bewegingen een halsketting die ze zelf omdeed. ‘Zo,’ zei ze. Ze sloeg een kruis. ‘Ik ga groente halen. Blijf in huis. Ik ben zo terug. We zullen eerst eten klaarmaken.’

Die avond zat zijn hoofd vol vragen die hij aan zijn zus zou willen stellen, maar hij deed het niet. Hij rook iets in de atmosfeer wat hij niet wilde verstoren. Af en toe streken zijn vingers langs de verbenablaadjes. Het enige wat hij vroeg, was of ze de volgende dag naar de stad zouden gaan. Nynke knikte en hij zei dat hij graag nog naar de kerk wilde. Ze zei dat dat goed uitkwam, want dat wilde zij ook. Ze wachtten allebei in stilte tot het tijd was om te gaan slapen. De nacht viel en hij wist dat het duivelsbeeldje daar in de hoek lag, nu dof en levenloos dankzij de verbena. Maar de verbena hielp niet tegen die gil in zijn oren en de mannenstem die hij erdoorheen bleef horen. Hij vroeg zich af waar Nynke al die tijd geweest was. Was ze in het bos alleen om verbena te zoeken, of had ze geweten wat hij had gedaan, had ze hem gadegeslagen en doorzien?

‘Maria is dood,’ zei Nynke toen ze de volgende dag samen in de richting van de stad liepen.

‘Echt?’ vroeg hij. Maar hij vroeg haar niet hoe ze het wist, want hij wist het zelf ook, met een onontkoombare zekerheid en hij wilde niet verder nadenken waar die vandaan kwam. Hij keek naar haar en voelde zich met haar verbonden, toen ze hem aankeek met een blik die sprak van iets wat ze samen wisten, maar waarover ze nooit samen zouden praten.

Hij dwong zijn gedachten om vooruit te gaan, de slingerende weg over, tot onder de hoge, donkere steenharde muur. De kilvochtige poort en de steegjes door, de markt over, het straatje naast het gemeentehuis in. De kerk binnen, door de stille, hoge ruimte, eindeloos hoog, gestut door pilaren en daarna: de biechtstoel. Maria was dood.

Hij overwoog wat hij zou zeggen en wat niet. Hij zou niet kunnen zeggen dat hij de duivel gevraagd had om hun buurvrouw te doden, zelfs niet in de beslotenheid van de biechtstoel. Het viel hem plotseling in dat hij dus niet alles zou kunnen zeggen, dat er misschien wel zaken waren die je zelfs niet eerlijk tegen God zou kunnen vertellen.

 ‘Hé, hoor je me!’ klonk Nynkes stem dwars door zijn gedachten.

‘Wat is er?’ vroeg hij.

‘Heb je je verbena nog om?’

‘Ja.’ Nynke knikte. Zwijgend liepen ze verder.

De biechtstoel rook naar hoge ouderdom. Er hing een grijsbruine geur en daaroverheen een sterke lijfgeur van de vorige bezoeker. Zijn hart bonkte zwaar in zijn borstkas, hij veegde zijn handen af aan zijn boezeroen. Hij wilde hier eigenlijk niet zijn, maar hij wilde tegelijkertijd de kans op de toorn van God toch liever zo klein mogelijk houden. Hij was één keer eerder geweest. ‘Als jongen van tien hoef je nog niet te biechten,’ had Nynke gezegd. ‘Ik wil toch,’ was zijn antwoord geweest. ‘Wil je me leren hoe dat moet?’ Ze had haar schouders opgehaald. ‘Leren biechten?’ er klonk een lach door in haar stem. ‘Je gaat zitten en vertelt alles waarvan je eigenlijk weet dat het niet goed is geweest dat je het gedaan hebt.’

‘Zoals gisteren, toen ik heel boos op je was?’ had hij gevraagd. ‘En ik je niet geholpen heb met melken?’ Hij was boos het bos in gegaan en pas veel later thuisgekomen.

Nynke had hem ernstig aangekeken en geknikt. ‘Ja, dat zou je wel kunnen biechten, ja.’

‘En wat gebeurt er dan, als ik gebiecht heb?’

‘Dan vergeeft God je zonden. Tenminste, als de pastoor dat zegt.’

‘En als hij dat niet zegt?’

Het was even stil geweest. ‘Dat zegt hij altijd,’ had Nynke uiteindelijk geantwoord.

Die eerste keer was meegevallen. Hij had alles verteld waarvan hij dacht dat God daar boos over zou kunnen zijn. Daarna had de zware stem van de pastoor geklonken. ‘Ga in vrede, mijn zoon. Je zonden zijn je vergeven.’ Het was alsof God zelf tegen hem had gesproken.

‘Spreek maar, zoon of dochter,’ klonk nu dezelfde zware stem als toen achter het gordijntje.

Hij slikte moeizaam. Hij zuchtte diep en schraapte zijn keel. ‘Ik… ik… heb een vraag aan u, vader.’

‘Hoe oud ben je, mijn zoon?’ klonk het.

‘Tien jaar, vader. Wat gebeurt er als je de duivel vraagt om iemand anders kwaad te doen?’

Door het gordijn heen hoorde hij hoe de pastoor met een ruk inademde, alsof hij schrok van de vraag. ‘Als je de… boze vraagt iemand kwaad te berokkenen?’ klonk het op fluistertoon. ‘Waarom vraag je dit, mijn zoon? Is er iemand die dit gedaan heeft?’

‘Eh… ja, ik ken iemand die dit gedaan heeft, vader. Is dat erg?’

Het bleef even stil aan de andere kant. ‘Het is vreselijk om je rechtstreeks tot de boze te richten, mijn zoon. Zijn macht is groot, hij loert overal. Mensen die tot hem bidden zijn de duivel zelf gelijk, Gods toorn zal hen zeker treffen.’

Hij hoorde dat er echt angst in de stem van de pastoor doorklonk. Het gaf hem een raar gevoel van macht dat hij een vraag stelde die zelfs de pastoor bang maakte. ‘Maar doet de duivel ook echt wat hem gevraagd wordt?’

En klonk een schorre grom door het gordijn. ‘Je vragen zijn vreselijk, jonge vriend. De duivel heeft grote macht, hij kan inderdaad met zijn vreselijke macht mensen treffen. Maar luister goed, mijn zoon. Wie het ook is die zich tot de duivel heeft gericht: waarschuw hem of… haar. En blijf daar zelf ver vandaan.’

‘Kan God zoiets ook vergeven?’ vroeg hij.

‘God is genadig. Zijn trouw is groot. Maar dit is een gevaarlijke zonde, mijn zoon. Evenwel kan God ook deze vergeven.’

‘Wilt u mij mijn zonde vergeven, vader?’

‘Ik vergeef geen zonden, mijn zoon. Maar God heeft ook jouw zonden vergeven. Ga heen in vrede. God heeft je welgedaan. En blijf ver van alles wat je daarnet zei!’

‘Ja, vader. Dank u wel.’

Hij stapte uit de biechtstoel, liep over de gebarsten tegelvloer, tussen de massieve pilaren. Hij keek omhoog, misschien keek God nu op hem neer, daar tussen de grote balken door, eindeloos hoog boven hem. Hij sloeg voor alle zekerheid een kruis, zodat God kon zien hoe vroom hij was. Zijn zonden waren vergeven. Alles was weer goed. Maria was dood, maar God was niet boos meer op hem. Maar nog voordat hij door het koele portaal onder de toren de kerk weer verliet, wriemelde zich een kleine gedachte in zijn hoofd dat het misschien helemaal zo erg niet was om nog eens te zoeken naar de macht die hij had gevoeld. Een gedachte als een klein duiveltje.

Twee dagen na de dood van Maria kreeg hij zijn eerste schrijfles van Arent Corneliszoon. Arent kwam op een prachtig zwart paard en legde met een grote zwaai een leren tas op de tafel. Daaruit kwamen schrijfspullen en een boek. Arent begon uit te leggen wat schrijven betekende en hoe het werkte met letters. Arent was een goede leraar, begreep hem en was aan het einde van de middag heel tevreden. Hij liet schrijfspullen en een aantal opdrachten achter.

‘Je bent een slimme jongen,’ zei hij terwijl hij hem een stevige klap op zijn schouder gaf. ‘Ik heb nog twee leerlingen, die zijn al zestien en achttien, maar jij hebt het sneller door dan zij!’

Hij keek naar Nynke, die met verstelwerk bezig was. Ze glimlachte naar hem, maar met een soort droefheid.

‘Mooi,’ zei ze met een zucht. ‘Ga jij dan maar snel hout halen. Leg het hout achter het huis. En je mag niet binnenkomen voordat ik het zeg. Ik moet iets… belangrijks bespreken met Arent.’

Hij keek naar de schrijfleraar. De manier waarop Arent naar Nynke keek beviel hem niet en verwarde hem. Maar hij wist niet goed wat hij daarvan moest zeggen. Hij ging staan en pakte de schrijfspullen. ‘Zal ik die op het boordje in mijn bedstee leggen?’ vroeg hij. ‘Dat is goed,’ knikte Nynke. ‘Maar doe dat dan straks.’

Hij bedankte Arent en ging naar buiten. Verderop stak de hoge toren van het stadje boven alles uit. Er zijn momenten in je leven die bepalend zijn. Bijvoorbeeld als je midden op een drukke markt bent, waarop vijf, zes stegen en straten uitkomen. Dan moet je soms een belangrijke keuze maken. Achteraf was dit zo’n moment. Jaren later zou hij beseffen dat de schrijflessen die Nynke voor hem had geregeld en de vastberadenheid die hij voelde toen hij na de eerste les naar de toren van Goedereede keek, de koers van zijn leven hadden bepaald.

Maar nu zag hij gewoon die toren en gromde in zijn binnenste: ‘Ik word ooit baljuw.’ Toen viel hij met zijn gedachten van de toren af, dwars door het dak van de kerk naar beneden, tot in de biechtstoel. Hij rook weer de grijsbruine geur. ‘Wat het ook kost,’ gromde hij nog. Het was hem altijd bijgebleven. En tot op de dag van vandaag wist hij nog steeds niet of hijzelf in zijn binnenste gromde, of dat het een andere macht was die dat deed, een macht van buiten hem.

Toen hij zich omdraaide om het bos in te gaan vroeg hij zich plotseling af wat Nynke met Arent moest bespreken. En waarom mocht hij daar niet bij zijn? Hij liep naar de achterkant van het huis, sloop door de schuurdeur naar binnen en liep op zijn tenen naar het schot tussen de kamer en de stal. Door twee kieren kon je net in de kamer kijken. Heel voorzichtig gluurde hij door de smalle spleet. Hij zag hoe Arent om de tafel heen liep en Nynke met een lach aankeek. Nynke keek strak terug. Arent liet zijn handen over haar borsten glijden. ‘Zo erg is het toch niet?’ zei hij met een lach. ‘Je zult geen spijt hebben van onze afspraak, Nynke Dimmendochter, wij allebei niet.’

Nynke zei niets, maar stapte opzij en klom de ladder op, naar de zolder. Het laatste wat hij zag voordat ze uit het zicht verdwenen, was hoe Arent een grote hand op zijn zusters achterste legde terwijl hij achter haar aan klom.

Hij voelde hoe langzaam maar zeker een knoop om zijn maag werd aangetrokken. Een tijd later merkte hij dat hij nog steeds door de spleet stond te staren, naar de lege kamer.

Boven klonk geschuifel. Hij draaide zich om, liep snel de schuur uit en rende het bos in, bang om nog meer te horen, nog meer te zien.

Achter hem brieste het zwarte paard.

» 5 «

1547

‘Ik wil graag kip eten, Nynke. Slachten we er een?’ vroeg hij, terwijl hij samen met haar aan het werk was in de moestuin.

Ze schudde kort haar hoofd. ‘Een gezonde kip slachten we niet. Zolang ze eieren geven heb je meer aan een levende dan aan een geroosterde.’

‘Ach kom. We hebben genoeg kippen,’ wierp hij tegen.

Ze schudde opnieuw haar hoofd en werkte zwijgend door.

‘Ik wil toch graag kip,’ mompelde hij, onhoorbaar voor haar. Hij rukte een peen zo wild uit de grond dat deze brak. Ze keek even op, liet haar ogen op hem rusten. Hij zuchtte, trok de volgende peen er voorzichtiger uit. Ze werkten nog een tijdje door. Hij inhaleerde de ochtendlucht diep en bespeurde iets roodachtigs, met sporen van donkerbruin. En terwijl hij daar zat, wist hij van het ene op het andere moment dat er deze dag iets onheilspellends zou gebeuren. Hij stelde vast dat hem dat al veel vaker was overkomen. Eigenlijk sinds de dood van Maria, nu twee jaar geleden. Hij stond op, legde de penen in de gevlochten mand en pakte deze op. Zwijgend liep hij naar de schuur. Een dikke kip fladderde weg voor zijn voeten. Hij waste de penen in de houten teil die naast de schuur stond en legde ze daarna binnen op de tafel. Daar lagen ook verschillende kruiden. Hij herkende ze allemaal. Wilde winde, bilzekruid, papaver, kamille. En hij wist de werking ervan. Het ene hielp tegen koorts, het andere tegen winderigheid, een volgend tegen verstopping. Nynkes kennis was onuitputtelijk. Maar meer dan ooit besefte hij dat kennis soms rechtstreeks toegankelijk was. Dat je dingen gewoon kon weten, rechtstreeks in je hart, zonder middelen, kruiden of rituelen. Zo wist hij dat deze dag geen goede dag zou worden.

Hij liep naar de deur, bleef er even staan en keek naar zijn zus, die op haar knieën zat in de tuin, en naar de dikke kip, die vandaag op de een of andere manier telkens weer in zijn blikveld liep. ‘En toch wil ik kip,’ mompelde hij opnieuw.

Hij dacht even na en nam toen een besluit. Hij moest weten uit welke hoek de dreiging zou komen. Hij zou weer doen wat hij al vaker had gedaan na die vreselijke dag toen Maria stierf. Hij liep naar zijn bedstee en pakte het houtsnijduiveltje. Toen hij terugkwam was Nynke niet meer in de moestuin. Ze zou wel in de schuur zijn. Dat kwam hem goed uit, hij liep snel de moestuin door, de akker over, het bos in. Toen hij uit het zicht was, ging hij langzamer lopen.

Hij kon de weg ernaartoe inmiddels dromen, zo vaak was hij er geweest. Hij liep tot aan de grote open plek met de oude eik. Vanaf die open plek koos hij een smalle doorgang aan de noordkant. Hij wrong zich tussen twee dennen en kwam in een smalle doorgang. Daar stuitte hij op een groepje bij elkaar staande, zwartnaaldige dennen. Op handen en voeten kroop hij onder de takken door. Midden tussen de dennen was een ondiepe zandkuil, met een dak van zwarte naaldentakken. Zijn eigen plek, onvindbaar voor anderen. Hij liet zich in de kuil glijden en ging op zijn rug in de kom liggen. Het was bijna volslagen duister onder de takken. De wind ruiste zacht door de naalden, de wereld was ver weg. Hij sloot zijn ogen en voelde hoe hij op de aarde lag, hoe zijn lichaam zwaarder en in de kuil gedrukt werd. Hij lag een tijd lang onbeweeglijk, de armen half gespreid, de benen onder in de kuil, zijn hoofd op de rand.

Dat er onheil naderde werd steeds zekerder. Hij probeerde te vatten waarom hij dit wist, of het iets te maken had met wat Nynke had gezegd of gedaan, maar hij kon het niet grijpen. Toch was het wel iets geweest in haar blik, haar toon, of misschien in wat ze juist niet zei. Ze had hem alleen gelaten, een paar dagen geleden, om iets in Ouddorp te gaan doen met een zak met vier prachtige kazen. Het was geen marktdag geweest en hij had gevraagd of ze er een koper voor had. Ze had hem niet eens geantwoord, alleen gezegd dat ze tegen het einde van de middag weer thuis zou zijn.

Hij voelde in zijn broekzak, greep het duiveltje stevig vast en deed zijn uiterste best om te doorgronden wat er aan de hand was. Het geruis van de naalden leek te veranderen in statig gezang, de wind neuriede. Met gesloten ogen voelde hij hoe de aarde langzaam vervaagde, doorzichtig werd, hoe Nynke en de boerderij in nevelen werden gehuld en hoe tegelijkertijd door die nevel de geuren juist duidelijker werden. Mooie geuren, zachtgeel en lichtblauw en zachtgroen en violet en lichtroze, maar ook slechte geuren, bruinzwart en modderkleur en zwavelgeel en bronskleurig. Het geruis en de geuren mengden zich, en hij voelde hoe zijn gedachten zich begonnen te ordenen, hoe er onderscheid kwam tussen de verschillende geuren en hoe daardoor duidelijk werd wat ze betekenden. Dat inzicht rijpte langzaam in zijn hart en zou verklaren waar zijn onrust vandaan kwam. Het duiveltje gloeide in zijn hand alsof er een brandende draad als een slagader door zijn arm liep, van zijn hand naar zijn hart. De wind ruiste en de donkerbruine geur die hij die ochtend geroken had, werd sterker. Hij zag het spoor van die geur voor zich, als een donkerbruine draad door de nevel. Hij volgde de draad, stap voor stap, en daar dook Nynke op uit de nevel. Ze zag hem, maar op haar gezicht lag geen blijde herkenning, integendeel. Ze draaide hem de rug toe en verdween weer. Alle geuren vloeiden weer door elkaar en het ruisen van de dennen overheerste weer. De gloeiende ader in zijn arm was afgekoeld en hij opende zijn ogen. De betekenis van dit alles drong tot hem door, langzaam als de priemende punt van een rapier recht in zijn hart, die niet alleen zijn hart doorboorde maar ook alle adem uit zijn lijf drukte. En als hij geen adem kreeg zou hij stikken. Hij strompelde overeind en brak wild tussen de takken door naar buiten, rende door het loofhout, het bos weer uit en bleef hijgend staan aan de rand van hun akker. Het inzicht had zijn diepste angsten blootgelegd maar tegelijkertijd was het zo zeker dat er geen twijfel mogelijk was: Nynke ging hem verlaten. Hij wist niet hoe, maar het ging zeker gebeuren. Hij zou alleen achterblijven, eenzaam. Nu onderscheid, betekenis en inzicht hem hadden geopenbaard wat er ging gebeuren, ontketende dat iets wat heel diep in zijn binnenste besloten lag. Het kroop omhoog door de schachten en holen in zijn binnenste, steeds dichter naar de oppervlakte: een vastberadenheid en ontstellende woede dat niets, maar dan ook niets en niemand, ook Nynke niet, hem zou afhouden van het doel dat hij zich gesteld had. Hij zou ooit het stadhuis binnengaan en daar zou hij een belangrijk man zijn. Al moest hij de duivel zelf daarvoor klein krijgen.

Nynke was weg en haar paard ook, zag hij na een snelle blik in de stal. Ook miste hij twee kazen. Weer naar Ouddorp zeker. Hij pijnigde zijn hersens over wat ze daar toch aan het doen was, maar kon het niet bedenken. Het zou er ongetwijfeld mee te maken hebben dat ze hem zou verlaten. Misschien kwam ze nooit terug. Nog niet eerder had hij zich zo eenzaam gevoeld, alleen in het huis, alleen op de akker, alleen in de schuur. Overal waar hij kwam, onrustig heen en weer lopend, was hij alleen.

Na een tijdje ging hij aan tafel zitten in het stille huis. Na een paar tellen stond hij weer op en liep naar de voorraadkast. Hij vond een stuk oude, zout gerijpte kaas en wat appels, die hij pakte, en ging weer aan tafel zitten. Opnieuw stond hij op en vond in de keukenkast nog een dikke plak roggebrood. Ook dat nam hij mee, evenals een mes uit de bak die op het aanrecht stond. Hij sneed dikke plakken kaas af. De kaas was al zo oud dat hij brokkelde en hij stopte er wat van in zijn mond. Met de rest belegde hij het roggebrood. Hij nam een grote hap, stond weer op en pakte een mok die hij vulde met bier uit het vat in de voorraadkast. Staande bij de kast dronk hij met grote teugen de mok leeg, waarna hij hem opnieuw vulde. Hij liep terug naar de tafel en at de rest van het roggebrood en een appel op. Hij keek naar het grote mes, waarmee hij de kaas gesneden had. Lange tijd zat hij daar, starend naar het mes. Toen stond hij op en liep naar buiten, om het huis heen naar de akker. Hij zocht even en vond al snel wat hij zocht. Halverwege de akker liep de dikke kip. In de schuur haalde hij een handje koren uit het ronde vat, dat met een stevig houten deksel was afgesloten, en liep terug naar de akker. De kip zat nog op hetzelfde plekje. Hij maakte een piepend geluid met zijn lippen en trok zo de aandacht van het dier. Daarna hield hij zijn open handpalm met de graankorreltjes uitgestrekt. De kip keek ernaar, eerst met haar ene oog, aan de ene kant van haar kop, toen met haar andere oog. De lel onder haar snavel zwabberde even na toen zij haar kop draaide en met beide ogen naar het graan keek. Voorzichtig, met langzame stapjes kwam het beest op hem af, één poot omhoog, waarvan de tenen zich in een boogje naar elkaar toe krulden, één poot op de grond, de tenen gespreid. Stapje voor stapje. Hij zag hoe de poot zich weer krulde. De kip zette de laatste twee stappen, keek met beide oogjes naar het graan en wilde het met haar scherpe snavel van zijn hand pikken. Razendsnel greep hij met zijn andere hand het dier bij haar nek. De kip had geen tijd om te reageren, zelfs niet om een geluid te maken, want met alle kracht die hij had kneep hij de kippenkeel dicht. Hij draaide de spartelende kip rond tot het krakte en kraakte en het beest als een dood gewicht in zijn handen hing.

‘Tóch wil ik kip,’ mompelde hij, terwijl hij daar een tijdje met de kip stond, midden op de akker. Toen liep hij terug naar de schuur, dacht even na, liep over de akker naar het bos en net achter de bosrand ging hij de kip plukken. Daarna sneed hij haar open en ontdeed haar van de ingewanden. Terug in de keuken zocht hij een lange metalen spies en wist deze met moeite door het kippenlijf te spietsen. Hij hing de spies aan de haken die daarvoor boven het vuur waren aangebracht. Daarop porde hij het altijd smeulende kolenvuur op en gooide er wat houtblokken bij. Al snel laaiden de vlammen op. Niet veel later begon de kip die heerlijke, lichtbruine kleur te krijgen. Hij draaide hem langzaam om, zag hoe de klein haartjes op de kale kip verschroeiden, hoe het vel droop van het vet, hoe het bloed dat uit de holte van de ingewanden sijpelde zwart opdroogde en snoof de prachtige, goudgele geur diep op. ‘Toch wil ik kip,’ mompelde hij opnieuw.

Hij zat daar nog steeds toen achter hem de deur openging en Nynke binnenstapte. Hij had haar paard niet eens gehoord. Met een ruk draaide hij zich om.

Ze bleef in de deuropening staan en staarde hem aan. ‘Wat ben jij aan het doen?!’ riep ze uit.

Hij negeerde haar vraag en zei: ‘Ga je weg? Laat je me alleen?’ Hij hoorde zelf hoe zijn stem knarste als een niet gesmeerd wagenwiel.

Ze stond roerloos, als had ze de vraag wel gehoord maar was de betekenis haar vreemd.

‘Ga je weg?’ vroeg hij opnieuw. ‘Zeg niet dat het niet waar is, want dan lieg je.’

Ze ging aan de tafel zitten, zuchtte diep en keek hem onderzoekend aan. ‘Je bent pas dertien, soms vraag ik me af…’

Hij wachtte, maar ze maakte haar zin niet af en keek naar haar handen die ze op de tafel legde. Opkijkend zei ze: ‘Ik ga je niet verlaten. Maar er gaat wel iets veranderen. Ik ga trouwen met een man uit Ouddorp. Hij heet Job en…’

 ‘Je gaat dus wel weg?’ onderbrak hij haar.

‘Nee, ik ga niet weg. Job komt hier wonen.’ Ze zei nog veel meer, maar hij hoorde haar woorden niet meer, want wat ze gezegd had drong nu tot hem door en een indringer doemde voor hem op. Een indringer die samen met Nynke in haar bedstee zou slapen en die zich zou gedragen als heer van dit huis en naar wie ook hij zou moeten luisteren. Een indringer die zou maken dat hij hier als een vreemde of gast in dit huis moest leven.

Nynke zei nu ook iets over schrijfles. Hij richtte zijn aandacht weer op haar. ‘Wat zei je over schrijfles?’

‘Hoor je me niet? Ik zei dat we moeten stoppen met de schrijfles. Dat kan niet langer doorgaan nu Job hier komt wonen. En Arent wil niet ergens anders les-geven, heeft hij gezegd. Maar ik heb al bij het klooster gevraagd en daar kunnen ze…’

Hij sprong overeind, de stoel waarop hij zat kletterde hard op de grond. Hij boog zich voorover naar Nynke en spuugde haar recht in het gezicht. Hij zag als in een bovennatuurlijke vertraging de klodder in haar richting wentelen en met een natte klets op haar wang terechtkomen. Hij greep de tafelrand en rukte deze omhoog, zodat de tafel naar Nynke kantelde en ze met een kreet van schrik achteruit sprong en viel. Nog steeds vertraagd zag hij hoe de tafel net naast haar voeten neerklapte, en hoe ze verder rolde en weer overeind krabbelde. Hij wachtte haar reactie niet af maar draaide zich om naar de deur. Want nu kregen de dingen hun eigenlijke snelheid weer, en de val van de tafel en het gegil van Nynke dreunden zwaar en hoog na in zijn oren. Hij was met twee sprongen bij de deur en rende naar buiten, de akker over, blindelings het bos in, weg van zijn verraderlijke zus die zomaar een vreemde toeliet in hun wereld en die ervoor zorgde dat hij zijn schrijfles kwijtraakte. Weg van zijn zus die vond dat hij niet genoeg man was om haar gezelschap te houden, om voor de boerderij te zorgen. Weg van zijn zus die een andere man nodig vond, die zomaar zo’n stomme Ouddorper ging toelaten in zíjn domein. Ze was geen haar beter dan Neele, die hem ook al verlaten had. Hij hoorde hoe ze hem achterna kwam, want haar stem raakte hem van achteren, ook nog toen hij het bos in rende. Maar hij bleef rennen tot hij haar niet meer hoorde en hij zwoer dat hij haar nooit meer hoefde te horen. Hij bleef doorlopen tot hij niet meer kon en zelfs toen hij al lange tijd zeker wist dat Nynke ver weg was, wrong hij zich nog door de takken van een voor hem onbekend terrein. Daar hoorde hij de zee heel dichtbij ruisen.

Hij werd wakker van iets dat vlak bij hem was. Een geluid had hem wakker gemaakt, maar hij kon zich niet herinneren wat. Voorzichtig deed hij zijn ogen open. Het eerste wat hem opviel was dat de zon verdwenen was, want onder de takken van de vlierstruiken was het schemerig. Het tweede wat hij zag was een reebok, die aan de rand van de vlierstruiken stond en onder de laaghangende takken door naar hem keek. Hij bleef roerloos liggen en keek terug in de zwarte, glimmende ogen. Hij hoorde de bok snuffelen, op zoek naar geur, veilig of gevaarlijk, en als een bliksemschicht viel het inzicht in zijn hart dat hij was als dit dier. Dat hij de gave bezat om gevaar te ruiken en om inzicht te krijgen uit de geur van de dingen, en hij voelde een sterke verwantschap met dit wezen. Het was alsof de reebok die overeenkomst rook, want toen hij voorzichtig overeind kwam en op één elleboog steunde, bleef het dier staan. En zelfs toen hij er zacht tegen sprak zag hij wel hoe de oren bewogen, maar was er nog steeds geen angst in de grote ogen. Hij ging zitten, de benen gekruist en praatte zachtjes door, woorden kabbelend als een waterstroom die na een regenbui uit de duinen naar beneden stroomt. Lange tijd zat hij daar zo, oog in oog met het dier, tot de reebok een stap terug deed en bij wijze van groet nog één keer met zijn kop schudde voordat hij rustig weg stapte tussen de struiken.

Hij bleef nog even stil zitten en geleidelijk gingen zijn gedachten van de reebok naar de gebeurtenissen van de dag. Hij was nu in staat die van enige afstand te overzien en hij kwam tot de conclusie dat hij niet terug kon en niet terug wilde. Hij was afgedankt door zijn zus, ongeschikt bevonden om mee samen te leven, ze wilde in plaats van hem liever zo’n stinkend varken uit Ouddorp onder haar dak. Ze kon er wat hem betrof in stikken.

Hij kroop onder de struiken vandaan en stond op, klopte het zand van zijn kleren en keek rond. Hij bevond zich boven op een hoge duintop die volledig was begroeid met vlierstruiken en duindoorns. Beneden hem lag de zandstrook die de zee van de duinen scheidde en over de golven kwam het duister van de nacht snel aanrollen. Hij had honger en dorst, maar hij besefte dat het in het donker onmogelijk was om iets eetbaars te vinden. Hij dacht met grote spijt aan de heerlijke kippenbout, die Nynke nu helemaal alleen kon opeten. Gelukkig was het niet erg koud, hoewel de nachtwind die het duister vooruitsnelde hem deed huiveren. Hij kroop weer terug onder de vlierstruik, maar de kuil waarin hij had gelegen had alle warmte al verloren. Toch ging hij zo gemakkelijk mogelijk liggen en dacht aan het duiveltje. Hij sloot het houtsnijwerkje stevig in zijn hand en voelde tevreden hoe het hem verwarmde. Toen viel de nacht, en vervaagden zijn gedachten en de wereld in nevelen van duisternis en slaap.

Het was ergens rond middernacht toen hij ontwaakte door de kou die vanuit de grond in zijn botten kroop. Er was een harde wind opgestoken die luidruchtig door de vliertakken boven hem suisde, hoewel het in de kuil waarin hij lag volkomen windstil was. De nacht was niet helemaal zwart meer, het wolkendek dat in de avond over hem heen getrokken was, brak hier en daar open en hij zag de vliertakken boven zijn hoofd zwart afsteken tegen de zwartblauwe lucht waaraan een halve maan stond. Even waren er alleen de koude aarde onder hem, het ruisen van de takken boven hem en de nacht om hem heen, maar toen schoot hij overeind. Hij rook een brons- en zwavelachtige geur die uit de zanderige bodem leek op te stijgen en die hem bang maakte. Hij voelde aan het houtsnijwerkje, maar dat was nu koud in zijn hand. Een grote onrust maakte zich van hem meester en dwong hem overeind. Hij kroop onder de struik vandaan en klom omhoog, tot boven op de top van het duin. Vaag zag hij de zee oplichten aan de rand van het diepzwarte land om hem heen. Helemaal aan de andere kant van het eiland zag hij het vuur branden op de toren van Goedereede en helemaal rechts, in het verlengde van de duinenrij zag hij het verre vuur dat brandde op de Ouddorpse toren. Daartussen lag de duisternis over het land gespannen. Hij voelde het licht van de maan over zich heen strijken door een gat in het wolkendek en hij zag hoe het maanlicht verder reisde over het land. Vaag zag hij in de grijswitte vlek de contouren van het land oplichten: duinen, bossen, duindalen gevuld met duindoorns en vlierstruiken.

Toen was het net of een stille stem hem riep, of iets hem dwong zich een halve slag te draaien en zijn aandacht te verplaatsen. Het was een onmiskenbare ervaring die hij niet kon plaatsen en die hem bang maakte. Er was daar iets, in het duister, dat hem riep. In een reflex greep hij het duiveltje, dit keer leek het te branden, en hij zocht naar wat daar was, daar ergens in het donker. Een deel van hem wilde zich verbergen, maar hij ging juist boven op het duin staan, in het maanlicht dat nu weer langs hem trok. Toen hoorde hij haar stem door het donker en hij voelde dat een laag ijs zich op zijn botten hechtte. Hij kon zich niet meer bewegen. Nu zag hij haar ook, verderop in het maanlicht, als een zwevende nimf. Even wist hij zeker dat ze niet door de struiken liep maar erboven zweefde, want ze kwam nu snel zijn kant op. Hij wachtte haar komst af, niet in staat zich te bewegen. Pas toen ze de laatste meters overbrugde en hem bij zijn hand greep kon hij weer bewegen en praten. Zacht klonk haar stem: ‘Kom, lieve jongen. Kom mee. Ik verlaat je niet en vergeef je je boosheid.’ En haar stem was als muziek en de maan scheen weer en de struiken leken zich voor hen te openen, toen ze de lange weg terug gingen. Nynke wist goed de weg, bedacht hij, want steeds waren er openingen in het stikdonker. Niet één keer liepen ze vast in deze droomreis door deze droomwereld. Later kon hij zich het einde niet herinneren, hij wist alleen dat hij de andere ochtend wakker werd in zijn eigen bedstee, met zijn kleren nog aan, en dat hij eerst dacht dat alles van de dag ervoor een droom was. Maar toen hij Nynke zag en de blik in haar ogen hem vertelde dat het allemaal waar was, heel echt waar, besefte hij dat hij desondanks gewoon hier zou blijven wonen en niet weg zou gaan tegen haar wil.

Die morgen at hij kip.