Kronkelpad is het laatste deel van de trilogie, na Kind van de rivier en Pontenilo. De eerste twee boeken kunnen onafhankelijk van elkaar worden gelezen, maar in Kronkelpad worden bepaalde gebeurtenissen wel als bekend verondersteld.

Irma Joubert

Kronkelpad

Vertaling: Dorienke de Vries

Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

ISBN 978 90 239 9426 8 (boek)

ISBN 978 90 239 3031 0 (ebook)

NUR 342

Ontwerp omslag Wil Immink Design

Omslagbeeld Corbis / Christine Schneider

Vertaling Dorienke de Vries

Oorspronkelijk verschenen bij Tafelberg, een imprint van NB Publishers, Kaapstad, Zuid-Afrika, onder dezelfde titel.

Oorspronkelijke tekst © 2011 Irma Joubert

Nederlandse vertaling © 2013 Dorienke de Vries

Alle rechten voorbehouden

Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

www.uitgeverijmozaiek.nl

www.facebook.com/fanpaginairmajoubert

voor Madeleine

‘I stand with outdated maps in my hand… alone, without

recommendations in the vast desert.’

Yehuda Amichai, Joods dichter, 1955

1

Het jonge meisje tegenover haar heeft een dikke bos kastanjebruin haar en bruine ogen. Haar haren zijn in een bol rond haar hoofd gedwongen en daarna stokstijf gespoten. Ze heeft een regelmatig, mooi gebit en een gave huid – dat hebben de meeste jongeren tegenwoordig, denkt Lettie bij zichzelf. Dit meisje draagt een te grote, zwarte blouse met dikke schoudervullingen boven een strakke spijkerbroek. Aan haar voeten heeft ze platte plastic sandalen. Een modern jong meisje, gaat het vluchtig door Lettie heen.

‘Ik heet Rialien Naudé,’ zegt het meisje een beetje verlegen. ‘Ik hoop eigenlijk, dokter… dat u me kunt helpen.’

Modern, misschien, maar toch ook wat onzeker, stelt Lettie vast. ‘Tja, kind, ik heb geen eigen praktijk meer, ik val alleen zo nu en dan nog in,’ zegt ze vriendelijk.

‘Nee, nee, het gaat niet over… dokterszaken,’ zegt Rialien half verontschuldigend. ‘Het zit zo, dokter… Ik ben een tweedejaars student geschiedenis, we moeten een opdracht maken en ik hoopte dus dat u me daarbij kon helpen.’

‘Noem me maar tannie Lettie, Rialien,’ zegt Lettie rustig en vriendelijk. ‘Maar van geschiedenis…’ Ze schudt haar hoofd. ‘Van geschiedenis weet ik niet veel af.’

‘Mijn moeder zegt dat u een bekende dokter bent.’

Lettie begint zachtjes te lachen. ‘Nou, een beroemd geneesheer ben ik toch echt niet, als je het mij vraagt.’

‘Mijn vader en moeder zeggen dat dokter Louw een legende is in deze streek,’ zegt Rialien aarzelend.

Nu lacht Lettie voluit en ze schudt haar hoofd. ‘Leg me eerst maar eens uit wat die opdracht precies inhoudt.’

‘Het gaat eigenlijk niet echt om een onderwerp uit de geschiedenis, het is meer…’ Rialien gebaart een beetje hulpeloos. ‘Het is meer om… eh… om te laten zien dat we onderzoek kunnen doen, zoals… eh…’

‘Zoals historiografie?’ vraagt Lettie licht geamuseerd.

De mond van het meisje valt open, maar dan lichten haar bruine ogen op. ‘U weet wat dat is?’

Lettie knikt lachend. ‘Hoe moet je je onderzoek vormgeven?’ vraagt ze.

‘We moeten eerst in onze eigen omgeving iemand vinden met een verhaal,’ begint Rialien enthousiast. ‘Zoals… Nou ja, een verhaal uit de geschiedenis, en dat moeten we dan opschrijven. Maar het gaat vooral om het gebruik van de technieken en de bronnen. We moeten… eh… primaire en secundaire bronnen gebruiken.’

Haar handen liggen geen moment stil, maar zijn bijna nerveus beweeglijk. Ze gebaren, gaan langs haar gezicht, rusten even op haar schoot, gebaren dan weer. ‘Dat betekent dat we een interview moeten afnemen, want dat is een primaire bron, en daarna moeten we andere primaire bronnen zien te krijgen, zoals brieven en foto’s. Als u zoiets voor me zou hebben, dan zal ik er heel voorzichtig mee zijn en ze u later weer teruggeven, daar hoeft u zich niet druk… zich geen zorgen over te maken. De secundaire bronnen kan ik zelf wel vinden, dat zijn geschiedenisboeken of misschien heeft u nog krantenknipsels, bijvoorbeeld. Die kan ik ook gebruiken en daarna weer teruggeven. Onze hoogleraar heeft gezegd dat we de opdrachten precies zo terugkrijgen, onbeschadigd...’

‘En nu denk je dat ik een verhaal voor je heb?’ vraagt Lettie en ze staat op. ‘Ik ga eens een kopje thee zetten, of heb je liever koffie?’

‘Thee lijkt me heerlijk, graag, tannie,’ zegt Rialien en ze drentelt op haar piepende sandalen achter Lettie aan naar de keuken. ‘Wat een mooi huis hebt u.’

‘Dank je,’ zegt Lettie glimlachend.

In de keuken kijkt het meisje even om zich heen en dan babbelt ze weer verder: ‘Ik weet dat u een verhaal hebt, tannie, eigenlijk een heleboel verhalen, want u hebt in zulke interessante tijden geleefd, met oorlogen en zo.’

Lettie loopt naar de gootsteen en tapt de waterketel vol. ‘Eigenlijk is elke tijd bijzonder op zijn eigen manier,’ zegt ze. ‘De tachtiger jaren, waarin we nu leven, zijn ook heel interessant. Denk maar eens aan de grensoorlog met Mozambique. Je kent vast een heleboel jongens die nu aan de grens zitten; waarom schrijf je daar niet over?’

Het meisje trekt haar fraaie neus een beetje op. ‘Mijn broer heeft aan de grens gezeten,’ zegt ze, ‘maar dat is geen geschiedenis, dat is gewoon iets wat op dit moment gebeurt. Ik zoek iets van een hele poos geleden, iets waarvan andere mensen niets weten of wat ze al zijn vergeten.’ Ze bijt even op haar onderlip voor ze verdergaat. ‘Mijn moeder zei eigenlijk dat ik u moest vragen naar de polio-epidemie, wat jullie kinderverlamming noemden.’

Letties handen vallen een ogenblik stil en er trekt een sluier voor haar afgewende ogen. Dan pakt ze twee kop-en-schotels uit het kastje boven haar hoofd. ‘Laten we liever een ander verhaal nemen.’

‘O,’ zegt het meisje een beetje teleurgesteld. ‘Nou, we hebben de Boerenopstand bestudeerd…’ Ze zwijgt onzeker. ‘Dat was zeker… voor uw tijd?’ vraagt ze dan met een verlegen lachje.

Lettie verbijt haar lachen. ‘Een jaar of wat, ja.’

‘En daarna hebben we de Grote Depressie en het probleem van de armblankes behandeld.’ Haar gezicht staat nog steeds wat onzeker. ‘Kunt u me misschien uit eigen ervaring iets over de depressiejaren vertellen? Of over de armblankes?’

Lettie schudt even haar hoofd. ‘In 1933 zat ik nog op de lagere school. Ik was een bevoorrecht kind, want mijn vader was de dorpsdokter, dus we hebben geen echte armoede gekend. Nee, de depressie levert ook niets op. Ik kan je misschien het verhaal vertellen van de armblanke jongen die bij mij in de klas zat. Gerbrand Pieterse heette hij en zijn vader was bijwoner op de boerderij van een van mijn vriendinnen. Gerbrand heeft later gevochten in de Tweede Wereldoorlog, in Noord-Afrika, maar ik ken zijn verhaal niet echt goed.’ Ze pakt het dienblad met de thee. ‘Kom, dan drinken we onze thee op de veranda.’

Rialien knerpt weer achter haar aan en praat ondertussen gewoon door. ‘Misschien kunt u me dan iets anders vertellen uit de tijd van de Tweede Wereldoorlog? U was toen toch al wat ouder?’ dringt ze aan.

‘Ja, ik zat in de examenklas toen in 1939 de oorlog uitbrak; ik herinner me die dag nog goed.’ Lettie denkt even na. ‘Ik kan je wel over de oorlog vertellen en anders over de herdenking van de Grote Trek, het Eeuwfeest van 1938. Volgens mij heb ik nog een feestprogramma liggen en beslist ook een aantal nummers van Die Jongspan waarin van alles over het feest te lezen is. Ik moet ze alleen even zien te vinden. Kom, dan drinken we eerst op ons gemak een kopje thee; dat praat veel gezelliger, vind je ook niet?’

Rialien lacht verlegen. ‘Ik zou het heel fijn vinden,’ zegt ze, ‘maar ik kan vandaag niet al te lang blijven. Mijn broer komt me over tien minuten ophalen. Ik wilde eigenlijk alleen maar vragen of ik morgen terug kan komen voor een gesprek. Als u dat ziet zitten… als het u uitkomt tenminste?’

‘Best, hoor,’ zegt Lettie met een knikje. ‘Geef me even de tijd om na te denken, en dan praten we morgen verder. Hoe drink jij je thee?’

‘Met veel melk en twee schepjes suiker, alstublieft.’

Wanneer het meisje is vertrokken, gaat Lettie op haar lievelingsstoel voor het raam zitten, vanwaar ze uitzicht heeft op haar prachtige tuin. Ik kan haar best over het Eeuwfeest vertellen, denkt ze. Over de tien ossenwagens die door het land trokken en de Voortrekkers uit het hele land, die vanaf Pretoria met brandende fakkels kwamen aangerend. Er glijdt een trage glimlach om haar mond: ze was achttien in die tijd. De rest van het jaar hadden ze op school elke vrijdag een Voortrekkersjurk met een kanten halsdoek en een mutsje gedragen, en de jongens hadden leren broeken en vesten aan.

Ze herinnert zich de rijen en rijen witte tenten tegen de helling en de vlaggenoptocht, en hoe verschrikkelijk warm het was. Ze herinnert zich vooral de avond van de brandende fakkels, toen Christine omkeek en bijna zichzelf in brand stak.

Maar hoe kan ze aan dit meisje, dat eigenlijk nog een kind is, iets duidelijk maken van de trots die opvlamde in haar hart, samen met al die nachtelijke vreugdevuren rond Pretoria? Van de geestdrift die ze voelde toen bij het aanbreken van die zestiende december de kanonschoten met groot gedaver de slapende aarde wakker maakten, zodat de hellingen ervan weergalmden? Hoe zal dit kind, dat de volksliedjes uit die tijd waarschijnlijk niet eens kent, daar ook maar iets van begrijpen?

Hoe kan ze, na meer dan veertig jaar, dit kind uit een nieuwe generatie Afrikaners de emoties van die bijzondere periode in de Afrikaanse geschiedenis laten verstaan?

Bovendien, wat ze zich van dat hele Eeuwfeest nog het beste herinnert, denkt Lettie daar in haar stoel voor het raam, zijn niet de feiten en de gebeurtenissen, zelfs niet de trots. Wat haar het scherpst is bijgebleven, is het verdriet.

Lettie en Annabel zijn altijd vriendinnen geweest. Letties vader is de enige dokter in het dorp en de vader van Annabel de enige notaris. En dus heeft de moeder van Annabel, al toen ze nog heel klein waren, besloten dat Lettie goed genoeg was om met haar dochtertje te spelen.

Lettie woont met haar vader en moeder in de Voortrekker-straat. De zitkamer is voor als de dominee op visite komt. In de winter zitten ze ’s avonds en op zondag gezellig om de tafel in de grote keuken met het Aga-fornuis, waar haar moeder voortdurend bedrijvig omheen scharrelt. In de zomer, als het warm en droog is in het Bosveld, zitten ze op de achterveranda. Het gaas houdt de vliegen en de muggen buiten, behalve als iemand vergeet de klapdeur goed achter zich dicht te trekken. Het ruikt altijd lekker bij hen in huis, want Letties moeder maakt vaak verrassinkjes klaar voor als pa en zij thuiskomen.

Annabel woont in het grote huis verderop in de straat. Aan de voorkant is een halfronde veranda met pilaren en een trap met vier treden. De zware voordeur heeft een bel; als Lettie wil komen spelen, moet ze aanbellen. Dan doet een zwarte vrouw in een keurig uniform de deur voor haar open. Binnen liggen glanzende vloeren en dikke tapijten. Annabel en zij mogen alleen op de veranda spelen, anders maken ze rommel in huis. De moeder van Annabel is een lange, magere vrouw met pikzwart haar en ze is heel streng. Annabels vader is een grote man met weinig haar en een bril, en een beetje rood in zijn gezicht. Hij is nooit thuis, omdat hij heel hard werkt, maar Lettie ziet hem soms bij de kerk.

Het is niet echt leuk om bij Annabel te spelen. Daarom spelen ze meestal bij Lettie thuis.

In de eerste klas van de middelbare school komen ook alle kinderen van de kleine schooltjes uit de wijde omtrek erbij. Zij verblijven in het internaat. Zo leert Lettie Klara en Christine kennen.

Annabel kende Christine al, want hun ouders zijn met elkaar bevriend. Christines vader is voor de plaatselijke kiesvereniging lid van de Provinciale Raad, dus hij is nogal gewichtig. Christine is niet gewichtig, zij is gewoon een vriendinnetje.

Lettie is van het begin af op Klara en Christine gesteld. Ze zou graag Klara’s beste vriendin worden, maar dat is Christine al. Lettie heeft geen beste vriendin, en met Annabel zal ze dat ook nooit worden.

Lettie is altijd de aller-, allermooiste dochter van haar vader geweest en de allerliefste schat van haar moeder. Haar ouders zijn allebei klein en vriendelijk, en heel erg mollig. Lettie lijkt op allebei en ze is een gelukkig kind. Maar als veertienjarige ziet ze ineens voor het eerst echt hoe haar vriendinnen eruitzien. Klara heeft goudbruin, licht krullend haar dat voortdurend losraakt uit haar vlechten. Dan strijkt ze het achter haar oren. Ze heeft blozende wangen en prachtige groene ogen. Ze is tamelijk goed in gymnastiek en ze kan echt mooi zingen. Dik is ze al helemaal niet.

Christine is klein van stuk en heeft blonde krullen en blauwe ogen. Ze ziet er altijd wat bangelijk uit, of misschien is ze alleen maar een beetje onzeker, en ze kan niet zo goed meekomen op school. Klara helpt haar vaak. Christine is net een porseleinen popje, zo mooi.

Annabel is lang en slank en heeft goedgevormde benen en een zongebruinde huid. Ze presteert heel goed in gymnastiek en is nog intelligent ook. Haar lange donkere haar draagt ze meestal in een vlecht, maar als het even kan laat ze het loshangen en dan valt het glanzend en zijdezacht langs haar rug. Ze heeft donkere ogen, haar wenkbrauwen zijn geëpileerd tot keurige boogjes, net als bij een filmster, en de tanden achter haar volle lippen zijn parelwit.

Annabel is een schoonheid, beseft de jonge Lettie.

En de jongens zijn dol op haar.

Tegelijk met Klara en Christine komt er ook nog een jongen bij hen in de klas, van hetzelfde schooltje. Hij heet Gerbrand Pieterse en heeft een beurs van de armenzorg; de regering betaalt immers het schoolgeld voor arme kinderen. Hij is groot en sterk, heeft rood haar en sproeten. Het is een wildebras en Lettie is een beetje op haar hoede voor hem.

Klara heeft een broer die net een jaar ouder is dan zij, De Wet. Alle meisjes op school zijn verliefd op De Wet, zelfs de meisjes van de eindexamenklas, ook al is hij een stuk jonger dan zij.

De Wet kan alles: hij is de beste in sport, hij speelt in het eerste rugbyteam, ook al is hij pas vijftien, hij is elk jaar de beste van zijn klas en zingt de hoofdrol in de operette. Daarbij is hij ook gewoon aardig voor iedereen, ook voor Lettie.

Hij onthoudt zelfs haar naam.

‘Hallo, Lettie,’ zegt hij op een ochtend tijdens de kerkbazaar. ‘Ik wist niet dat een slimmerik als jij ook pannenkoeken kon bakken.’

‘Ik verkoop ze ook alleen,’ zegt ze verlegen. Hij is lang, ze moet naar hem opkijken. In zijn groene ogen dansen pretlichtjes.

‘Nou, dan hebben ze beslist de juiste persoon geronseld om het geld in de gaten te houden. Wat een heerlijke dag is het anders, vind je ook niet?’ babbelt hij, terwijl zijn lange, slungelige lijf ontspannen tegen de tafel leunt. ‘Wat denk je, zou er daar achter misschien een geflopte pannenkoek of twee liggen voor een man die geen rooie cent heeft?’

Ze vindt er drie en strooit er een heleboel extra kaneelsuiker overheen.

‘Bedankt, joh, je bent reuze,’ zegt hij vrolijk.

Die avond staat ze een hele poos voor de spiegel in de ouderlijke slaapkamer. ‘Het is gewoon babyvet, dat raak je nog wel kwijt,’ troost haar vader altijd, maar ze is al bijna vijftien.

Ze gaat wat dichter bij de spiegel staan en bekijkt haar gezicht met een kritische blik. Haar huid ziet er heel anders uit dan die van Klara en Annabel. ‘Dat komt alleen omdat je huid wat vettig is, maar dat betekent ook dat je later veel minder gauw rimpels zult krijgen,’ zegt haar moeder altijd troostend. Maar ze is bijna vijftien en later is nu niet belangrijk.

En ze heeft een bril.

Die heeft ze al sinds haar achtste.

Annabel moest er keihard om lachen. ‘Je lijkt wel een uil, met dat ronde gezicht en die ronde glazen. Zo lijken je ogen nog groter.’

De andere kinderen lachten mee. Iedereen deed altijd wat Annabel zei. Lettie besloot die dag dat ze nooit meer vriendin met Annabel wilde zijn.

Maar diezelfde avond kwam de vader van Annabel haar en haar broertje Reinier brengen om bij Lettie en haar ouders te overnachten. En de vader van Lettie reed samen met de vader van Annabel weer weg.

Pas veel later heeft Lettie gehoord van het grote probleem bij Annabel thuis, het probleem waardoor Annabel en haar broertje zo nu en dan bij Lettie thuis blijven slapen. De drankduivel, noemt Letties moeder het.

Voor de spiegel in de slaapkamer van haar ouders besluit Lettie nooit meer taart of pudding of ander lekkers te eten.

Haar voornemen houdt niet lang stand.

De vlinders in haar buik, die beginnen te fladderen telkens als De Wet in haar buurt komt, die blijven wel. Het geeft een heerlijk, dromerig gevoel.

Dan komt het Voortrekkerskamp.

Letties vader zet haar bij het schoolhek af met haar koffer, haar koektrommel en haar dekenrol. ‘Hierheen, Lettie!’ roept Klara, die samen met Christine bij de vrachtauto staat te zwaaien. De Wet en Braam, zijn vriend, zijn al bezig de koffers en tassen op de vrachtauto te laden. De Wet springt van de laadbak en beent naar Lettie toe. ‘Hallo, Lettie, zal ik jouw koffer ook maar inladen?’

‘Ik… ik had hem best zelf kunnen brengen, hoor,’ zegt ze schutterig.

‘Daar komt niks van in!’ lacht hij ongedwongen. Zijn ogen schitteren en zijn blonde kuif valt over zijn voorhoofd.

De vlinders fladderen bijna door Letties vuurrode oren naar buiten.

Annabel arriveert pas wanneer ze al bijna klaarstaan voor vertrek. Haar Voortrekkersjurk is te kort en haar haren hangen los. Toch ziet ze er mooi uit; ze is altijd mooi, wat ze ook aanheeft. ‘De Wet! Braam!’ roept ze en ze wijst naar haar grote koffer en haar dekenrol.

Wat is ze toch een flirt, denkt Lettie en ze duwt haar dikke bril hoger op haar neus. Maar Annabels lange benen onder de korte jurk ziet ze ook en onwillekeurig voelt ze een tikkeltje bewondering voor haar lef.

Die avond leggen ze een groot kampvuur aan. Ze zitten op de grond om het vuur, Klara tussen Lettie en Christine in. Maar Annabel loopt naar de andere kant van het vuur en begint tegen De Wet te praten. De Wet lacht naar haar en schuift een eindje op, en Annabel wurmt zich tussen hem en Braam in.

Lettie voelt haar keel dik worden.

Ze zingen Voortrekkersliedjes met elkaar, en Lettie wurgt de woorden langs de brok in haar keel. Oom Jan Kommandant vertelt hun over het Eeuwfeest, over de symbolische ossenwagentrek en de fakkelloop. Lettie hoort niets van wat hij zegt. De rook van het vuur brandt in haar ogen, zodat ze een andere kant op moet kijken.

Het wordt het akeligste en ellendigste weekend van haar leven. Ze ontdekt bij zichzelf een giftige jaloezie die ze niet van zichzelf kent en die ze ook niet wil voelen. Dat hele weekend loopt Annabel zich aan De Wet op te dringen. En De Wet kijkt het hele weekend als een kat die van de room heeft gesnoept.

Het laatste kwartaal studeert ze harder dan ooit. Ze leest de voorgeschreven boeken nog eens allemaal door en begint zelfs de krant te lezen, zodat ze tenminste kan meepraten wanneer Klara en Annabel het over de politiek hebben.

Langzamerhand begint ze het kampweekend te vergeten.

Op de laatste schooldag krijgt zij de prijs voor de beste leerling. Alleen wordt ze niet tot huisoudste gekozen, evenmin als Christine. Wanneer Klara en Annabel naar het podium stappen, schuift Christine een plaatsje op om naast haar te gaan zitten.

En wanneer Klara dan ook nog leidster van de huisoudsten wordt, stapt De Wet, die als huisoudste van vorig jaar ook op het podium staat, onmiddellijk naar voren, slaat zijn arm om haar heen en geeft haar voor het oog van de hele school haar eerste felicitatiezoen.

‘Hè,’ zucht Christine naast haar, ‘welke andere jongen zou zijn zusje zomaar zoenen terwijl iedereen het ziet? O, Lettie, zoals hij is er verder niemand op de wereld, vind je ook niet?’

Lettie knikt zwijgend. Maar ze voelt ieder woord en haar hart zwelt zo dat het bijna lijkt te barsten, zodat ze haast geen adem meer krijgt.

Die maandag vertrekken ze per trein naar het Eeuwfeest. Vanaf station Pretoria worden de kinderen met grote bussen naar het kampterrein gebracht. ‘Mijn benen zijn lam van al dat rijden, ik blijf wel staan,’ zegt Annabel, want er zijn meer kinderen dan zitplaatsen in de bus. Maar zodra twee jongens uit Louis Trichardt opschuiven en een plekje voor haar inruimen, schuift ze toch tussen hen in.

Hoe krijgt ze het toch voor elkaar? denkt Lettie verbaasd.

Wanneer ze hun bagage naar de tent moeten dragen, tilt Annabel haar koffer niet op, maar blijft ze om zich heen staan kijken. ‘Ik zoek wel gauw een paar sterke mannen die ons kunnen helpen dragen.’

‘Ik draag zelf mijn koffer wel,’ sputtert Lettie angstig tegen.

‘Niks ervan!’ zegt Annabel. ‘Je zult zien hoe gretig die galante heren ons te hulp zullen schieten.’

En zo is het. Annabel houdt haar hoofd een beetje scheef, haalt gemaakt moedeloos en met een zielig glimlachje haar schouders op. Onmiddellijk komen er drie jongens aanlopen. ‘Kunnen we je helpen?’ vraagt er een aan Annabel.

Ze kijkt totaal verrast op. ‘Meen je dat? Maar... die koffers zijn echt vreselijk zwaar, hoor!’

Een van de jongens stapt naar voren en pakt de grootste koffer. ‘Ach, welnee, dat stelt niks voor!’ zegt hij.

‘Sjoe,’ zegt Annabel. ‘Jij moet wel heel sterk zijn.’

De drie jongens lopen met Annabel en Lettie mee. Annabel loopt het hele eind tot aan de tent met hen te praten en grapjes te maken, en Lettie loopt er stilletjes en slecht op haar gemak achteraan. Zodra ze in de tent alleen zijn, gooit Annabel haar Voortrekkershoed nonchalant op haar bundel dekens en zegt: ‘Zie je, Lettie, zo ga je nou met jongens om. Het zijn net mannetjesdieren; zorg dat ze zich een echte man voelen, dan eten ze uit je hand.’

Donderdag 15 december is opnieuw een heel warme dag.

‘Vandaag is er een schijngevecht tussen twee groepen ruiters,’ zegt Klara opgewonden. ‘Boelie en De Wet doen ook mee, volgens mij wordt het ontzettend leuk.’ Boelie is Klara’s oudste broer.

De Wet doet inderdaad ook mee, te paard nog wel. Lettie moet even diep ademhalen.

Na het ochtendeten lopen de meisjes een heuvel op vanwaar ze alles goed kunnen zien. ‘Sjoe, we hadden parasols mee moeten brengen, we verbranden hier levend,’ zegt Lettie. Ze vóelt zich gewoon rood worden in de zon.

‘Hè, Lettie, je lijkt wel een oud wijf,’ zucht Annabel. ‘Een beetje zon zal je juist goed doen; je ziet er altijd al zo lijkachtig uit.’

Het feest waarnaar ze zo heeft uitgekeken wordt steeds minder leuk.

Precies om half tien komt het bevel: ‘Aanvallen!’

Om hen heen begint het geweervuur te knetteren. Overal vandaan proberen de ruiters tussen de bosjes en de bomen door te manoeuvreren en zo steels mogelijk op te rukken. Het lawaai van ontploffende bommen is oorverdovend. Hier en daar springt een ruiter van zijn paard en probeert zich al schietend een weg te banen.

Christine heeft beide handen voor haar gezicht geslagen. ‘Stel nou dat ze elkaar doodschieten?’ vraagt ze angstig.

‘Lieve help, Christine,’ zegt Annabel ongeduldig. ‘Geloof je nu heus dat ze echte kogels en bommen gebruiken? Ze kunnen jou ook alles wijsmaken!’

Dan ziet Lettie hem. Hij ligt plat voorover op zijn paard, de teugels strak in zijn hand. Hij jaagt recht op de vijand af.

‘Daar heb je De Wet!’ roept Klara ineens geestdriftig. ‘Kijk, daar op het open stuk! Moet je zien hoe hard hij gaat!’

Lettie kijkt hem na tot hij achter een groepje bomen verdwijnt. Dan laat ze langzaam haar ingehouden adem ontsnappen. Er kan op aarde geen man volmaakter zijn dan hij; dat kan gewoon niet. En niets van wat er hierna nog tijdens deze fantastische dagen zal gebeuren, geen toneelstuk, gloedvolle toespraak of vuurwerk, zal deze ogenblikken kunnen overschaduwen.

Vroeg op de avond, wanneer ze tussen de tenten door naar het kampvuur lopen, zegt Klara: ‘Ik ben zo trots dat ik een Afrikaner ben.’

‘Ik ook, Klara,’ zegt Christine. ‘Ik zal deze week nooit vergeten.’

Ik zal deze week ook nooit vergeten, denkt Lettie stil. Want ik ben verliefd, smoorverliefd. Misschien is het wel echte liefde, liefde voor altijd – en dat is het heerlijkste gevoel dat er is.

‘Waar is Annabel?’ vraagt Christine ineens wanneer ze bij het vuur zitten.

‘O, die zal hier wel ergens zijn,’ zegt Klara vaag.

‘Moeten we haar niet gaan zoeken?’ vraagt Christine.

‘Welnee, laat haar toch,’ zegt Klara.

Iemand begint accordeon te spelen en ze zingen allemaal mee: ‘Die sweep het geklap en die wawiele draai…’

Letties ogen glijden langzaam en zoekend tussen de mensen door.

Nu valt de trekzak in. ‘Aanstap, rooies, die pad is lank en swaar…’

Er zitten te veel mensen om het kampvuur, ze kan hem niet vinden.

‘Daar kom die wa…’ en ‘Hoe ry die Boere, sit-sit so…’

Ze ziet hem nergens.

‘O, boereplaas, geboortegrond, jou het ek lief bo alles!’

Nou, niet boven alles, denkt ze loom-gelukkig. Misschien is het feest toch niet zo akelig als ze vanmorgen dacht. Er daalt een heerlijke loomheid over haar. ‘Ik heb ontzettende slaap, ik kruip erin,’ zegt ze tegen de anderen.

‘Wij komen ook zo,’ zegt Klara. ‘Morgen wordt de belangrijkste dag, dan wil ik niet moe zijn.’

Langzaam loopt Lettie tussen de tenten door. Achter zich hoort ze het lijzige gezang van de mensen die de accordeon net niet bij kunnen houden: ‘Liewe maan, jy seil so langsaam…’

Ze is vervuld van geluk, van een vreugde zo diep dat die niet met woorden te beschrijven is. Misschien is het zelfs wel een geweldig, fantastisch kamp!

Ze gaat tegen een boom staan en voelt aan de harde, ruwe stam. Ik behoor tot het beste volk op aarde, beseft ze. Ik ben ook trots dat ik een Afrikaner ben.

Ze doet haar ogen dicht. Haar hart is warm.

En ik ben verliefd ook. Dat is… fantastisch. En ik heb slaap. Ze glimlacht in zichzelf. Ik wil naar bed.

In de heldere, maanverlichte nacht loopt ze verder.

Dan ziet ze hen. Het meisje in de armen van de jongen, terwijl zijn handen langs haar rug omlaag glijden en haar dichter tegen zich aan trekken. De man heeft zijn hoofd gebogen en zijn mond op de hare gedrukt.

Het meisje is lang en de jongen nog veel langer.

Het is Annabel.

Met De Wet.

De tijd staat stil. Bevroren.

Dan draait Lettie zich zachtjes om en loopt met een omweggetje naar de tent. Haar hart is ijskoud en bonst hevig. Ze trekt haar nachtjapon aan en rolt haar dekens uit. Ze kruipt helemaal in elkaar en drukt haar gezicht in het kussen. Zo blijft ze doodstil liggen. Het verdriet vormt een harde korst om haar hart. Als ze maar niet gaat huilen, als ze alsjeblieft maar niet gaat huilen!

Ze wil naar haar moeder.

Kort daarna hoort ze Klara en Christine zachtjes binnenkomen. Even later fluistert Christine gesmoord: ‘Klara, hij zoende haar, ik heb het zelf gezien.’

‘Ach, dat stelt niks voor,’ fluistert Klara terug. ‘Jongens zijn nu eenmaal zo, ze zoenen gewoon ieder meisje dat ze krijgen kunnen. En je weet toch hoe Annabel is…’

Maar… De Wet is toch niet zoals alle andere jongens, huilt Letties hart. Hij is…

Roerloos ligt ze op haar kleine eilandje van dekens, terwijl haar vriendinnen zachtjes hun dekens uitrollen en hun kussen opschudden.

Ze luistert vooral naar Christine.

Christine is ook verliefd op De Wet, weet ze, terwijl een ijzige hand zich om haar hart sluit. Die mooie, kleine Christine is ook verliefd. En ook zij heeft vanavond verdriet, diep en intens verdriet.

Alleen Klara ligt na een poosje diep en rustig te ademen.

Diep in de nacht komt Annabel binnen; met veel lawaai maakt ze zich klaar om naar bed te gaan. Lettie ligt nog steeds roerloos. ‘Slaap je al?’ vraagt Annabel.

Nee, denkt Lettie. Ik lig hier al uren, zonder een vin te verroeren, maar de slaap wil niet komen. Want ik weet het nu: ik ben het kind van mijn geliefde ouders, genen van hun genen. Ik ben Lettie Louw. Iemand als De Wet Fourie zal nooit voor mij zijn weggelegd.

2

Nee, besluit Lettie in haar luie stoel bij het raam, het Eeuwfeest is niet geschikt voor de opdracht van die studente.

Rialien heeft het wel over de Tweede Wereldoorlog gehad. Daar kan ze ook elders veel informatie over vinden, zei ze.

Maar, denkt Lettie weer, daar heb ik niet veel over te vertellen; de oorlog heeft me niet werkelijk geraakt.

Ze herinnert zich vaag de gesprekken over politiek in de maanden voor de oorlog uitbrak: zal de mooipraterij van Chamberlain toereikend zijn om Hitler in toom te houden? Of is een oorlog in Europa onvermijdelijk? En als er oorlog komt, aan welke kant zal de regering van Hertzog en Smuts dan staan? Zal het leiden tot een scheuring in de Verenigde Party?

Op 1 september 1939 horen ze voor de radio dat Duitsland Polen is binnengevallen. In de krant lezen ze de volgende dag dat er mogelijk een breuk komt tussen Hertzog en Smuts.

Maar verder raakt de oorlog haar niet wezenlijk. Hertzog wordt verslagen, Smuts wordt de nieuwe premier. De mensen die willen vechten, gaan in het leger en vertrekken naar het noorden; zij worden Roodlussen genoemd, omdat ze een donkerrood lusje aan hun epauletten moeten dragen. Maar dit zijn geen mensen uit het Bosveld. De oorlog is ver weg, in Noord-Afrika, in Duitsland, Frankrijk en Engeland, in Italië en Polen, aan de andere kant van de wereld.

Veel belangrijker in dat jaar 1939, het jaar van haar eindexamen, zijn de gesprekken met haar vriendinnen.

‘Ik word journalist, heb ik besloten,’ zegt Annabel op een ochtend, voor de school begint. ‘Mijn vader vindt het goed, dus ik ga volgend jaar in Pretoria studeren.’

‘Journalist?’ zegt Christine vragend.

‘Ja, Christine, zo iemand die in de krant schrijft, weet je wel?’ zegt Annabel neerbuigend. ‘En wat ga jij volgend jaar doen?’ vraagt ze daarna aan Lettie.

‘Medicijnen,’ antwoordt die meteen. ‘In Johannesburg, denk ik. Daar heeft mijn vader ook gestudeerd.’

‘Johannesburg! Maar dat is een Engelse universiteit!’ roept Annabel uit. ‘En ik weet ook niet of het nou wel zo’n geschikt beroep is voor een vrouw. Het is zo… zo kerelsachtig.’ Ze haalt haar schouders op. ‘Hoewel, dat past ook eigenlijk wel bij jou.’

‘Volgens mij wordt Lettie een prima arts,’ schiet Klara haar te hulp. ‘Ze is er intelligent genoeg voor en ze zal liefdevol met haar patiënten omgaan.’

Annabel trekt sceptisch haar keurige wenkbrauwen hoog op en draait zich om naar Christine. ‘En jij, Christine, wat ga jij studeren?’

‘Ik weet het niet.’ Christine is even stil. ‘Eigenlijk wil ik ook graag met zieke mensen werken, om ze te helpen.’

‘Doe niet zo raar,’ zegt Annabel onmiddellijk. ‘Je hebt bij de Voortrekkers niet eens je EHBO-diploma gehaald!’

Als ze de klas in lopen, ziet Lettie dat Klara even haar hand op Christines schouder legt. Ik wou maar dat Klara ook mijn beste vriendin was, denkt ze. En ik wou dat ik ook in Pretoria kon gaan studeren, omdat… ja, omdat De Wet daar ook is. Maar haar vader vindt nu eenmaal dat er geen betere medische faculteit is dan die van Johannesburg en haar vader zal het wel weten.

Het jaar daarna, 1940, wordt de oorlog geheel overschaduwd door haar nieuwe leefomstandigheden: de stad, de universiteit, het leven in een studentenhuis, de Engelse cultuur en opvattingen waarvan alles doordrenkt is. Lettie voelt zich er niet thuis, een vreemde eend in de bijt; maar ze weet eigenlijk niet of ze ooit wel ergens werkelijk bij zal horen.

Van de colleges geniet ze wel. Ze zijn interessant en uitdagend, en ze vindt de stof eenvoudig te begrijpen en te leren. ‘We hebben alleen nog niets geleerd wat direct toepasbaar is in de geneeskunde,’ zegt ze in de paasvakantie, wanneer ze voor de eerste keer weer thuis is.

‘Dat komt nog wel, wacht maar,’ lacht haar vader.

‘Heb je die avondjurk die we gekocht hebben nou al eens aangehad?’ vraagt haar moeder gretig.

‘Nee, mama, de eerstejaars konden tot nu toe eigenlijk niet naar feestjes gaan,’ komt Lettie snel met een uitvlucht.

Later dat jaar hoort ze dat Gerbrand naar Oost-Afrika is vertrokken. Ze is er niet erg verbaasd over – Gerbrand is altijd een rare geweest, en een wilde ook. Het is de eerste keer dat iemand die ze kent een Roodlus is geworden. O ja, de oudste kleinzoon van meneer Ismail, de oude Indiër met zijn lange witte baard en lange witte overkleed, is ook in het leger gegaan, maar die telt niet mee. Het zijn mohammedanen, buitenstaanders. Haar raakt de oorlog nog steeds niet.

De radio is wel één en al oorlogspraat, net als de kranten en het bioscoopnieuws. In de studentenhuizen en tussen de colleges door is de oorlog het gesprek van de dag. Bijna iedereen op de universiteit heeft wel een vader, broer of vriend die meevecht.

‘We hebben hier zeker twee keer zoveel meisjes als jongens op de uni,’ zegt haar kamergenootje Carol-Ann. ‘Waar we voor het lentebal een partner vandaan moeten halen, weet ik waarachtig niet.’

Van mij hoeft zo’n lentebal al helemaal niet, denkt Lettie.

Die nacht droomt ze dat De Wet haar voor het bal komt halen. In haar droom zweeft ze in haar splinternieuwe avondjurk over de dansvloer, maar de droom lost op in het donker van de nacht.

Op de avond van het lentebal zit Lettie op haar kamer te studeren. De prachtige jurk die haar moeder aan het begin van het jaar speciaal voor haar gekocht heeft in de winkel van juffrouw Pronk blijft onaangeroerd in de kast hangen.

In de oktobervakantie van haar eerste jaar maakt Lettie voor het eerst kennis met Henk. Hij is met Klara van de universiteit meegekomen naar huis.

‘Is hij nou je vriend?’ vraagt Lettie wanneer ze een poosje met Klara alleen in de keuken is. Annabel is op de veranda bij de jongens blijven zitten, ze is geen koffiezetster.

‘Ja, nou, ik denk het,’ zegt Klara vaag.

‘Maar ben je dan verliefd op hem?’ vraagt Lettie. Henk is een aantrekkelijke jongen. Hij is lang – maar niet zo lang als De Wet – en heeft blond haar en grijsblauwe ogen. Hij draagt een bril en heeft een charmant Kaaps accent.

‘Ik weet het niet, ik geloof het wel,’ zegt Klara, terwijl ze het kokende water over de gemalen koffie in de koffiezak schenkt. ‘Ik weet eigenlijk niet hoe het voelt om verliefd te zijn.’

‘Bezorgt hij je vlinders in je buik?’ vraagt Lettie. Want ondanks alles blijven bij haar de vlinders opfladderen, telkens wanneer De Wet iets tegen haar zegt.

‘Vlinders?’ Klara denkt ernstig na. ‘Nee, niet echt. Het is meer… zo’n warm gevoel in mijn hart.’

‘O,’ zegt Lettie aarzelend. ‘Misschien kan dat ook.’

Maar haar vakantie wordt niet echt gemaakt door Henk of Klara, door Christine en de avonden om de eettafel bij haar ouders thuis. De vakantie wordt gemaakt door dat ene bezoek aan de familie Fourie, wanneer ze allemaal om de grote eettafel zitten met de speelkaarten in de hand, terwijl op het gesteven witte tafelkleed van Klara’s moeder de koffie en beschuit klaarstaan. Lettie, Henk en De Wet trekken het lootje voor het team dat mag beginnen.

‘Ha!’ roept Annabel. ‘Dat zegt niks, we spelen jullie in de eerste ronde onder de tafel!’

‘Vergeet het maar, juffertje Grotemond,’ zegt De Wet met een ongedwongen lach. ‘Wij hebben Lettie in het team en geen van jullie kan aan haar tippen. Bovendien hebben wij twee mannen in het team en zit die arme, ouwe Boelie opgescheept met jou en Klara én Christine!’

‘En ik ben al zo slecht in kaarten,’ zegt Christine een beetje benauwd.

‘We gaan lekker de vloer met jullie aanvegen,’ poetst De Wet het ego van zijn team nog een beetje verder op. ‘Lettie, jij bent onze aanvoerster, speel jij de eerste kaart!’

Hoe verder ze op de anderen voorraken, hoe uitgelatener De Wet wordt. Hij knipoogt naar Lettie als ze een handige kaart speelt en fluit tussen zijn tanden als ze het andere team overtroeft. Annabel wordt echter steeds nijdiger, naarmate de achterstand van haar team groeit. Tot Klara het dreigende brandje blust met de woorden: ‘Nou, laat maar, hoor, jullie hebben gewonnen. Ons team zal voor verse koffie zorgen en daarna kunnen we beter een beetje muziek gaan maken.’

Ergens halverwege die avond, als de jongens naar buiten zijn gegaan om te kijken waarom de honden zo blaffen, vertellen Klara en Christine dat ze met Gerbrand corresponderen.

‘Met Gerbrand?’ vraagt Lettie verbaasd. ‘Gerbrand Pieterse, die bij ons in de klas heeft gezeten?’

‘Ik wist niet eens dat hij schrijven kón,’ zegt Annabel venijnig.

‘Natuurlijk kan hij schrijven,’ zegt Klara bijna geërgerd. ‘Hij heeft een heleboel interessante dingen te vertellen. Ze zitten nu in Abessinië en hij vertelde dat…’

‘Gerbrand is een Roodlus,’ valt Annabel haar in de rede. ‘Weet Boelie dat je hem schrijft?’

‘Nee, en denk erom dat je het niet tegen hem zegt,’ zegt Klara beslist. ‘Het zal hem alleen maar onnodig kwaad maken.’

‘Is Boelie dan tegen de Roodlussen?’ vraagt Lettie.

‘Nou, en hoe!’ zegt Klara, maar ze weidt er verder niet over uit.

Na de vakantie neemt Lettie drie dingen mee terug naar Johannesburg: een reusachtige trommel vol koekjes en beschuiten, ondanks haar vaste voornemen om in hongerstaking te gaan, een nieuwe avondjurk, hoewel ze haar moeder toch echt heeft verteld dat ze de vorige nog niet eens heeft gedragen, en de herinnering aan een van de heerlijkste avonden van haar leven. Want ze kan nog zo vaak tegen zichzelf zeggen dat De Wet gewoon aardig was, dat het hoorde bij zijn spelplezier, haar vlinderhart wil niet luisteren.

Een jaar later krijgt Lettie in de oktobervakantie te horen dat Boelie geïnterneerd is. ‘Dat moet een zware klap zijn voor Neels Fourie,’ zegt haar vader. ‘Hij is al zijn hele leven fervent aanhanger van Hertzog.’

‘Volgens mij is het voor Boelies opa nog veel moeilijker,’ zegt zijn vrouw. ‘Hij is de grootste Smutsfan van de hele streek.’

‘Ja, ik maak me zorgen over zijn hart. Hij is niet sterk,’ beaamt Letties vader.

Ik hoop alleen dat De Wet niet ook geïnterneerd wordt, denkt Lettie die avond in bed. Ze hoopt dat Klara haar nog eens voor een avondje zal uitnodigen, maar heeft niet de vrijmoedigheid om het te vragen. Een keer ziet ze De Wet door de straat rijden, maar hij zit achter het stuur, met zijn linkerhand op het stuur en zijn rechterelleboog nonchalant uit het open raampje, en hij merkt haar niet op.

In de kerstvakantie hoort ze vervolgens dat ook Christine in het leger is gegaan en naar Caïro is vertrokken. ‘Van Gerbrand kon ik het nog geloven,’ zegt ze tegen Klara, wanneer die een ochtendje bij haar op bezoek is, ‘maar Christine!’

Klara schudt alleen haar hoofd. ‘Het is maar een trieste bedoening, deze Kerst,’ zegt ze. ‘Boelie in het kamp en Christine in Noord-Afrika. Ik heb soms het gevoel dat ik op een begrafenis ben.’

‘Hoe gaat het met De Wet?’ vraagt Lettie zo terloops mogelijk.

‘Goed,’ zegt Klara, bijna ongeïnteresseerd. ‘Hij is druk bezig op de plaas, maar is niet half zo handig als Boelie. We gaan trouwens zo nu en dan naar de bioscoop. Annabel gaat meestal ook mee. Ik zal je laten weten wanneer we weer gaan, dan kun je mee, dat zou leuk zijn.’

Die nacht belandt Lettie in een diepe, zwarte draaikolk waardoor haar hele lichaam tegen de ochtend vastgesnoerd zit in haar laken. Ik weet, ik weet dat De Wet nooit van zijn leven naar mij zal kijken, zegt ze telkens weer tegen zichzelf. Ik weet het, en toch trap ik iedere keer weer in de valstrik van zijn charme, zijn gewone, natuurlijke charme die hij op iedereen in zijn omgeving uitleeft. En ik ben de enige niet. Ook beeldschone meisjes zoals Annabel en popperig mooie meisjes zoals Christine zijn er niet tegen opgewassen.

De volgende morgen stort ze voor de eerste keer haar hart bij haar moeder uit. Die begrijpt er alles van. ‘De Wet is een bijzonder mens, m’n kind, daar heb je gelijk in,’ zegt ze. ‘Maar er zijn meer bijzondere jongemannen van jouw leeftijd, duizenden. Misschien zijn ze niet allemaal zo lang en atletisch gebouwd en aantrekkelijk als De Wet, maar de ware Jakob komt heus wel. Het leven van een mens gaat soms langs rare kronkelpaden, maar op ieder potje past uiteindelijk een dekseltje.’

Dan zoek ik maar iemand met karakter, denkt Lettie een beetje sceptisch – ook al is hij dan een beetje klein en dik en kaal, zoals haar eigen lieve vader.

Lettie staat op en zet de waterkoker weer aan. Terwijl ze wacht tot het water kookt, schudt ze langzaam haar hoofd. Het enige contact dat ze in feite met de oorlog heeft gehad, waren de paar korte briefjes van Christine uit Caïro. Daarvan is er haar maar eentje bijgebleven: het laatste – al besefte ze dat pas een paar jaar later.

Caïro, 24 december 1942

Beste Lettie,

Het is de avond voor Kerst. Het voelt heel vreemd om zo ver van huis te zijn, een mens verlangt op zo’n avond toch naar huis. Maar verder gaat het goed met mij, heel goed zelfs.

Lettie, jij bent al bijna dokter, dus ik wil je iets vragen. Eigenlijk vraag ik het namens een vriendin van me, want zij kent niemand aan wie ze het kan vragen. Daarom heb ik beloofd dat ik jou zou schrijven.

Die vriendin heeft namelijk een vriend die hier soldaat is en ze is zelf ook hier in Caïro. Ik werk niet met haar samen, maar ik zie haar soms bij het eten. Nu wil ze graag weten hoe je in verwachting raakt. Je vindt het vast gek dat we je zoiets vragen, maar jouw vader vertelde je altijd alles en nu leer je zelf ook voor dokter, dus je weet het vast wel.

Lettie laat de brief even zakken. Het is haast niet te geloven, denkt ze: twee meisjes van boven de eenentwintig, die allebei dagelijks midden in een wereldoorlog zitten en niet van zulke elementaire feiten op de hoogte zijn. Maar dan schiet het haar weer te binnen dat al haar vriendinnen, Annabel incluis, er indertijd op school ook niets van wisten en altijd meer van haar te weten probeerden te komen.

Ze leest verder:

Mijn vriendin wil graag ook nog iets anders weten. Ze vraagt of er een manier is waarop iemand die in verwachting is kan stoppen met in verwachting zijn. Of leeft het baby’tje al? Ze bedoelt niet dat ze de baby dood wil maken als hij al leeft, ze vraagt zich alleen af wanneer de baby echt in je buik zit.

Je vindt het vast gekke vragen, Lettie, maar mijn vriendin wil het erg graag weten. Ik denk dat ze het misschien vraagt namens een andere vriendin van haar, iemand die ik niet ken. We wisten niet aan wie we het konden vragen, daarom vragen we het maar aan jou.

Ik wens je een gezellig kerstfeest, samen met je ouders.

Groeten,

je vriendin,

Christine.

Lang nadat Lettie de brief uit heeft, zit ze nog steeds te piekeren. Is er een mogelijkheid dat die ‘vriendin’ eigenlijk Christine zelf is? Ze werpt die gedachte meteen ver van zich. Dat is onmogelijk, ten enenmale onmogelijk. Ze kent Christine goed genoeg om te weten dat die nooit zoiets met een jongen zou doen. Bovendien weet ze precies hoe verliefd Christine op De Wet is. Eigenlijk heeft ze van het begin af aan het vermoeden gehad dat Christine voornamelijk om De Wet in het leger is gegaan.

Of is het juist heel goed voorstelbaar dat het heimwee en het verlangen naar De Wet haar in de armen van een andere man hebben gedreven?

Nee, onmogelijk, denkt ze opnieuw. Bovendien, als dat wel zo was, zou Christine haar ronduit hebben gezegd wat er aan de hand was. En anders zou ze het in elk geval aan Klara hebben verteld, want die twee zijn altijd dikke vriendinnen geweest. En Klara weet beslist niets van zo’n eventuele ontwikkeling.

Lettie staat op, pakt haar schrijfblok uit de bovenste la van haar bureau en begint Christines brief te beantwoorden. Ze doet haar best, hoewel het haar niet licht valt zoiets op papier te krijgen. Ze ziet Christine al blozen bij het lezen van de brief en moet stiekem een beetje lachen. Het zal haar vriendin vast als grote zonde in de oren klinken.

Ze plakt de envelop dicht, adresseert hem en schrijft er met grote letters achterop: PRIVÉ. Dan legt ze de brief bij de dokterstas van haar vader, zodat hij hem de volgende dag kan posten.

In april van Letties laatste jaar is de oorlog in Europa eindelijk voorbij. Twee van de mensen uit hun streek die hebben meegevochten zijn niet teruggekomen: de bijwonersjongen Gerbrand Pieterse en de oudste kleinzoon van meneer Ismail. Christine verwachten ze nu elk moment terug.

De Italiaan die een hele poos bij de familie Fourie heeft gewoond om de brug te bouwen en die later heeft geholpen met de bouw van de nieuwe dorpskerk, is terug naar Italië. Een knappe man, dacht Lettie altijd als ze hem tegenkwam, met een mooie naam ook: Antonio Romanelli. Zingen kon hij ook goed, maar verder was het toch maar een vreemde vogel die hier niet thuis hoorde.

Overal in het land wordt feest gevierd als welkom voor de teruggekeerde soldaten. Ook Letties vrienden van de universiteit en haar collega’s in het ziekenhuis waar ze stage loopt zijn in feeststemming. Hun broer, vader of vriend komt eindelijk voorgoed naar huis.

Nog steeds heeft zich in Letties leven geen ware Jakob gemeld. Het zal wel een scheef dekseltje moeten worden, denkt ze soms. Haar moeder is ervan overtuigd dat hij zal komen opdagen, ze moet gewoon geduld hebben. Ondertussen werkt Lettie hard om de beste van haar jaargroep te blijven. Een mens moet toch ergens in uitblinken.

In de julivakantie van het laatste oorlogsjaar komt Klara onverwacht bij haar logeren. Lettie moet de hele vakantie stage lopen in het ziekenhuis en heeft gedurende die tijd een klein, kil kamertje in het artsenverblijf. Klara slaapt op een ziekenhuismatras dat ze overdag onder Letties ledikant schuiven.

Lettie ziet Klara niet veel. Eigenlijk is die voor Henk gekomen. Ze zijn nu verloofd en moeten regelingen voor hun bruiloft treffen. Maar ’s avonds, wanneer Klara thuiskomt van haar uitstapjes met Henk, of ’s morgens vroeg voor Lettie naar haar werk gaat, hebben ze heerlijk de tijd om bij te praten. Klara is toch echt de beste vriendin die ik heb, denkt Lettie. Als ik straks huisarts ben in het dorp en Klara onderwijzeres, kunnen we elkaar gelukkig weer veel vaker zien.

Op donderdagavond vraagt Klara: ‘Lets, heb je een avondjurk?’

‘Ja, meer dan een zelfs.’ Dat ze allemaal nog gloednieuw zijn, vertelt ze er niet bij. ‘Hoezo?’

‘We gaan morgenavond dansen.’

Lettie begint te lachen. ‘Je mag met alle plezier een van mijn jurken lenen, maar ze zijn je vast hopeloos te wijd, en te kort.’

‘Nee, joh,’ zegt Klara, ‘je trekt hem zelf aan, je gaat mee.’

Lettie is even stil. ‘Met jou en Henk?’

‘En een collega van Henk. Ik heb hem nog nooit ontmoet, maar volgens Henk is het een aardige vent.’

‘Maar…’ Dat kan toch niet!

‘Toe nou, Lettie,’ dringt Klara aan. ‘We gaan met ons vieren, we maken er gewoon een leuke avond van. Je kunt niet weigeren!’

Klara begrijpt er niets van, denkt Lettie. Ze weet niet eens dat ze eigenlijk de goede fee is die bij Assepoester is komen opdagen.

‘Goed dan,’ geeft ze toe en haar hart begint sneller te kloppen. Gaat ze echt dansen? In een van haar avondjurken?

De volgende middag, terwijl Klara zich alvast is gaan wassen, spreidt Lettie haar drie avondjurken op bed uit. Welke zal ze vanavond aantrekken? Haar hand gaat strelend over de zachte blauwe stof van de jurk uit haar eerste jaar en dan lacht ze even. Ze hoort het Annabel al zeggen: ‘Lettie, die is zo ontzettend uit de mode! Hij is van 1940!’ Maar ja, al haar jurken zijn van haar eerste drie studiejaren. Daarna had haar moeder geaccepteerd dat Lettie geen nieuwe avondjurk nodig had. Of misschien was het materiaal ervoor gewoon niet meer te krijgen.

‘Welke doe je aan?’ vraagt Klara achter haar. ‘O, neem die donkergroene, die is mooi!’

Het wordt een sprookjesachtige avond. In een zeepbel glijdt Lettie over de dansvloer terwijl de muziek van het orkest door haar lichaam vloeit. Haar danspartner is een beetje stuntelig en na een poosje begint hij nogal mal te doen en hard om zijn eigen grappen te lachen, maar ze dansen leuk samen.

De twee dansen die ze met Henk doet zijn echter het fijnst. Hij danst goed en is prettig, onderhoudend gezelschap.

Terug in het artsenverblijf liggen Klara en zij tot in de kleine uurtjes te kletsen.

‘Wanneer willen jullie trouwen?’ vraagt Lettie. ‘In december?’

‘Ik weet het niet precies; zoiets zal het wel worden,’ zegt Klara.

‘Je klinkt niet erg enthousiast.’

‘Ik heb er nog niet zo bij stilgestaan,’ zegt Klara. ‘Volgens mij kunnen we beter gaan slapen, jij bent morgen oproepbaar.’

‘Ik vind Henk echt een fijne kerel, Klara,’ zegt Lettie na een poosje.

‘Hm,’ zegt Klara vaag, alsof ze te slaperig is om antwoord te geven. Maar voordat Lettie in slaap valt, hoort ze nog wel dat Klara ligt te woelen, dat ze zich helemaal oprolt en gesmoord ligt te zuchten.

Er zit haar iets dwars, beseft Lettie, maar dan zakt ze weg in een heerlijke duisternis.

De volgende ochtend wordt Lettie ruw uit haar slaap gewekt door het schrille gerinkel van haar wekker. Ze staat op, zet de waterkoker aan en loopt naar de badkamer. Haar voeten doen pijn van de ongewone inspanning en haar ogen branden van de te korte nachtrust. Het gaat een lange dag worden, denkt ze.

Wanneer ze terugkomt, zegt Klara: ‘Ik ga vanavond mijn verloving verbreken.’

Van schrik is Lettie meteen klaarwakker. ‘Weet je dat zeker?’ vraagt ze geschrokken. ‘Heb je er goed over nagedacht?’

‘Ja, ik weet het zeker,’ antwoordt Klara. ‘Ik geloof zelfs dat ik al heel lang weet dat het moet, maar tot dusver heb ik het niet gedurfd. We gaan al zo’n tijd met elkaar om. En ik houd toch ook wel van hem, Lettie. Alleen kan ik niet met hem trouwen. Dat weet ik gewoon.’

Lettie pakt de koffiepot en twee kopjes van de plank en schept twee lepels koffie in de koffiezak. ‘Is er iemand anders, Klara?’ Ze schenkt het kokende water op. ‘Die Italiaan soms?’

Klara slaat haar ogen neer.

‘Dat dacht ik al,’ zegt Lettie met een knikje.

‘Er is anders niets tussen ons, Lettie. Hij is terug naar Italië, naar zijn verloofde. Ze zullen vast en zeker binnenkort gaan trouwen. Ze zijn al voor de oorlog verloofd. Hij kreeg met grote regelmaat brieven van haar en hij schreef haar ook vaak. Wij postten elke woensdag brieven voor hem.’ Ze glimlacht een beetje wrang. ‘Ik weet precies hoe ze heet en hoe haar handschrift eruitziet.’

Lettie schenkt de koffie in de kopjes. ‘Maar door hem ben je wel gaan beseffen dat Henk niet de juiste man voor je is? Sorry, de melk is op. Ik heb vergeten nieuwe te kopen.’

‘Weet je, Lettie,’ zegt Klara verdrietig, ‘als Antonio me had gevraagd met hem mee te gaan naar Italië, had ik mijn koffers gepakt en was gegaan. Maar ik weet niet eens of ik eigenlijk wel achter Henk aan naar Johannesburg wil verhuizen. Ik weet alleen dat ik niet genoeg van hem houd om met hem te willen trouwen.’

Lettie zwijgt een hele poos en dan vraagt ze: ‘Wanneer ga je het tegen hem zeggen?’

‘Vanavond,’ antwoordt Klara direct. ‘Hij heeft vandaag dagdienst, maar vanavond gaan we samen naar de bioscoop. Ik moet vanavond wel praten, want morgen ga ik weer naar huis.’

Arme Henk, denkt Lettie. Arme Henk.

Wanneer Klara die avond laat terugkomt en op haar matrasje gaat liggen, doet Lettie net of ze al slaapt. Ze wil Klara’s verhaal niet horen. Onwillekeurig gaat haar hart uit naar Henk. Ze weet immers hoe het voelt als je allesomvattende liefde voor de ander niet voldoende is.

De volgende morgen dragen Klara en zij samen Klara’s spullen naar de parkeerplaats. ‘Bedankt voor alles, Lettie; het was fijn om weer eens bij te praten,’ zegt Klara een beetje ongemakkelijk. Haar ogen staan vol verdriet.

‘Je bent altijd welkom, als je tenminste kans ziet om weer op dat harde ziekenhuismatras te liggen,’ probeert Lettie over het gevoel van onbehagen heen te praten.

‘Dank je,’ zegt Klara met een knikje. ‘Trouwens, over een jaar of twee kom je toch terug naar het dorp, naar de praktijk van je vader?’

‘Ja,’ grijpt Lettie deze mogelijkheid voor een gesprekje aan. ‘Mijn vader wil graag dat ik de praktijk helemaal kom overnemen. Hij is ook al in de zeventig, moet je weten.’

‘Maar… dat is echt al heel oud!’ zegt Klara verbaasd.

Lettie lacht toegeeflijk. ‘Mijn ouders waren al flink oud toen ik werd geboren; mijn vader bijna vijftig en mijn moeder vijfenveertig. O, daar heb je Henk al.’

Vlak voor Henks auto bij hen stopt, vraagt Lettie nog gauw, voor het laatst: ‘Klara, weet je zeker dat je de juiste beslissing hebt genomen?’

‘Ja, heel zeker.’

Dan stapt Henk uit. Hij ziet een beetje bleek, valt Lettie op, en hij kijkt hen maar vluchtig aan. ‘Is dit alles? Zal ik dan maar inladen?’ probeert hij vriendelijk te doen.

‘Dit is alles, dank je wel, Henk,’ zegt Klara. Ze kijkt hem evenmin aan.

Als ze bijna wegrijden, zegt Lettie in een impuls tegen Henk: ‘Als je zin hebt, kom je maar eens koffiedrinken. Wanneer je maar wilt.’

De grijsblauwe ogen achter de brillenglazen kijken haar even recht aan. Zijn gezicht verheldert even. ‘Dank je, Lettie, dat zal ik beslist een keer doen,’ belooft hij. Dan kijkt hij weer weg, maar ze heeft het verdriet in zijn ogen wel gezien.

Dan begint het wachten.

Ze weet zeker dat Henk een keer koffie zal komen drinken, want ze kon aan zijn ogen zien dat hij blij was met de uitnodiging. Op een avond staat hij zomaar voor haar deur en zegt: ‘Kom, Lettie, dan gaan we dat beloofde kopje koffie halen.’

Misschien zullen ze over Klara praten; ja, vast, want hij is natuurlijk nog steeds vol van haar. En zij zal luisteren; dat kan ze goed.

Na een poosje zullen de gesprekken steeds minder over Klara gaan, dan krijgen ze hun eigen gespreksonderwerpen. Ze kunnen over zijn werk praten, of over de coschappen die ze volgend jaar moet lopen. Misschien gaan ze een keer naar de bioscoop. Of nog een keertje dansen.

Aan het eind van de vakantie gaat ze terug naar haar studentenkamer. Henk weet haar daar ook wel te vinden. Hij heeft een keer gevraagd in welk studentenhuis ze zat.

Maar nooit komt er eens een eerstejaars om te zeggen dat er telefoon of bezoek voor haar is.

Net voor hun afstuderen zegt Carol-Ann: ‘Ga je mee? Dan gaan we ergens koffiedrinken in de stad, bij wijze van afscheid. Ergens in een chique tent.’

Ze kleden zich op hun paasbest, compleet met hoed en handschoenen, en rijden in een rammelende tram naar het centrum. Daar bestellen ze twee kopjes Engelse thee met een slagroomgebakje erbij, dat ze eten met een vorkje. Met het fijne servetje vegen ze zorgvuldig hun mondhoeken schoon en dan kijken ze elkaar lachend aan. ‘Je was een fijne kamergenoot, Boertje,’ zegt Carol-Ann.

‘Ja, Roodnek, we hebben samen een leuke tijd gehad,’ zegt Lettie, ernstiger. ‘Zonder jou had ik niets van het studentenleven meegekregen.’

‘Dat kun je wel zeggen,’ beaamt Carol-Ann. ‘Maar kom, we moeten weer achter de boeken.’

In de tram lopen ze helemaal naar voren, waar nog twee vrije plaatsen zijn. Met een plof vallen ze neer als de tram met een schok weer op gang komt.

‘Hallo, Lettie,’ groet een stem als ze net zit.

Ze kijkt met een ruk opzij, recht in twee vriendelijke, grijsblauwe ogen aan de overkant van het gangpad. Haar hart maakt een sprong. ‘Hallo, Henk,’ zegt ze en ze voelt het bloed naar haar wangen vliegen.

‘Leuk om je weer te zien. Gaat het goed met je?’ vraagt hij vriendelijk.

Ze knikt haastig. ‘Ja, prima, dank je.’ Ze slikt even. ‘En met jou?’

Maar ze had het niet hoeven vragen. Naast hem, tegen hem aan en met een slanke hand op zijn been, zit een ranke brunette. Ook zij lacht Lettie vriendelijk toe; haar lippen zijn vol en rood, haar huid is glad als zijde en om haar gezicht dansen zachte krullen.

Die nacht neemt Lettie zich vast voor dat ze Henk uit haar hoofd zal zetten. Hij zal net zo min naar haar omkijken als De Wet. Vanaf nu zal ze mannen alleen nog als collega’s zien, of hooguit als goede vrienden. Verder niet. Mannen bezorgen je anders alleen maar verdriet, heel veel verdriet.

Vanaf nu ga ik me richten op mijn roeping, besluit ze, liggend in haar bed in die warme, windstille nacht vlak voor haar afstuderen. Ik zal een zo goed mogelijke dokter worden, denkt ze later, staande voor het open raam. Ik ga terug naar het Bosveld om mijn eigen mensen te helpen, zodat iedereen het later zal hebben over Lettie Louw, de dokter van het Bosveld.

Zo wil ik herinnerd worden, denkt ze, wanneer in de nanacht een lichte bries de gordijnen in beweging brengt. Ze voelt de wind langs haar lichaam strijken; de zachte nachtjapon streelt haar weelderige rondingen. En ze weet: geen enkele man zal ooit echt aandacht aan me besteden.

Ze kruipt weer in bed, in de vaste overtuiging dat ze iets van haar leven gaat maken. Maar tegen de ochtend huilt ze zichzelf in slaap.              

Dank!

Ik wil iedereen bedanken die met een waar gebeurd verhaal naar me toe komt. Al mijn historische romans zijn op zulke verhalen gebaseerd.

Dank aan NB-Uitgewers en met name aan Etienne Bloemhof en Eben Pienaar, voor hun hulp bij de uitgave van de hele trilogie.

Dank aan mijn zoon Jan-Jan, die een complete bibliotheek aan naslagwerken bij hem thuis heeft staan. Ik hoef maar te vragen: ‘Jan-Jan, heb je voor je moeder ook een boek te leen over de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog?’ en hij haalt er verschillende tevoorschijn waaruit ik kan kiezen.

Dank aan mijn nichtje Leonie Nell, die op driejarige leeftijd een zware vorm van polio kreeg. De pijn van Leonora, het loslaten van haar dromen en de uiteindelijke aanvaarding van haar lichaam, inclusief alle beperkingen, is gebaseerd op wat Leonie aan den lijve heeft ervaren. Dank ook aan verscheidene andere poliopatiënten voor de verhaalfragmenten die ik kon verwerken.

Dank aan dokter John Pauw die in de jaren vijftig een artsenpraktijk had en mij veel achtergrondinformatie kon verschaffen. En vooral dank aan mijn moeder, Alida Moerdyk, die mij als verpleegkundige precies kon vertellen welke behandeling en medicijnen bij welke ziekte werden voorgeschreven, bijvoorbeeld bij longontsteking. Wat is het een zegen als iemand op de hoge leeftijd van achtentachtig jaar nog even vlug van begrip is als een jonge, werkende vrouw in de jaren veertig en vijftig!

Dank aan mijn dochter Madeleine, de apotheker, voor het proeflezen, voor het vele nuttige commentaar en vooral voor haar hulp met medische termen en begrippen.

Zoals altijd een speciaal dankwoord voor mijn lieve vriendin en oud-collega Elize Gerber, niet alleen omdat ze mijn manuscript heeft proefgelezen, maar vooral omdat ze mijn klankbord en schrijfmaatje blijft.

Dank aan mijn goede vrienden, die zelfs tijdens de vakantie nog begrip voor mijn schrijfwoede konden opbrengen: Suzette en Christo, Fanie en Wourine.

Dank aan mijn man Jan, voor zijn hulp met betrekking tot de klassieke muziek en vooral omdat hij van zijn schrijflustige vrouw blijft houden.

Als ik al talent heb, is dat louter uit genade – mijn grootste dank gaat daarom uit naar mijn hemelse Vader.

Geraadpleegde literatuur

Battaglia, Roberto, The story of the Italian Resistance, Londen 1957.

Delzell, Charles F., Mussolini’s Enemies. The Italian Anti-Fascist Resistance, Princeton 1961.

Gilbert, Martin, The Holocaust, New York 1985.

Hall, Walter en Davis, William, The Course of Europe since Waterloo, New York 1951.

Hulp via internet

www.health24.com: Polio.

www.cloudnet.com: The history of Polio.

www.bmj.com: ‘A calculated risk’: the Salk polio vaccine field trails of 1954.

www.euroheritage.net: Mussolini’s Italian concentration camp for Slovene, Communist, and Jewish prisoners, James Mayfield (voorzitter European Heritage Library).

www.holocaustresearchproject.org: The destruction of the Jews of Italy.

Lees ook de eerste twee delen uit deze trilogie van Irma Joubert!

Kind van de rivier

Pérsomi woont met haar analfabete moeder, haar zusje en broers in een hutje op het terrein van de rijke meneer Fourie. Ze vormen een typisch bijwonersgezin: arm, onderontwikkeld en sociaal zwak. Hoe ouder Pérsomi wordt, hoe meer ze zich gaat schamen voor haar achtergrond – en hoe sterker ze gaat verlangen naar recht en gerechtigheid. Ze zet alles op alles om aan haar milieu te ontsnappen.

Tussen Pérsomi en de oudste zoon van meneer Fourie ontstaat een bijzondere vriendschap. Maar de groeiende apartheid in de Zuid-Afrikaanse samenleving wordt steeds scherper voelbaar. Als in 1957 de Indische gemeenschap wordt gedwongen om uit het dorp te vertrekken, springt Pérsomi, die inmiddels advocaat geworden is, voor hen in de bres. Haar besluit om haar Indische vrienden te verdedigen leidt tot een directe confrontatie met haar dorp – en met Boelie.

‘Na dit derde boek van Joubert weet ik het zeker: ik ben fan!’ Bianca Cooper, Eva lifestyle magazine

‘Een aangrijpende roman die leest als een trein. Een absolute aanrader!’ Novita, Libris-boekhandel Bennekom

ISBN 978 90 239 9404 6

576 blz., € 23,90

Ook verkrijgbaar als e-book. http://bit.ly/Kindvanderivier

Pontenilo

De slagschaduw van de Tweede Wereldoorlog valt niet alleen over Europa, maar verspreidt zich tot in Zuid-Afrika. De politieke tegenstellingen in dat land ontwrichten ook het hechte Afrikaner gezin Fourie. De sfeer in huis wordt om te snijden. De gevoelige Klara, die een goede vriend verloor bij de slag om El Alamein, probeert de vrede in haar familie te bewaren.

Dan wordt op de plaas van Fourie een Italiaanse krijgsgevangene tewerkgesteld - gevangengenomen bij El Alamein. Tegen wil en dank groeit er bij Klara een verschrikkelijke woede tegen deze vreemdeling. Terwijl de Italiaan moet meebouwen aan een grote brug, wordt de kloof tussen de leden van het gezin Fourie steeds groter.

‘Jouberts grote passie is verhalen vertellen. En dat kan ze als geen ander, daar is dit boek opnieuw het bewijs van. Wie van Kind van de rivier heeft genoten, doet zichzelf beslist tekort als hij/zij Pontenilo niet leest. En beide romans zijn prima op zichzelf te lezen.’ – Nederlands Dagblad

ISBN 978 90 239 9417 6

544 blz., € 23,50

Ook verkrijgbaar als e-book. http://bit.ly/Pontenilo

Andere veelgeprezen romans van Irma Joubert:

Het meisje uit de trein

Polen, 1944.

Op een donkere nacht loopt ergens in een bos een broodmager meisje. De jonge verzetsstrijder Jakób Kowalsky, op weg naar huis na een geheime missie, vindt haar en neemt haar mee naar huis. Bij het boerengezin komt kleine Gretl tot rust en raken haar afschuwelijke herinneringen op de achtergrond. Na de oorlog kunnen Jakóbs ouders echter niet meer voor haar zorgen. Als door een wonder krijgt Gretl de kans mee te doen met een adoptieprogramma voor gezinnen in Zuid-Afrika. Daar vindt ze een thuis en is ze gelukkig in de warme Afrikaanse zon. Maar ’s nachts, in het koude donker, zijn er de nachtmerries…

Wanneer Jakób naar Afrika komt en haar opzoekt,wordt Gretl opnieuw met het droevige geheim van haar verleden geconfronteerd.

‘Deze roman raakt je in het hart.’ – EO Visie, waardering 5 sterren

‘Een historische roman die met kop en schouders boven de hedendaagse christelijke romans uitsteekt.’ – Reformatorisch Dagblad

ISBN 978 90 239 9362 9

472 blz., € 21,90

Ook verkrijgbaar als e-book. http://bit.ly/hetmeisjeuitdetrein

Het spoor van de liefde

De hartverwarmende voor-geschiedenis van Gretls Zuid-Afrikaanse ouders – een liefdesverhaal dat ontroert en bemoedigt.

Johannesburg, begin jaren ’30. Kate Woodroffe is een beschermd leven gewend. Als ze besluit haar studie sociologie af te sluiten met een veldonderzoek onder arme blanke Zuid-Afrikanen, zijn haar ouders dan ook niet enthousiast.

Kates vader is directeur van een mijn. Hij vraagt aan Bernard Neethling, zijn felste tegenstander bij de vakbond, zijn dochter te begeleiden in de achterbuurten van Johannesburg. Zo hoopt hij dat Kate veilig is en dat hij tegelijk Bernhard voor zijn ideeën kan winnen.

Er gebeuren echter hele andere dingen. Kate en Bernard raken hopeloos verliefd – een relatie die vanwege het standsverschil tot mislukken gedoemd is.

‘Het spoor van de liefde boeit van a tot z.’ – Friesch Dagblad

ISBN 978 90 239 9372 8

312 blz., € 17,90

Ook verkrijgbaar als e-book. http://bit.ly/hetspoorvandeliefde