Mozaïek Junior, Zoetermeer

Vertaling Anne-Marie Roorda

Ontwerp omslag en binnenwerk Marleen Verhulst

Foto omslag Doreen Kilfeather /Trevillion Images

ISBN 978 90 239 3048 8

NUR 283

Oorspronkelijk verschenen bij Bethlehem Books, Bathgate, USA,
onder de titel The Borrowed House

Engelstalige uitgave © 1975 Hilda van Stockum

Nederlandse uitgave © 2013 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

Voor mijn nicht Nella,

ter herinnering aan onze gelukkige

kinderjaren.

1.

Brunhilde

De stal rook naar hooi, kippenpoep en kool. Lorelei, de witte hen, kakelde erop los. Janna wierp een vlugge blik over haar schouder, pakte de bezem en joeg de hen van haar nest. En ja hoor, daar lag een ei. Voorzichtig liet Janna het in de zak van haar schort glijden. De staldeur kraakte en Frau Kopp kwam binnen. Met haar strenge gezicht torende ze hoog boven Janna uit.

‘Slacht een paar van die kippen voor me, Janna, en snel een beetje,’ zei ze. ‘Ik heb onverwacht bezoek.’

Ontzet keek Janna om zich heen. Wat zij zag waren niet zomaar kippen – het waren Lorelei en Ilsebill, de leghorns; Wilhelm, de oudste haan; Fritz en Franz, de jonge hanen; Lieschen, Gretchen, en al haar andere kakelende, scharrelende vriendjes kende ze bij naam. Hoe kon je nu iets wat een naam had vermoorden? Maar ja, daar dachten de grote mensen meestal anders over. Janna begon driftig te bezemen.

‘Johanna,’ drong Frau Kopp aan, ‘heb je me gehoord?’

Janna keek op en schudde haar haren uit haar gezicht. ‘Dat doe ik niet,’ zei ze, terwijl ze schrok van haar eigen brutaliteit.

‘Natuurlijk doe je dat wel,’ hield Frau Kopp vol. ‘Ik heb het je toch al eens voorgedaan? Je draait hun nek om, kijk zo... zo simpel als wat. Wat hebben ze me toch een sufferd gestuurd. En dat andere kind was nog wel zo goed, zo gehoorzaam! Waarom moest juist die ons weer verlaten?’

‘Ik moet weg,’ zei Janna wanhopig. ‘We hebben een bijeenkomst van de Hitlerjugend.’

‘Maar het is helemaal geen woensdag,’ protesteerde Frau Kopp. ‘Ik weet dat je woensdag je Heimabend hebt en eerder weg moet. Maar het is nu dinsdag en trouwens, je kunt straks mooi in de keuken helpen.’

‘Het is een bijzondere bijeenkomst,’ zei Janna, die wel degelijk zag hoe kwaad ze Frau Kopp hiermee maakte. Het was iedereen verboden zich met de bijeenkomsten van de Hitlerjugend te bemoeien: de kerk, de school, en ook ouders en werkgevers.

‘Een bijzondere bijeenkomst, een bijzondere bijeenkomst,’ bromde Frau Kopp. ‘Je hebt ook altijd van die bijzondere bijeenkomsten. Volgens mij probeer je gewoon onder je werk hier uit te komen. En waarvoor zou deze bijeenkomst dan bedoeld zijn?’

Janna’s gezicht klaarde op. ‘Het is een repetitie,’ zei ze. ‘We gaan een toneelstuk spelen dat onze groepsleider zelf heeft geschreven. En geloof het of niet, maar ze hebben mij gekozen om Brunhilde te spelen!’

‘En wie mag dat zijn?’ vroeg Frau Kopp snibbig.

‘Weet u dat niet? Ze is de bruid van Siegfried. Hij geeft Brunhilde de magische ring, die gestolen was van de Rijndochters. Maar de ring is vervloekt. Siegfried drinkt een giftige toverdrank, vergeet Brunhilde en trouwt met iemand anders. Brunhilde is woedend en laat hem vermoorden. Maar achteraf heeft ze daar spijt van en wanneer ze zijn brandstapel aansteekt, springt ze zelf ook in het vuur. Ze verbranden, net als alle andere goden, en de hemel gaat ook in vlammen op.’

Frau Kopp had met open mond staan luisteren. ‘Waar leer je die heidense onzin?’

‘O, het is geen onzin,’ wierp Janna tegen. ‘Het komt allemaal uit Wagners opera’s.’

‘Nou, het is in elk geval heidens,’ mokte Frau Kopp. ‘En daarvoor houden ze je dan van je eerlijke werk!’

‘Een rol spelen is ook werken. Mijn ouders moeten dat de hele dag doen. Zij zijn beroemde acteurs, ze staan vaak met een foto in de krant. Ze kregen zelfs complimenten van Hitler. Er is een artikel over... ik laat het u wel zien... hij vindt ze een voortreffelijk voorbeeld van de ware Arische cultuur.’

‘Ik weet het, ik weet het,’ onderbrak Frau Kopp haar, ‘dat heb je al verteld. Maar is het niet een beetje vroeg om nu al te gaan? Die bijeenkomsten beginnen altijd pas later, toch?’

‘Deze niet,’ zei Janna.

Frau Kopp keek haar achterdochtig aan en deed haar mond al open om iets te gaan zeggen, maar bedacht zich. Het was niet verstandig om je te mengen in zaken van de Hitlerjugend. Ze had verhalen gehoord...

Ze trok haar zwarte sjaal recht en haalde haar schouders op. ‘Goed, als je zo nodig moet, ga dan maar. Dan doe ik hier alles zelf wel.’ Ze bukte zich snel en graaide naar de nietsvermoedende Lieschen. Janna pakte haar jas van de haak en vluchtte weg.

Het was eind februari. Van de dikke laag sneeuw die er had gelegen was weinig meer over; hier en daar piepten de stukjes aarde en geel gras er al doorheen. Waterstroompjes kabbelden vrolijk van de bergen af en spoelden modder en kiezelsteentjes mee. De bergen, die nu in dichte mist gehuld waren, doemden dreigend op als grote schimmen. De plakkerige sneeuw bleef aan Janna’s laarzen zitten toen ze voort banjerde. Een stevige wind trok aan haar haren en sloeg tegen haar wangen. Ze kwam voorbij de boerderij van Frau Kopp, met het steile, overhangende dak, dat voor de helft uit stro en voor de helft uit houten dakspanen bestond. Bruno, de bastaardhond, keelde zichzelf bijna met zijn ketting toen hij op haar af wilde springen. Ze aaide zijn ruwharige kop, klom over het hek en stond op de weg, waar zich tussen de moddersporen glinsterende poeltjes water hadden opgehoopt. In de verte stak het puntje van de kerktoren als een waarschuwende vinger omhoog naar een zwerm kraaien, die samen al zigzaggend in de lucht een hakenkruis leken te vormen.

Janna haalde diep adem. Het was haar gelukt dat akelige klusje van Frau Kopp te ontduiken, omdat ze bij de Hitlerjugend hoorde. Frau Kopp was bang voor Hitler. Alle grote mensen waren bang voor Hitler.

Ze dacht weer aan het toneelstuk en kon er nog steeds niet over uit dat ze haar hadden uitgekozen voor zo’n grote rol terwijl ze nog maar bij de beginners zat. Natuurlijk was het een grote verantwoordelijkheid. Haar moeder had altijd beweerd dat je je helemaal in een rol moest inleven. Terwijl ze over de natte sneeuw op de weg voortploeterde, beeldde Janna zich in dat ze Brunhilde was... Brunhilde de Walkure, een strijdgodin, die samen met haar zussen op betoverend mooie paarden door de lucht vloog, met een helm op haar wapperende haar en een speer in haar hand. Ze voerden het bevel over alle oorlogen en hielpen de eerlijke mensen te winnen. Soms, als de wolken zich aan de horizon opstapelden en Janna daar met toegeknepen ogen naar tuurde, stelde ze zich voor dat ze hen echt zag, die krijgsvrouwen die zo puur en onberispelijk waren. Niemand kon hen aanraken, ze waren zo vrij als de wind. Als ze echt Brunhilde zou zijn, dacht Janna, zou ze zich bevrijden van alle grote mensen die ze altijd moest gehoorzamen en die hun eigen toverij hadden.

Ze dacht aan Gisela, die in het dorp woonde. Afgelopen jaar had ze nog op school gezeten en volgde de lessen zoals iedereen. Nu was ze volwassen, droeg mooie jurkjes en liep rond als een koningin. Alle jongens en mannen die nog in het dorp woonden, zwermden om haar heen. Mensen vonden haar knap, maar Janna hield niet van zulke dikke lippen en de overdreven manier waarop ze haar ogen opsloeg. Ze was trouwens ook gemeen en speelde valse spelletjes met haar bewonderaars. Janna hoopte dat zij niet zo zou worden als ze groot zou zijn. Ze was liever een trotse, sterke Walkure, die als geen ander met een speer kon omgaan.

Maar Brunhilde was ongehoorzaam aan Wodan, de oppergod, die wilde dat zij in het gevecht de verkeerde mensen hielp. Wodan strafte haar door haar aan een rots midden in een cirkel van vuur vast te ketenen. Daar moest ze slapen totdat Siegfried haar kwam wekken. Toen hij dat had gedaan, was ze niet meer opstandig en werd ze verliefd op hem. Janna wist niet zeker of ze wel zo stil kon liggen, zelfs zonder met haar ogen te knipperen. Ze vroeg zich af wie de nobele blonde held zou spelen, die onbevreesd een draak kon verslaan maar beefde bij de aanblik van Brunhildes schoonheid. Dat was ook nog een probleem: Janna wist dat ze niet erg knap was. Nou ja, misschien konden ze met de toneelverlichting wel wat goedmaken.

Hoe zou het zijn om een toverring te hebben, die je de macht gaf over iedereen? En waarom had Brunhilde hem niet gebruikt om Siegfried te redden en haar vijanden te verslaan? Waarom had ze hem aan de Rijndochters teruggegeven? Zij hadden de ring verstopt en nu kon niemand erbij, hoewel sommige mensen zeiden dat de ring aan Hitler was gegeven en dat hij daarom al die landen veroverd had.

Een meisje begroette haar vanuit de aangrenzende boerderij. Ze kwam door het veld aanrennen en sprong over stenen en struiken terwijl haar lange vlechten op haar rug dansten. Het was Greta, haar klasgenootje.

‘Wacht op mij, Janna!’

‘Jij bent er dus ook tussenuit geknepen,’ zei Janna verbaasd.

‘Ik zei dat we een bijeenkomst van de Jugend hadden.’

‘Dat heb ik ook gezegd!’ De twee meisjes barstten in lachen uit.

‘Nou vinden ze het vast verdacht als de volgende repetitie alweer op vrijdag is. Dan vinden ze dat we te veel bijzondere bijeenkomsten hebben!’

‘Ze kunnen toch niks doen,’ zei Greta. ‘We mogen zo veel bijeenkomsten hebben als we willen.’

‘Zolang onze groepsleider het in ieder geval niet doorvertelt.’

‘O, vast niet. Hildegarde is aardig. Hannelore, die andere groepsleider, was verschrikkelijk, zo streng. Ze liet ons altijd met zware bepakking marcheren en een koud bad nemen als het vroor; ze zei dat we dan net zo sterk en gehard werden als jongens. Wij zouden de moeders worden van de toekomstige Duitse soldaten en ze wilde niet dat daar slappelingen tussen zouden zitten.’

‘Heb je nog iets kunnen meepikken?’ vroeg Janna.

‘Niet zo veel. Volgens mij heeft Frau Hahn me door. Maar als ze ook maar iets zegt, verklik ik haar, want ik weet dat ze een varken heeft geslacht zonder toestemming.’

‘Echt?’

‘Natuurlijk. Dat doen al die boeren. Dat onze soldaten omkomen van de honger, doet hun niets. Maar ik heb in ieder geval een paar uien. Lekker in de soep.’

‘Ik heb een ei,’ zei Janna.

‘Een ei? Maar die tellen ze altijd!’ riep Greta uit.

‘Ik heb hem gepikt voordat ze gingen tellen.’ Ze liepen een poosje in stilte verder en hoorden een roodborstje tjilpen op een kale tak.

Ze werden ingehaald door de oude postbode, die met zijn bruine leren tas over zijn schouder langs hen heen fietste. Hij lag gebogen over het stuur van zijn fiets en trapte met zijn grote laarzen hard op de pedalen tegen de wind in. Toen de bruine sneeuw onder zijn wielen opspatte, sprongen de meisjes opzij.

‘Goedendag!’ zei de postbode, terwijl hij naar hen knikte.

‘Heil Hitler!’ antwoordden de meisjes en strekten hun arm.

Janna zocht peinzend haar weg tussen alle modderplassen. ‘Heb jij Hitler wel eens gezien?’ vroeg ze.

‘Ja, één keer,’ zei Greta, ‘bij het sporttoernooi van de Hitlerjugend waar we heen gingen.’

‘Daar waren zo veel mensen,’ zei Janna, ‘ik kon niks zien.’

‘Ik was in een boom geklommen,’ zei Greta, terwijl ze genoot van Janna’s bewonderende blik. ‘Maar zo veel zag ik ook niet,’ gaf ze toe, ‘behalve zijn achterhoofd en zijn uitgestrekte arm. En weet je, hij stak zijn hand niet eens ver genoeg de lucht in, niet eens tot boven zijn schouder!’ Hildegarde liet de meisjes hun armen ver boven hun hoofd uitsteken, en hoe lang de gelegenheid ook duurde, je mocht nooit je arm op de schouder van het meisje voor je laten rusten.

Maar Hitler hoefde zijn arm natuurlijk helemaal niet op te steken. De begroeting was juist voor hem bedoeld. Bovendien stond hij sowieso boven de wet.

‘Maar waarom wilde jij dan eerder naar huis vandaag?’ vroeg Janna.

‘Voor de toets van morgen,’ zei Greta bezorgd. ‘Ze laten ons tot zó laat werken dat ik ’s avonds te moe ben om mijn huiswerk te doen. Het gaat deze hele periode al slecht op school. Rassenleer is het belangrijkste vak en ik doe zo goed mogelijk mijn best, maar ik kan het allemaal niet onthouden. Al die lange woorden!’

‘Ja, zoals “brachycefalisch”,’ zei Janna. ‘Dat is een bepaald soort schedel. Je hebt ronde en vierkante en ovale schedels, en het maakt heel veel uit welke vorm je hebt. De Arische zijn de beste.’

‘Waarom?’

‘Het heeft iets te maken met de ruimte voor je hersenen. Apen hebben niet veel ruimte. Ariërs juist de meeste. Wij zijn Ariërs, het enige goede ras. Van ons wordt verwacht dat we supermensen worden.’

‘Wat voor andere rassen zijn er dan?’

‘O, de Slavische volken, de Mongolen en de Semieten... dat zijn de Joden. Als je een keer het antwoord niet weet op een vraag, moet je gewoon iets vuils zeggen over de Joden, dan krijg je alsnog een goed cijfer. Dan vergeten ze zo waar het om ging.’

‘Echt waar?’

‘Ja, ik heb het geprobeerd. Soms werkt het ook met Slavische mensen, die zijn bijna even slecht als de Joden... dat zijn de Russen dus. Maar de Joden zijn het ergst. Door hen hebben wij de Eerste Wereldoorlog verloren. Wij waren al aan het winnen, nou ja, de soldaten waren al aan het winnen – en Hitler was in die tijd soldaat, dus hij kan het weten – maar de Joden in Berlijn lieten ons het Verdrag van Versailles tekenen en daarom verloren we de oorlog. Toen hadden we heel veel grondgebied verloren en daarom hadden we niet genoeg Lebensraum en moesten we onze vijanden zo veel geld betalen dat we er arm van werden. We gebruikten zelfs ons briefgeld op de wc!’

‘Waarom dan?’ vroeg Greta.

‘Omdat het nog minder waard was dan toiletpapier. Niemand had werk en de mensen op straat vielen dood neer van de honger, maar de democratische regering deed er niets aan. Toen Hitler kwam, nam hij al ons verloren grondgebied weer terug en kreeg iedereen werk. We hadden weer een leger en genoeg eten. Daarom moeten we Hitler voor en na elke maaltijd bedanken.’

‘Maar wat heeft dat met rassen te maken?’

‘Begrijp je het dan niet? Juist hun ras maakt Joden zo slecht. Ze hebben het verkeerde bloed. Voordat die Joden kwamen, waren wij zuivere Ariërs, en dat moeten we weer zien te worden. Daarom hebben de jongens van de Hitlerjugend dolken met Bloed en eer erop. Het is een schande om je zuivere ras te laten bederven door de omgang met minderwaardige rassen. In de oude geschiedenis van Atlantis hadden de Ariërs magische krachten. Het hakenkruis is een magisch, Arisch teken, wist je dat? Maar de Joden hebben ons zo verzwakt dat we die machten zijn kwijtgeraakt. Hitler wil ons die krachten teruggeven, maar dat kan hij alleen doen als wij de slechte invloed van de Joden uitroeien.’

‘Heb je ooit een Jood gezien?’ vroeg Greta.

‘Nee, alleen op plaatjes.’

‘Er kwam altijd een Jood bij ons in het dorp, voordat jij er kwam wonen,’ zei Greta. ‘Elke vrijdag stond hij op het marktplein en verkocht een varken. Hij had een grote gele ster op zijn jas. Maar er mankeerde altijd iets aan het varken. We waren blij toen hij niet meer terugkwam.’

‘Volgens mij zijn ze net als de Nibelungen, de dwergen in ons toneelstuk... geniepig en gevaarlijk,’ zei Janna. ‘Het zijn de Joden in Engeland en Amerika die tegen ons vechten. Alle Arische mensen willen het liefst bij ons horen. En de Joden gaven ons het christendom, waardoor we alleen maar zwak werden. Christenen moeten hun vijanden liefhebben, en mensen die hen haten goed behandelen, en mensen die van hen stelen moeten ze nog meer geven. Als je dat gelooft, hoe kun je dan een sterk land worden en de wereld veroveren? Hitler zegt dat het onmogelijk is om tegelijkertijd een goede Duitser en een goede christen te zijn.’

‘En geloof jij dat?’ vroeg Greta.

‘Nou ja, als Hitler het zegt...’ zei Janna.

‘En hoezo zijn de Slavische mensen dan slecht?’

‘Het zijn communisten. De Joden hebben ervoor gezorgd dat ze communisten werden. Die zeiden dat iedereen gelijk is, maar dat is een leugen. Er is een superieur ras, dat zijn wij, en minderwaardige rassen. Die minderwaardige rassen moeten het superieure ras dienen.’

‘Als jij het zegt klinkt het allemaal zo simpel, Janna. Ik ben benieuwd hoe je dat doet... al die lange hoofdstukken uit Mein Kampf...’

‘Ik denk dat het door mijn ouders komt,’ zei Janna. ‘Zij zijn beroemd, weet je. Hitler zei...’

‘Ja, dat heb je al verteld,’ onderbrak Greta haar. Het enige wat ze vervelend vond aan Janna was dat ze altijd zo opschepte over haar ouders. ‘Ik moet hierheen. Tot morgen.’

Greta woonde in een huisje in de bergen en Janna’s huis was in het dorp, bij haar kinderjuffrouw Erna en Erna’s moeder. De befaamde Mechtild en Otto Oster, Janna’s ouders, waren al meer dan twee jaar op reis om de militaire troepen in het buitenland te vermaken. Ze schreven Janna steeds dat ze snel een huis zouden krijgen en haar zouden laten ophalen, maar tot nu toe was daar steeds niets van gekomen. Janna troostte zich door hun lange brieven te schrijven en over hen te praten tegen iedereen die maar wilde luisteren. Voor Janna waren ze altijd aanwezig, als een bewonderend publiek bij alles wat ze deed.

Erna was erg geïnteresseerd in Janna’s bijeenkomsten. Maar haar oude moeder keurde die beweging sterk af. Ze sleet de laatste dagen van haar leven in haar schommelstoel naast een enorme blauwe porseleinen kachel, voor zich uit mompelend, terwijl ze voortdurend een rozenkrans tussen haar vingers door liet gaan. Ze vond het goddeloos dat er bijeenkomsten waren op zondagochtend, zodat Janna niet naar de kerk kon. Ze waarschuwde Janna om niet naar alle heidense dingen die haar geleerd werden te luisteren. Ze ging maar door, prevelde bedreigingen tegen een mysterieus iemand die ze de Antichrist noemde en voorspelde al het mogelijke onheil voor Duitsland, tot Erna haar het zwijgen oplegde.

‘Let maar niet op haar,’ zei Erna dan altijd schamper. ‘Die ouwe is gek.’

Janna hield van haar Hitlerjugendclub. Het was het enige verzetje in haar leven. De rest was allemaal beroerd. School van acht tot twaalf uur was beroerd; de meeste tijd ging op aan het klaarmaken van zwachtels en andere dingen voor de soldaten en aan het schrijven van brieven voor hen. Het middagmaal was beroerd; aardappels met een vleessmaak eraan. Het boerderijwerk ’s middags was beroerd. Als er geen bijeenkomst was, moest Janna vaak lang doorwerken, zodat haar huiswerk eronder leed. De boeren vergaten hoe jong hun hulpjes waren en overlaadden hen met werk. Janna wist niet of ze het ooit uitgehouden had als de Hitlerjugend er niet was geweest.

De bijeenkomsten waren heerlijk – behalve dan de lezingen uit Mein Kampf of de lessen over Germaanse stammen; die waren saai. Maar de meisjes leerden ook handvaardigheid, ze leerden muziekinstrumenten bespelen, ze speelden spelletjes, acteerden in toneelstukken, hielden zangwedstrijden en maakten trektochten. In de zomer gingen ze kamperen en waren er excursies naar wedstrijden van de Jugend. Dat waren de hoogtepunten. Als Janna met haar club ging kamperen, had ze het gevoel dat ze de hele wereld aankon. De frisse buitenlucht, de prachtige bossen en bergen, de vriendschap met de andere meiden; het was geweldig. Het voelde alsof ze van betekenis waren, alsof het land hen nodig had – en wat een prachtig, prachtig land was het!

’s Avonds kwamen ze, uitgeput van een lange dag, bij elkaar rondom het opspringende vreugdevuur. Dan vertelde Hildegarde verhalen: oude legenden die ontstaan waren op de aardbodem waar zij op sliepen. Ze luisterden naar de verhalen van de grote Noorse goden en hun vurige liefdes, van vloeken en betoveringen, van helden met magische krachten en hun boosaardige vijanden... totdat hun oogleden zwaar werden en het vuur nog slechts uit een paar glimmende wormpjes bestond. Dan blies de nachtelijke wind hen in hun tenten en droomden ze van blonde goden.

Op kamp had Janna de tijd van haar leven. Enthousiast zong ze mee met de rest:

‘Vandaag beheersen wij Duitsland,

morgen de hele wereld.’

Ze naderde het dorp en verheugde zich al op het gezicht van Erna wanneer ze het ei zou zien. Erna zou haar vast opdragen Frau Kopp te bedanken. Janna gniffelde. Frau Kopp zou nog eerder haar kunstgebit weggeven dan haar eieren!

Ze was al voorbij de eerste pastelkleurige dorpshuizen: het bekende houten raamwerk en de schoorstenen waaruit rookpluimpjes opstegen. Normaal gesproken zat Hans, de schoenmaker, voor zijn raam en knikte dan altijd even naar haar, maar vandaag zat er niemand. Iets verderop woonde de klokkenmaker. Zijn winkel stond vol interessante klokken met houtsnijwerk, die tikten en zongen. Maar deze keer bleef Janna niet staan kijken, want ze zag een ambulance voor het kleine hotel staan. Frau Bauer, de vrouw van de hoteleigenaar, hield de deur open voor twee mannen die een draagbaar naar buiten droegen waar Frau Bauers oude tante op lag. Haar bleke gezicht stond angstig terwijl ze de deken die over haar heen lag met haar uitgemergelde vingers omklemde.

‘Onthoud, tante Hedwig, het is voor uw eigen bestwil. Ze maken u wel beter,’ zei Frau Bauer.

‘Ja, ik weet het...’ zei tante Hedwig met bevende stem. ‘Ze hebben die nieuwe behandeling... maar...’

‘U wilt toch ook van die pijn af?’ zei Frau Bauer.

‘Maar het is zo ver weg...’ jammerde tante Hedwig. ‘Je kunt me niet eens komen opzoeken!’

‘Dat kan sowieso niet. Het hotel...’

‘Ik weet het, ik weet het...’ De stem van tante Hedwig stierf weg.

Een groep dorpsbewoners stond rondom de ambulance. Aan de gezichten van de mannen die de draagbaar droegen viel niets af te lezen. De mannen praatten niet tegen tante Hedwig en ook niet tegen Frau Bauer. Ze lieten de mensen afscheid nemen en duwden daarna de draagbaar in de ambulance. Met een klap sloegen ze de deuren dicht en gingen zelf voorin zitten. Een stank kwam uit de uitlaatpijp toen de motor sputterend aansloeg. Modderige sneeuw spatte op vanachter de wielen en grommend reed de ambulance weg. De dorpelingen keken hem na, terwijl hij kleiner en kleiner werd en uiteindelijk, onderaan de heuvel, uit het zicht verdween. Snikkend liep Frau Bauer snel het hotel binnen, met haar zakdoek tegen haar gezicht gedrukt.

‘Waarom is ze voor die nieuwe behandeling niet naar het ziekenhuis in Freiburg gestuurd?’ vroeg een vrouw. ‘Waarom naar Hademan? Dat is zo ver weg.’

‘Volgens mij bepaalt de regering dat,’ zei een andere stem.

‘Hademan is voor de bejaarden, voor de ongeneeslijk zieken en voor de zwakzinnigen,’ zei Hans, de schoenmaker. ‘Het is niet zomaar een plek.’

‘Klopt,’ droeg ook de directrice van het postkantoor haar steentje bij. ‘Het zoontje van mijn zus was niet helemaal goed bij zijn hoofd en die hebben ze daar ook heen gebracht, maar al snel daarna was het met hem gedaan. Longontsteking, zeiden ze.’

‘Mijn opa ging erheen omdat hij een zere voet had, maar ook hij ging dood aan longontsteking,’ zei een boodschappenjongen. ‘Het moet daar wel erg tochtig zijn.’

‘Hij was al oud; misschien was de reis hem al te veel.’

‘Misschien,’ zei de vrouw van het postkantoor grimmig. ‘Maar heeft iemand van jullie ooit gehoord dat er iemand levend uit Hademan terugkwam?’

Er viel een stilte. Ergens toeterde een radio:

‘Adolf Hitlers lievelingsbloem

is de eenvoudige edelweiss.’

Janna huiverde. Klopte hier iets niet? Ging er iets ergs gebeuren met tante Hedwig? Lieve tante Hedwig, die altijd in haar leunstoel voor het raam zat en de kinderen ontving met een doos vol zelfgemaakte chocolaatjes. Ze was bijna als een grootmoeder voor haar geweest, want ze vertelde altijd verhalen over vroeger, toen de vrouwen nog lange rokken droegen en alle mannen nog snorren hadden. Samen hadden ze urenlang door albums vol gedroogde planten en vervaagde bruine kiekjes gebladerd. Als tante Hedwig echt pijn had gehad, dan had ze het in ieder geval nooit laten merken.

De lange jongen die naast Janna stond zag haar verdrietige gezicht. Hij hoorde bij het Jungvolk, het onderdeel van de Hitlerjugend voor oudere jongens. Hij heette Kurt Engel.

‘Luister maar niet naar die kletspraat,’ zei hij, terwijl hij naast haar ging lopen en zijn arm om Janna’s schouder legde.

Dat vond ze een grote eer. ‘Denk jij dat ze goed terecht zal komen?’ vroeg Janna verlegen, en keek naar hem op.

Kurt staarde in de verte. De hoofdstraat liep nu steil omlaag en ze zagen het mistige dal en de besneeuwde bergtoppen, rij na rij, die in de verte samensmolten tot een paarse nevel. ‘Wat maakt het ook uit,’ zei hij. ‘Tante Hedwig is toch maar een nutteloze oude vrouw, totaal onbruikbaar in ons land. Waarom zou je over haar inzitten? Bedenk eens wat onze jongelui meemaken, onze soldaten in Rusland. Heb je de lijst met doden gezien? Waarom maak je je niet druk over hen?’ Hij tuurde even naar de lucht, waar de laatste zonnestralen vanuit een gat in de wolken als scherpe speren schuin omlaag staken.

‘We staan op een keerpunt in de geschiedenis,’ zei hij. ‘Er zijn maar vier van die grote keerpunten geweest in Europa: toen de Grieken de aanvallende Perzen afweerden, toen Karel Martel Frankrijk tegen de moslims beschermde, toen Wenen standhield tegen het Turkse leger, en toen de ridders van de Duitse Orde de troepen van Ghenghis Khan tegenhielden bij Liegnitz. Nu wordt Europa opnieuw bedreigd door barbaren uit het Oosten en is het aan ons, Duitsers, om de boel te redden.’ Kurts kortgeschoren hoofd, opgeheven naar de hemel, leek onbuigzaam en nobel, dacht Janna.

‘Er bestaat een voorspelling,’ ging Kurt verder, ‘die zegt dat nadat de goden gedood zullen zijn, de hoorn van Heimdall, de beschermer van de grens tussen goden en mensen, op een dag zal weerklinken om het Germaanse volk te wekken. Volgens mij is dat nu gebeurd. Hitler is die hoorn. Hij heeft bijzondere krachten en hij is naar ons toe gezonden om ons de overwinning te geven, een overwinning waarover nog eeuwenlang gesproken zal worden. We moeten hem vertrouwen en hem volgen, zelfs tot in de dood.’

‘O, ik hoop dat dát niet hoeft,’ riep Janna.

Kurt keek haar aan alsof hij net ontdekt had dat zij daar ook nog stond. Zijn glimlach liet zijn gezicht stralen. ‘Je hebt gelijk, Janna,’ zei hij. ‘Maak je geen zorgen. Hitler is onoverwinnelijk, iemand met een doel voor ogen. Met hem kunnen we alles aan. Ik zie je vrijdag weer. Ik denk dat je al wist dat ik Siegfried ga spelen...?’ Hij knikte haar vriendelijk toe en beende weg.

Janna keek hem na; hij zag er erg knap uit in zijn leren jas. Dus hij zou Siegfried zijn! Wat een fantastische tegenspeler zou hij zijn! Ze bedacht wat voor kostuum zij aan zou moeten: een golvend wit gewaad met zilveren borstplaten, een gordel bezet met juwelen en een helm op haar hoofd. Ze had ook zilveren sandalen en een speer nodig. Ze vroeg zich af hoe ze aan dit alles zou moeten komen, maar Hildegarde zou wel helpen, zoals altijd.

Pas toen Janna al bijna thuis was, herinnerde ze zich het ei weer. ‘Kijk eens wat ik voor je heb, Erna!’ zei ze, toen ze de keuken in kwam stormen.

Erna keek om. Ze hield een brief in haar hand. ‘Janna!’ riep ze zonder het ei een blik waardig te keuren. ‘Ik ben zo blij dat je er al bent! We hebben net een expresbrief gekregen. Je vader en moeder hebben een huis gevonden in Amsterdam. Ze willen dat je zo snel mogelijk naar hen toe komt. Je kunt met Frau Mueller meereizen; zij is de vrouw van een ambtenaar en gaat haar man een bezoek brengen. O, we moeten alles inpakken, ik weet niet waar ik moet beginnen! Maar... wat is er? Wil je dan niet naar je ouders?’

2.

Over de Rijn

Janna sjokte voort over het perron naast Frau Mueller, een dun, nerveus vrouwtje dat steeds maar vragen bleef stellen zonder naar het antwoord te luisteren. Janna had al drie keer verteld dat ze ja, naar haar ouders uitkeek, en nee, nog nooit eerder in Nederland was geweest.

‘Het wordt vast leuk,’ beloofde Frau Mueller. ‘Wacht even, dit pakje... het glijdt steeds weg. O, zou jij het willen vasthouden? Dank je, ja, dat is beter.’

Janna, die alleen een kleine koffer en een tas bij zich had, pakte een van haar vele tassen van haar over.

‘In de Nederlandse winkels kun je nauwelijks nog iets krijgen,’ klaagde Frau Mueller. ‘Het weinige wat er nog is, is allemaal surrogaat, net als hier. En dan te bedenken dat er in 1940 nog zo’n luxe was. Spullen die we hier in geen jaren meer gezien hebben. Maar nu niet meer, nu is dat alles voorbij,’ eindigde ze somber.

Ze liepen langs een smerig uitziende locomotief met een lompe, op hout aangedreven stoomketel. Het station in Freiburg leek wel een gekkenhuis: mensen die alle kanten op stoven, mensen die elkaar omhelsden, mensen die geduldig boven op hun koffers zaten te wachten, sjouwers die iedereen op luide toon toeriepen opzij te gaan, en veel soldaten met plunjebalen. De trein zat overvol. De passagiers stonden al in de gangpaden, maar helemaal achterin vond Frau Mueller nog een bijna lege wagon. Omdat die niet verwarmd was, kwam die pas als laatste vol. Het was er ook vuil en er hing een bedwelmende stank. De vloer was niet geveegd, er lagen overal kranten en enkele ramen waren gebroken. Frau Mueller koos twee plaatsen bij het raam, dicht bij de deur naar de volgende coupé. Ze begon haar bagage in de hoge rekken boven hun hoofd te stoppen. Op de naamkaartjes aan haar tassen zag Janna de naam Edeltraut Mueller staan. Edeltraut, zo heette ze dus. Grote mensen zouden geen voornamen moeten hebben, bedacht Janna. Dat paste gewoon niet. Behalve bij mensen van het koninklijk huis natuurlijk, en acteurs.

‘Ik hoop maar dat er deze keer geen bommen vallen,’ zei Edeltraut Mueller, terwijl ze één van haar koffers verder naar achteren duwde.

‘Bommen?’ vroeg Janna.

‘Ja, de laatste keer dat ik in Amsterdam was, moesten we de trein uit om in de greppel dekking te zoeken. De glasscherven vlogen in het rond en kwamen op mijn beste kleding. Die heb ik moeten weggooien. Sommige mensen overleefden het niet.’

Daar schrok Janna van. Een film bekijken op een pluchen stoel in de bioscoop, waarin je eigen heldhaftige piloten buitenlandse steden bombardeerden, daar was niets mis mee. Maar het was nogal wat anders als het jezelf overkwam. Ze keek om zich heen. De coupé liep vol met soldaten. Goed zo, die zouden haar wel beschermen.

Een dikke man waggelde bepakt en bezakt het gangpad in. Behalve zijn uitpuilende koffers droeg hij nog een grote stapel dekens. Om zijn lichaam hingen verscheidene leren tassen aan riemen. Een Tiroler hoed zat laag op zijn hoofd en verborg zijn dreigende blik. Met veel bombarie liet hij zich op de plek naast Janna zakken, die daarbij een stukje opveerde uit haar stoel. Maar de dikke man lette niet op haar of Frau Mueller. Hij mompelde wat over de kou en begon de dekens zorgvuldig om zich heen te wikkelen. Toen hij merkte dat het tochtte vanwege het gebroken raam naast Janna, wees hij ernaar. ‘Stop dat gat dicht,’ beval hij. ‘Ik heb gevoelige longen.’

Janna had geleerd om gehoorzaam te zijn, dus pakte ze één van de kranten van de vloer, die onder de opgedroogde modder zat, en stopte het gat ermee dicht. Een paar glassplinters braken af, maar uiteindelijk lukte het haar het papier vast te zetten. Ze sneed haar vinger aan het glas en zoog er hard op, maar de dikke man keek niet op of om en bedankte haar niet eens. Hij had zichzelf zo dik ingepakt dat hij wel een cocon leek; alleen zijn neus piepte er nog tussenuit. Het was een vadsige, paarsige neus en Janna zag zichzelf er al een mutsje voor breien. Ze moest lachen. Met moeite bracht de dikke man zijn gezicht bij het hare en snauwde: ‘Kinderen hoeven niet gehoord of gezien te worden.’

Dat was te veel voor Janna na alles wat ze net voor hem gedaan had. Uit protest zoog ze nog harder op haar vinger.

Het was inderdaad koud in de wagon. Het leek net of alle passagiers rookten; hun adem kwam in wolkjes naar buiten.

De soldaten waren warm gekleed en stonden elkaar grappen te vertellen. Frau Mueller pakte voor zichzelf ook een deken en een kussen. Ze bood Janna niets aan. Terwijl ze bezig was kwam haar voet per ongeluk tegen die van de dikke man. Meteen blafte hij: ‘Vrouwmens, kijk uit!’

Net voordat de trein wegreed, kwam er een klein mannetje binnen. Hij ging op de laatste vrije stoel zitten, naast Frau Mueller en tegenover de dikke man, met zijn versleten nepleren koffer dicht tegen zich aan. Zijn jas had een rechtopstaande kraag die zijn mond en kin verborg en zijn breedgerande hoed overschaduwde zijn voorhoofd en ogen. Alleen zijn licht gebogen neus was nog zichtbaar. Hij zat op het puntje van zijn stoel alsof hij elk moment weer op kon springen. Hij groette Janna, de dikke man en Frau Mueller met schuchtere knikjes. Toen de trein het station achter zich had gelaten, ontspande hij zich wat en snoot zijn neus.

De dikke man zat hem onbeschaamd aan te staren. Ten slotte kraste hij: ‘Waarom heb jij je ster niet op?’

De kleine man ging rechtop zitten, zijn ogen werden groot. Al het lawaai in de coupé verstomde. Janna werd woedend. Alleen Joden droegen een ster.

‘Laat hem maar,’ zei ze tegen de kleine man. ‘Hij heeft ons allemaal al beledigd.’

Nu richtte de dikke man zijn aandacht weer op haar. ‘Je bent de meest onuitstaanbare snotaap die ik ooit heb ontmoet,’ gromde hij. ‘Ik vraag me af wat je moeder over dit gebrek aan manieren te zeggen heeft!’ Hij gluurde naar Frau Mueller, die haastig ontkende familie van haar te zijn.

‘Dat is mijn dochter niet, ik pas alleen maar op haar, tijdens deze reis.’

‘En waarom laat je haar dan zulke dingen zeggen?’ vroeg de dikke man. ‘Laat haar alsjeblieft haar grote mond houden.’

Frau Mueller sputterde nog wat tegen en pakte toen haar breiwerkje weer op. Janna draaide haar hoofd vol walging van hen af en keek naar het voorbij vliegende landschap. De rook van de motor wapperde langs hen heen als de staart van een op hol geslagen paard. Daarachter verrezen de gevlekte bergen, stijgend en dalend, een prachtig gezicht. Haar geliefde, dierbare Zwarte Woud! Wat deed het zeer om dat achter te laten! Tranen welden op in haar ogen toen ze terugdacht aan het afscheid die ochtend, van Hildegarde en de rest van de groep. Zelfs Kurt was heel even op zijn fiets langs gekomen om afscheid te nemen.

‘Balen...’ had hij gezegd. ‘Ik had je graag vaker zien spelen.’ Hij had zijn hand heel even op haar schouder gelegd. ‘Kop op,’ zei hij met zijn oogverblindende glimlach. ‘Vergeet ons niet!’

Hildegarde was echt heel vriendelijk geweest. Janna had moeten huilen toen ze haar leider vertelde hoe erg ze het vond dat ze het toneelstuk zou mislopen. ‘Ja, dat is erg jammer,’ gaf Hildegarde toe, terwijl ze Janna een pakje gaf. ‘Maar maak je geen zorgen, je kunt ook een Brunhilde zijn in het echte leven. Dat is zelfs nog beter.’ Janna maakte het pakje open en het was een prachtig boek met kleurenplaatjes en de tekst van de Nibelungen-opera’s. Ze vloog Hildegarde om de nek en gaf haar een zoen.

‘Ik ben blij dat je het zo mooi vindt,’ zei Hildegarde. ‘Ik vond het zo jammer voor je dat je juist nu weg moest en dacht dat dit misschien zou helpen.’

‘O ja, ja, zeker! Ik heb nog nooit zo’n geweldig boek gehad!’ Na dat cadeau was Greta verlegen aan komen zetten met haar eigen cadeautje, een zelfgemaakte inktlap. Maar Janna kuste haar ook en bedankte haar even uitbundig... Greta kon er niets aan doen dat haar ouders niet zo rijk waren als die van Hildegarde. De hele groep was toen met haar mee naar de bushalte gelopen. Erna was met haar meegereisd naar Freiburg, waar ze met Frau Mueller verder was gegaan.

Janna vond dat ze er al een hele reis op had zitten, maar ze had nog acht uur te gaan. Haar lichaam reisde snel voorwaarts, terwijl haar gedachten bij haar vrienden bleven. Wanneer zou ze hen terugzien?

Janna had erop gestaan dat ze haar uniform van de Hitlerjugend mocht dragen, het beste stel kleren dat ze bezat; een donkere wollen rok die met knopen aan haar witte blouse vast zat en een zwarte schouderdoek, die aan de voorkant bij elkaar gehouden werd door een lus van echt leer. Ook al ging haar uniform schuil onder haar jas, toch voelde ze zich er zelfverzekerd in. Morgen zouden ze met de repetities beginnen; iemand anders zou Brunhilde spelen, misschien wel die verwaande Ilse. Janna sloot haar ogen en voelde een steek van verdriet.

De bergen schoven als golven voorbij terwijl Janna zat te tobben. Ze herinnerde zichzelf eraan dat ze op weg was naar huis, naar de fantastische ouders over wie ze iedereen altijd had verteld. Maar naarmate de trein haar dichter en dichter bij hen bracht, drongen steeds meer bange voorgevoelens zich aan haar op. Waren ze echt nog zoals in haar herinnering? Het leek zo lang geleden dat ze hen had gezien. Ze groef in haar geheugen, maar hoe meer ze zich hen probeerde weer voor de geest te halen, hoe onechter ze leken. Van de tijd waarin ze bij hen in Berlijn woonde, herinnerde ze zich alleen nog de lange perioden dat haar ouders op reis waren. Dan was zij alleen met Erna in het sombere appartement met de zware fluwelen gordijnen en de grote, ronde, goudomrande spiegels, die versierd waren met adelaars. Met veel moeite herinnerde ze zich de feesten: de verlichte kamers en het geroezemoes van de gasten, bedienden die heen en weer renden met schalen, en hoe zijzelf in haar mooiste kleren aan vrouwen werd voorgesteld om wie een wolk van parfum heen hing...

‘Ze lijkt ook totaal niet op jou, hè, Mechtild? Veel meer op haar vader...’ Gelach... Soms kamerconcerten waar zij en Erna naar luisterden, terwijl ze boven aan de trap zaten... Op sinterklaasavond, vijf december, was het feest altijd speciaal voor Janna. Dan kwam Sinterklaas, gekleed in een paars gewaad, naar hun appartement. Het gezin en hun gasten wachtten hem op in de woonkamer, in een halve cirkel met Janna en Erna vooraan. Sinterklaas vroeg dan of ze zoet was geweest en tot Janna’s afschuw verried Erna al Janna’s diepste geheimen: dat ze in haar bed had geplast, dat ze had gelogen en dat ze nog duimde. Sinterklaas sloeg haar dan met een roe waarin snoepjes waren verstopt. Hoe harder hij haar sloeg, hoe meer snoepjes eruit vielen. De grote mensen moesten er hard om lachen, maar het deed erg pijn – en één keer had ze geweigerd de snoepjes op te pakken, maar dat werd haar niet in dank afgenomen en ze werd meteen naar bed gestuurd. Waarom moest ze aan deze stomme gebeurtenissen denken? Waarom kon ze zich niet herinneren dat haar ouders haar met haar huiswerk hielpen of met haar gingen wandelen? Lag het aan haar slechte geheugen, of... of... waren ze eigenlijk toch niet zo’n fijn gezin? Ze kende eigenlijk alleen het leven met Erna. Voor het eerst zou ze nu een tijd zonder haar zijn. Misschien was dat het wat haar zo’n vreemd gevoel bezorgde. Ze was ouder nu, bijna dertien. Haar ouders zouden haar meer als een gelijke behandelen. Ze wisten alles over haar, ze had hun zo veel brieven gestuurd. Gerustgesteld voelde ze haar oogleden zwaar worden... ze was vanochtend ook zo vroeg opgestaan...

Ze werd wakker toen Frau Mueller haar bij haar schouder pakte en door elkaar schudde.

‘De Rijn,’ zei ze. ‘Kijk, de Rijn.’

Janna keek en zag een sprookjesrivier die tussen bergen door stroomde, hoge bergen, bezaaid met kastelen. De Rijn! De woonplaats van de Rijndochters, de eigenaars van het goud dat de Nibelung-dwerg stal om zijn magische ring te vervaardigen. Er stond een plaatje van hen in haar boek. Ze pakte het uit haar tas en bladerde erdoor. Ja, daar waren ze, bleek en doorschijnend, dansend op de golven, met opgeheven armen en golvende haren. Prachtig.

De Rijn was een bijzondere Duitse rivier. Vele verhalen en legendes gingen over de Rijn. Janna herinnerde zich Herr Schultz, haar leraar aardrijkskunde, die zijn leerlingen vertelde dat Zwitserland en Nederland eigendom waren van Duitsland omdat de Rijn in het ene land begon en in het andere land eindigde.

Janna had honger. Tot haar opluchting pakten de mensen om haar heen hun broodtrommels erbij. De dikke man had zich uit zijn cocon gewurmd en zat broodjes worst te eten, die hij wegspoelde met bier. De meeste mensen hadden maar schrale rantsoenen. Janna had twee boterhammen met kaas en een appel. Ze at langzaam om er zo lang mogelijk van te genieten. Frau Mueller had een zakje krentenbollen, cake, hardgekookte eieren en een thermosfles met koffie. De kleine man naast haar moest wel honger hebben, want zijn neusvleugels trilden toen hij de heerlijke geuren van Frau Muellers maaltijd opsnoof. Maar hij zat er roerloos bij, met verkrampte, gevouwen handen en neergeslagen ogen. Hij had geen middageten, dat was duidelijk. Janna kon niet van haar eigen lunch genieten als ze naar hem keek. En Frau Mueller zat naast hem maar te schrokken, met haar bergen voedsel. Janna werd er kwaad van. Ze deed haar ogen dicht en wenste dat Frau Mueller haar eten met de kleine man zou delen. Maar toen ze haar ogen weer opendeed, zat Frau Mueller nog steeds kalm te kauwen. Een lange haar op haar kin deinde mee met haar malende kaken. Haar keel bewoog op en neer toen ze de koffie doorslikte. Hoe kon ze zo enorm egoïstisch zijn? Janna wist wat haar te doen stond.

‘Alstublieft,’ zei ze, en stak de kleine man haar tweede boterham toe. ‘Ik heb er twee.’

De kleine man leefde op en greep het broodje. ‘Dank je,’ zei hij schor. In een paar seconden was de boterham verdwenen. Nu pas kon Janna rustig verder eten.

De dikke man had niets van het voorval meegekregen. Hij ging helemaal op in het besmeren van zijn eigen crackers met geurige kaas.

De trein raasde nu door een bewoond gebied. In Mainz zag Janna dat veel van de huizen in puin lagen.

‘Wat is hier gebeurd?’ riep ze. Mensen om haar heen stonden op om ook te kijken.

‘Weet je dat dan niet?’ vroeg Frau Mueller. ‘Lees je soms geen kranten? Dat is het werk van onze vijanden. Zie je wat voor een brute mensen dat zijn, die hulpeloze vrouwen en kinderen bombarderen.’

Het was afschuwelijk om te zien. Huizen zagen eruit als rotte tanden. Hier en daar dreven nog slierten rook over de ruïnes, als geesten. Overal lagen armzalige overblijfselen van meubels: een schilderij op een bouwvallige muur, flarden van gebloemd behang, een wiegje dat van een dakspant hing en traag heen en weer bungelde. De stank van verbranding was in de trein duidelijk te ruiken.

‘Waarom houden ze die mensen niet tegen?’ vroeg Janna. ‘Zijn we dan niet aan het winnen?’

‘Natuurlijk winnen we,’ snauwde Frau Mueller. ‘Mijn man Gustav zegt dat het nog maar een kwestie van maanden is. Als de Engelsen zich hadden overgegeven, net als alle andere volken, zouden we allemaal beter af zijn geweest. Nu zal Hitler ze vernietigen, en Amerika ook. Hij heeft een geheim wapen, weet je.’

‘Pardon,’ zei de dikke man onvriendelijk. ‘Die informatie zou ik maar voor me houden.’

‘Iedereen weet het,’ antwoordde Frau Mueller verdedigend.

‘Des te minder reden om het te noemen.’

‘Maar het geeft mensen moed,’ sprak Frau Mueller hem tegen.

‘Je moet wel erg stom zijn om moed te putten uit een wapen dat niet eens wordt gebruikt,’ spotte de dikke man.

‘Nee, want het is nog niet klaar...’

‘Maar als het dat wel is, kan het wel eens te laat komen.’ De dikke man liet een naargeestig gelach horen.

Janna had met groeiende ergernis zitten luisteren. Het leek de dikke man niet eens iets uit te maken wat er met zijn land gebeurde. Hij kon beslist geen goede Duitser zijn. Misschien was hij wel een spion... of een smokkelaar! Het was echt niet zo koud dat je jezelf als een Eskimo in moest pakken. Janna begon zich af te vragen of de dikke man iets te verbergen had.

De kleine man zat nog even rechtop als altijd en hield zijn koffer nog altijd stijf tegen zich aan gedrukt. Hij had een van de kranten gepakt en steeds wanneer de trein bij een station halt hield, dook hij erachter weg. Een poosje was alleen het gedreun van de wielen en het gesnurk van de slapende passagiers nog te horen. Ze waren nu voorbij Koblenz. De middagzon viel schuin over de velden, waar zich lange schaduwen op aftekenden. Janna bladerde door haar boek en las hier en daar een stukje tot ze boven de bladzijden begon te knikkebollen. Ze wist niet hoe lang ze al geslapen had toen ze wakker schrok van een schreeuwende passagier. De trein pufte langzaam door een woestenij van puin. Geen enkel huis stond nog rechtop. Alleen de Dom van Keulen verrees nog trots boven de verwoeste stad. Na de kreet van de passagier viel de hele coupé stil. Keulen was verdwenen... De hele stad!

‘Ik hoorde al dat er bombardementen waren geweest,’ zei Frau Mueller. ‘Maar ik wist niet dat het zo erg was!’

Janna balde haar vuisten. Hitler had helemaal gelijk dat hij tegen de monsters vocht die tot zulke wandaden in staat waren.

Toen de trein de brug over de Rijn naderde, klonk er door alle wagons een waarschuwende stem: ‘Ramen dicht, sluit de ramen.’ Niemand in Janna’s wagon was zo dom geweest een raam open te zetten. De koude wind die door de kieren floot, was al erg genoeg.

‘Waarom zeggen ze dat?’ vroeg Janna.

Frau Mueller wees naar een bordje met daarop de mededeling dat de passagiers de ramen moesten sluiten wanneer de trein de Rijn overstak. In geval van geweld, stond er, zullen onze soldaten bevel krijgen hun wapens te gebruiken.

Janna keek naar de soldaten in de wagon, maar geen van hen scheen erg geïnteresseerd in zijn geweer. ‘Waarom?’ vroeg ze.

De dikke man draaide zich naar haar toe. ‘Altijd maar die vragen,’ foeterde hij. ‘Jij moet gewoon doen wat je wordt opgedragen, zonder steeds te vragen waarom. Als je niet zo’n kleine stomkop was, zou je begrijpen dat de vijand door een open raam makkelijk een bom naar binnen kan gooien en zo de hele brug kan opblazen.’

‘Maar dan zou hij de trein ook opblazen, en zichzelf,’ zei Janna verbaasd.

‘Nooit van Simson gehoord?’ vroeg de dikke man.

‘Nee,’ zei Janna. ‘Wie is dat dan?’

‘Laat maar,’ zei de dikke man. ‘En nu je mond houden, ik wil een dutje doen.’

Janna hield hem scherp in de gaten. Ze vertrouwde hem niet. Hij kon net doen alsof hij sliep en plotseling opspringen en een bom onder al zijn dekens vandaan halen. Maar zonder ongelukken bereikten ze de overkant van de Rijn. Het landschap zag eruit alsof iemand het gestreken had. Weg waren alle bergen en heuveltjes. Het luchtruim welfde zich tot aan een eindeloze horizon. Kleine huisjes stonden dicht opeen onder kleine bomen en probeerden te ontsnappen aan de dreiging van de donkere wolken die zich boven hen ophoopten. Harde stemmen in de wagon naast die van hen waarschuwden de reizigers dat er controle kwam. Als lid van de Hitlerjugend had zij niets te vrezen, maar Frau Mueller kon niet stilzitten. Ze was haar kaartje kwijt en doorzocht nerveus haar bezittingen, waarbij het bepaald niet hielp dat de dikke man zijn ogen geen moment van haar afhield. Uiteindelijk vond ze het kaartje met een zucht van verlichting; de dikke man keek teleurgesteld.

Overal begonnen mensen in hun zakken, portemonnees en handtassen te zoeken. Toen de officiers de coupé binnenkwamen, verstomde al het gepraat abrupt. Ze liepen door tot aan het einde van de wagon en begonnen vanaf daar te controleren. Ze bekeken legitimatiepapieren, werkvergunningen, reisvergunningen, treinkaartjes en paspoorten. Ze vroegen of er mensen waren met camera’s of ander verboden materiaal. Niemand had iets aan te geven. De officiers bleven een tijd dralen bij een paar slecht geklede, magere jongemannen die zeiden dat ze Nederlandse militairen waren die hun ouders gingen bezoeken. Na vele vragen te hebben beantwoord, werden ze met rust gelaten. Naarmate de officiers dichterbij kwamen, zag de kleine man bleker en bleker. Toen ze de dikke man aan het ondervragen waren, begon hij te bibberen. Zijn hand trilde toen hij zijn paspoort en legitimatiepapieren liet zien.

‘Ik zou maar eens goed naar zijn papieren kijken, meneer,’ zei de dikke man met een grijns, terwijl hij zijn eigen papieren vlug weer in de plooien van zijn dekens schoof. ‘Ik kan me zo voorstellen dat ze vervalst zijn.’

‘Doe je pet af,’ bevalen de beambten de kleine man, waarna ze zijn gezicht met de foto in het paspoort vergeleken. Plotseling had Janna door waar de dikke man op uit was. Dáárom had hij gehoopt dat Frau Mueller haar kaartje kwijt was – hij wilde de aandacht van zich afleiden! Ze wees naar de dikke man. ‘Dat zegt hij alleen maar omdat hij zelf een smokkelaar is,’ riep ze. ‘Hij loog dat hij geen camera’s bij zich had. Hij heeft ze wel, ik zag het zelf voordat hij ze met die dekens had bedekt!’

De beambten smeten de papieren van de kleine man terug op zijn schoot en stortten zich op de dikke vent, wiens gezicht nu paars aanliep van woede.

‘Ik ben een belangrijk persoon,’ bulderde hij. ‘Jullie stommelingen, jullie weten niet wat je doet. Jullie verhinderen de zaken van de staat. Hier zullen jullie voor boeten!’

Maar de beambten trokken één voor één zijn dekens los, alsof ze een ui pelden, en het ging er niet bepaald zachtzinnig aan toe. Ze hielden er niet van bedreigd te worden, of stommeling genoemd te worden. Ze waren onderdanigheid gewend.

Janna bleek het bij het rechte eind te hebben. In de verschillende leren tassen zaten dure camera’s en andere spullen die met fotografie te maken hadden.

‘Ik ben een professionele vakfotograaf. Ik heb voor Göring gewerkt en ik heb toestemming deze bij me te hebben,’ zei de dikke man, terwijl hij zijn uiterste best deed om zich te beheersen.

‘Daar staat dan niets over in je papieren,’ merkten de beambten koeltjes op. ‘Dat je voor een kunsthandelaar in Amsterdam gaat werken, dat is alles wat er staat.’

‘Ja, ik maak foto’s voor reproducties. Is dat zo bijzonder?’ zei de dikke man. Hij zweette.

‘O, wat een goede smoes,’ sneerden de beambten. ‘Waarom zei je dat dan niet meteen? Waarom heb je die camera’s niet aangegeven?’

‘Omdat ik mijn schriftelijke vergunning verloren ben,’ barstte de dikke vent uit. ‘Dat kan iedereen gebeuren, toch? Die kon ik gewoon nergens vinden... en de trein zou niet wachten. Ik wist dat ik problemen zou krijgen met mensen als jullie. Jullie zijn aasgieren in uniform, altijd eropuit om over één of andere kleinigheid...’

‘Zo is het genoeg,’ zeiden de beambten. ‘De rest mag je op het politiebureau uitleggen.’ Nu werd de dikke man pas echt kwaad en hij tierde en schold zo hard dat de beambten begonnen te denken dat ze met een ontsnapte gek te maken hadden. Ze deden hem handboeien om en liepen met hem de wagon uit. De dekens sleepten achter hem aan.

De kleine man, naar wie niemand meer omkeek, legde zijn krant neer en leunde als verlamd achterover, zijn ogen gesloten.

Janna wist niet wat haar overkwam. Zij had hiervoor gezorgd. Zij had een smokkelaar ontmaskerd! Misschien kon ze wel een Brunhilde zijn in het echte leven, zoals Hildegarde had gezegd. Ze zou Hildegarde erover schrijven. Er waren momenten geweest waarop ze het even te kwaad had gekregen, want wat zou er gebeurd zijn als er in die leren tassen alleen maar schoenpoets had gezeten? Ook zou ze nooit meer vergeten hoe de dikke man, nog net voordat hij werd weggesleurd, haar toesnauwde: ‘Jij vervelend bemoeiziek kreng, dit zal ik je betaald zetten.’ Maar ze troostte zich met de gedachte dat hij de cel in ging en zijn dreigement dus niet waar zou kunnen maken.

Ze keek naar de besneeuwde vlaktes, die als uitgevouwen zakdoeken over de aarde lagen. De wolken hadden de hele hemel opgeslokt en het was gaan sneeuwen. Bij een rood bakstenen huisje stopte de trein en reed achteruit, alsof hij aarzelde de grens over te steken. Toen reed hij met een spurt het Nederlands grondgebied binnen. Meteen veranderde het ritme van de wielen van klik...klik...klik naar klik-klak-klik-klak-klik-klak. Ze passeerden een goederentrein met een lange rij veewagons. Janna had dat al wel eerder gezien. Ze had de natte stro en de stank van urine geroken. Ze had door de open deuren de koeien dicht op elkaar zien staan. Maar deze deuren waren niet alleen dicht, ze zaten zelfs vast met een hangslot en om de zoveel meter stonden er gewapende soldaten op het dak. Van achter smalle tralieraampjes stonden mensen naar buiten te staren. Er bevroor iets in Janna toen ze die gesloten wagons langs zich heen hoorde kletteren en ruisen: woesj, woesj, woesj. Meer en meer volgden er, in een eindeloze rij. En er zaten mensen, ja, mensen, in al die wagons. Witte gezichten met donkere, starende ogen.

‘Er zitten mensen in,’ schreeuwde ze en haar afgrijzen was hoorbaar in haar stem. ‘Er zitten mensen in! Wat gaat er met hen gebeuren?’

‘Sst,’ zei Frau Mueller. ‘Hou je mond, kind. Het is een veewagon,’ en ze trok het zonnescherm naar beneden zodat Janna niets meer kon zien. ‘Je beeldt het je maar in.’

‘Ik beeld me niks in. Er zaten mensen in die trein...’ herhaalde Janna.

Het bleef stil om haar heen. Iedereen leek een blinddoek voor zijn gezicht te hebben gebonden en zich erachter te verschuilen. Alleen de kleine man hief zijn hoofd en keek haar aan. De pijn in zijn ogen maakte dat de tranen achter haar eigen ogen brandden. En zo keken ze naar elkaar, Janna en de kleine man, en ze leken de enige levenden in de hele wagon.