Van Frans Willem Verbaas verschenen
eerder bij Uitgeverij Mozaïek:

Sneeuw in Afrika (2006)

Engelenwoede (2007)

Heilig vuur (2009)

FRANS WILLEM
VERBAAS

De vierde vrouw

Mozaïek – Zoetermeer

ISBN 978 90 239 3061 7

NUR 301

Ontwerp omslag Moker Ontwerp

Layout/dtp binnenwerk Geert de Koning

© 2013 Frans Willem Verbaas

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijmozaiek.nl

Voor Marianne

Je achtte jezelf een god gelijk,

terwijl je een mens bent, en geen god.

Ezechiël 28:2

Proloog

Pratteln

1896

De jongen probeerde muisstil over de plavuizen te lopen. Toen hij halverwege stil bleef staan en leunend tegen een muur omhoog keek naar het blauw geschilderde gewelf, vroeg hij zich af of er misschien een speciaal soort stilte voor kerken bestond. Hij liep verder naar de preekstoel en zette een voet op de onderste tree van de houten trap, die meteen nijdig begon te kraken. Eenmaal boven voelde hij met zijn vingers aan het korrelige, vergeelde papier van de opengeslagen kanselbijbel. Daarna pakte hij het lege glas, dat aan de binnenkant van de preekstoel op een houten balkonnetje stond. Als hij het glas tegen het licht hield, zag hij bij de rand de smoezelige afdruk van lippen. Met een vies gezicht stelde hij vast dat er een grijze haar uit de baard van zijn peetoom aan het glas kleefde. Hij zette het glas snel terug en keek de kerk rond. Helemaal achterin, naast de collectekist, bevond zich de smalle deur die toegang gaf tot de kerktoren. Hij bedacht zich niet. Hij haastte zich de preekstoel weer af en holde door het middenpad naar achteren.

De smalle deur was niet gesloten. In het donker, op de tast, begon hij aan de beklimming van de stenen wenteltrap, die hem deed denken aan de kurkentrekker van een reus. Hij was de tel van de omwentelingen allang kwijt toen hij een schemerig vertrek betrad dat rook naar stof en schimmel. Via een lange, smalle ladder zou hij nog verder kunnen klauteren, maar hij vond het wel genoeg zo. Een paar meter boven zich zag hij de kerkklok hangen. De klok was enorm, groter nog dan een volwassen man. Hij opende een luik, stak zijn hoofd naar buiten en ontwaarde in de verte Bazel. Hij opende een ander luik en keek over de Rijn uit tot in Duitsland. De houten sloten van de luiken draaide hij netjes weer dicht en hij begon aan de afdaling.

Door het felle licht buiten leek het alsof het nog donkerder was geworden in de toren. Toch nam hij twee treden tegelijk, en pas halverwege de wenteltrap maakte hij zijn eerste misstap. Struikelend kon hij zich nog net vastgrijpen aan het touw dat langs de muur hing. Hoewel het touw meegaf, hield het zijn val toch tegen. Terwijl hij even stil bleef staan om weer op adem te komen, zag hij hoe het touw dat hij eerst naar beneden had getrokken nu uit zichzelf naar boven bewoog. Hij realiseerde zich meteen wat er aan de hand was. En dat hij er niets meer aan kon doen. Op het moment dat de klok boven hem de eerste, gigantische dreun gaf, begonnen de muren van de reuzenkurkentrekker zacht te beven, alsof ze net zo geschrokken waren als de jongen van tien die hij was. In zijn paniek deed hij nog een poging om het op en neer gaande touw tot stilstand te brengen. Vergeefse moeite. De klok bepaalde zelf wel wanneer het genoeg was geweest.

Toen hij de kerk uitkwam met een bleek gezicht, maar stiekem ook trots op het avontuur dat hij net had beleefd en dat hij later die dag in geuren en kleuren aan zijn kameraden zou navertellen (‘Het gebeier was tot ver in Duitsland te horen, ik lieg niet!’), stonden zijn vader en zijn peetoom hem met kwade gezichten op te wachten.

‘Het is altijd wat met jou, Karl,’ gromde zijn vader. ‘Kun je niet één keer gewoon doen? Je hoeft niet altijd op te vallen!’

Hoofdstuk 1

Bazel, Cologny

mei 2005

Acht eeltloze, met ouderdomsvlekken bespikkelde, bleke handen produceren een geluidloos applaus wanneer professor Barth, ondersteund door een taxichauffeur, restaurant Charon binnenschuifelt.

‘Bravo!’

‘Zie, de oudste mens ter wereld!’

‘Van harte!’

‘Gefeliciteerd met uw honderdnegentiende verjaardag!’

Als antwoord op de begroeting heft professor Barth zijn wandelstok een stukje op en glundert. De taxichauffeur begeleidt hem naar zijn vrienden en neemt afscheid. Een ober is inmiddels toegesneld om de regenjas en de baskenmuts aan te nemen. Daarna helpt hij de professor bij het plaatsnemen aan de vaste tafel van het Bazeler Metusalem Genootschap.

De oude man kijkt zijn vrienden een voor een aan en zegt: ‘Mijn kleinkinderen en achterkleinkinderen hebben me gisteren een mooie verjaardag bezorgd, maar op onze leeftijd ben je vooral opgelucht wanneer het allemaal weer voorbij is. Ik ben blij dat ik vandaag gewoon weer bij u kan aanschuiven, hier in Charon.’ Bij de laatste woorden glijdt zijn blik van zijn vrienden naar de in art-decostijl gebrandschilderde ramen van het restaurant, en vandaar naar de donkergroene tegels van de enorme schouw die tegen een van de muren is gebouwd, en naar de ingelijste foto’s aan de muren, die tonen hoe Bazel er een eeuw geleden uitzag.

Iedere dag verzamelen de leden van het Genootschap zich rond het middaguur in het dan nog rustige Charon, dat in de schaduw ligt van de Spalentoren, een van de overblijfselen van de stadsmuur van Bazel. Dat doen zij niet om te lunchen; de leden hebben hun ontbijt nog maar net achter de kiezen, en de meesten van hen hebben sowieso niet veel eetlust meer. Zij doen dat om bij een kop koffie of een glas wijn de kranten door te nemen en het nieuws met elkaar te bespreken. Niemand weet meer wanneer het Bazeler Metusalem Genootschap is opgericht; op zekere dag bestond het gewoon. En niemand weet nog wie op het idee is gekomen het Genootschap naar de oudste mens van de Bijbel te vernoemen; op zekere dag heette het Genootschap gewoon zo. Uitgerekend de theoloog Barth heeft wel eens voorgesteld de naam te wijzigen in Vrienden van Charon, maar de expliciete verwijzing naar de mythische veerman, die de gestorvenen de Styx overzet naar het dodenrijk, werd door de overige leden als ‘heidens’ of ‘cynisch’ beoordeeld. De herkomst van het motto, ‘Oud maar bij de tijd’, is wel bekend; het is bedacht door dr. Aeschbacher, een sinds dertig jaar gepensioneerde apotheker die er prat op gaat nog altijd de belangrijkste farmaceutische vakliteratuur bij te houden.

Sinds het overlijden van de oud-oogarts mevrouw Gollmer, nu anderhalf geleden, bestaat het genootschap uit vijf personen: de weduwnaar dr. Aeschbacher, met zijn tweeënnegentig jaar de benjamin van het gezelschap; juffrouw Fromke, vijfennegentig jaar, nooit getrouwd, gewezen lerares wiskunde; de negenennegentigjarige en driemaal verweduwde meneer Ganzoni, oprichter en nog altijd mede-eigenaar van de gelijknamige boekhandel die ingeklemd ligt tussen restaurant Charon en de Spalentoren; pastoor Grolimund, afkomstig uit een rijke juweliersfamilie en ondanks zijn honderdéén jaar verreweg de fitste van het stel (als enige rijdt hij nog auto, een zwarte Audi A4, met sportvelgen); en professor Barth, de eens vermaarde godgeleerde, bezitter van elf eredoctoraten, bijna dertig jaar weduwnaar en sinds een dag officieel de oudste mens ter wereld. Professor Barth is het oudste en waarschijnlijk ook het trouwste lid. Slechts bij hoge uitzondering blijft hij een dag weg. ‘Wij zijn een gezin,’ verklaarde hij de dag voor zijn honderdnegentiende verjaardag nog, terwijl hij zijn hand op de onderarm van juffrouw Fromke liet rusten. ‘Mijn eigen familieleden weten steeds minder raad met me. En geef hun eens ongelijk. Wat moet je met zo’n oude kerel die maar weigert fatsoenlijk dood te gaan? Maar wij, lieve vrienden, wij vormen een gezin, een warme kring waarin wij elkaar een beetje kunnen koesteren en plagen. Ja, veel te vaak wordt vergeten dat ouderen minstens zoveel behoefte hebben aan plagerijen als aan genegenheid.’

Voorzichtig plaatst de professor zijn houten wandelstok tegen de tafelrand, waarna hij probeert de revers van zijn te ruime colbert recht te trekken. Een voor een buigen de leden van het genootschap zich voorover of opzij om hem de hand te schudden. Meneer Ganzoni wijst op de krant die voor hem op tafel ligt. ‘Ik heb het interview al gelezen, professor. Had ik maar iets van het vermogen waarmee u zich nog altijd zo helder weet uit te drukken.’

‘Interview, welk interview?’ vraagt juffrouw Fromke. Ze wrijft over haar neus, het deel van haar gezicht dat de tand des tijds nog het best heeft doorstaan.

‘Er staat een groot interview met professor Barth in de Neue Zürcher Zeitung van vandaag,’ vertelt de boekhandelaar. Over zijn voorhoofd glijdt een lok van zijn volle witte haardos, die aan een pruik doet denken maar dat niet is.

Juffrouw Fromke pakt de krant en begin erin te bladeren. ‘Toe maar, een interview in de NZZ. En waarom word ik nooit geïnterviewd in de NZZ?’

‘Omdat u geen wereldberoemde theoloog bent,’ zegt dr. Aeschbacher.

‘Wás,’ verbetert de professor, ‘ooit wás ik een tamelijk beroemde theoloog. De huidige, ongetwijfeld kortstondige, opleving van mijn roem dank ik louter en alleen aan het feit dat ik gisteren mijn verjaardag vierde.’

‘Vijfenveertig jaar heb ik wiskunde gegeven aan volstrekt onhandelbare pubers; alsof dat geen artikel in de NZZ waard is,’ moppert juffrouw Fromke door, terwijl ze eindelijk het gezochte interview vindt. ‘Toe maar, twee bladzijden! Hadden ze geen betere foto van u om af te drukken?’

‘Zij die ogen hebben om te zien, nemen een zekere schoonheid waar in een verweerd en gegroefd gelaat,’ vindt pastoor Grolimund.

‘Laten wij onze vriend eerst vragen hoe hij gisteren zijn verjaardag heeft gevierd,’ stelt dr. Aeschbacher voor, die zijn zakdoek tevoorschijn haalt. De laatste tijd heeft de apotheker last van tranende ogen. Met behulp van zijn farmaceutische bibliotheek heeft hij al verschillende medicijnen tegen de kwaal opgespeurd en geprobeerd, maar de beste resultaten behaalt hij vooralsnog met zijn zakdoek.

De professor schraapt zijn keel en begint te vertellen over zijn kleinkinderen, waarvan de jongste inmiddels ook gepensioneerd is; en over zijn achterkleinkinderen, die nogal gehaast waren, want ze hadden allemaal nog van alles te doen. De predikant van de Tituskerk is ook langs geweest. Uit ervaring weet professor Barth hoe ongemakkelijk een predikant zich tijdens dat soort bezoekjes vaak voelt, maar de man heeft een mooi gebed voor de jarige uitgesproken. En een van de achterachterkleindochters heeft een pianosonate van Mozart voor hem gespeeld. ‘Op zo’n elektronisch geval dat eruitziet als een strijkplank met toetsen. Toch kreeg ze er een heel behoorlijk geluid uit. Maar zeg, mag ik ons Genootschap trakteren op gebak bij de koffie?’

De heren knikken instemmend, maar juffrouw Fromke vraagt of de professor in plaats van gebak ‘iets van Bacchus’ voor haar wil bestellen.

‘Natuurlijk. En als u het niet erg vindt, doe ik zelfs met u mee,’ zegt de professor. ‘Mijn familie houdt de fles zo veel mogelijk bij me weg, alsof iemand van boven de honderd de smaak van wijn niet meer zou weten te waarderen.’

Als een ober de bestelling heeft opgenomen, schuift dr. Aeschbacher het cadeau, dat al die tijd al op de tafel klaarligt, naar professor Barth. ‘Alstublieft, een aardigheidje dat ik u namens ons kleine maar dierbare Genootschap mag aanbieden.’

De hoogbejaarde wappert een keer met zijn handen, alsof hij er de artritis eerst uit wil schudden, voordat de aanval op het cadeaupapier wordt ingezet. De bevende vingers hebben inderdaad moeite om een beginnetje te vinden.

‘U wordt traag, professor,’ vindt juffrouw Fromke.

Professor Barth schenkt haar een blik over zijn bril. ‘Haast, juffrouw Fromke?’

‘Ik houd van vlot, altijd gedaan.’

‘Ik ook, ik was in mijn werkzame leven een groot liefhebber van het Pruisische tempo, maar inmiddels gun ik mezelf de tijd.’

 ‘Oud zijn is nog geen reden om oud te doen.’ De sopraan van juffrouw Fromke klinkt waarschijnlijk iets venijniger dan haar bedoeling is.

Na een langzame worsteling met papier, plakband en een chique kartonnen doos, houdt de professor een sierlijke, rechte pijp in zijn handen, eentje waarvan de kop glanst als een kastanje die net uit zijn bolster is gevallen.

‘We hebben hem met elkaar uitgezocht, in die mooie zaak tegenover het Raadhuis,’ legt meneer Ganzoni uit.

‘Een van de redenen waarom wij een pijp hebben gekozen, is de hoop dat het roken ervan zal helpen om de veel te witte tanden van uw nieuwe gebit snel een wat natuurlijker kleur te laten krijgen,’ bekent dr. Aeschbacher met een lach. Zijn eigen gebit is inderdaad lang niet zo stralend wit als dat van de professor.

Met aandacht proeft de professor het mondstuk. ‘Helaas mag ik niet meteen de brand steken in dit prachtige exemplaar, aangezien het wettelijk verplichte rookverbod ook in restaurant Charon van kracht is.’ Hij slikt iets weg en vervolgt: ‘Die moderne gezondheidscultus, het is toch je reinste afgoderij, vindt u ook niet? Heidendom is het, dat zich weer eens in een nieuwe jas heeft gestoken. De zoveelste heilige oorlog waarmee de mensheid zichzelf wenst te kwellen.’

‘Spreek geen onzin,’ schampert juffrouw Fromke. ‘Rokers stinken, dat weet iedereen. Ik heb onder protest ingestemd met de keuze voor deze pijp, en daarom heb ik besloten aan ons gezamenlijke cadeau een persoonlijk presentje toe te voegen.’ Uit haar tasje vist ze een pakje dat ze met een ferme klap voor de professor neerzet. ‘Alstublieft, pakt u maar uit. Ik zal alvast zeggen wat erin zit: een luchtje voor mannen.’

Opnieuw gaat de professor het gevecht met het pakpapier aan. ‘Kostbare nardusmirre,’ mompelt hij al peuterend, ‘rechtstreeks afkomstig uit het Hooglied, en uit het evangelie…’ Aan het openen van het mooie doosje waarin de aftershave is verpakt, waagt hij zich niet.

‘En wee uw verkalkte gebeente als ik morgen merk dat u zich er niet mee hebt besprenkeld!’ waarschuwt juffrouw Fromke.

‘Geef me uw hand,’ gebiedt de professor. Even later drukt hij een kus op de dunne huid die losjes over de aderen en handwortelbeentjes ligt.

‘Gib deine Hand! Ein böser Traum!

Unsrer Liebe Band, bricht, Lieber, es so leicht?’

Pastoor Grolimund steekt bewonderend een vinger in de lucht. ‘Niet slecht. Goethe. De Faust.’

Maar juffrouw Fromke trekt haar hand geschrokken terug. ‘Verbeeldt u zich maar niets, professor, op uw leeftijd!’

‘U weet toch wel,’ zegt de priester, ‘dat Goethe, hoewel luthers opgevoed, zich heel positief heeft uitgelaten over de roomse sacramentsleer?’

Dan arriveert de ober met koffie, gebak en wijn, rood voor juffrouw Fromke en wit voor de professor. Ook legt de ober voor alle leden van het Genootschap een linnen servet neer. Juffrouw Fromke aarzelt niet en zet haar glas meteen aan de mond. Ondertussen gaat meneer Ganzoni staan. Hij frommelt wat aan zijn stropdas en zegt: ‘Aan mij de eer om namens het Bazeler Metusalem Genootschap onze verjaarde vriend kort toe te spreken. Goed dan. Hooggeleerde Barth, lieve vriend, wij danken de hemel voor het feit dat u er nog altijd bent. Wij waarderen u niet alleen vanwege uw nooit aflatende opgewekte humeur, of vanwege uw altijd even vriendelijke als wijze woorden. Wij waarderen u ook, en misschien wel vooral, omdat u ons zo jong houdt!’ Meneer Ganzoni wacht even, kijkt de kring rond met de triomfantelijke glimlach van een schooljuffrouw die haar klas net een raadsel heeft opgegeven. ‘Een wijze man merkte eens op: “Oud is iemand die tien jaar ouder is dan jezelf.” Daarom, zolang u bij ons bent, met een voorsprong van twintig of meer jaren op de andere leden van ons genootschap, zijn wij niet oud, maar jong. Alleen al om deze tamelijk zelfzuchtige reden zouden wij het dan ook zeer op prijs stellen, waarde vriend, als u nog enige tijd in dit ondermaanse met ons zoudt willen verpozen.’ De boekhandelaar heft zijn kop koffie in de lucht en zegt: ‘Op uw gezondheid en nog vele jaren!’

Terwijl de heren van het Bazeler Metusalem Genootschap ook hun koffiekopjes opheffen, kijkt juffrouw Fromke verwonderd naar haar reeds lege glas.

Professor Barth duwt zijn bril, die naar het puntje van zijn neus is gezakt, wat hoger op zijn neus. ‘Beste Ganzoni, dank voor uw goede woorden; lieve medeleden van het Bazeler Metusalem Genootschap, dank voor uw geschenken en uw heildronk.’ Bij het geven van colleges en het houden van preken was zijn stem altijd minstens twee hele tonen de hoogte in gegaan, en dat is ook nu het geval. ‘Helaas ben ik niet meer in staat om u, zoals onze vriend Ganzoni net deed, staand toe te spreken. Oud zijn is nu eenmaal – laten we er niet omheen draaien – een staat van zijn die allerlei beperkingen met zich meebrengt.’ Hij neemt zijn nieuwe pijp op en raakt met het mondstuk even zijn lippen aan die niet, zoals bij zo veel hoogbejaarden, zo goed als verdwenen zijn, maar nog altijd hun gewelfde vorm hebben behouden. ‘De afgelopen weken hebben mijn kleinkinderen en ook de dames die mij in mijn bejaardenwoning in de Bruderholz zo liefdevol verzorgen, en zelfs diverse journalisten die de moeite namen mij op te zoeken, mij telkens weer de vraag gesteld wat het voor mij betekent om straks officieel de oudste wereldburger te zijn. Aanvankelijk wist ik niets zinnigs op deze vraag te antwoorden. Daarom ben ik ’s nachts, als de slaap mij al na een paar uur het nakijken geeft, een beetje over die vraag gaan nadenken. Ik kwam tot de volgende gedachten, die ik vandaag graag met u wil delen. Welnu, de eerste gedachte is deze: het feit dat ik nu als de oudste mens ter wereld geld, laat mij koud. Het levert een aardig krantenberichtje op, maar het is vooral een statistisch gegeven waar ik verder geen enkele betekenis aan hecht. Punt. Mijn tweede gedachte is dat het wel degelijk veel voor mij betekent dat ik een aartsvaderlijke ouderdom heb mogen bereiken, met dank aan de goede God, de zorgzame werkneemsters van mijn bejaardenhuis en aan een hele generatie internisten, urologen, orthopeden, cardiologen, verpleegsters, fysiotherapeuten, tandartsen, kaakchirurgen en niet te vergeten farmaceuten…’

Dr. Aeschbacher beantwoordt het vriendelijke knikje met een glimlach.

Triomfantelijk houdt de professor zijn nieuwe pijp in de lucht. ‘Mag ik er overigens op wijzen dat in mijn opsomming de brave longartsen ontbreken? Maar dat terzijde. De betekenis die mijn hoge leeftijd voor mij heeft, hangt nauw samen met een woord dat altijd een cruciale rol heeft gespeeld in mijn theologie. Ik doel op het mooie woord “vrijheid”. Ik heb er mijn hele werkzame leven op gewezen dat de bijbelse getuigen ons aanzeggen dat wij door Gods genade als vrije mensen kunnen en mogen leven. Maar ik moest eerst een stokoude vent worden om die vrijheid werkelijk persoonlijk te ervaren…’

Uit het op haar borst gezakte hoofd van juffrouw Fromke stijgt een zacht en tevreden gesnurk op. Professor Barth kijkt even opzij en spreekt met iets zachtere stem verder om haar niet wakker te maken.

‘Onze vriendin doet mij denken aan de arme kerkgangers in mijn eerste gemeente, die wekelijks de moeizame preken van hun beginnende predikant moesten aanhoren! Maar laten we het niet hebben over de dwaasheid van mijn jeugd, laten we het hebben over de vrijheid van mijn ouderdom.’ De professor raakt met het mondstuk van de nieuwe pijp kort zijn lippen aan, en vervolgt dan: ‘Lieve vrienden, laten we wel zijn: als je zo oud bent als ik, dan ben je geen deelnemer meer aan het wereldgebeuren. Je bent een toeschouwer geworden, iemand die vanaf de zijlijn kijkt naar een wedstrijd die allang de zijne niet meer is. In wat ik “de eerste ouderdom” noem, was die positie aan de zijlijn voor mij vaak een bron van nostalgie, verdriet, gemis, eenzaamheid. Maar in “de tweede ouderdom”, die bij mij ergens na mijn honderdste verjaardag begon, veranderde die zijlijnpositie geleidelijk in een bron van nieuw ontdekte vrijheid. Want vanaf mijn honderdste werd ik langzamerhand bevrijd van de tijd. Laat me uitleggen wat ik bedoel. Een groot deel van mijn leven ben ik in de weer geweest met activiteiten van allerlei aard – en met overtuiging! Maar na mijn honderdste verjaardag kwam de tijd dat ik actief was in de wereld zo verschrikkelijk ver achter me te liggen, dat het me domweg niet meer lukte om me met die tijd verbonden te voelen. Ik ontdekte dat de Karl Barth die ik eens was domweg niet meer samenvalt met de Karl Barth die ik nu ben. Ergens na mijn honderdste ben ik losgeraakt van mijn verleden. Kunt u me nog volgen?’

Dr. Aeschbacher en meneer Ganzoni knikken als ijverige studenten, terwijl juffrouw Fromke zachtjes doorsnurkt. Alleen pastoor Grolimund heeft een vraag. ‘Maar u hebt toch wel herinneringen aan uw verleden?’

‘Mijn herinneringen zijn natte sneeuwvlokken die wegsmelten zodra ze gevallen zijn. Ze blijven niet meer liggen. Ze verbinden me niet meer met de man die ik was.’

Pastoor Grolimund fronst zijn borstelige wenkbrauwen.

De professor legt zijn pijp op tafel. ‘U bent nog maar amper honderd, wacht maar tot u zo oud bent als ik. Maar laten we verdergaan, laten we het hebben over de toekomst. Misschien herkent u dit wel, of misschien zult u het eens herkennen: sinds mijn honderdste verjaardag is langzamerhand mijn vermogen om nieuwsgierig te zijn weggesmolten. Mijn volgende verjaardag, de komende verkiezingsresultaten, de voetbaluitslagen van dit weekend, zelfs de toekomstplannen van mijn achterkleinkinderen of achterachterkleinkinderen – ik heb het allemaal al zo vaak meegemaakt, dat ik me er niet meer druk om kan maken. Ik luister nog steeds met plezier naar de plannen van mijn nazaten, ik lees de beschouwingen in mijn krant nog trouw, ik surf zelfs dagelijks minstens een uur op het internet, maar het is allemaal verstrooiing geworden, tijdverdrijf. Ik beschik niet meer over het vermogen om mij werkelijk bezig te houden met de dag van morgen. Ook van de toekomst ben ik dus verlost.’

De professor kijkt de tafel rond, waar opnieuw wordt gereageerd met instemmend geknik en zacht gesnurk.

‘Wanneer je in de tweede ouderdom zo bevrijd wordt van zowel het verleden als de toekomst, blijft alleen het heden over. Maar wat stelt, nuchter beschouwd, het heden voor? Wat is, lieve vrienden, het heden anders dan het permanent verspringende moment waarin het verleden overgaat in de toekomst? Wat is het heden meer dan een overgangsfase die feitelijk geen duur heeft, want zodra we de sprong uit het verleden in de toekomst hebben gemaakt, moeten we opnieuw springen, en opnieuw en opnieuw. En bovendien: hoe kun je springen van een verleden waarvan je bent losgeraakt naar een toekomst waarvan je bent verlost? Dit leidt tot de conclusie dat ik ook van mijn heden, dat in zekere zin nooit heeft bestaan, ben bevrijd. En zo ben ik in mijn tweede ouderdom los komen te staan van de drie gestalten van de tijd: het verleden, het heden en de toekomst.’

De professor wil verder spreken, maar iets lijkt hem tegen te houden. Van het ene op het andere moment is er een grauwe waas van vermoeidheid over zijn gezicht gegleden. Pastoor Grolimund pakt het glas wijn van de professor en reikt het hem aan. ‘Een beetje wijn doet soms wonderen, lieve vriend.’

De professor drinkt en inderdaad, de Markgräfler, zijn favoriete witte wijn, doet hem goed. ‘Ik ben natuurlijk al veel te lang aan het woord. Iets bondig zeggen is nooit mijn kracht geweest. Ik zal afronden. Waar waren we gebleven? Ja, ik probeer uit te leggen hoe ik in mijn tweede ouderdom verlost ben van de tijd. Ik zie dat als een bijzondere genade. Het is alsof de goede God van gene zijde een pijl op mij heeft afgeschoten, een pijl waarvan Hij de punt heeft ingesmeerd met een serum dat mij reeds bij leven heeft bevrijd van de last van de tijd. De vraag die mij als oude man bezighoudt, is vooral deze: waarom heeft de lieve God mij niet veel eerder met dit eeuwigheidsserum willen inenten? Ben ik werkelijk duidelijk geweest?’

Zes eeltloze, met levervlekken bedekte handen produceren een geluidloos applaus dat juffrouw Fromke geenszins stoort in haar slaap.

‘Ongelooflijk hoe beweeglijk die oude geest van u nog altijd is,’ vindt pastoor Grolimund. ‘En hoe onnavolgbaar!’

‘Vooral wat u vertelt over het eeuwigheidsserum boeit mij zeer,’ zegt de apotheker.

‘Ik meen enkele gedachten te herkennen die u ook in het interview met de Neue Züricher Zeitung hebt verwoord,’ merkt meneer Ganzoni op.

Het gesnurk van juffrouw Fromke verhevigt zich plotseling, alsof ze in haar slaap ergens over struikelt. Maar al snel hervindt ze haar vredige ritme. Niet zonder vertedering slaan de vier mannen de slaapster gade.

‘Als juffrouw Fromke er niet was, zouden wij nooit meer een slapende vrouw aanschouwen,’ fluistert dr. Aeschbacher, en hij wrijft weer met zijn zakdoek over zijn ogen.

‘Zullen we dan nu het nieuws doornemen?’ stelt meneer Ganzoni voor. ‘Wie is er iets opgevallen in de krant van vandaag?’

Terwijl het gesprek zich al snel in de richting van de Europese politiek beweegt waarbij professor Barth, zijn aanval van vermoeidheid niet helemaal te boven, zich wat afzijdig houdt, verschijnt er een straaltje speeksel in de rechtermondhoek van juffrouw Fromke. Het straaltje is roze van kleur en moet afkomstig zijn van een restje wijn dat zich nog ergens in haar mondholte bevindt. Als een doorzichtige regenworm die uit de donkere, natte aarde kruipt en nieuwsgierig de buitenlucht verkent, zoekt het straaltje langzaam over de kin van juffrouw Fromke een weg naar beneden. Via de huidplooi die eens een royale onderkin in bedwang heeft gehouden, glijdt de steeds langer en dunner wordende worm tussen twee uitstekende sleutelbeenderen verder richting de gebloemde bloes die de thuishulp die ochtend voor juffrouw Fromke heeft uitgekozen. Als de worm even traag als sierlijk om twee fikse moedervlekken slalomt, overwint de professor zijn vermoeidheid. Hij pakt zijn servet en buigt zich opzij om het diertje voorzichtig te verwijderen. Hij probeert zijn hand zo min mogelijk te laten beven, maar kan niet voorkomen dat juffrouw Fromke door de aanraking wakker wordt. Geschrokken schieten haar ogen een paar keer heen en weer tussen het gezicht van de professor en de hand die haar kin en borst schoonveegt. Het duurt even voor ze iets weet te zeggen. Schaamte en vertedering gaan de strijd aan met elkaar; de sterkste van de twee, de schaamte, wint.

‘Maar professor Barth… Karli... wat doet u daar?’

‘Stil blijven zitten.’

‘Houd daar onmiddellijk mee op!’

‘U beweegt.’

‘Maar, ik…’

‘Zo, klaar. Op onze leeftijd is de slaap een vriend die de vervelende gewoonte heeft weg te blijven wanneer wij naar hem verlangen, en langs te komen wanneer wij hem helemaal niet willen ontvangen. Daarin lijkt de slaap trouwens op zijn grote broer, de dood. Hopelijk beschikt u nu weer over voldoende fitheid om een beetje te genieten van onze bijeenkomst, lieve juffrouw.’

Zoals in een kabbelende beek dezelfde golfjes zichzelf eindeloos herhalen, zo is voor de leden van het Bazeler Metusalem Genootschap de ene dag een tamelijk perfecte kopie van de vorige. En van de volgende. Ook het pinksterfeest, dat dit jaar op 15 mei valt, veroorzaakt weinig deining. Om de eentonigheid der dagen enigszins te doorbreken, doet dr. Aeschbacher anderhalve week na Pinksteren zijn best om zijn vrienden te interesseren voor een nieuwtje. Hij vertelt hun over een artikel in een farmaceutisch tijdschrift, dat hij onlangs heeft gelezen. In zijn enthousiasme vormt zich een grillig patroon van rimpels op zijn voorhoofd, alsof een dronken boer er met zijn ploeg overheen is gegaan. Het gaat om een artikel van een Russische arts, professor Skulachev, die na jaren noeste onderzoeksarbeid beweert dat hij een antiverouderingspil heeft uitgevonden. De pil kan decennia aan een mensenleven toevoegen. Het nieuwe medicijn is gebaseerd op de eerdere ontdekking dat zuurstof voor een deel een schadelijk effect heeft op lichaamscellen. In zo eenvoudig mogelijke taal legt dr. Aeschbacher uit dat negenennegentig procent van de ingeademde zuurstof in het menselijk lichaam wordt omgezet in onschadelijk water, maar die ene resterende procent verandert in superoxide dat op zijn beurt weer in giftige elementen overgaat. En nu heeft die Rus een antioxidant uitgevonden die dat proces een halt toeroept. Zijn ontdekking heeft te maken met ionen die de gevaarlijke zuurstof in cellen kunnen neutraliseren. Bij proeven op muizen is professor Skulachev erin geslaagd de beestjes twee keer zo oud te laten worden.

Als dr. Aeschbacher is uitgesproken en de ergste rimpels in zijn voorhoofd weer zijn weggetrokken, heft juffrouw Fromke haar glas. ‘Als ik me niet vergis, zitten er in rode wijn ook antioxidanten.’ Ze kijkt de kring rond, en zet haar gebarsten sopraan extra kracht bij. ‘Rustig doordrinken, heren, dan komt het met die vele jaren vanzelf goed.’

Dr. Aeschbacher schudt zijn hoofd. ‘Er zijn honderden verschillende antioxidanten. Als de specifieke antioxidant van professor Skulachev in rode wijn zou zitten, zouden hele volksstammen nu al even oud zijn als professor Barth.’

‘En dan hadden we tegelijk het geheim van de Heilige Graal opgelost,’ oppert pastoor Grolimund. ‘Dat geheim, dat het geheim van de onsterfelijkheid is, zou dan niet de een of andere mysterieuze kelk zijn, maar de wijn die erin zit.’

Terwijl meneer Ganzoni een witte lok van zijn voorhoofd veegt, zegt hij: ‘Nu we het er toch over hebben, wil ik u wel verklappen dat we in boekhandelskringen het geheim van de Heilige Graal allang hebben opgelost. De Heilige Graal, dat is de oneindige hoeveelheid elkaar bestrijdende theorieën die erover worden bedacht en de oneindige hoeveelheid boeken waarin die theorieën en antitheorieën vervolgens maar blijven veranderen. Tot vreugde van onze business, uiteraard.’

Dr. Aeschbacher protesteert: ‘Kom ik met een serieus verhaal, krijg ik er alleen maar flauwe reacties op…’ Hij richt zich tot zijn buurman. ‘Professor, stel dat er een situatie ontstaat waarin mensen door het gebruik van het een of andere antidotum massaal uw leeftijd gaan bereiken. Is dat een situatie die wenselijk is, of ziet u bezwaren?’

Professor Barth glimlacht. Hij zet zijn ellebogen op de tafel en vouwt zijn handen. Het is duidelijk dat hij zin heeft eens goed op de vraag van dr. Aeschbacher in te gaan. Maar opeens staat er een onbekende man aan de tafel van het Bazeler Metusalem Genootschap. Een man van een jaar of veertig, gekleed in een antracietgrijs kostuum, een wit overhemd en een donkere das. Zijn donkere haar is gemillimeterd. Nieuwsgierig maar ook een tikkeltje geërgerd neemt professor Barth de man op. ‘U kijkt alsof u iemand zoekt.’

‘Ik kom voor professor Barth. Zijn taxi staat voor.’ Aan zijn tongval te horen komt de man niet uit de omgeving.

De professor kijkt op zijn horloge. ‘U bent vroeg vandaag. En wie bent u eigenlijk? Ik heb u nog nooit gezien.’

De man legt professor Barth uit dat zijn vaste chauffeur die ochtend betrokken is geraakt bij een aanrijding. Niemand gewond, gelukkig, er is alleen sprake van blikschade, maar de vaste chauffeur van de professor is nog even bezig met het invullen van de verzekeringspapieren. ‘Daarom heeft men mij gestuurd.’

Een beetje teleurgesteld kijkt de professor pastoor Grolimund aan die tegenover hem zit. ‘Toen je jong was, deed je zelf je gordel om en ging je waarheen je wilde…’

Pastoor Grolimund maakt het citaat moeiteloos af: ‘... maar wanneer je oud wordt, zal een ander je je gordel omdoen en je brengen waar je niet naartoe wilt. Johannes 21, toch?’ 

 ‘Vers 18,’ vult de professor aan. ‘Helaas, vrienden, ik moet gaan. Ik kan deze stipte jongeman natuurlijk niet laten wachten. Laten we de antiverouderingspillen tot morgen bewaren. Zo snel zullen ze toch niet bederven? Ik wens u allen verder een goede dag.’

Gewoonlijk wordt de professor gebracht en gehaald door een minicab, een kleine auto die met grote kleurige letters is beschilderd en tegen een voordelig tarief binnen de stadsgrenzen van Bazel taxiritten verzorgt. Maar deze keer schuifelt de professor naar een blinkend zwarte Mercedes die naast de Spalentoren staat geparkeerd. Als hij naar het voorste portier wil lopen om, zoals hij gewend is, naast de chauffeur plaats te nemen, houdt de onbekende chauffeur hem tegen; de man opent het achterportier voor hem, met de mededeling dat het voor passagiers veiliger is om achterin te zitten. De chauffeur helpt de professor te gaan zitten, neemt zijn wandelstok aan en assisteert hem met de veiligheidsgordel. Het dichtslaan van het portier van de Mercedes klinkt anders, veel massiever dan bij de vertrouwde minicab.

Even later draait de chauffeur het plein voor de Spalentoren op, maar voordat hij vaart kan maken, moet hij alweer remmen voor een rood stoplicht. De blik van professor -Barth beweegt zich van het achterhoofd van de chauffeur naar de ingang van de Zoölogische Tuin aan de overkant van het drukke plein. In de jaren veertig en vijftig, toen hij een huis huurde aan de Pilgerstrasse, stak hij het plein vrijwel dagelijks over tijdens zijn wandeling naar de binnenstad, naar de universiteit. In die tijd werd het verkeer niet geregeld door verkeerslichten, maar midden op het plein stond een houten verhoging vanwaar een verkeersagent het verkeer dirigeerde. De besliste armgebaren van de agent, de dwingende fluitsignalen, en vooral de hagelwitte handschoenen – hij had het dagelijks gefascineerd gadegeslagen. Als een van de kinderen van zijn dochter Franziska hem vergezelde op zijn wandeling naar de universiteit, zei hij soms dat hij dat ook wel had willen worden: verkeersagent. Het moest toch geweldig zijn om met een paar eenvoudige gebaren en signalen zo makkelijk orde in de chaos te kunnen scheppen.

Het stoplicht springt op groen, de Mercedes zet zich in beweging, de verdwaalde herinnering lost op als een flard mist in de opkomende zon. ‘Maar de lieve God heeft een theologieprofessor van mij gemaakt,’ mompelt hij.

‘Zei u iets?’ vraagt de chauffeur.

‘Ik vroeg hoe u heet.’

‘Müller.’

‘Zo te horen komt u niet uit Bazel, meneer Müller.’

‘Ik ben hier voor mijn werk komen wonen.’

‘Mijn vaste chauffeurs zijn Alex en Dieter. Kent u hen?’

‘Natuurlijk. Collega’s, hè.’

‘Zij nemen altijd een andere route naar de Bruderholz, achter het station langs.’

‘Iedereen doet het op zijn eigen manier.’

Zonder veel interesse kijkt de professor naar de kantoorgebouwen van glas en staal, die in de afgelopen decennia allerlei verwaarloosde gebouwen uit de negentiende eeuw hebben vervangen. Ze passeren het oude station dat ondertussen moedig standhoudt te midden van de moderne kantoorkolossen, hotels, restaurants en warenhuizen. Het oude en het nieuwe Bazel zijn twee rijken die om dezelfde grond strijden, heeft hij weleens in het Metusalem Genootschap beweerd.

‘Meneer Müller, volgens mij maakt u echt een omweg.’

‘Zo ziet u eens wat anders.’

Op de Nauenstrasse rijdt de chauffeur tweemaal rechtdoor waar hij een afslag kon nemen naar de Bruderholz, de wijk waarin professor Barth woont. Via de Grosspeterstrasse slaat hij de St. Jakobs-Strasse in, en korte tijd later rijden ze de snelweg op. Moeizaam, gehinderd door de veiligheidsgordel en zijn eigen stramheid, draait de professor zijn bovenlijf zo veel mogelijk opzij om naar de beboste heuvels van de Bruderholz te kijken. De zon legt een vriendelijke glans over de groene heuvels. Terwijl hij probeert te bedenken vanaf welke zijde de chauffeur de Bruderholz weer in zal rijden, pakt de chauffeur zijn mobiele telefoon, tikt een nummer in en begint in het Engels te praten. ‘Everything worked well. No situation occured. We’ll meet you then.’ Als hij de telefoon weer heeft opgeborgen, trapt hij het gaspedaal pas echt serieus in.

De professor heeft alles goed kunnen horen. Hij buigt wat naar voren. ‘Zeg, wat stelt dit voor?’

De chauffeur zwijgt.

 ‘Ik vraag wat dit moet voorstellen.’

Een paar vragende en een paar spiedende ogen ontmoeten elkaar in de achteruitkijkspiegel.

‘Luister heel goed naar mij, professor, want ik zeg dit maar één keer. Mensen die het allerbeste met u voor hebben, willen u ergens mee verrassen. U hoeft zich geen zorgen te maken, er zal heel goed voor u worden gezorgd. Verder kan ik u niets zeggen, dus u zou me een groot plezier doen wanneer u me verder geen vragen stelt. Laat het allemaal maar rustig gebeuren.’

Professor Barth schudt beslist zijn hoofd. ‘Meneer Müller, ik eis dat u mij onmiddellijk naar de Bruderholz brengt.’

Geen reactie.

‘Terug! Naar de Bruderholz! Nu!’

Het enige geluid dat klinkt in de Mercedes is het zachte zoemen van de motor.

De professor laat zich terugzakken op de achterbank. Zijn hoofd zakt langzaam naar zijn borst. Hij staart naar de krachteloze handen die gevouwen in zijn schoot liggen. Zijn oude hart slaagt erin stevig tekeer te gaan. Hij zoekt zijn wandelstok, maar die heeft de chauffeur ergens voor in de auto neergelegd. De gedachte om het portier te openen en uit de rijdende auto te stappen verdampt even snel als zij opkomt. Een van de vervelende dingen van erg oud zijn is, denkt hij, de voortdurende angst dat je zomaar voor gek kunt komen te staan. Die angst is nu werkelijkheid geworden: hij voelt zich beschaamd en vernederd. De Karl Barth die lang geleden tegen zijn kleinkinderen vertelde dat hij wel verkeersagent had willen worden, die Karl Barth had die vlegel voor hem alleen al met zijn stem tegen het stuur van zijn dure wagen plat kunnen drukken. Maar die Karl Barth bestaat niet meer. De Karl Barth die hij nu is, is een krachteloze, bevende oude vent die niets meer heeft in te brengen.

Hij krijgt het warm. Hij maakt de veiligheidsriem los en knoopt zijn jas open. Zijn baskenmuts trekt hij van zijn hoofd en legt hij naast zich neer op het zwarte leer van de achterbank. Had ik mijn telefoon maar bij me, denkt hij. Onlangs nog heeft hij samen met een achterkleinzoon een nieuw mobieltje gekocht, maar hij houdt er niet van om dat apparaat altijd maar bij zich te hebben. Zonder die telefoon op zak voelt hij zich vrijer, want niet bereikbaar voor familieleden die willen controleren waar hij uithangt. Daarom laat hij het ding meestal thuis. Dan besluit hij uit zijn jaszakken zijn pijp en zijn tabaksdoos op te diepen. Die ochtend nog heeft hij de ronde, blikken doos bijgevuld met Maryland, al meer dan een halve eeuw zijn favoriete tabaksmerk. Al zijn aandacht heeft hij nodig om de pijp een beetje behoorlijk te stoppen, maar zijn bevende vingers werken niet erg mee. Nu het eindelijk is gelukt, steekt hij de pijp, het fraaie rechte exemplaar dat hij onlangs van het Bazeler Metusalem Genootschap heeft gekregen, in zijn mond.

‘In Zwitserse taxi’s wordt niet gerookt,’ klinkt het vanachter het stuur.

‘Alex en Dieter vinden het altijd prima.’

‘Kan wel wezen, maar ik ben Alex en Dieter niet.’

De professor vist een aansteker uit de binnenzak van zijn jas. ‘De complete medische staf van het Bazeler Burgerziekenhuis heeft jarenlang vergeefs gepoogd Karl Barth van het pijproken af te krijgen. Met alle respect, maar dan gaat het ene meneer Müller ook niet lukken.’ Na een paar keer proberen brandt er een sierlijke vlam boven de aansteker.

‘Van mij mag u roken zo veel u wilt, maar niet in deze auto.’

De professor geniet van de eerste prikkeling die de rook in zijn mond en keel veroorzaakt. Hij richt de rook die hij uitblaast op de chauffeur, die met vlakke hand een paar keer op het stuur slaat.

‘Niet te geloven!’

 ‘Ik vind het niet erg als u een raam op een kier zet, zolang het maar niet aan mijn kant is,’ stelt professor Barth voor.

Het duurt even, maar dan besluit de chauffeur het raam aan zijn zijde toch maar een stukje te laten zakken.

‘Beter,’ zegt de professor. ‘Ziet u dat we er samen wel uitkomen?’ Hij probeert een kringetje te blazen. Er verschijnt een aarzelende glimlach op zijn gezicht. Van de situatie waarin hij zich bevindt, begrijpt hij niets, en waar die gemillimeterde kerel in zijn keurige pak hem naartoe zal brengen, hij heeft geen flauw idee. Maar hij heeft iets van zijn waardigheid teruggevonden. Zijn pijp en zijn spraakvermogen zijn wapens gebleken waarmee hij de onbekende chauffeur tenminste enig tegenspel kan bieden, en, geeft hij zichzelf toe, waarmee hij zijn eigen verwarring een beetje kan bezweren. Hij richt een verse rookwolk op de chauffeur en begint te vertellen dat hij de pijp die hij nu rookt twee weken geleden heeft gekregen van zijn vrienden, met wie hij iedere dag in restaurant Charon samenkomt. Ter gelegenheid van zijn verjaardag. Als de chauffeur niet op zijn woorden reageert, vraagt hij zich hardop af hoe het is om een hoogbejaarde tegen zijn zin ergens mee naartoe te nemen. ‘Is dat een lastige klus die nu eenmaal gedaan moet worden, of is het ook wel grappig om een oude zielenpoot een beetje voor gek te zetten?’

De chauffeur doet alsof al zijn aandacht uitsluitend gericht is op de strook zwart asfalt die voor hem tot aan de horizon is uitgerold.

Professor Barth blijft praten. Om gespreksstof heeft hij in al zijn honderdnegentien jaren nog nooit verlegen gezeten. Hij vertelt dat er heel wat mensen zijn die zich zo langzamerhand afvragen hoe een stevige roker als hij zo oud kan worden. Zelf heeft hij wel een antwoord op deze vraag bedacht. Hij is van mening dat de pijp zo slecht niet is, en de sigaar ook niet. De echte zonde begint pas bij de sigaret. De professor lanceert een nieuwe rookwolk richting de chauffeur en slaat dan een exegetische zijweg in. ‘Ik heb weleens beweerd, in een discussie met studenten, dat Eva Adam in het paradijs geen appel aanbood, maar een sigaret. Ziet u het voor zich, meneer Müller? Adam en Eva die niets minder dan de zondeval in gang zetten door samen een sigaret op te steken?’

Opnieuw slaat de chauffeur op zijn stuur. ‘Ik wist niet dat professoren dergelijke onzin verkochten.’

‘Kijk eens, meneer Müller houdt er toch een mening op na. Maar hij doet me meteen denken aan al die kritische theologen met wie ik zo lang heb samengewerkt. Wat ik zo bij hen miste, was de vreugde, en ook de humor. Ik heb altijd een hekel gehad aan theologen met van die zorgelijke gezichten.’

‘Ik zeg alleen maar dat het me onwaarschijnlijk lijkt dat Adam en Eva samen een sigaret hebben opgestoken.’

‘Het leven is vol onwaarschijnlijkheden, meneer Müller. Zo vind ik het tamelijk onwaarschijnlijk dat een man van mijn leeftijd, een oude vent die in de afgelopen veertig jaar niets van enige betekenis heeft gedaan of gezegd, op klaarlichte dag wordt ontvoerd. Toch is mij dat vandaag overkomen.’

De chauffeur zet de radio aan. Een nieuwslezer is juist toe aan het weerbericht. Het blijft de komende dagen zonnig en warm. Een beetje beteuterd kijkt de professor naar zijn pijp die, net als de conversatie, is gedoofd. Die chauffeur had natuurlijk moeten zeggen dat er een verschil is tussen onwaarschijnlijkheden en onmogelijkheden. Helaas, zwakke student, gezakt.

Het lukt hem niet meer om het landschap, dat steeds bergachtiger wordt, scherp in beeld te krijgen. Zijn ogen zijn moe. Hij is moe. En hij weet dat het geen zin heeft zich te verzetten wanneer de slaap, die onverbiddelijke gast, bij hem langskomt. Hij legt de pijp naast de baskenmuts op de bank en laat zijn kin langzaam op zijn borst zakken.

Hij droomt dat hij tijdens de dagelijkse rit van restaurant Charon naar het bejaardenhuis in de Bruderholz in slaap is gesukkeld. Maar als hij wakker wordt, zijn afgezakte bril weer hoger op zijn neus duwt en op een verkeersbord leest dat ze de afslag Lausanne-Centrum naderen, beseft hij dat deze taxirit anders is dan alle andere, niet te tellen taxiritten die hij ooit heeft gemaakt. Hij zegt tegen de chauffeur dat ze moeten stoppen bij het eerste wegrestaurant dat ze tegenkomen. Hij moet naar de wc en hij wil ook graag wat drinken.

Toch rijdt de chauffeur het eerste wegrestaurant voorbij.

‘Zeg, wat doet u nu? Ik zei u toch dat ik een wc nodig heb!’

‘Rustig nou maar, professor, we maken zo een stop.’

Inderdaad verlaat de chauffeur niet lang daarna de snelweg. Ze rijden door een wijk met nieuwbouwvilla’s en stoppen bij de rand van een park. Het park grenst aan het Meer van Genève. De chauffeur wijst op een plataan en vertelt dat die boom het toilet is. Vervolgens stapt hij uit en kijkt eerst speurend rond, voordat hij de professor uit de auto helpt. Van de uren in de auto is de oude man zo stram geworden, dat hij nauwelijks op zijn benen kan blijven staan. Bij de boom gekomen, helpt de chauffeur zijn onvrijwillige gast met het openritsen van zijn gulp en meteen daarna laat de oude man, leunend tegen de boom, zijn water lopen.

Tijdens zijn laatste jaren als hoogleraar en zijn eerste jaren als emeritus leidde hij regelmatig kerkdiensten in de strafgevangenis van Bazel. Hij trad de misdadigers daar altijd onbevangen en vriendelijk tegemoet. Genade verkondigen aan veroordeelden, hij deed het met onverholen plezier. Maar wat er nu door hem heengaat, terwijl de chauffeur met een verveeld gezicht staat te wachten tot hij klaar is met plassen, heeft niets met onbevangenheid of vriendelijkheid te maken en al helemaal niet met plezier. ‘Meneer Müller, wat mij betreft zouden ze voor louche types als u de lijfstraf weer mogen invoeren,’ vertrouwt hij de chauffeur toe.

‘Rustig nou maar, professor.’

Terug in de auto kijkt hij naar de donkere vlekken die de urine op zijn broek heeft achtergelaten. Hij heeft nog steeds dorst, maar hij heeft ook weer zin om te roken. Hij vraagt de chauffeur of hij weet waar zijn pijp is.

‘Hij ligt hier keurig in het dashboardkastje. U krijgt hem terug zodra we gearriveerd zijn. Dat zal niet lang meer duren.’

Professor Barth gromt iets onverstaanbaars. Uit de binnenzak van zijn jasje vist hij de reservepijp op, die hij altijd bij zich heeft, en begint die te stoppen. Zodra de chauffeur beseft wat zijn passagier aan het doen is, laat hij een knetterende vloek los, waarna hij het raam naast hem een flink eind laat zakken.

Terwijl ze door Genève rijden, probeert professor Barth zich voor te stellen hoe hij het avontuur van zijn ontvoering op een dag aan het Bazeler Metusalem Genootschap zal vertellen. Maar zal er nog wel een dag komen waarop hij alles aan zijn vrienden zal kunnen vertellen? Deze vraag vervult hem opeens met zo veel woede, dat hij overweegt zijn reservepijp naar de gemillimeterde schedel van de chauffeur te smijten. Maar hij beheerst zich en rookt door, met kleine, nijdige trekjes. Ondertussen kijkt hij naar de stad waar hij ooit twee jaar heeft gewoond en gewerkt. Als ze de brug over de Rhône op rijden, valt de professor opnieuw in slaap. De reservepijp dooft langzaam in zijn handen.

‘We zijn er.’

De chauffeur schudt hem voorzichtig wakker en helpt hem uit de auto. Ondersteund door twee mannen loopt de professor naar het portaal van een groot wit huis. Links van hem loopt de chauffeur, rechts wordt hij ondersteund door een onbekende kerel. Grind knarst onder hun voeten. Ze betreden een enorme, met glanzend marmer geplaveide hal. Professor Barth wil weigeren verder te lopen, maar wat heeft hij in te brengen tegen twee krachtige mannen? In een zitkamer, waar de ramen een indrukwekkend uitzicht bieden op een meer, helpen ze hem zijn jas uit te trekken en plaats te nemen in een kleine leren fauteuil.

De chauffeur overhandigt hem zijn wandelstok en zijn pijp. ‘Hier eindigt de rit, professor. Ik wens u het beste.’ Met zijn hand tikt de man kort op de schouder van professor -Barth. ‘En niet te veel roken, oude man.’

Veel gelegenheid om de chauffeur na te kijken krijgt hij niet. De tweede man die hem heeft geholpen bij het betreden van het huis, stelt zich voor hem op en zegt of doet vervolgens niets. De man staat daar maar en wacht. Hij wacht tot een vrouw de kamer binnenkomt en zich naast hem opstelt. Eerst maken ze samen een lichte buiging, en dan zegt de man in het Engels: ‘Professor, Nxela en ik heten u van harte welkom in Villa Léman. Wij zijn hier om het u aan niets te laten ontbreken.’

Bij de aanblik van het tweetal vergeet professor Barth een ogenblik zijn vermoeidheid, zijn woede, zijn verwarring, al zijn vragen en zelfs zijn inmiddels hevige dorst. De vrouw is nog donkerder dan de man. Ze is rank van gestalte en biedt met haar halflange, witte jurk een verpleegsterachtige aanblik. Haar haar is even zwart als haar huid en ligt in rechte rijen vlechtjes op haar hoofd als een vers geploegde akker. Daaronder heeft ze een ovaal, regelmatig gezicht dat ze een beetje schuin houdt. Ze kijkt alsof ze voortdurend een vraag wil stellen. De professor schat haar ergens tussen de vijfentwintig en de dertig jaar oud. De man, een atletisch gebouwde kerel, is een hoofd groter dan de vrouw. Hij draagt een zwarte broek, een zwart gilet, een wit overhemd en een zilvergrijze stropdas. Hij kan zo in restaurant Charon als ober aan de slag, denkt de professor. De kaalgeschoren schedel van de man glimt als gepolijst brons.

‘Kunt u Engels spreken, professor?’

‘Some water, please,’ luidt zijn antwoord.

‘Zoals u wenst.’

De man verlaat de kamer. De vrouw blijft voor hem staan, roerloos. Ze kijkt hem niet meer vragend aan, ze houdt haar ogen nu strak op de grond gericht.

‘Mevrouw…’ begint hij, opnieuw in het Engels.

‘Mijn naam is Nxela.’ Ze heeft een zachte, lage stem.

‘Waar zijn we hier?’

‘In Cologny, een dorpje aan het Meer van Genève.’

‘Kun je mij vertellen wat ik hier doe?’

‘U bent onze gast.’

‘Quatsch! Waarom ben ik hier tegen mijn zin naartoe gebracht?’

De vrouw glimlacht onzeker. ‘Omdat iemand met u wil spreken. Het is een grote eer dat u hem mag ontmoeten.’

Met open mond gaapt professor Barth haar aan. De absurditeit van de situatie slaat hem voor even met stomheid.

De als een ober geklede man komt de kamer weer in en plaatst met een zwierige beweging een wijnglas gevuld met water op een bijzettafeltje naast de professor. Met beide handen pakt deze het glas op en drinkt het met gulzige slokken leeg. Ondertussen slaat hij de ober gade. Aan diens broekriem ziet hij een zwart leren hoesje hangen, en in dat hoesje zit een mobiele telefoon.

‘En nu voor de draad ermee. Zeg, wat doe ik hier? Wie is het die mij wil spreken?’

‘U moet erg vermoeid zijn van de reis,’ zegt de man. ‘Nxela zal u nu eerst naar uw kamer brengen, zodat u kunt rusten. Wij kunnen op dit moment niet meer zeggen dan dit: dat u zich geen zorgen hoeft te maken. U zult ontdekken dat er nog nooit zo goed voor u is gezorgd als in Villa Léman. Dag en nacht staan we voor u klaar.’

‘Ik wil nog een glas water.’

‘Nxela zal het u straks op uw eigen kamer geven.’

De vrouw helpt hem op te staan. Stapje voor stapje lopen ze gedrieën naar de hal. Zonder iets te zeggen neemt de man de professor opeens als een kind in zijn armen, waarna hij hem de trap op draagt. De eerste verdieping bestaat uit een grote, eveneens met marmer geplaveide ruimte waarop aan twee zijden een gang uitkomt. De professor wordt weer op zijn eigen benen gezet. Ze brengen hem door een deur recht tegenover de trap een vertrek binnen dat uit twee, door een grote schuifdeur van elkaar te scheiden delen bestaat: een zit- en een slaapkamer. De vloer van beide kamers is bedekt met hoogpolig, rood tapijt. De openstaande deur naast het met een kleurige sprei bedekte bed geeft toegang tot een badkamer. Op het bed ligt een opgevouwen pyjama van een glanzende stof.

‘Ik zal u helpen uw kleren uit te trekken,’ zegt de vrouw. ‘Misschien wilt u ook van het toilet gebruikmaken? U hoeft zich niet voor mij te schamen, ik ben verpleegkundige.’

Hij laat haar begaan. Hij is te moe om zich tegen wat dan ook te verzetten. Als hij, in pyjama gekleed, in bed ligt, helpt de vrouw hem nog wat water te drinken.

‘Wilt u uw tanden uitdoen?’

‘Ik laat ze overdag altijd in.’

‘Dan laat ik u nu alleen om te rusten.’

Door de gordijnen en de schuifdeur te sluiten zorgt de vrouw ervoor dat het volkomen donker wordt in de slaapkamer.

Ondanks zijn ongemakkelijke positie op de achterbank heeft hij in de auto diep geslapen. Nu, in een satijnen pyjama tussen zijden lakens, laat de slaap op zich wachten. Met wijd opengesperde ogen ligt professor Barth in het donker te staren. De situatie waarin hij zich bevindt is zo bizar, dat hij zich serieus afvraagt of hij nog wel leeft. Zou het kunnen zijn dat de chauffeur met het gemillimeterde haar in werkelijkheid Charon was, de veerman die de overledenen de doodsrivier overzet? Dan zijn de zwarte man en vrouw twee engelen die hem moeten voorbereiden op een ontmoeting met – ja, met wie? Met God? De vrouw sprak over een grote eer die hem te beurt zal vallen. Is hij gestorven en staat hem nu de ultieme ontmoeting te wachten met de rechter van alle rechters, met de koning van alle koningen? Maar wat haalt hij zich toch baarlijke nonsens in het hoofd. En trouwens, engelen zijn niet zwart, toch? In zijn Kirchliche Dogmatik heeft hij indertijd een uitgebreide paragraaf aan de engelenleer gewijd, maar hoe hij zijn best ook doet, hij kan zich niet herinneren of hij daar iets over huidskleur heeft gezegd.

Iemand moet de kleine schemerlamp hebben aangedaan, want het is niet meer aardedonker als hij wakker wordt. Het lukt hem om zonder ongelukken uit bed te klimmen en bij de lichtschakelaar te komen. Zijn wandelstok staat tegen het bed, en hij kan zo met zijn blote voeten in de gereedstaande pantoffels schuiven. Hij loopt terug om zijn bril van het nachtkastje te pakken. Dan schuift hij een gordijn open en ziet dat het buiten aardedonker is. Het moet al laat in de avond zijn, misschien is het al nacht. Hij kijkt of hij zijn horloge ergens ziet liggen, maar vergeefs. Koud is het in ieder geval niet in de slaapkamer, eerder warm. Hij heeft dorst en trek. De schuifdeuren laten zich makkelijk openen. Het lukt hem ook het licht in de zitkamer aan te doen. Op een ovale eettafel van gepolitoerd hout liggen zijn pijp, een asbak, twee blikken Marylandtabak en een zakje ragers om de pijp schoon te maken. En daarnaast staat een fles wijn, Markgräfler. Hoe weten ze in hemelsnaam dat dat zijn lievelingsmerken zijn? In een verder bijna lege boekenkast treft hij een paar werken van zijn eigen hand, een bijbel, een gezangboek, werken van Hebel en Goethe, een in het Duits vertaalde editie van The Forthsythe Saga van John Galsworthy en het Verzamelde Werk van Carl Zuckmaier. Maar weten ze zo goed wie zijn literaire favorieten zijn? Ook treft hij in de boekenkast een cd-speler aan met een halve meter klassieke cd’s, allemaal Mozart. ‘Ze weten wel wat mooi is,’ zegt hij hardop. Op een glanzend buffet staat een gevulde fruitschaal, daarboven hangt een enorm televisiescherm. Aan een andere muur hangt een ingelijste foto. Professor Barth schuifelt naderbij en bestudeert een rijtje lachende Afrikaanse mannen die tussen prins Charles en lady Diana in staan. Charles kijkt alsof hij net een standje van zijn moeder heeft gekregen, Diana kijkt alsof ze net een standje van haar schoonmoeder én van haar echtgenoot heeft gekregen. Op één na zijn alle Afrikanen gehuld in kleurrijke gewaden; die ene uitzondering draagt een perfect zittend donkergrijs kostuum, maar hij trekt vooral de aandacht vanwege de kleine, vierkante Hitlersnor die op zijn bovenlip prijkt. Professor Barth schudt zijn hoofd, schuifelt verder, pakt een banaan van de fruitschaal en laat zich zakken op een grote bank waarvan de kussens veel te zacht zijn. Hij voelt meteen dat hij hier zonder hulp nooit meer uit kan komen. Geïrriteerd kijkt hij naar zijn knieën die potsierlijk in de lucht steken. Zelfs de glanzende zijde van zijn pyjama kan de meermalen geopereerde gewrichten niet wat minder knokig maken.

Hij is nog maar nauwelijks begonnen aan het pellen van de banaan, of zonder te kloppen komt de man met de glimmende schedel de kamer binnen. De man maakt een kleine buiging en vraagt of zijn gast goed gerust heeft, en of hij een maaltijd wenst te gebruiken. De professor kijkt naar zijn half gepelde banaan. ‘Ik ben alvast begonnen.’

‘Ik kom zo een souper serveren.’ En weg is de man weer, om vrijwel direct terug te keren achter een groot model theewagen met daarop allerlei servies, bestek, schalen, kannen en flessen. De gepolitoerde tafel wordt snel en geluidloos gedekt, waarna de man zich met gevouwen handen voor de professor opstelt. ‘Ik heb mij nog niet voorgesteld. De naam is Godknows Vambe, professor. Ik ben uw dienaar.’

Indertijd was professor Barth berucht vanwege de wijze waarop hij het studenten moeilijk kon maken tijdens mondelinge examens. Zijn belangrijkste axioma, namelijk dat de mens vanuit zichzelf helemaal niets over God kon zeggen, ontsloeg zijn studenten immers nog niet van de eis om op intelligente, heldere en liefst ook enigszins opgewekte wijze over theologische thema’s te kunnen spreken. Maar meer nog dan om zijn scherpe vragen werd hij gevreesd om de minachtende blik over zijn bril heen, die hij reserveerde voor studenten die achter een overdaad aan woorden een evident gebrek aan kennis probeerden te verbergen. Het is deze blik over de bril die de professor, ondanks de ontreddering waarin hij verkeert, uit zijn academische verleden weet op te diepen en nu afvuurt op de man die voor hem staat.

‘Godknows… Hoe komt een bandiet als jij aan zo’n vrome naam?’

‘Van zijn vader, professor.’

‘Jouw vader heette ook Godknows?’

‘Dat niet. Het is bij mijn volk de gewoonte dat de vader de namen van zijn kinderen meteen na de geboorte bepaalt.Maar mijn vader had nogal stevig gedronken, terwijl mijn moeder aan het bevallen was… Toen men hem vroeg welke naam ik moest dragen, was God knows het enige wat hij wist uit te brengen. Men heeft het zo gelaten.’

Over zijn bril heen houdt professor Barth zijn onverminderd minachtende blik op de man gericht, die daar overigens niet erg van onder de indruk kan zijn, omdat hij voortdurend naar zijn eigen tenen staat te staren. ‘Heb je broers of zusters?’

‘Eén jongere broer, professor.’

‘Hoe heet de broer?’

‘Zijn naam is Jim.’

‘Dat klinkt alsof je vader niet dronken was toen hij je broer aangaf.’

‘Toch wel. Hij was zo dronken dat hij mijn broer Gin-tonic heeft genoemd. Mijn moeder heeft daar later Jim Tom Nick van gemaakt.’

Met een hand veegt de professor langs zijn mond. Ondertussen valt het hem opnieuw op dat de man een mobiele telefoon aan zijn broekriem heeft hangen.

‘Kort na de geboorte van Jim is mijn vader in het verkeer omgekomen. Hij was in een van zijn dronken buien midden op een drukke weg in slaap gevallen. Ik denk dat God het zo wel voldoende vond.’

‘God knows.’

‘U wenst?’

‘Ik bedoel: alleen God weet of Hij het leven van uw vader inderdaad voltooid achtte. Overigens wens ik dat je nu terstond een taxi belt om mij weer naar huis te brengen.’

Terwijl Godknows zijn hoofd nog steeds gebogen houdt, schudt hij van nee. Zijn stem klinkt zacht, timide zelfs, als hij zegt: ‘Neemt u van mij aan dat wij alles doen om uw verblijf hier zo aangenaam mogelijk te maken, professor.’

Het is lang geleden dat professor Barth zich op één dag zo vaak kwaad heeft gemaakt. ‘Aangenaam! Wat bedoel je in hemelsnaam met aangenaam? Suggereer je dat ik slachtoffer ben geworden van een aangename ontvoering?’ Hij spreekt nu met verhoogde stem, sterk articulerend, alsof Godknows hem net heeft verteld dat hij hardhorend is. ‘En zeg, kijk me niet zo gelaten aan. Ik ben hier de gevangene, jij bent hier de cipier. Gedraag je daar dan ook naar!’

Godknows buigt zijn hoofd nog dieper. Terwijl hij dat doet, klakt hij met zijn tong tegen zijn gehemelte.

‘Waar kom je eigenlijk vandaan, uit welk land?’

‘Helaas, het is mij niet geoorloofd u dat te vertellen.’

Professor Barth strekt zijn armen uit naar de butler. ‘Help me in ieder geval overeind. Mijn verkalkte skelet verdraagt deze veel te zachte kussens niet langer. Ik heb een hoge en harde stoel nodig.’

Godknows doet wat hem wordt gevraagd.

‘Hoe kan het dat jullie alles van mij weten? Mijn merk tabak, mijn favoriete schrijvers, mijn lievelingswijn, Mozart…’

‘De meester heeft mensen die dat voor hem hebben uitgezocht.’

‘De meester? Over wie heb je het?’

‘U zult hem binnenkort mogen ontmoeten.’

‘Hoe heet die man? Wat wil hij van mij?’

‘Wilt u water, sap of wijn bij de maaltijd?’

Zuchtend laat professor Barth zich door Godknows helpen bij het plaatsnemen aan de gedekte tafel. Hij overweegt de karaf sinaasappelsap omver te slaan, maar besluit het toch maar niet te doen. Hij ziet nu al op tegen de herrie en de heisa waarmee dat gepaard zal gaan.

Godknows vult glazen met water en sap en schikt de schalen die gevuld zijn met koud vlees, kaas, vruchtensalade, marmelades in diverse kleuren en allerlei soorten brood. Hij stelt af en toe een vraag, maar houdt daarmee op als hij merkt dat de ander weigert nog iets tegen hem te zeggen. Op een gegeven moment klakt hij opnieuw met zijn tong, aarzelt even, loopt dan weg uit de kamer om korte tijd later terug te komen met een krant die hij voor professor Barth op de tafel legt. Het is een Neue Züricher Zeitung. ‘In deze krant staat het interview dat u gegeven hebt ter gelegenheid van uw honderdnegentiende verjaardag. Dit interview is de reden waarom u nu bij ons te gast bent. Geloof me, professor, meer kan ik u echt niet zeggen.’

Meteen begint professor Barth de krant door te bladeren. ‘Aha, daar hebben we de bekende schildpaddenkop,’ zegt hij als hij op zijn eigen foto stuit.

Het interview beslaat twee volle pagina’s. Benieuwd naar wat hij dan allemaal wel niet gezegd heeft, begint hij te lezen.

Hoofdstuk 2

Bazel

april 2005

De journalist legde een opnameapparaat ter grootte van een pakje sigaretten op tafel. ‘Voor we beginnen, professor, moet ik u bekennen dat ik niet veel verstand heb van theologie.’

Professor Barth poetste met een vinger een denkbeeldig vlekje van de steel van zijn pijp. ‘Heeft de Neue Züricher Zeitung, toch een krant met een zekere reputatie, dan geen verslaggever die wel affiniteit heeft met mijn vakgebied?’

‘Tot vorig jaar had de NZZ nog een redacteur geestelijk leven in dienst, maar die is na zijn pensionering niet vervangen. Ik kreeg te horen dat ik God er voortaan bij moest doen.’

‘U hebt God in uw portefeuille.’

‘Ik heb tegengeworpen dat ik overtuigd atheïst ben, maar mijn hoofdredacteur zei dat je ook geen communist hoeft te zijn om te schrijven over een vergadering van een communistische partij.’

Een bevende wijsvinger richtte zich op de journalist. ‘U moet weten dat ik altijd streng ben geweest voor studenten die zich slecht hadden geprepareerd.’

De journalist begon hardop voor te lezen vanaf zijn blocnote: ‘Paus Paulus VI verklaarde in de zestiger jaren dat de protestant Barth de grootste theoloog van de twintigste eeuw was. Hij heeft een verzameling van elf eredoctoraten. In Nieuw-Zeeland is er zelfs een berg naar hem genoemd. Als grootste verdienste van Karl Barth geldt dat hij God weer God laat zijn. Hij is de schrijver van de monumentale Kirchliche Dogmatik. In 2005 interesseren vooral kerkhistorici zich nog voor zijn theologie.’ De journalist liet zijn blocnote zakken en keek de professor aan. ‘Ik heb mijn huiswerk keurig gedaan.’

‘Weet u, de enkele keer dat ik tegenwoordig nog voorga in een kerkdienst, bid ik niet alleen voor de kerkleiders en voor de overheid, maar ook voor de journalisten. Ik vraag dan of de goede God uw beroepsgroep wil zegenen met de nodige wijsheid.’

‘Dat is erg vriendelijk van u,’ zei de journalist glimlachend en hij zette het opnameapparaat aan. ‘Laten we beginnen.’

Pirmin Thurneysen was een dertiger met een enigszins hoekig maar knap gezicht dat werd omlijst door een uitbundige verzameling ongekamde krullen. Wanneer hij zijn gesprekspartner in de ogen keek, had hij de neiging om tegelijkertijd zijn lippen te tuiten, wat hem een ironische uitstraling gaf. Hij droeg een gebloemd overhemd onder een donkergrijs colbert, een spijkerbroek en afgetrapte cowboylaarzen. In zijn rechterhand hield hij een pen, op zijn schoot lag een blocnote, in zijn linkerhand smeulde de eerste van de vele sigaretten die hij tijdens het interview zou roken. Met name de overdaad aan krullen van de interviewer benadrukte het leeftijdsverschil met de geïnterviewde, die zo weinig haren overhad dat de meisjes van de verzorging er geen fatsoenlijke scheiding meer in kregen. Maar de blauwe ogen van professor Barth waren nog altijd in staat te priemen door de glazen van zijn hoornen bril, of eroverheen; en zijn enorme, bijna doorzichtige oren konden nog altijd heel behoorlijk horen.

Professor Barth wees op het dienblad dat op de tafel stond. ‘Een van de meisjes heeft koffie klaargezet. Vergeeft u mij wanneer ik u vraag uzelf te bedienen. En als u dan toch bezig bent, kunt u misschien ook koffie voor mij inschenken. Beetje melk, beetje suiker, niet te veel. En dan nog iets: uw achternaam is Thurneysen. Een goede vriend van mij heette Eduard Thurneysen. Zitten er theologen in uw familie?’

‘Ik meen dat een broer van mijn grootvader predikant is geweest, en zelfs hoogleraar, hier in Bazel. Maar ik kan me niet herinneren dat ik hem ooit heb ontmoet.’

‘Maar dan bent u familie van Eduard! Hij en ik hebben elkaar leren kennen via onze studentenvereniging, en ooit waren we collega’s in naburige dorpen. Maar we waren vooral vrienden. We zochten elkaar vaak op, en tussendoor schreven we elkaar lange brieven vol Weltschmerz en theologie. In onze overmoed zagen we ons in die tijd als de aanstormende talenten in theologenland. Hij was trouwens een chique kerel, die Eduard, veel gedistingeerder dan ik, een echte dandy. Hij liet zijn handen manicuren en naarmate hij ouder werd, begon hij steeds deftiger te spreken. Hij begon me zelfs “vrind” te noemen, dan weet je het wel. Maar vooral was hij een uitstekende theoloog.’

‘Ik vrees dat vandaag de dag de Thurneysens nog maar weinig met kerk en theologie van doen hebben. En deftig zijn we ook allang niet meer.’ De journalist ging met kopjes en koffie in de weer. ‘Mijn eerste vraag: u bent bijna honderdnegentien jaar oud, en u preekt nog altijd?’

‘Toen ik twintig jaar geleden naar dit bejaardenoord verhuisde, kwam er regelmatig een oudere dominee preken, maar die stierf, en toen heb ik mezelf als vervanger aangeboden. Om de veertien dagen houden we een dienst in de bibliotheek en dan preek ik voor een handvol dames.’

‘Een wereldberoemde theoloog die voor een handvol dames preekt.’

‘Dat vindt u een beetje armoedig?’ Professor Barth ging wat rechterop zitten. ‘Inderdaad, tegenwoordig preken in Europa veel dominees en priesters voor kleine groepjes oude vrouwen. Daar kan men meewarig over doen. Men kan ook zeggen dat de lieve God ons altijd weer juist voldoende volhardende oude dames geeft om de lofzang gaande te houden.’

‘Suzanne von Zauberzweig, die vorig jaar een biografie over u publiceerde…’

‘Alstublieft, noem die naam niet!’ Voor de tweede maal richtte een bevende wijsvinger zich op de journalist. ‘Onder pseudoniem heb ik in een tijdschrift een uitvoerige bespreking aan dat boek gewijd. Mijn oordeel was tamelijk vernietigend.’

‘… zegt dat u het werkelijke gesprek met de tijdgeest altijd uit de weg bent gegaan.’

Op besliste toon koos de professor meteen de tegenaanval. ‘Als mevrouw Zauberzweig onder “de tijdgeest” verstaat de veelkoppige geest van kortzichtig materialisme, conformistisch denken en religieus individualisme, dan kan ik prima met die beschuldiging leven. Sommige geesten verdienen geen gesprek, die moet je uitdrijven. Wilt u nu voor mij een raam openzetten, meneer Thurneysen, zodat we ook wat rookwolken kunnen uitdrijven? Mijn woonkamer is wat klein voor twee enthousiaste tabaksgebruikers.’

Het appartement maakte deel uit van een wooncentrum voor ouderen aan de voet van de heuvels waarop de wijk Bruderholz was gebouwd. Vanwege de vele boekenkasten leek de kamer kleiner dan hij in werkelijkheid was. Een televisie ontbrak, maar op het bureau naast het grote raam prijkte wel een groot formaat computerscherm, het laatste model iMac. De professor zag zijn gast naar het apparaat kijken. ‘Voor ouderen is de computer een zegen. Rustig thuiszitten, maar wel met de hele wereld binnen handbereik.’

‘Veel ouderen vinden dat het internet de echte communicatie tussen mensen bedreigt.’

De professor duwde zijn bril wat hoger op zijn neus. ‘Het heeft geen zin een angstige houding aan te nemen tegenover onvermijdelijke ontwikkelingen.’

‘Als er iets onvermijdelijk is, dan wel de dood. Hoe slaagt u erin al die jaren de dood voor te blijven?’

De professor leunde wat achterover en begon te vertellen. ‘Rond mijn tachtigste heb ik een paar maal op sterven gelegen. Suikerziekte, een beroerte, ernstige problemen met de blaas en de prostaat, en een zware longontsteking brachten me om beurten op de rand van de dood. Op een gegeven moment slaagde een jonge uroloog erin de werking van mijn blaas en prostaat te herstellen. Die man heeft op onconventionele wijze een aantal reparaties verricht. Omdat de risico’s van zijn aanpak te groot waren, is deze later verboden, maar mij heeft hij het leven gered. Na die riskante maar geslaagde operatie trad er geleidelijk een algeheel herstel op. Zelfs mijn suikerziekte is in de loop der jaren verdwenen! U kunt het misschien niet geloven, maar op dit moment slik ik zelfs geen enkel medicijn. Wonderlijk, niet? Ik vergelijk mezelf soms met een oude auto. Ik rammel en pruttel, maar ik doe het nog steeds, al moet ik wel voortdurend onderdelen laten vervangen: een knie, een heup, een schouder, ooglenzen. Laatst hebben ze met stukjes heupbeen mijn kaken opgelapt. Ik draag nu een gebit dat ik kan vastklikken, ik kauw weer als vanouds.’ De professor onderbrak zichzelf een moment om zijn pijp opnieuw aan te steken. ‘Als man van de kerk kijk ik weleens met een scheef oog naar de exacte wetenschappers en naar de technici, die met hun successen zo veel meer indruk maken op de moderne mens dan de kerk en de theologen met hun aarzelende spreken. Maar als ik knorrig of rancuneus dreig te worden, zeg ik zachtjes tegen mezelf: ophouden met zeuren, Karli, denk aan je gerepareerde blaas, aan je nieuwe tanden, aan je nieuwe lenzen, aan je nieuwe gewrichten. Dat hadden de mensen vroeger allemaal niet.’

De journalist krabbelde iets op zijn blocnote en vroeg ondertussen, zonder op te kijken: ‘Hoe is het om zo vreselijk oud te zijn?’

‘Wat u zegt, soms is het vreselijk. De moeite die de gewoonste dingen mij kosten! Heel oud zijn is als het hebben van een lastig kind dat voortdurend aandacht vraagt, en dat kind ben je dan zelf. Soms kun je ertegen, soms niet, dan verlang je naar een paar vrije dagen. Maar laat ik niet klagen. Ik houd niet van klagen. Klagen is niet mooi.’

‘Stel dat u inderdaad een dag vrij kon nemen van uw ouderdom, wat zou u dan doen?’

‘’s Ochtends vroeg opstaan om een paar uur hard te werken aan een boek of een artikel. Dan naar de universiteit om college te geven. ’s Middags zou ik een flinke wandeltocht door de velden van Aargau maken om ouderwets moe te worden, fysiek moe. En ’s avonds zou ik dan met familie of vrienden naar een restaurant gaan voor een stevige maaltijd, lange gesprekken en een paar flessen goede wijn. Bier is ook goed.’

‘Maar u vult uw dagen in werkelijkheid met...?’

‘Ach, iedere ochtend zing ik ouder gewoonte voor het ontbijt een paar gezangen. Ik heb het over zingen, maar “krassen” zou een betere omschrijving zijn, want ik zing als een kraai. Daarna zet ik iets van Mozart op, altijd Mozart.’ Hij wees naar de enige wand die niet helemaal door boekenkasten was bedekt. Tegen het door de rook vergeelde behang hingen twee ingelijste afbeeldingen. ‘Daar heb je Mozart en Calvijn broederlijk naast elkaar, bien étonnés de se trouver ensemble. Zij zijn mijn helden. En verder? Ik sluit me dagelijks rond het middaguur een poosje aan bij een handvol vrienden in restaurant Charon, naast de Spalentoren. Ik lees graag, theologie en literatuur. Ik rook trouw mijn pijp. Ik val nogal eens in slaap. Ik ontvang familieleden en bezoek dokters. De tijd die ik dan nog overheb, breng ik door achter de computer. Televisiekijken doe ik niet. Ik heb ooit een paar jaar zo’n apparaat gehad, maar dat heb ik weer de deur uitgedaan, je wordt er zo passief van. ’s Avonds vraag ik de meisjes die mij naar bed brengen een lied met mij te zingen, want dat eenzame zingen is natuurlijk toch een beetje triest.’

De journalist stak een verse sigaret op. ‘U hebt bijna twee meter boeken geschreven. Kunt u zoiets als een kern van uw theologie aanwijzen?’

De professor dacht even na en wees toen naar de rollator die voor een van de boekenkasten stond. ‘Kijk, ik heb ook zo’n ding, al gebruik ik hem zo min mogelijk. Weet u, de christelijke theologie is veel te vaak rollatortheologie geweest. Ze was, en is altijd opnieuw bang om zelfstandig te lopen, om vrij te zijn. Zij klampt zich vast aan de rollator van bijvoorbeeld een algemeen menselijke religiositeit, of aan de rollator van de psychologie, of aan die van de een of andere filosofische opvatting, bijvoorbeeld dat iets alleen maar waar kan zijn wanneer het past in de ons bekende en verklaarbare werkelijkheid. Als jonge en nog onwetende student zocht ik mijn heil bij de moderne theologen van die tijd, in de hoop bij hen een vrije theologie te leren. Maar in plaats daarvan leerden zij mij lopen achter de rollator van het rationalisme. Omdat de moderne theologie toendertijd tot de conclusie was gekomen dat er over God in feite niets zinnigs meer te zeggen was, verlegde zij haar aandacht naar de religieuze mens. Theologen spraken niet langer over God; in plaats daarvan begonnen de theologen op een beetje verheven wijze over de mens te spreken. Godgeleerden werden menskundigen, ze maakten van de theologie een brave en vooral volstrekt ongevaarlijke aangelegenheid, waarbij ze er in slaagden de mensen op geen enkele wijze meer te laten schrikken. Ik heb eerst dapper meegezongen in dat koor, maar kunt u zich voorstellen dat ik me als jonge predikant al snel stierlijk begon te vervelen in mijn pastorie? Dat ik als een hommel tegen de gesloten ramen opvloog, samen met Eduard trouwens, de broer van uw grootvader? We wilden het zo langzamerhand weer eens over God hebben. Maar hoe? Uit wanhoop of uit woede – waarschijnlijk uit beide – heb ik toen op een goede dag, om het zo te zeggen, de rollator van het rationalisme de deur uitgegooid. Ik waagde het als theoloog op eigen benen te gaan lopen, en dat deed ik door opnieuw de Bijbel te gaan lezen. Ik ontdekte daar toen heel aardige dingen in, veel aardiger dingen dan de brave orthodoxen en de even brave vrijzinnige theologen meenden te moeten verkondigen. Het raadsel God werd toen natuurlijk alleen maar groter, moest alleen maar groter worden. Mijn hernieuwde kennismaking met de Bijbel resulteerde in een tegendraads boek over de brief aan de Romeinen van de apostel Paulus, de figuur die de orthodoxen zo graag blindelings vereerden en aan wie de vrijzinnigen juist zo’n hartgrondige hekel hadden. Alles wat ik daarna heb gedacht en gezegd en geschreven, komt voort uit die ene gezegende opwelling: het wegdoen van de rollator, het kiezen voor een vrije theologie.’

De journalist keek de professor strak aan en tuitte zijn lippen. ‘U verbindt het begrip God met het begrip vrijheid. Ik denk dat er veel mensen zijn bij wie het begrip God juist associaties met onvrijheid oproept. Met allerlei dingen die moeten of niet mogen. Met het opgeven van de menselijke autonomie. Of zelfs met een bedreiging van de menselijkheid.’

Professor Barth schudde zijn hoofd. ‘Ik maak ernstig bezwaar tegen het spreken over God als over “een begrip”. Begrippen zijn dode dingen, maar in de Bijbel wordt over een levende God gesproken. Deze levende God is op geen enkele manier van mensen of van menselijke denkbeelden afhankelijk, en in die zin is Hij volkomen vrij. Vervolgens is er inderdaad sprake van een paradox: wie zich schaart onder de heerschappij van de levende God, wordt een vrij mens, en daarmee in zekere zin pas werkelijk mens. Dat kunt u leuk vinden of niet, maar dat is wat ik meen te horen als ik naar de bijbelse getuigen luister.’

De journalist krabde zich even in zijn krullen en zei: ‘Laten we verdergaan. Als jonge predikant ontdekte u God opnieuw. Toen werd u hoogleraar aan een Duitse universiteit en ontdekte u Adolf Hitler.’

‘Wie gelooft dat Christus het licht van deze wereld is, krijgt vroeg of laat in de gaten dat er bij iemand als meneer Hitler alleen maar duisternis is te vinden. Eerlijk gezegd is dat inzicht bij mij nogal laat doorgedrongen. Zelfs toen hij in 1933 rijkskanselier werd, kon ik dat schreeuwerige mannetje met die dwaze snor nog steeds niet helemaal serieus nemen. Maar toen hij meteen, zonder te aarzelen, begon de democratie de nek om te draaien en tegenstanders uit de weg te ruimen, om maar te zwijgen over de wijze waarop hij de Joden het leven onmogelijk maakte, vielen mij eindelijk de schellen van de ogen. Toch heb ik zelfs toen eerst nog gezwegen om mijn positie aan de universiteit niet in gevaar te brengen. Ik was namelijk van mening dat ik me het beste tegen meneer Hitler en zijn trawanten kon verzetten door mijn studenten te helpen goede, degelijke predikanten te worden. Tot ik zag hoe het Duitse christendom zich met een onbegrijpelijke naïviteit, soms zelfs met een onbegrijpelijke gretigheid door meneer Hitler liet omvormen tot een weerzinwekkend nationalistisch-religieus gedrocht. Dat was het moment waarop ik dacht: nu komt die rare snuiter op het terrein van de kerk, op mijn terrein, dit is niet meer acceptabel. Dat betekende dat ik onder die omstandigheden geen andere keuze meer had dan mijn stem te verheffen en op te komen voor de vrijheid en de onafhankelijkheid van de kerk van Christus. En dat heb ik toen ook gedaan.’

‘U kon dat makkelijk doen, want u had altijd nog uw Zwitserse paspoort achter de hand.’

‘Ik heb nooit gezegd dat ik een held ben.’

‘Toch bent u op een zeker moment ontslagen.’

‘Toen Hitler in 1934 alle macht naar zich toe had getrokken, moesten alle rijksambtenaren een eed van trouw aan de Führer zweren. Als hoogleraar had ik de ambtenarenstatus, en die eed werd dus ook van mij verwacht. Mijn politieke bewustzijn was inmiddels voldoende ontwaakt om te beseffen dat ik niet aan die gekkigheid mee kon doen. Het resultaat was dat de autoriteiten mij mijn bevoegdheid om in Duitsland te doceren afnamen. Toen zat er niets anders op dan terug te keren naar Zwitserland, waar men mij in mijn geboorteplaats Bazel al snel een leerstoel aanbood. Mijn verzet is niet te vergelijken met dat van al die anderen, die hun leven hebben gegeven in die jaren. Ik heb alleen geprobeerd mijn positie als dienaar van de kerk serieus te nemen.’

De journalist kuchte in zijn hand, stak een nieuwe sigaret op en zei: ‘Ander onderwerp. Al in Duitsland begon u aan een groot dogmatisch werk. Uw Kirchliche Dogmatik werd een begrip, ontbrak naar men zegt jarenlang in weinig studeerkamers van predikanten.’

Zachtjes slurpte de professor een paar slokken inmiddels koud geworden koffie naar binnen, om daarna met een zakdoek zijn mond schoon te vegen. ‘Zoals gezegd, ben ik op een gegeven moment opnieuw in de Bijbel gaan lezen. Wat ik daar zag en hoorde ben ik gaan vergelijken met wat de besten uit de kerk daar eerder over hadden gezegd. De resultaten van dat hele proces heb ik opgeschreven in een serie boeken die tezamen mijn Kirchliche Dogmatik vormen.’ De professor stond op van de tafel en schuifelde naar een van de kasten die vol vergeelde, vaak stukgelezen boeken stond. Tussen al die oude boeken stond een rij in glimmend perkament gebonden banden, waarover hij zijn hand liefdevol liet glijden. ‘Mijn uitgever schonk mij van elk nieuw deel een luxe uitgave. De gewone handelseditie had witte linnen banden. Mijn vrienden zijn de serie op een gegeven moment Moby Dick gaan noemen, naar de witte walvis uit de beroemde roman van Melville.’ Lachend begon de professor zijn hoofd te schudden. ‘Maar ik vrees dat de KD tegenwoordig een stuk minder wordt gelezen dan Moby Dick! Op internet houd ik bij wat een tweedehands KD tegenwoordig doet. In Duitsland wordt de set, ruim een halve meter papier toch, al voor minder dan honderd euro aangeboden.’ Hij schuifelde terug en ging voorzichtig weer zitten. Hij boog zich iets voorover en zei op fluisterende toon: ‘Ik zal u een bekentenis doen, meneer Thurneysen. Er is een veilingsite waarop ik, als de prijs naar mijn mening te laag blijft, weleens een bod doe op een aangeboden KD. Soms blijf ik er dan aan hangen. In mijn garagebox heb ik inmiddels vier sets liggen. Mijn achter- en achterachterkleinkinderen hebben er geen belangstelling voor. Als u wilt, mag u er zo een meenemen.’

‘Ik weet niet of zo’n cadeau aan mij goed besteed zou zijn. Het valt mij overigens op dat u dit allemaal tamelijk monter vertelt.’

‘Eens maakte ik geschiedenis, daarna werd ik geschiedenis. Zo gaat dat, en zo hoort het ook. Ik heb me altijd verzet tegen slaafse volgelingen, heb nooit willen weten van barthianen of barthisten of barthologen of hoe ze zich wensten te noemen. Al hoop ik natuurlijk wel dat af en toe iemand, het liefst een gewone predikant die ergens in een pastorie zijn preek aan het voorbereiden is, mijn KD nog eens inkijkt en er wat pittige gedachten in vindt.’

De journalist keek de kamer van de professor rond. Op het bureau naast het raam stonden twee foto’s van vrouwen. Twee verfijnde, gevoelige gezichten; het zouden zusters kunnen zijn. De journalist vroeg wie beide vrouwen waren.

‘Links staat Nelly, mijn vrouw. Rechts staat Charlotte von Kirschbaum, die jarenlang mijn assistente was.’

 ‘Men zegt dat die laatste een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de totstandkoming van de KD.’

‘Zeker, zeker.’

‘Ik heb wat gegoogeld, en vond een Amerikaanse theologe die beweert dat Charlotte von Kirschbaum feitelijk medeauteur is van de KD.’

‘Lollo – zo noemde iedereen haar – zocht van alles voor me uit. Zo hield ze een uitgebreid theologisch kaartsysteem voor me bij dat onmisbaar was bij het schrijven van mijn boeken. Ze maakte ook schetsen voor passages die ik vaak vrijwel ongewijzigd kon overnemen. Toen Lollo begin jaren zestig door een ziekte haar geestelijke vermogens begon te verliezen, is het hele project van de Kirchliche Dogmatik dan ook tot stilstand gekomen. Het werd me al snel duidelijk dat ik niet verder kon zonder haar hulp. Schrijft u dat gerust in uw krant.’

‘Op een gegeven moment is zij bij u in huis komen wonen.’

‘We werkten vaak dag en nacht door. Lui kon je ons niet noemen.’

‘Hoe stond uw vrouw tegenover haar aanwezigheid?’

Het was alsof de professor eerst iets weg moest slikken, voor hij zei: ‘Zeg, mag ik u vragen, jongeman: schrijft u voor het een of andere roddelblad of voor een serieuze krant?’

‘De Neue Züricher Zeitung staat bekend als een tamelijk serieuze krant, professor.’

‘Dan verwacht ik dat u mij serieuze vragen stelt.’

‘Is uw privéleven geen serieuze aangelegenheid?’

‘Meer dan dertig jaar lang heeft Lollo het leven van mij en mijn vrouw gedeeld,’ zei de professor op verhoogde toon, nadrukkelijk articulerend. ‘Ik heb daar nooit geheimzinnig over gedaan, maar ik heb daar verder ook niets aan toe te voegen, helemaal niets.’

Onbewogen hoorde de journalist de professor aan. Op geen enkele manier liet hij merken zich ongemakkelijk te voelen door diens geïrriteerde reactie. Van zijn kant kon professor Barth zich minder goed inhouden. Hij begon onrustig te ademen en zijn gezicht zag opeens asgrauw. Zijn toch al scherpe neus leek opeens met een nog scherper potlood getekend; zijn toch al doorzichtige oren leken nog doorzichtiger.

De journalist doofde zijn sigaret. ‘Ik denk dat ons gesprek lang genoeg heeft geduurd. Vindt u het goed als ik morgen terugkom? Er zijn nog een paar vragen die ik u graag zou stellen.’

‘Wat u wilt,’ bromde professor Barth. ‘Tenslotte heb ik alle tijd van de wereld. Ik wil nu graag naar bed. Kunt u mij een handje helpen?’

De journalist schakelde het opnameapparaatje uit en hielp zijn gastheer met opstaan. Toen professor Barth op zijn bed lag, trok de journalist diens pantoffels uit, legde zijn bril op het nachtkastje en dekte hem toe met een deken. Zijn blik werd getrokken naar de bonte verzameling van tientallen ingelijste foto’s en getekende portretten die boven het bed hingen.

‘Ik verkeer graag tussen mijn voor- en nageslacht,’ legde professor Barth op zachte toon uit. Hij leek zijn kalmte hervonden te hebben. Hij draaide zijn hoofd en knikte naar een klein, beduimeld boek dat op het nachtkastje lag. ‘Mijn gezangboek. Wilt u een gezang met mij zingen? Ik slaap graag in met een lied.’

‘Ik heb u toch verteld dat ik niet gelovig ben.’

‘Daarom kan het nog geen kwaad om af en toe een kerkelijk lied te zingen.’

De journalist keek om zich heen alsof hij ergens hulp zocht. ‘Ik kan een verzorgster voor u gaan halen.’

‘Die hebben het al zo druk.’

De journalist schudde zijn krullen. ‘Al zou ik het willen, professor, maar ik ken die liederen niet. Dat heb je met moderne mensen als ik, die tot de tweede generatie kerkverlaters behoren.’

Vermoeid wreef professor Barth met een hand over zijn gezicht. ‘Het is al voldoende als u de tekst van een lied voorleest. Ik zal u dankbaar zijn.’

De journalist vermande zich en pakte het kleine gezangboek op, opende het ergens lukraak en begon monotoon voor te lezen, als een schooljongen die niet van taal houdt, en al helemaal niet van gedichten.

‘Lobt Gott, ihr Christen, alle gleich,

in seinem höchsten Thron,

der heut schließt auf sein Himmelreich

und schenkt uns seinen Sohn,

und schenkt uns seinen Sohn.’

Terwijl de journalist voorlas, merkte hij dat de professor al snel begon mee te fluisteren, dat hij even later zelfs met een zeer zachte, hese stem begon mee te zingen.

‘U kent het lied,’ zei de journalist, toen hij klaar was met voorlezen.

‘Zeker. U hebt net een mooi kerstlied voorgelezen, midden in de lente, maar dat geeft niet.’ De professor sprak nu zo zacht dat de journalist zich voorover moest buigen om hem te verstaan. ‘Tot morgen, meneer Thurneysen.’

Van de weeromstuit begon de journalist, terwijl hij het gezangboek terug op het nachtkastje legde, zelf ook te fluisteren: ‘Slaap zacht, professor. Tot morgen.’

Krap een etmaal later zaten ze opnieuw tegenover elkaar aan tafel. De journalist zette het opnameapparaat weer aan, trok een sigaret uit zijn pakje en vroeg of de professor het goed maakte.

‘Maakt u zich geen zorgen, die honderdnegentiende verjaardag haal ik wel. Weet u – om maar met de deur in huis te vallen – ik heb vannacht nagedacht over Lollo als medeauteur van de Kirchliche Dogmatik. Ik denk dat u gelijk hebt. Lollo verdient meer erkenning. Bij een buitenlandse universiteit heb ik er ooit op aangedrongen haar een eredoctoraat te verlenen. Zonder succes, helaas. Het mocht natuurlijk niet, maar anders had ik haar graag een van mijn eigen elf eredoctorbaretten opgezet. Maar mocht er ooit een nieuwe uitgave van de KD komen, wat mij gezien de huidige veilingprijzen overigens niet erg waarschijnlijk lijkt, dan heb ik er geen enkel bezwaar tegen als haar naam naast die van mij wordt afgedrukt. Wilt u uzelf weer helpen met de koffie, meneer Thurneysen, en mij ook, alstublieft?’

Pirmin Thurneysen was dit keer geheel in het zwart gehuld. Hij droeg een overhemd van glimmend zwarte zijde, een strak gesneden pak en zwarte laarzen met agressief ogende punten. Zijn krullen hingen er net zo ongekamd bij als de vorige dag. Met rustige bewegingen schonk hij koffie in voor zijn gastheer en zichzelf.

‘Gisteren spraken we met name over het verleden, vandaag wil ik het met u over de toekomst hebben. Het gaat momenteel niet erg goed met de kerken, dat moet u zorgen baren.’

De professor, die hetzelfde flanellen overhemd droeg als de dag ervoor en hetzelfde te ruime jasje, haalde zijn schouders op. ‘Als het in Europa droog is, betekent dat alleen dat het elders aan het regenen is. In Azië en Afrika groeien de kerken. ’

‘Dat neemt niet weg dat in Europa de kerken in een diepe crisis verkeren.’

‘Aan het begin van de kerk staat de kruisiging van een onschuldige. De kerk is dus begonnen met een crisis, en zolang de kerk bestaat, zal zij in crisis zijn. Kerk en crisis horen bij elkaar als de zee en het strand. Het is nooit anders geweest.’

‘U vindt het niet erg dat de kerken leeglopen.’

‘Ja en nee. Ja, want ik ben te veel een man van de kerk om de terugloop niet te betreuren. Maar ook nee, ik maak me niet echt bezorgd. Achter de bezorgdheid over de toekomst van het christendom zit vaak het misplaatste verlangen God te redden. Gelukkig hoeven wij God helemaal niet te redden. God redt zichzelf wel. En Hij zal óns redden, dat was de afspraak.’

‘De afspraak?’

‘Die God met ons gemaakt heeft. Hij heeft een verbond met ons gesloten, op zijn initiatief.’

‘Wat is er heden ten dage zichtbaar van dat verbond?’

Voordat hij met een antwoord kwam, slurpte de professor eerst een paar slokken koffie naar binnen. ‘De tijd van grote volkskerken in Europa is voorbij, en misschien is dat maar goed ook; zo florissant is die negentienhonderdjarige kerkgeschiedenis nu ook weer niet verlopen. Wat de kerk nu vooral níet moet doen is in paniek raken. Wat de kerk nu vooral wél moet doen is vraagtekens en uitroeptekens plaatsen in de marge van de cultuur. Dat kan heel goed met kleine groepjes van trouwe gelovigen.’

‘Met alle respect, maar…’

De bevende wijsvinger werd weer geheven. ‘Uit ervaring weet ik dat de geïnterviewde het ergste moet vrezen wanneer een journalist een vraag met die woorden begint...’

‘U stelt uw hoop op een kleine, enigszins wereldvreemde rest van gelovigen. Is dat niet wat Suzanne von Zauberzweig bedoelt als zij in haar boek zegt dat u het werkelijke gesprek met de tijdgeest uit de weg gaat?’

‘Over het boek van mevrouw Von Zauberzweig heb ik u mijn mening gisteren al gegeven. En wat uw kwalificatie “wereldvreemd” betreft: Jezus zegt dat zijn rijk niet van deze wereld is; zou het dan niet een beetje vreemd zijn als zijn kerk dat wel was?’ De professor zette zijn koffie op tafel en begon zijn pijp te stoppen.

‘Terwijl de kerken krimpen, groeit de islam in Europa.’

‘De opkomst van de islam stelt ons, vermoeide Europeanen, een aantal indringende vragen. Bijvoorbeeld de vraag of we niet veel te slap, veel te halfslachtig zijn geweest in ons eigen godsdienstige leven. Ja, dan heb ik het ook over tweedegeneratiekerkverlaters als u, meneer Thurneysen. De islam stelt ons de vraag of de moderne, geseculariseerde mens werkelijk de voltooiing van de geschiedenis vertegenwoordigt. Alleen al door zijn aanwezigheid zou de islam Europa weleens kunnen helpen haar ziel terug te vinden. Ik acht het niet onmogelijk dat de goede God met de opkomst van de islam een heilzaam oordeel velt over ons continent.’

‘U klinkt zo berustend, terwijl u juist bekendstond om uw kritische uitspraken in de richting van de kerk en de wereld.’

‘Ik ben een stokoude man, meneer Thurneysen. Het is nu de beurt aan mensen van uw leeftijd om kritisch in het leven te staan.’

Pirmin Thurneysen keek professor Barth een tijd vragend aan en concludeerde toen: ‘U bent mild geworden.’

De professor haalde zijn magere schouders op. 

De journalist sloeg een bladzijde van zijn blocnote om. ‘U bent nu al zo lang in de tijd; verlangt u naar de eeuwigheid?’

‘De eeuwigheid is niet iets waarop wij moeten wachten. Al in de tijd worden wij omarmd door Gods eeuwigheid.’

‘Gelooft u in een leven na de dood?’

‘Ik geloof dat ik ook in de dood door God omarmd zal worden. Hoe dat zal gebeuren, laat ik graag aan Hem over.’

‘De dood boezemt u geen vrees in.’

Professor Barth zoog een vlam in zijn vers gestopte pijp. De wolkjes rook die hij uitblies vermengden zich met de sigarettenrook van de journalist. ‘Ik ben al zo lang oud, dat ik tegenwoordig onderscheid maak tussen mijn eerste en mijn tweede ouderdom. Mijn eerste ouderdom was een lastige, moeilijke periode. Als zo veel ouderen voelde ik me vaak eenzaam, verdrietig, nostalgisch, ik leed onder mijn afhankelijkheid. Leven was verworden tot een wachten op de dood. Maar de dood leek mij vergeten te zijn. Toen ik eenmaal over de honderd was, begon mijn tweede ouderdom. Die kenmerkt zich door een almaar groeiend besef van vrijheid. Ik kwam steeds meer los te staan van mijn verleden, dat al zo verschrikkelijk ver achter me lag. Ik voelde mij ook steeds meer bevrijd van mijn toekomst. Ik had me zo vaak voorbereid op mijn laatste verjaardag, mijn laatste Kerst, mijn laatste Pasen, mijn laatste Pinksteren – en dan kwam er toch nóg een verjaardag, nóg een Kerst, nóg een Pasen, nóg een Pinksteren… Laten we zeggen dat ik op een gegeven moment domweg geen zin meer had om nog vooruit te kijken. Op mijn honderdvijfde verjaardag nam ik het besluit afstand te doen van mijn toekomst. Wat nog niet meeviel, want de toekomst heeft iets verslavends, en een alcoholist kan de fles ook niet zomaar laten staan… Nu denkt u misschien: zo heeft die oude professor eindelijk geleerd in het heden te leven, in het hic et nunc. Maar dan vergist u zich. Het begrip “heden” is namelijk een relatief begrip. Zo kun je je afvragen of het heden wel feitelijke duur heeft. Wat is het heden immers anders dan het permanent verspringende moment waarin het verleden overgaat in de toekomst? Maar hoe kun je springen van een verleden waarvan je bent losgeraakt naar een toekomst waarvan je afscheid hebt genomen? Wat blijft er dan over van het begrip “heden”? Het kostte de nodige moeite, maar in mijn tweede ouderdom ben ik dus verlost van de drie gestalten van de tijd: verleden, heden en toekomst. Ik kan u zeggen: dat is een geweldige ervaring! Ik zie het als een bijzondere genade. De lieve God heeft vanuit de hemel een pijl op mij afgeschoten, en de punt van die pijl heeft Hij ingesmeerd met een serum dat mij al tijdens mijn leven heeft bevrijd van de last van de tijd. Zoals u inmiddels misschien gemerkt hebt, speelt het woord “vrijheid” een centrale rol in mijn theologie. Ik heb veel nagedacht over de vrijheid van God en de vrijheid van de mens. Ik mag die vrijheid in haar meest radicale vorm in mijn ouderdom ervaren en ervan genieten. Dat is toch heerlijk, niet?’

‘Karl Barth heeft het eeuwigheidselixer gevonden.’

Twee blauwe, honderdnegentienjarige ogen die nog altijd konden priemen, lichtten op. ‘Het eeuwigheidselixer van Karl Barth, ja, dat moet u beslist als titel boven uw interview zetten, meneer Thurneysen. Belooft u dat? Dat lijkt me een goede grap. Kon ik de gezichten maar zien van al die dames en heren theologen die zich zullen afvragen of Karl Barth zich alsnog tot de alchemie heeft gekeerd!’

‘Beloofd.’

‘Kijk, we beginnen elkaar te begrijpen. Hebt u nog meer vragen?’

De journalist bladerde kort door zijn blocnote. ‘Nee. Of eigenlijk wel.’ Hij keek de professor aan. ‘U spreekt een dialect dat ik maar moeilijk kan thuisbrengen. Ik hoor Bazelduits, maar ook typisch Bernse uitdrukkingen…’

‘Van alle plaatsen waar ik langere tijd heb gewoond heb ik, taalkundig gesproken, wel iets meegenomen. De broer van uw grootvader heeft mijn spreektaal eens omschreven als een cocktail die is samengesteld uit twee delen Bazelduits, één deel Hoogduits, een scheutje Aargauer dialect en om het af te maken een schijfje Bernse uitdrukkingen.’

Het opnameapparaat werd uitgezet en verdween in een zak van het colbert van de journalist. ‘Ik weet genoeg.’

‘Tevreden over ons gesprek, meneer Thurneysen?’

De journalist tuitte zijn lippen, dacht na, en zei toen: ‘Zoals ik u meteen heb opgebiecht, heb ik weinig op met het geloof. Maar ik heb me geen moment verveeld.’

‘Heb ik u met mijn uitlatingen op de een of andere manier iets kunnen zeggen?’

‘Ik heb geleerd dat er mensen zijn die op een heel intelligente manier over zoiets irrationeels als godsdienst kunnen spreken.’

‘Ik bedoel: heb ik u op de een of andere manier kunnen… raken?’

‘Ik weet nu beslist meer van de God in wie ik niet geloof.’

‘Maar mijn woorden hebben u niet werkelijk geraakt.’

‘Als u het mij zo op de man af vraagt, is mijn antwoord: nee.’

Zwijgend keek professor Barth naar de boekenkast tegenover zich, naar de duizenden boeken die hem dagelijks gezelschap hielden. Bij de perkamenten banden van zijn Kirchliche Dogmatik hield zijn blik halt. ‘Weet u zeker dat ik u geen set van mijn KD mag schenken? U kunt de boeken zo uit de berging halen.’ Hij probeerde zijn stem niet mistroostig te laten klinken.

‘Ik wil u niet kwetsen, professor, maar ik zou er geen letter in lezen.’

Heel even aarzelde de professor, toen toonde hij lachend zijn opmerkelijk witte tanden. ‘U bent tenminste eerlijk, meneer Thurneysen, misschien wel eerlijker dan heel wat mensen die zichzelf christen noemen. Ik wens u succes bij het uitwerken van ons vraaggesprek.’

‘En ik wens u alvast een fijne verjaardag, professor.’

Twee dagen later kwam een fotograaf langs om een foto te maken voor het interview. Waar Pirmin Thurneysen urenlang met professor Barth had gesproken, had de fotograaf, een vijftiger met flink overgewicht, aan een paar minuten genoeg. Hij vroeg de professor aan zijn bureau plaats te nemen en drukte tweemaal af.

‘Klaar, dat was het.’

‘Dat is alles?’

‘Hoe ouder het gezicht, hoe makkelijker de foto.’

Hoofdstuk 3

Cologny

mei 2005

Gordijnen worden opzijgeschoven en voorjaarslicht stroomt de kamer binnen. In een langzaam maar correct Engels wenst Nxela de met zijn ogen knipperende professor een goede morgen. Ze helpt hem uit bed en brengt hem naar de badkamer. Na het douchen kamt ze zijn schamele haren, neemt zijn bloeddruk en temperatuur op, poetst zowel zijn bril als zijn gebit zorgvuldig schoon en assisteert hem met het aantrekken van comfortabele vrijetijdskleding waar ze de prijskaartjes eerst nog af moet knippen. Professor Barth laat het allemaal gebeuren. Hij is te moe om mee te werken, hij is te moe om zich te verzetten, hij is zelfs te moe om oog te hebben voor de jeugdige schoonheid van de Afrikaanse. Als lastige muggen hebben zijn gedachten hem wakker gehouden, de hele nacht. Negeren of doodslaan lukte niet, het waren er te veel, hij heeft nauwelijks geslapen.

‘Het is ongelooflijk dat een oude man als u helemaal geen medicijnen gebruikt.’

‘Hoe komt u daarbij?’

‘Dat is mij verteld.’

‘Door wie?’

Nxela veegt een pluisje van de lamswollen trui die ze hem heeft aangetrokken. ‘Dat ziet er heel netjes uit, u bent klaar voor de dag.’ Ze ondersteunt hem bij het opstaan en gearmd lopen ze naar het aangrenzende vertrek waar ze hem helpt plaatsnemen aan de ovale tafel.

Wanneer Godknows het ontbijt komt opdienen, begroet hij de professor met een beleefde buiging. ‘Goedemorgen, professor, hoe maakt u het?’

De professor beantwoordt de begroeting met een straffe blik over de bril.

Nxela wijst op de glanzend gepoetste koperen tafelbellen die her en der in het woonvertrek staan: op de tafel, op kasten, naast de televisie, in de vensterbank. ‘Als u ons nodig hebt, hoeft u maar te bellen. In uw slaapkamer staan er ook twee. Dag en nacht staan wij voor u klaar.’

Vrijwel geluidloos serveert Godknows het ontbijt uit. Professor Barth volgt de bewegingen van de butler. Hij kijkt naar de mobiele telefoon in het leren hoesje aan diens riem. Hij hoeft zijn arm amper te strekken om de telefoon te pakken. Maar de oude theoloog weet dat nabijheid vaak maar weinig te maken heeft met bereikbaarheid.

‘Drinkt u koffie of thee bij het ontbijt?’

‘Koffie. Met melk en suiker.’

‘Anders nog iets van uw dienst?’

‘Ja. Jouw telefoon.’

Godknows glimlacht. ‘Ik bedoel voor uw ontbijt.’

Zonder Godknows of Nxela nog een blik waardig te keuren, vouwt de professor zijn handen en begint te bidden. ‘Hemelse Vader, wij danken U in de naam van Jezus Christus, uw geliefde Zoon. U hebt ons deze nacht tegen elk gevaar beschermd. Nu ja, in ieder geval hebt U ervoor gezorgd dat wij nog in leven zijn. Wij vragen U ons ook deze dag te beschermen tegen alle kwaad. Laten al onze gedachten, onze woorden en onze daden U dienen en vreugde brengen. In uw handen leggen wij onszelf en al het andere wat U toebehoort. Amen.’ Als hij zijn ogen opent, zijn de handen van Godknows en Nxela nog gevouwen en hun hoofden nog gebogen. De professor begint marmelade op een stukje toast te smeren.

Gewoontegetrouw zingt hij na het ontbijt met krassende stem een paar gezangen. Hij heeft weliswaar een gezangboek in de kast zien staan, maar hij zingt uit zijn hoofd. Hij kent genoeg liederen van buiten en bovendien houdt hij ervan coupletten die hij mooi vindt een paar keer te herhalen. Wanneer hij klaar is met zingen stopt hij zijn pijp. Het pakken van een plukje tabak, het vullen van de kop, het voorzichtige aanduwen met de duim – hij probeert het allemaal met aandacht te doen. Met het maken van een vlammetje heeft hij meestal wat moeite; zijn honderdnegentienjarige duim heeft nauwelijks voldoende kracht om de aansteker aan de praat te krijgen. Als hij eindelijk succes heeft, knikt hij de vlam vriendelijk toe. Door stevig aan het mondstuk van de pijp te zuigen, dwingt hij de vlam vervolgens een paar keer eerbiedig te buigen tot de brand goed in de tabak zit. Peinzend kijkt hij de eerste rookwolkjes na.

Hij staat op. Met de pijp in zijn ene en de wandelstok in zijn andere hand loopt hij voorzichtig naar de ramen die uitkijken over de tuin die gerust een park genoemd mag worden. Hij schuifelt verder naar de boekenkast. Hij zet zijn wandelstok ertegenaan en zoekt, met de pijp in zijn mond geklemd, een cd uit. Zonder al te veel moeite slaagt hij erin de cd-speler aan de praat te krijgen. Van het ene op het andere moment is de kamer gevuld met Mozarts klarinetconcert in A-groot. Hij loopt terug naar de tafel en gaat weer zitten. Tijdens het adagio gaat hij zo op in het melancholieke zingen van de klarinet, dat hij de onwaarschijnlijke situatie waarin hij verzeild is geraakt voor even vergeet. ‘Muziek die vrijmaakt,’ mompelt hij, als het adagium overgaat in het allegro en hij zich terugvindt in zijn gevangenschap.

Pas na de middagslaap heeft hij het gevoel dat zijn krachten weer terugkeren. ‘Jullie hebben me nog steeds niet verteld waar jullie vandaan komen,’ zegt hij tegen Nxela die hem uit bed heeft geholpen en hem nu begeleidt naar de woonkamer, waar Godknows in de weer is met een theeblad.

Voor het eerst kijkt ze niet weg als hij haar aanspreekt, maar laat ze haar ogen voor even in de zijne rusten. Ogen die zo donker zijn dat niet te zien is waar de pupillen overgaan in de irissen.

‘Wonen jullie permanent hier in dit dorp, in Zwitserland? Of zijn jullie hiernaartoe gekomen om mij te verzorgen zolang ik hier vastzit?’

‘U moet al die vragen niet stellen, professor. Onze taak is u zo goed mogelijk te verzorgen.’

Nauwelijks zit hij aan de tafel, of hij slaat tweemaal met zijn handpalmen op het tafelblad, zo hard hij kan. Het servies op het theeblad antwoordt met verontwaardigd gerinkel. ‘Jullie plukken een oude man zomaar van straat, dat kan toch niet! Ik heb alle recht om te vragen wat dit allemaal te betekenen heeft, en wie hierachter zit!’

Nxela frunnikt aan haar ingevlochten haar en Godknows klakt een keer met zijn tong en zegt: ‘Professor, u bent een zeer oude man, u moet toch weten dat we niet direct antwoord krijgen op al onze vragen. U moet toch weten dat we soms geduld moeten hebben.’

De professor schudt zijn hoofd. Hij wijst op het theeblad. ‘Ik wil geen thee, ik wil koffie. En alsjeblieft, niet zo veel melk en suiker! Die koffie die je mij vanmorgen gaf, dat was een lauwe milkshake. Waarom denkt iedereen toch dat oude mensen geen echte koffie meer lusten?’

‘Een milkshake?’ herhaalt Godknows aarzelend.

‘Toen mijn achterkleinkinderen nog klein waren, trakteerde ik hen op een milkshake. Zelf nam ik altijd bananensmaak.’

Als hij een paar slokjes van de koffie gedronken heeft, staat hij op en schuifelt naar de deur waardoor Godknows en Nxela zojuist verdwenen zijn. De deur laat zich zonder problemen openen.

Het brede deel van de overloop waarop de deur uitkomt, heeft de omvang van een royale woonkamer, waarop aan beide zijden een gang uitkomt. Recht tegenover hem bevindt zich de brede trap die in een bocht naar beneden draait. De toegang tot de trap wordt afgesloten door een manshoog ijzeren hekwerk. Twee ramen bieden uitzicht op een door berken omgeven oprijlaan. Links van de trap staan twee tegenover elkaar geplaatste chesterfieldbanken van bruin leer. Rechts van de trap, tegen een muur, staat een hoge kast vol oude boeken. Her en der hangen ingelijste foto’s. Tussen de twee ramen prijkt een groot schilderij van een giraffe. Professor Barth knikt het dier toe. De elegante giraffe met zijn lange nek heeft hem altijd een intelligent wezen geleken, een dier met overzicht.

Op het marmer van de overloop is het makkelijker lopen dan op het hoogpolige tapijt van de slaapkamer en het woonvertrek. De professor kiest de linkergang en probeert alle deuren, maar die blijken stuk voor stuk op slot te zitten. Hij schuifelt terug, houdt halt voor het manshoge metalen hekwerk dat voor de trap naar de hal beneden hangt, en rammelt eraan. Een jongeman zou er zo overheen klimmen, maar voor de oude man die hij is, is het een niet te nemen hindernis. De eerste verdieping van de villa is een even luxueuze als ongenadige gevangenis.

Langzaam loopt hij naar de boekenkast. Hij duwt zijn bril wat hoger op zijn neus en leest hardop de titels van de in leer of perkament gebonden boeken: Den Heliga Skrift, Biblia, La Biblia, Biblia Latina, Biblia Vulgata Latina, Santa Biblia, Sagrada Biblia, Sainte Bible, Holy Bible, Biblia Swiet, Bijbel, Die Bibel, Die Heilige Schrift en daarnaast nog allerlei andere bijbelbenamingen in het Grieks, Hebreeuws, Arabisch, Cyrillisch en ook in talen die hij niet thuis kan brengen. ‘Gods Woord is rijkelijk aanwezig,’ mompelt hij. Naast de boekenkast hangt een foto van de Poolse paus die vriendelijk glimlachend de hand van een Afrikaanse man drukt. Hij fluistert: ‘Kijk nu toch, de paus.’ Hij doet een paar stappen achteruit en gaat tegenover het portret op een van de chesterfieldbanken zitten om uit te rusten. Hij herkent het vertrek waarin de roomse kerkvorst en de Afrikaan elkaar bij de hand houden. Hij herkent het gele behang aan de muren, hij herkent de strakke rijen witte boeken in de boekenkast, hij herkent zelfs de stoelen. Op een ervan heeft hij zelf ooit gezeten.

Zodra hij zich daartoe weer in staat acht, werkt hij zich overeind en schuifelt de andere gang in. Opnieuw voelt hij aan alle deuren, opnieuw blijken ze allemaal gesloten, op één na, een deur waar een groot raam van melkglas in zit en die toegang biedt tot een badkamer. Met de kop van zijn stok tikt professor Bart een paar keer tegen het glas en keert dan terug naar de zithoek op de overloop. Voor de tweede maal laat hij zich op een van de chesterfieldbanken zakken en voor de tweede maal groet hij de Poolse paus. Nu herkent hij ook de Afrikaanse man met wie de paus handen staat te schudden. Tenminste, hij ziet dat het dezelfde man is die hij gisteren, op een andere foto, tussen prins Charles en lady Diana heeft zien staan. De man met de Hitlersnor.

Nxela heeft die avond zijn slaapkamer nog maar net verlaten, of de professor schuift de dekens van zich af. Op de tast vindt hij de schemerlamp en maakt licht. Hij zet zijn bril op, trekt zijn ochtendjas aan en loopt naar de badkamer om zijn gebit in te doen. Voetje voor voetje, zich ondersteunend met zijn wandelstok, schuifelt hij naar de deur die toegang biedt tot de overloop. Hij heeft geluk, er brandt een lamp boven de trap. Hij kiest de gang aan zijn rechterhand. Het marmer van de overloop voelt onaangenaam koud aan zijn blote voeten. Voor de deur met de melkglazen ruit blijft hij staan. Hij aarzelt niet. Hij tilt zijn wandelstok op, houdt hem met beide handen vast en haalt uit met alle kracht die nog in zijn hoogbejaarde lijf zit. Bij de derde slag heeft hij succes. Het glas klettert op het marmer van de badkamer. Nu komt het lastigste en gevaarlijkste deel. Hij loopt de badkamer in, vindt de lichtschakelaar en doet het licht aan. Dan laat hij zijn stok vallen. Langzaam zakt hij door zijn knieën en bukt zich zo diep hij kan. Omdat het hem niet lukt met zijn handen de marmeren vloer te bereiken, moet hij zich het laatste stukje laten vallen. Bij het aanraken van het marmer schieten er venijnige pijnscheuten door zijn polsen en kunstknieën, en zijn ademhaling slaat op hol. Zonder zich te bewegen bewaart hij een poosje zijn ongemakkelijke houding. Hij probeert zijn ademhaling weer onder controle te krijgen. Wanneer hij merkt dat hij zijn gewrichten nog steeds kan gebruiken, duwt hij zijn achterwerk eerst opzij en vervolgens naar beneden, totdat hij met zijn in de loop der jaren vrijwel verdwenen billen op het koele marmer komt te zitten. Vanuit deze positie lukt het hem zijn stok weer te pakken en nog twee stukken glas uit de deur te slaan. Daarna begint hij om hulp te roepen, voor zover het krakende geluid dat zijn keel verlaat nog ‘roepen’ mag heten. Als hij naar zijn voet kijkt, ziet hij dat deze stevig bloedt. Hij slaagt erin zijn been te buigen en trekt een smalle scherf uit zijn voetzool.

Lang hoeft hij niet te wachten. Nog voordat hij zich begint af te vragen of hij met zijn zwakke stem nog wel iets klaar kan maken, bukken Godknows en Nxela zich naast hem neer.

‘Maar professor, wat is er gebeurd?’ vraagt Godknows.

Nxela legt een hand op zijn schouder. ‘U hebt toch niets gebroken?’

Voorzichtig beweegt professor Barth zijn armen en benen. ‘Ik denk dat alles nog werkt.’

Aan zijn stem is te horen hoezeer Godknows geschrokken is. ‘Maar wat doet u hier op de gang, zo laat en alleen? Een oude man als u moet ’s nachts rustig slapen. Kijk toch eens hoe uw voet aan het bloeden is.’

De professor kijkt naar de grote bloedvlek op het marmer. ‘Ik had last van onrustige benen, ik moest even bewegen.’

‘Ik breng u terug naar uw kamer, zodat Nxela uw voeten kan verbinden. Ik zal u dragen, sla uw armen maar om mijn nek.’

Godknows schuift zijn ene arm achter de stramme rug en zijn andere onder de knokige knieën van de professor. Van zijn kant klampt de hoogbejaarde zich aan de butler vast, zo stevig als hij kan. Moeiteloos tilt Godknows hem op. Glasscherven knerpen onder zijn schoenen. Zodra Godknows rechtop staat, probeert de professor zich te ontspannen. Hij ruikt de lichte zweetlucht van de butler. Zijn rechterarm laat hij langs het gladde gilet van de butler naar beneden glijden, tot de arm tegen diens heup bungelt. Af en toe kreunt hij en trekt hij met zijn benen. Op een gegeven moment klampt hij zich aan de butler vast als een koortsig kind aan zijn moeder.

Zodra Godknows hem voorzichtig op zijn bed heeft gelegd, neemt Nxela de zorg over. Zij legt een badhanddoek onder de bloedende voet, maakt de wond schoon met jodium en brengt een keurig verband aan.

‘De wond is niet erg diep,’ zegt ze. ‘Er zijn geen hechtingen nodig.’ Met haar vingers betast ze zijn schouders, ellebogen, polsen, heupen, knieën, enkels. ‘U hebt geluk gehad. Zal ik u iets geven om in slaap te vallen?’

‘Nee,’ antwoordt professor Barth, die zijn leven lang een goede slaper is geweest en nog nooit een slaappil heeft ingenomen.

‘Zal ik uw tanden weer in de badkamer leggen?’

‘Laat maar, ik houd ze wel in.’

Nxela legt een hand op zijn voorhoofd. ‘Nu moet u rustig slapen.’

‘Wat zijn jullie toch bezorgd om mij.’

Als Godknows en Nxela zijn kamer voor de tweede keer die avond hebben verlaten, wacht hij opnieuw niet lang voordat hij de schemerlamp naast zijn bed weer aandoet. Hij zet zijn bril op. Hij tilt zijn hoofdkussen op. Een glimlach verschijnt op zijn gezicht. Daar ligt in een rimpel van het laken, als een vogel in zijn nest, de mobiele telefoon van Godknows. Bijna eerbiedig neemt hij het apparaatje in zijn handen. Hij tikt het eerste het beste telefoonnummer in dat bij hem opkomt, het nummer van het taxibedrijf dat hem dagelijks naar restaurant Charon brengt. Maar meteen na het indrukken van het eerste cijfer verschijnt er op het display een in het Engels gestelde opdracht.

Unlock.

Nijdig negeert professor Barth de opdracht, voltooit het nummer en zet het apparaatje tegen zijn oor. Maar geen overgaande telefoon. Geen ingesprektoon. Zelfs geen zoemtoon. Alleen maar stilte.

Hij probeert het nummer van het taxibedrijf nog eens.

Unlock, zegt de zwijgende telefoon.

Hij kiest het nummer van Dieter, een kleinzoon.

Unlock.

In het wilde weg probeert hij allerlei cijfercombinaties uit, zoekend naar de geheime code.

Unlock.

Met een paar Bazelse scheldwoorden geeft hij zijn pogingen eindelijk op. Hij slaagt er wel in de telefoon helemaal uit te zetten, zodat Godknows hem tenminste niet kan opspeuren door het nummer vanaf een andere telefoon te bellen en vervolgens op de ringtone af te gaan. Hij verstopt het mobieltje in zijn onderbroek. Nog twee uur moet hij wachten voor hij eindelijk wegglijdt in een onrustige, verdrietige, boze slaap.

Bij het serveren van het ontbijt, de volgende ochtend, slaat de butler de gebruikelijke beleefdheden over. Na tweemaal fel met zijn tong geklakt te hebben, zegt hij: ‘Ik verzoek u mij mijn telefoon terug te geven, professor.’

De professor antwoordt met een blik over de bril.

‘U kunt mijn telefoon toch niet gebruiken, want u kent de code om hem te ontgrendelen niet.’

De blik houdt aan.

‘Alstublieft, professor! U hebt er toch niets aan.’

De professor gaat in de weer met toast en boter.

‘Hij kostte me meer dan honderd dollar!’

De professor kijkt op en ziet kinderlijk verdriet in de ogen van de butler.

Godknows klakt opnieuw met zijn tong, draait zich om en verdwijnt uit de kamer.

Gedurende de hele ochtend wisselen de butler en de hoogleraar geen woord met elkaar. Het is professor Barth die ’s middags, tijdens het inschenken van de middagthee, het zwijgen verbreekt. Hij houdt nu eenmaal niet van stiltes. Aan weinig dingen in zijn leven heeft hij zich zo geërgerd als aan de ijzige stiltes die soms dagenlang in huize Barth bleven hangen.

‘Eigenlijk heb ik meer zin in een glas wijn. En na dat akkefietje van vannacht wordt het tijd dat wij eens fatsoenlijk met elkaar praten. Pak een fles en twee glazen en ga zitten.’

Bedremmeld, niet goed wetend wat hem overkomt, doet Godknows wat hem gevraagd wordt. Even later heft professor Barth het glas. ‘Op onze kennismaking. Je bent toch geen moslim?’

‘Nee, katholiek.’ Godknows nipt van de wijn.

Terwijl professor Barth naar de handen van Godknows kijkt, waarvan de ruggen zwart en de palmen licht beige zijn, vraagt hij: ‘Hoe lang ben je al butler?’

Godknows denkt even na. ‘Meer dan tien jaar.’

‘Wat deed je daarvoor?’

‘Ik was onderwijzer.’

‘Onderwijzer is een mooi beroep. Waarom ben je ermee gestopt?’

‘Ik moet mijn familie onderhouden, professor. Een onderwijzer verdient bijna niets.’

‘Hoeveel kinderen heb je?’

‘Vier jongens en een meisje.’

‘Maar dat is toevallig, ik heb exact dezelfde combinatie. Nu ja, ik hád dezelfde combinatie. Ook vier jongens en een meisje. Maar mijn kinderen zijn al gestorven.’

Godknows neemt nog een slok. ‘En er wonen ook drie neven bij mij in huis, de zonen van mijn broer.’

‘Een grote familie dus.’

‘Mét hun vrouwen en kinderen.’

‘Goeiendag, een echt grote familie dus.’

‘Ze hebben geen werk, ze kunnen nergens anders terecht.’

‘Dat moet een hele zorg voor je zijn.’

‘Maar dat is het ook.’

Beide mannen staren een poosje voor zich uit, tot de professor vraagt: ‘En wat vind je van de wijn?’

Godknows neemt een slok, sluit zijn ogen en laat de wijn een beetje klotsen in zijn mond. ‘Apart. Fris en tegelijk ook een beetje zoet.’

‘Dat jullie wisten dat ik zo van Markgräfler houd.’

Godknows slikt door en staart naar het glas dat hij langzaam ronddraait in zijn handen.

‘En dan te bedenken dat ik jarenlang geheelonthouder ben geweest. Dat was in mijn begintijd als predikant. Ik raakte in mijn eerste gemeente nogal betrokken bij de plaatselijke arbeidersbeweging, waar alcohol werd gezien als een van de drie vijanden van de werkende klasse.’

‘Wie waren de twee andere vijanden?’

‘De kerk en het kapitaal.’

‘De kerk? Dan was u ook een vijand.’

‘Ik heb altijd gemeend dat ik de kerk het beste kon dienen door me nogal kritisch tot haar te verhouden. Dat hadden die arbeiders van Safenwil al snel in de gaten, en daarom kon ik vriendschap met hen sluiten.’ Professor Barth heft zijn glas. ‘Op de verworpenen der aarde!’

Godknows leegt zijn glas met een grote slok. ‘Er ligt veel werk op me te wachten. Ik moet aan het diner beginnen.’

‘Wat eten we vanavond?’

‘Een lichte groentesoep. Meloen met ham. Rijst met kip en curry. Aardbeienbavarois, zelfgemaakt.’

‘Je bent niet alleen butler, je bent ook een goede kok.’

‘Dank u, professor.’

‘Ben jij ook de kok van de man die jullie “de meester” noemen?’

Godknows staat op van de tafel, maar blijft aarzelend staan. Met één hand houdt hij zich vast aan de tafelrand. ‘Professor,’ begint hij, ‘professor, die telefoon heeft me veel geld gekost, en daarom vraag ik u nogmaals beleefd…’

Een bevende wijsvinger wijst op de deur naar de overloop. ‘In de boekenkast. Op borsthoogte. Achter een grote zwarte bijbel.’

Al snel keert Godknows terug met de mobiele telefoon in het hoesje van zijn riem. ‘Dank u, professor.’

‘Schenk me liever nog eens in.’

’s Avonds maakt professor Barth voor de eerste maal gebruik van een van de glanzend gepoetste tafelbellen. ‘Geef mij een computer en ik krijg hem aan de praat,’ zegt hij tegen de toegesnelde Nxela. ‘Geef me een cd-speler of een mobiele telefoon en ik weet zo ongeveer wat ik ermee moet doen. Maar de wereld van de televisie is terra incognita voor mij.’ Met een verontwaardigd gezicht knikt hij naar de afstandsbediening die naast hem op de tafel ligt. ‘Ik snap niets van dit ding.’

‘Laat me u helpen, professor.’

Ze loopt naar het televisietoestel, drukt ergens onderaan een knop in waardoor er een rood lampje gaat branden. Daarna legt ze hem rustig uit hoe de afstandsbediening werkt. ‘Ziet u hoe eenvoudig het is?’

De rest van de avond brengt professor Barth zappend door voor de televisie. Vooral is hij op zoek naar nieuwsprogramma’s. Het achtuurjournaal besteedt uitgebreid aandacht aan de opening van de autobeurs van Genève en aan de pas gekozen paus Benedictus die besloten heeft dat hij nu al, amper anderhalve maand na diens overlijden en niet na de voorgeschreven wachttijd van vijf jaar, een onderzoek opent naar de mogelijkheid om zijn voorganger, de Poolse paus, zalig te verklaren. En dan ziet hij zichzelf in beeld. De bekende schildpaddenkop. Ze hebben de foto gebruikt die ook bij het interview in de NZZ is afgedrukt. De beeldschone nieuwslezeres vertelt dat de politie nog geen doorbraak kan melden bij het onderzoek naar de raadselachtige verdwijning van de beroemde en hoogbejaarde theoloog Karl Barth. Het volgende beeld toont het interieur van restaurant Charon. De leden van het Bazeler Metusalem Genootschap zitten naast elkaar aan de lange kant van hun vaste tafel. Juffrouw Fromke en pastoor Grolimund, die waarschijnlijk speciaal in verband met de uitzending zijn priesterboordje heeft omgedaan, zitten in het midden. Links worden ze geflankeerd door de witte kuif van meneer Ganzoni, rechts door het gerimpelde voorhoofd van dr. Aeschbacher. Pastoor Grolimund doet het woord. Hij legt kort uit wat het Bazeler Metusalem Genootschap is en spreekt namens alle leden zijn grote bezorgdheid uit over de ontvoering van professor Barth. Want dat er hier sprake is van ontvoering, daaraan twijfelt het Genootschap niet. Vervolgens deelt hij mee dat het Genootschap een beloning van veertigduizend Zwitserse franken uitlooft voor de tip die zal leiden naar de vindplaats van de ontvoerde. ‘En mocht onze goede vriend professor Karl Barth deze beelden zien, dan weet hij nu dat de leden van het Bazeler Metusalem Genootschap voortdurend aan hem denken en voor hem bidden.’ Direct op deze verklaring kondigt de mooie nieuwslezeres het weerbericht aan. De voorjaarszon zal overvloedig schijnen, zo vertelt de weerman.

‘Lief,’ praat de professor door de weerman heen. ‘Veertigduizend frank, dat is tienduizend de man.’ Hij richt zich tot Nxela die ook naar het journaal zit te kijken. ‘Heb jij geen zin om op een makkelijke manier een heleboel geld te verdienen?’

Ze staat op en verlaat de kamer.

‘Tienduizend frank de man,’ herhaalt de achtergelaten gijzelaar met zachte stem. Hij pinkt een traan uit zijn ogen en zapt naar een ander kanaal.