Van Joke Verweerd verschenen eerder bij Uitgeverij Mozaïek:

De wintertuin, roman

De rugzak, roman

Permissie, roman

Paradiso, roman

Snoeitijd, roman

Op de huid, roman

Pareloester, roman

Stuifzand, roman

Wapenbroeders, novelle

Binnenstebuiten, verhalen

Spiegeling, verhalen

Spiegeling, luisterboek

Opnieuw beginnen, verhalen

Opluisteren, verhalen, gedichten en gebeden voor christelijke feesten

Verdwalen en thuiskomen, kerstverhalen

Joke Verweerd

Retour Rantepao

Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

ISBN 978 90 239 9435 0 (boek)

ISBN 978 90 239 3062 4 (e-book)

NUR 301

Ontwerp omslag Geert de Koning

Foto omslag Phatpuppy Creations / Trevillion Images

Auteursfoto Rianne den Bok

Layout/dtp binnenwerk Gerard de Groot

© 2013 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijmozaiek.nl

www.jokeverweerd.nl

1

Mirjam

Tussen Jeroen en haar was het wonderlijk begonnen. Mirjam wist eigenlijk wel alles van eerste ontmoetingen die iets met je doen. Een ervaringsdeskundige, zo kon ze zich wel noemen. Dat moment waarop je ogen net iets wijder opengaan en je je adem vasthoudt, waarin je stilvalt in een beweging. Maar de verrassing toen met Jeroen, zo had ze het nog niet eerder meegemaakt. Ze denkt daar graag aan terug, elke dag wel even; het blijft apart.

Achter de voordeur klonk een schaterlach. Verrast had Mirjam nog even gewacht voor ze op de bel drukte. Zo’n lach, daar zou je spontaan jaloers op worden. Zo te horen was het een telefoongesprek, er klonk maar één stem. Ze bleef luisteren of er nog meer gelachen zou worden, had zin om mee te lachen.

Aanbellen hoefde niet meer, want de deur werd met een forse beweging opengetrokken.

Ze wilde een stap opzij doen, maar ze deed het niet. Het gevolg was een bijna-botsing, waarbij hij haar opving of tegenhield. Hoe dan ook, ze voelde een arm. En even een hand in haar taille.

‘Hola! Hallo?’

Donkere ogen in een prettig open gezicht. Van haar leeftijd. Warrig haar, te lang eigenlijk, mobiele telefoon in zijn linkerhand.

‘Ik hang op, bel je later nog.’ Hij drukte het gesprek weg, liet het toestel in zijn zak glijden en stak zijn hand uit. Dat alles ging in één gebaar.

‘Goedemiddag, ik ben Mirjam van Apeldoorn. U had me gebeld voor advies.’

Hij reageerde rap genoeg, met zijn: ‘Ongetwijfeld!’ Het klonk diplomatiek, maar die afspraak had hij dus echt niet in zijn geheugen zitten.

‘Ik zou vanmiddag even de woning bezichtigen om te zien of ik wat verkoopbevorderende aanpassingen kan bedenken,’ legde ze geduldig uit.

Hij krabde achter zijn oor. ‘Klinkt goed!’ zei hij onnozel. ‘Ik ben Jeroen Jaarsma en eh, ja, dat huis moet verkocht worden. Ik wil hier weg, buitenland, nieuwe uitdaging, maar dat kan pas als ik de boel hier heb afgerond.’ Ondertussen keek hij op zijn horloge.

‘Het kost een halfuur ongeveer.’

Zijn wenkbrauwen vlogen omhoog.

‘De bezichtiging, bedoel ik,’ vulde ze haastig aan, ‘en daarna kom ik met een voorstel.’

Opnieuw die schaterlach. Hij was niet alleen leuk om te horen, maar ook erg grappig om te zien. ‘Dacht ik toch heel even dat je kon toveren.’

Ze lachte terug, in de hoop dat hij niet zou zeggen dat hij vandaag geen tijd had. Want dan was ze mooi voor niets gekomen.

‘Oké, kom verder!’

Opgelucht stapte ze over de drempel. Letterlijk en figuurlijk viel ze in zijn armen. Zo zou je het ook kunnen zeggen.

Dat was vijf maanden geleden. Ze hadden al veel gelachen; Jeroen had daar slag van.

Het verkoopbevorderende advies was wel uitgebracht, maar niet uitgevoerd. Jeroens nieuwe uitdaging ligt nu dichterbij. Ze wonen zo goed als samen en wat Jeroen betreft mag het bord van de makelaar uit zijn voortuin gehaald worden. Als zij dan eerst even de huur van haar appartement opzegt.

Maar zo zit zij niet in elkaar.

‘Als je dat bord weg wilt hebben, dan breng je het naar de makelaar terug. Ik houd mijn flat aan,’ zegt zij als hij er weer over begint. De plannen om naar het buitenland te gaan staan op een laag pitje, ze hoort hem er niet meer over. ‘Iets in de ontwikkelingshulp’ was ook wel heel vaag geweest.

Ze vindt het prima zo, ze heeft niets met definitieve keuzes en plannen voor een leven lang. Ze wil weg kunnen als ze daar behoefte aan heeft, en dan wil ze ook een eigen plek hebben. Ze kent zichzelf, ze heeft al vaker afgehaakt als het te serieus werd. Als ze het benauwd krijgt, het gevoel heeft vast te zitten, dan kapt ze. Misschien is ze toch eigenlijk liever alleen, maar die gedachte heeft slechts een beperkte houdbaarheid. Tot ze weer zo’n ontmoeting heeft waarbij ze denkt: dit is ’m!

Voor Jeroen is het pas de tweede poging. Hij heeft een lange relatie achter zich, meer dan vijf jaar was hij samen met Sylvie. Vijf jaar! Dat is voor Mirjam onvoorstelbaar, zij vindt vijf maanden al heel wat. Meestal is het bij haar dan weer op. Ze heeft maar één relatie gehad die langer duurde en toen had ze zo klem gezeten dat ze er echt ziek van geworden was. Dat nooit meer, heeft ze met zichzelf afgesproken, ik ga mezelf geen geweld aandoen. Jeroen weet dat. Ze heeft hem nooit iets op de mouw gespeld en ook nooit iets beloofd. Het is goed zolang het goed voelt en wat over is, is uit.

Jeroen zit anders in elkaar, hij denkt dat ze samen oud gaan worden. De manier waarop hij kijkt als hij dat soort dingen tegen haar zegt is wel grappig. Dan smelt ze wel een beetje, maar nooit helemaal. Ze laat zich niet gek maken. Hij weet intussen wat hij aan haar heeft, en als hij al te serieus doet, maakt ze hem duidelijk dat ze gevallen is voor zijn schaterlach.                       

Als ze die vrijdagmorgen met volle tassen zijn huis binnenkomt, beseft ze dat ze hier nog steeds graag is.

Ze ruimt de weekendboodschappen op en zet de wasmachine aan. Licht en ruim is dit huis, een keuken met alles erop en eraan, en sinds ze het al te strakke van de inrichting wat heeft opgeheven door haar persoonlijke dingen her en der toe te voegen, oogt het vriendelijker. Het is gewoon een mooie woning. Maar het is aan Jeroen om te beslissen of het huis in de verkoop blijft of niet. Daar gaat zij niets over zeggen. De kopers staan niet te dringen, dus ziet het er niet naar uit dat er zeer binnenkort een beslissing genomen moet worden.

Ze bladert in een kookboek en maakt alvast groente schoon. Twee afspraken heeft ze vanmiddag, een om drie uur en een om kwart voor vier. Maar op vrijdag geeft Jeroen een computercursus bij een seniorenclub, dan is hij ook niet vroeg. Het is wel fijn als ze alles klaar heeft staan, dan begint het weekend voor hen samen lekker relaxed.

Twee afspraken op vrijdagmiddag, dat is nog nooit voorgekomen. Ze krijgt het steeds drukker met haar eigen styling- en verkoopadviesbureau. Het begon als een hobby: ze heeft oog voor het inrichten van huizen en haar advies werd op prijs gesteld door vrienden en kennissen. De stagnerende huizenverkoop van de laatste tijd speelde haar in de kaart en sinds ze anderhalf jaar geleden tegen zichzelf zei dat ze op zijn minst één stabiele factor in haar leven moest creëren, is ze voor zichzelf begonnen. En nu heeft ze meer opdrachten dan ze aankan. Het is leuk werk, andermans huis een facelift geven, zeker als het beoogde doel wordt behaald en het huis kort daarna van eigenaar verwisselt. Het is soms ook sneu werk, want alles kost geld, zelfs een emmer muurverf of een rol behang, en de mensen die hun huis koste wat het kost kwijt willen, zitten vaak met dubbele lasten. Schrijnende gevallen heeft ze zo door; daar probeert ze zo goedkoop mogelijk te werken en is ze soms een halve maatschappelijk werkster.

‘Stoppen met roken’ is altijd het eerste wat ze roept in een huis waar gerookt wordt. Want een niet-rokende aspirant-koper heeft het in een huis waar een rooklucht hangt snel bekeken. Tegelijkertijd weet ze ook wel hoe lastig stoppen met roken kan zijn en hoe relativerend een forse haal aan een sigaret kan werken op het gevoel van onmacht. Zelf is ze anderhalf jaar geleden gestopt en dat was pittig.

De minpunten van een huis zijn vaak de keuken en de badkamer. Daar heeft ze intussen haar netwerk voor gevonden: een klusbedrijf dat showroommodellen opkoopt en ver beneden de normale prijs doorverkoopt en installeert. Dat is een supercombinatie, waar ze voor zichzelf en voor haar klanten erg blij mee is.

Ze controleert haar werktas: notitieblok, pas geslepen potlood, rekenmachine, laserliner en hoekmeter. Alles klopt. Nu zijzelf nog, want uiterlijk is niet onbelangrijk in dit vak.

Het tweede adres waar ze moet zijn vanmiddag is in de buurt waar haar ouders wonen. Dus is het logisch om daar even langs te gaan. Ook al heeft haar moeder niets te klagen, dat wil nog niet zeggen dat ze vindt dat zij nu zo frequent het ouderlijk huis binnenstapt. Het is niet snel goed bij mam. Maar dat heeft een oorzaak.

Het geluid van de brievenbus vertelt dat er post is. Die móet altijd meteen gehaald worden. Ook al wordt haar post op dit adres niet bezorgd, post is belangrijk gebleven sinds ze in haar jeugd in Indonesië heeft gewoond. Acht jaar lang was de dag van goud als er post uit Holland kwam. Al was het maar het maandblad van de organisatie waarvoor haar vader werkte als docent op het Theologisch Instituut, de opleiding voor inheemse predikanten in Rantepao.

Het is nog te vroeg om te gaan: je moet nooit eerder aanbellen dan is afgesproken. Ze kan nog net even in de zon zitten. Ze legt de post voor Jeroen apart, neemt de reclamefolders mee en loopt naar het luwe plekje achter in de tuin, waar het geklater van water klinkt. Hier zit ze graag, zelfs als er helemaal niets leuks in de reclamefolders staat. Hier kan ze nadenken zonder dat het moeite kost. Alsof de gedachten opwellen en uitvloeien, net als het water over de glimmend zwarte stenen, die trapsgewijs een halve cirkel vormen. Je zit in een soort omarming van water als je de tuinstoel daar neerzet.

Het geluid van stromend water klinkt als ze haar ogen dichtdoet net als vroeger. Toen zocht ze als er post voor haar bij was haar eigen plek op: de grote platte steen in de rivier die achter het huis van de buren stroomde. De poort in de stenen muur tussen hun huis en het buurhuis aan de Jalan Diponegoro was nooit op slot, ze kon ernaartoe wanneer ze wilde. Als er een brief van haar vriendin Sabine kwam, een dikke brief ondanks het dunne luchtpostpapier, dan zat ze er zo een hele middag te dagdromen over alle verschillen tussen hen. Een brief van Sabine bracht de Nederlandse wereld weer dichtbij. Sabine had het over dingen die ze zich nog wel herinnerde, maar nooit meer tegenkwam sinds ze in Rantepao woonde. Ze had soms wel een beetje heimwee gehad, vooral in het begin. Maar als ze ging vergelijken waar wat het mooiste was, dan won Rantepao. Want waar kon je beter zitten dan op je eigen steen? Het water stroomde in kleine golfjes langs en in het water glinsterden flitsjes, kleine vissen, ontelbaar veel. Zilveren visjes als ze aan de donkere schaduwkant zwommen, goud werden ze als ze het licht van de zon weerkaatsten. Je raakte nooit uitgekeken op die visjes.

Haar hand gaat als vanzelf naar het gouden kettinkje om haar hals; daaraan zit ook een visje. Goud en dierbaar.

Het lijkt maar een flits, maar intussen ben je zomaar een halfuur kwijt. Het zijn beelden die ze nooit kwijtraakt, ze hoeft maar een laatje vanbinnen open te trekken en alles is er weer: de geuren, de kleuren, wat ze deed en wat ze dacht. Ze mag wel opschieten! Het lukt maar net om op tijd bij de eerste afspraak te zijn. Als ze haar kleine auto langs de stoep heeft geparkeerd, blijft ze even zitten om het huis van de buitenkant in ogenschouw te nemen. Naoorlogse bouw, doorzonwoning in een rij, redelijk in de verf, maar een saaie voortuin die behoorlijk verwaarloosd is. Het geeft al een indruk van hoe het er binnen zal uitzien.

Als ze uitstapt staan alle zintuigen op scherp, want het komt aan op ruiken, ervaren, sfeer proeven, onderscheid maken tussen wat aantrekt en afstoot. En dan volgen de ideeën vanzelf, dat gaat zo bij haar.

Een vrouw van middelbare leeftijd doet open. Ze past bij de voortuin: saai en onverzorgd, hoewel ze niet onknap is. ‘Komt u verder!’

Voordat ze de trap oplopen naar de bovenverdieping zijn de belangrijkste zakelijke gegevens genoteerd en de eerste indrukken vastgelegd. Het huis staat al drie jaar te koop. In overleg met de makelaar zijn ze twee keer tienduizend euro gezakt met de vraagprijs, maar desondanks weet Mirjam dat de huidige vraagprijs niet haalbaar is. Zelfs niet met een opgepimpte badkamer. Het is sneu om dat te moeten communiceren, maar ook dat hoort bij haar vak.

Ze begint over de eenvoudige suggesties, zoals muren sauzen en plafonds witten. De verschoten vloerbedekking weghalen en als het even kan een laminaatvloer daarvoor in de plaats neerleggen. Dat hoeft niet duur te zijn, maar echt, het oogt zo veel ruimer.

‘Komt u hier zelf dan de boel opknappen, of hoe gaat dat?’

‘Nee, ik zeg alleen wat er gedaan moet worden en in welke stijl. Ik heb mijn contacten voor het kluswerk en de eventuele verbouwingen, maar u kunt dat ook zelf doen of regelen. Voor wat betreft de aankleding en de accessoires werk ik veel via internet. Maar dat gaan we dan wel samen uitzoeken; ik kom met een voorstel, maar het is aan u wat u daarmee doet, het is uw portemonnee.’

‘Maar dat het huis dan ook werkelijk verkocht gaat worden kunt u natuurlijk niet garanderen?’

‘Nee, we praten over verbeteren van kansen, niet over garanties.’

‘Ik begrijp het!’ zegt de vrouw met een zucht. ‘Doe maar, ik vertrouw u wel. Kunt u er een beetje haast achter zetten? We moeten het huis echt kwijt nu, mijn man wordt er zo langzamerhand gek van.’

‘Ik begin er meteen aan. Zullen we een vervolgafspraak maken voor aanstaande woensdag of donderdag? Komt u dat uit?’

‘Donderdag is goed. Zelfde tijd graag. Misschien is mijn man dan wel aanwezig, want de tuin moet hier ook nodig gedaan worden.’

Het valt Mirjam mee. Ze had niet gedacht dat ze de opdracht zo snel binnen zou hebben.

Met de belofte haar best te doen vertrekt ze naar het volgende adres. Een veel chiquere buurt van statige huizen met erkers en glas-in-loodramen. Een mooie omgeving ook: hoge bomen en brede trottoirs. Dit huis valt in een andere prijsklasse en dat is te merken aan de bewoners: een ouder echtpaar dat kleiner wil gaan wonen, maar graag de volle mep voor hun huis wil incasseren.

Het draait hier vooral om de keuken, die nog wel netjes is, maar qua apparatuur niet voldoet aan de eisen van een koper die genoeg te kiezen heeft. Op zijn minst moet er een nieuw zespitsfornuis en een combioven komen op de plaats waar het oude gasfornuis staat.

‘Maar dat doet het nog zo goed! We hebben er nooit trammelant mee!’ sputtert de kleine grijze vrouw tegen.

Ze kijkt om hulp zoekend naar haar man, die dan ook maar blijk geeft van onbegrip: ‘Zegt u dan maar wat er fout is aan die keuken.’

‘Dat oude gasfornuis en de koelkast waarvan de groente-lade stuk is. Mensen willen dat gewoon niet.’

‘Hoe weet u dat nou? Niet iedereen heeft een weggooi-mentaliteit!’

‘Uw huis staat al bijna vier jaar te koop, er is weinig belangstelling voor.’

‘Op internet wordt het regelmatig aangeklikt en bekeken.’

‘Maar komen er kijkers?’

‘Nee, dat is het probleem. Dat snappen we niet. Het is een goed onderhouden huis, het is niet uitgewoond of zo, het is de vraagprijs waard.’

‘Dat zie ik ook wel, maar u vraagt mij aan te geven waarmee een koper over de streep te trekken is. Een keuken als deze willen de mensen niet.’

‘We denken er nog wel even over.’

Mirjam knikt: ‘Natuurlijk, dat is uw goed recht. Dan stuur ik u de rekening voor dit consult en wacht ik verder af.’

‘Rekening? Maar we zeggen toch net dat we het maar even hierbij willen laten?’

‘Dat heb ik wel begrepen, hoor, maar dit eerste bezoek heeft ook een kostenplaatje. Ik ben hier gekomen, ik heb tijd en energie geïnvesteerd. U hebt de afspraak gemaakt en die is wel vrijblijvend, maar niet zonder kosten voor u. Verder mag u helemaal zelf weten wat u met het advies doet. Ik kan u verder helpen met een verbouwingsplan en andere interieursuggesties, maar als u dat niet ziet zitten, ronden we dit contact af en stuur ik u de rekening voor dit ene bezoek.’

Terug in de auto puft ze even uit. Wat kunnen mensen toch ik-gericht denken! Ze stopt bij een winkelplein waar een bloemenkraam is. Het is een goed idee een bos alstroemeria voor haar moeder te kopen, dat komt zo lekker binnen en geeft haar een beetje grip op de sfeer. Want dat moet je altijd maar afwachten bij haar moeder.

Vandaag valt dat alles mee. Ze vindt haar moeder aan de eetkamertafel achter de laptop, haar leesbril op het puntje van haar neus.

‘Wat doe je? Je gaat me toch niet vertellen dat je ook al op Facebook zit?’

De bril gaat af en het is eigenlijk wel ontroerend om te zien dat haar moeders ogen opnieuw moeten focussen om de beelden op grotere afstand helder te krijgen. Ze lijkt ineens een beetje oud, hoewel ze nog geen zestig is.

‘Facebook? Ik zou niet weten hoe dat werkt. We zijn gevraagd om leiding te geven aan een evangelisatie-ontmoetingsdag! Het hele programma: lezing, meditatie, discussie.’

‘Leuk voor jullie!’

‘Ja, en wel goed ook dat we allebei ons zegje mogen doen, want als je vader alleen het woord krijgt dan wordt het weer een en al idealisme.’

Ze verbijt een glimlach. Nee, ze hapt niet, ze gaat niet zeggen dat het inderdaad maar goed is dat zowel haar vader als haar moeder aan het woord komt. Want van enkel het verhaal van haar moeder zou de evangelisatiecommissie weleens gedemotiveerd kunnen raken.

Met de koffie krijgt ze ook de flyer onder haar neus geschoven. Er is werk van gemaakt: kleurendruk, leuke foto van haar ouders en de wervende aankondiging dat de leiding van de gehele dag in handen zal zijn van het zendingsechtpaar Van Apeldoorn, dat jarenlang de boodschap van het evangelie heeft uitgedragen onder de Torajabevolking in Rantepao, Indonesië.

‘Dat ziet er verzorgd uit,’ zegt ze vlak, met zo min mogelijk afweer in haar stem.

De vraag komt toch. ‘Kom je ook? Het zou zo bijzonder zijn als we als gezin daar…’

‘No way!’ Ze heft bezwerend haar hand.

Aan haar moeders mond is het altijd meteen te zien. Er is slechts sprake van een miniem verschil, maar die net iets strakkere lippen geven haar zachte gezicht iets verbetens.

Zwijgend drinken ze koffie.

‘Mooie bloemen, hè?’ vraagt ze in een behoefte de sfeer te herstellen, maar dat gaat zo gemakkelijk niet.

‘Ik vind je zo witjes. Heb je slecht geslapen? Of ben je zo druk dat je geen tijd hebt om in de zon te zitten?’

‘De zon schijnt amper en ja, ik heb het hartstikke druk. Is pa er niet?’

‘Jawel, die zit boven.’

In de open kast staat een huwelijksaankondiging. Ze wijst ernaar: ‘Wie gaan er trouwen? Ken ik ze?’

‘Weet je dat niet? Je vriendin van vroeger.’

‘Sabine? Met die trendy jongen – hoe heet hij toch? Merlijn met zijn strakke pakken? Pffft…’

‘Ja, met Merlijn. Ze zijn al heel wat jaren samen. Het moet een groots gebeuren worden. Prachtige trouwlocatie, kasteeltje, ceremoniemeester, kerkelijk huwelijk, dat valt me mee. Bij Sabine thuis waren ze niet zulke trouwe kerkgangers, toch? Wij hebben een uitnodiging voor de receptie, dat vind ik echt attent van haar.’

De toon van haar moeders stem maakt haar korzelig. Er klinkt hier zo veel als een verborgen aanklacht.

Sabine. Wel wonderlijk dat ze vanmorgen nog aan haar dacht. Het contact is behoorlijk verwaterd de laatste vijf jaar.

‘Maar dat jij dat niet weet, zeg. Heb jij dan geen kaart gekregen? Misschien geldt de kaart ook voor jou. Er staat niet “de heer en mevrouw” op de envelop, maar “aan de familie”. Ze weet natuurlijk niet of je nog op je oude adres woont.’

Weer zoiets! ‘Nee, ik verkas te vaak. Dan trek ik bij de een in en na een paar maanden zit ik weer op een ander adres.’

Haar moeder schuift de kaart terug in de envelop. ‘Als je zo begint zijn we er alweer klaar mee. Wij proberen geen kritiek te leveren, wil jij me dan alsjeblieft niet uitdagen?’

Mirjam staat op.

‘Ik loop even naar boven.’

‘Pa zit te werken. Hij heeft zondag een preekbeurt in de kop van Noord-Holland.’

‘Ik ben zo weer weg. Even storen mag best, ik maak het niet te lang.’

Op de trap zeggen haar voetstappen het nog een keer of vier. ‘Ik ben zo weer weg.’

Het is zeker een zinnetje dat bij haar hoort.

De deur van de studeerkamer staat op een kier. Ze staat al achter haar vader voor hij door kan hebben dat er iemand binnenkomt.

‘Betrapt! Je zit e-mail te lezen. Wil de preek niet?’

Ze legt haar handen op haar vaders schouders. Hij schrikt niet eens. Met een snelle beweging draait hij zijn stoel om, een glimlach maakt zijn gezicht ineens een stuk jonger.

‘De preek voor zondag is klaar. Tenminste zo goed als.’

‘Ja, dat kennen we!’ plaagt ze. Ze weet dat haar vader meestal een laatste, een allerlaatste en dan nog een definitieve versie maakt. Hij is beter in het pastorale werk dan in het maken van preken. Daarom is het ook heel goed dat hij de laatste jaren geen eigen gemeente meer heeft, maar deel uitmaakt van een team van geestelijk verzorgers in een groot verpleeghuis annex hospice hier in de stad. Nu hij niet meer de stress heeft van elke week voor een preek te moeten zorgen, vindt hij zo nu en dan een preekbeurt in het land wel weer een uitdaging. Ook voor haar moeder is het veel beter dat ze niet meer de vrouw van de dominee hoeft te spelen, met alle taken en protocollen die daarbij horen. Haar moeder kan beter in de luwte leven.

Ze gaat op de armleuning zitten. Bij haar vader heeft ze soms de behoefte dichtbij te zijn. Dat lukt bij hem ook beter dan bij haar moeder.

‘Hoe is het?’ vraagt hij.

‘Goed hoor,’ zegt ze. Zowel de vraag als het antwoord kan van alles betekenen. Het is gewoon een gespreksopening, kijken welke deur er opengaat. Meestal gaat het over haar moeder, of het goed gaat of minder.

Maar nu zegt ze: ‘Sabine gaat trouwen.’

‘Dat is een mooi bericht, toch?’

Ze knikt en zegt: ‘Ik gun het haar, hoor, maar ik weet nog niet of ik meega naar de receptie.’

‘Zie maar. Je moeder was nogal verguld met de uitnodiging. Ze had er wel zin in, geloof ik. Denk er nog maar even over.’

Dat is de ruimte die ze bij haar vader krijgt.

Ze gaat voor het raam staan. ‘Ik hoor net dat jullie gevraagd zijn voor die evangelisatiedag. Dat vind je wel leuk zeker? En dat mam daar zin in heeft, is wel bijzonder.’

Hij leunt achterover en beaamt het. ‘Ik vertel nou eenmaal graag over onze tijd in Rantepao. En voor je moeder is het misschien goed om er weer eens over te praten.’

‘Maar kan ze dat aan?’

‘Haar kant mag ook worden verteld, Mirjam.’

‘Jaha, maar jullie verhalen staan wel haaks op elkaar; dat is misschien verwarrend voor het publiek.’

‘Je bedoelt dat het geen rozewolkenverhaal is, en dat de mensen met vragen naar huis gaan? Dat kan ik niet verkeerd vinden. Onze acht jaar in Toraja heeft toch twee kanten? Er is daar veel gebeurd en er is ons daar veel overkomen.’

‘Ja.’ Ze likt aan haar vinger en poetst een kring van een glas of een beker uit de vensterbank.

2

Wouter

Het is altijd een verrassing als Mirjam binnen komt stappen, zeker op een saaie vrijdagmiddag als deze.

Ik kijk naar haar smalle rug. Met haar tweeëndertig jaar is ze nog een meisje, qua uiterlijk. Innerlijk ook, het is alsof ze ergens is blijven steken. Alsof ze steeds opnieuw een aanloop neemt en niet springt. Wat is dat toch?

Was dat anders geweest als Daniël was gebleven? Als ze een broer had gehad, voor wie zij het leven had kunnen voorleven? Er zat tien jaar tussen Mirjam en Daniël, twee jaar had ze zowel grote zus en kleine moeder mogen spelen. Toen Daniël geboren werd, in 1988 in Rantepao, Indonesië, was ik ervan overtuigd dat hij daar zou opgroeien en net als zijn grote zus een halve Toraja zou worden. Meer dan ik ooit zou kunnen worden, hoezeer ik ook mijn best deed. Kinderen passen zich gemakkelijker aan. Mirjam was nog maar net kleuter-af toen we uitgezonden werden. Zij is zelfstandig geworden op de manier die in Rantepao gewoon was, al deed Ine nog zo haar best een Hollandse moeder te blijven en haar een Nederlandse opvoeding te geven.

Mirjam groeide op in Rantepao, en het kan niet anders of je krijgt daarbij wat van de couleur locale mee.

Voor Daniël, als hij was blijven leven, zou dat waarschijnlijk nog sterker gelden. Hij zou er zijn geboren en getogen, een kind van het land zou hij zijn geweest. Dan was Ine op den duur wel gewend geraakt, dan hadden we er misschien wel vijftien jaar of nog langer gewoond. Als het aan Mirjam en mij gelegen had, waren we er misschien wel nooit weggegaan. Maar dat is koffiedik kijken. De realiteit is dat we na acht jaar terug moesten omdat Ine daar kapotging.

Mirjam heeft eronder geleden. Ze heeft na de terugkeer jarenlang bij een psycholoog gelopen, niet omdat het haar gelukkiger maakte, maar omdat Ine en ik zeker wilden weten dat wij er alles aan gedaan hadden. Wat Mirjam eraan gehad heeft, kan ik niet inschatten, te weinig, denk ik. Althans minder dan we hoopten. Ik heb van die gezinsgesprekken wel iets geleerd en dat was het besef dat je niet zo heel veel kunt bijdragen aan andermans geluk.

Ine en ik kijken totaal verschillend op onze uitzending terug. Ik zie die tijd daar als winst, ondanks het verdriet om het verlies van ons mannetje. Ine denkt dat Daniël was blijven leven als we in Nederland hadden gewoond. Dat kan ik met al mijn overredingskracht niet uit haar hoofd praten. Ik geloof dat Daniëls dagen vastgesteld waren, ongeacht waar hij zich op deze wereldbol bevond. Ik ga ervan uit dat er voor alles en iedereen een plan vastligt, maar dat wil niet zeggen dat ik het begrijp. God is een raadsel, te groot voor een mensenhoofd. Je moet Hem niet willen begrijpen. Je moet Hem durven vertrouwen, maar daar schort het bij ons nogal aan. Ik denk zo vaak: Hij zou zich wat meer kunnen bekommeren om onze Mirjam. Ze heeft daar veel moeten achterlaten, op een cruciaal moment in haar leven. Alles draaide om Ine; eerst om Daniël, later steeds weer om Ine. En dat zal wel zo blijven: bij Ine kan altijd alles kapot, die komt niet verder dan overleven, elke dag opnieuw.

Ik zou graag willen dat Mirjam gelukkig was. Hoeveel gebeden heb ik daarvoor al omhoog gestuurd? Daar Boven wordt geluisterd, zeg ik zo vaak tegen de mensen en ook tegen mezelf. Twijfel is niet handig voor een dominee.

Kijk haar daar voor het raam staan. Hoe kan ze nu zo eenzaam zijn? Wij houden van haar, dat staat vast, wat ze ook doet. Ine net zo veel als ik. We hebben maar een kind, ze is alles voor ons. Maar gelukkig is ze niet. Ik vraag me af of ze ooit gelukkig is geweest. Toen Firman bij ons woonde, zag je haar opleven. Maar Firman bleef niet. We hadden het zo mooi voor elkaar, dachten wij. Firman, onze pleegzoon uit Rantepao, zou hier zo veel kansen hebben. Toen wij hem hierheen haalden voor zijn studie, dachten we goed te doen, voor hem en voor onze Mirjam. Maar wat goed is voor de een, blijkt fout voor de ander. Firman kon niet wennen, hij kwam hier niet tot zijn recht, wat we ook voor hem regelden. Toen er een logische aanleiding was − de begrafenis van zijn grootmoeder − ging hij terug en we vroegen niet eens voor hoelang of tot wanneer. We wisten gewoon dat hij voorgoed terugging.

Ik zie de beweging van Mirjams schouder. Is het een zucht of heeft ze het koud? Het is te lang stil, ze zal zich afvragen of er wat is.

‘De communicatie tussen de computer en de printer is verstoord. Heb jij daar verstand van?’

Ze draait zich om en stopt haar vingertoppen in de zakken van haar strakke spijkerbroek, klein lachje om haar mond. Ze heeft me alweer door. We weten immers allebei dat niet zij, maar Jeroen mijn probleem zou kunnen oplossen. Jeroen is netwerkbeheerder bij een administratiekantoor, daarnaast geeft hij cursussen. Maar Jeroen is hier nog geen kind aan huis, sterker nog: we hebben hem nog niet ontmoet. Ine zegt dat we niet kunnen blijven verwelkomen, opbouwen en loslaten. Vier relaties in vijf jaar, en daarvoor ontelbare scharrels. Het is te veel en niet alleen wij worden er ongelukkig van.

‘Ik zou maar zo’n computerklusbedrijf bellen, als ik u was. Het zal wel liggen aan dat draadloze internet.’ Ze zet de printer al aan en we luisteren naar het startgereutel. ‘Volgens mij moet er ergens een blauw lampje gaan branden.’ We wachten, maar dat gebeurt niet.

Ze kijkt opzij. ‘Ik kan het wel even aan Jeroen vragen,’ zegt ze dan.

Nu is zijn naam genoemd. ‘Zit het goed met jullie?’ vraag ik, terwijl ik weet dat ze dit soort vragen haat. Ze haalt haar schouders op en knikt dan toch. ‘Als er iets niet goed zit, ligt het aan mij.’

‘Zeg nou gewoon ja of nee, Mirjam.’

‘Ik weet het niet.’ En na een zucht: ‘Jullie zullen hem vast aardig vinden, want hij ís gewoon aardig. En ook handig met computers en printers, hij heeft dat gedoe hier zo opgelost.’

‘Graag dan,’ zeg ik. Al weet ik niet hoe ik dat met Ine moet rondbreien. Even flitst het idee door mijn hoofd dat het maandagavond leesclubavond is, daar zal Ine wel naartoe gaan. Als Jeroen dan zou kunnen? Maar dan nog moet ik het met Ine bespreken, we moeten één lijn trekken.

Ik sluit de computer af en vraag of ze blijft eten.

‘Nee, ik ga zelf koken. Ik had juist een goed stuk vlees bij de scharrelslager gehaald.’

Ik schiet in de lach, want het is erg grappig om Mirjam over een goed stuk vlees te horen praten.

Ze lacht mee, want ze hoort zichzelf ook wel. ‘Jeroen houdt wél van vlees, en dan eet ik best mee tegenwoordig,’ zegt ze met een plaagstootje tegen mijn schouder. Gek genoeg stelt dat zinnetje me ineens gerust. (Komt dat door de manier waarop ze het zei?) Als ik achter haar de trap afloop moet ik de neiging om mijn hand op haar hoofd te leggen bedwingen. Zegen, dat heeft ze nodig. Dat wordt daar Boven toch wel opgemerkt, hoop ik?

In de keuken maakt Ine een fles wijn open. Ik blijf heel even achter haar staan, dan wordt het me vanzelf wel duidelijk waarom die fles open moet. Het kan zijn dat het een vorm van protest is. Dan heeft ze gedacht: blijven ze weer boven plakken, waarom daar praten, praten, praten? Kan dat ook niet beneden? Dan is het openmaken van de fles bedoeld om een glas troost in te schenken. Maar het kan ook zijn dat ze blij is dat Mirjam er is en dat ze het gezellig wil maken.

Met een mooie plop komt de kurk uit de flessenhals. Ze draait zich om, omdat ik hier nog steeds sta, zo dichtbij dat ze mijn adem moet voelen, maar zonder haar aan te raken.

‘Wat is er?’ vraagt ze.

‘Lekker geluid toch!’ houd ik me op de vlakte.

Ze reikt langs me heen. Ik zie dat haar mondhoek krult, ze zet drie glazen op het dienblad. Heel even druk ik mijn kin op haar schouder. Meer niet.

Ik neem het dienblad van haar over. Als Mirjam nu maar niet zegt dat ze geen wijn wil. Al drinkt ze maar een paar slokjes, voor de show, nee, voor de sfeer.

We toasten en ik stuur een dankbare gedachte naar Boven, omdat dit een moment van genieten is.

Mirjam vertelt wat over de bezoeken van vanmiddag en ik merk dat ze de situaties wat aandikt en komisch maakt. Dat kan ze goed trouwens, overdrijven en er een beetje drama aan toevoegen; dat kennen we wel van haar.

‘Luister je, mam? Of zit je nog bij je toespraak?’ vraagt ze, als duidelijk wordt dat Ine niet reageert op het verhaal.

‘O, sorry. Ja, ik ben er niet helemaal bij. Het is toch een hele klus, hoor, zo’n lezing, maar ik heb best goed gewerkt, geloof ik.’

‘Hoe ga je het aanpakken? Wordt het een verslag van de ervaringen of kies je voor een bepaalde insteek?’

‘Ik mag aan jou ook nooit van tevoren vragen waar je preek over gaat!’ protesteert ze eerst nog.

‘Het wordt dus een preek, pap!’ zegt Mirjam met een knipoog.

Ine gaat rechtop zitten, ze draait het wijnglas om en om in haar handen.

‘Mijn thema wordt: “Wat mag de Boodschap kosten?” Boodschap met een hoofdletter dan, hè!’

Ik hoor Mirjam wel zuchten, maar ik leg alle liefde die ik voor haar heb in mijn stem, als ik antwoord: ‘Dat had op die flyer moeten staan, Ine. Dan was het meteen duidelijk dat het echt ergens over gaat.’

Ze kijkt op, lijkt even in de war. Had ze ander commentaar verwacht?

‘O, nou, die flyer is al gedrukt, maar ik geef het wel door aan de organisatie, voor op het programma.’

Mirjam staat op, ze heeft haar glas nog niet half leeg. Ik zie dat ze haar handen op haar buik zet en even naar links en naar rechts draait. Alsof ze verkeerd gezeten heeft. ‘Last van je buik?’ vraagt Ine.

‘Niets bijzonders,’ houdt ze de boot af.

We zwaaien samen voor het raam. Daar gaat ze, onze dochter.

‘Het was fijn dat ze er was. Gezellig zo op de vrijdagmiddag,’ zeg ik.

‘Ja, ze ziet er momenteel weer wat beter uit,’ zegt Ine, en meteen daarna: ‘Ik kan toch vanaf de laptop rechtstreeks printen, hè Wouter? Ik wil zo graag even nalezen op papier wat ik geschreven heb.’

‘Normaal gesproken wel, maar ik had vandaag problemen met de draadloze verbinding. Ik had het er net met Mirjam over.’

‘Maar die wist het ook niet op te lossen?’

‘Ze zei dat het voor Jeroen een fluitje van een cent was.’

‘Jeroen wie?’

De toon waarop Ine die twee woorden zegt is niet mis te verstaan. Ik ben blij dat Mirjam al weg is.

‘We proberen het wel en anders zet je het op een usb-stick en dan loop ik even naar de buren.’

‘Zo veel haast heb ik nu ook weer niet, ik wacht wel tot die printer weer doet wat hij moet doen. Vind je het echt een goede titel?’ vraagt ze terwijl ze de laptop weer openklapt.

‘Op zijn minst een verrassende titel. Een vraag is confronterend, trekt de aandacht: Wat mag de Boodschap kosten? Mag het een vraag blijven of is daar een antwoord op? Wie moet een antwoord geven op die vraag, Ine?’

Haar handen vallen stil in de beweging. Even aarzelt ze, dan zegt ze: ‘Dat weet ik nog niet.’

‘Wat weet je nog niet: of er een antwoord komen moet of wie het antwoord geven mag?’

‘Jij denkt natuurlijk weer dat het een negatief verhaal wordt.’

Ik probeer een glimlach om haar gerust te stellen. Het luistert zo nauw bij haar, ze wil serieus genomen worden, maar slaat dicht als ze zich in de verdediging gedrongen voelt.

Ik zou zo graag dieper gaan nu, doorstoten tot op het bot, blootleggen wat na al die jaren nog zweert. Ik wil weten welke kant het opgaat. Of ze gaat praten over een lege portemonnee en een lege boodschappentas. Onze kant dus.

Of wil ze de kant van Boven tonen, kan ze vertellen wat het daar Boven gekost heeft?

‘Want God had de wereld zo lief dat hij zijn enige Zoon heeft gegeven, opdat iedereen die in hem gelooft niet verloren gaat, maar eeuwig leven heeft.’

Ze schuift achter de laptop en toetst haar wachtwoord in. Dwars door de openingstune heen zegt ze: ‘Ik wil gewoon eerlijk zijn, Wouter. Je weet hoe ik erin sta.’

Ik loop naar boven om de printer aan te zetten, blijf daar minstens tien minuten hangen, maar er gebeurt niets. Er komt geen printje uitrollen.

‘Heb je, zeker weten, op afdrukken geklikt?’ roep ik naar beneden. Er komt geen antwoord.

Als ik beneden kom, veegt ze over haar ogen in een snel gebaar.

Het scherm van de laptop is zwart.

‘Hé! Lieverd,’ zeg ik onhandig.

‘’k Zit gewoon even de balans op te maken. Daniël is dood, Mirjam heeft nog nooit haar draai kunnen vinden, jij probeert je twijfel te spalken en ik heb verdriet genoeg en vreugde tekort. Mag ik dan vraagtekens hebben over wat de Boodschap met een grote B mag kosten voor degene die haar naar het uiteinde van de aarde sjouwt?’

‘Ik denk dat je die vraag alleen mag stellen aan Degene, met een grote D, die betaald heeft.’

Ik sla mijn armen om haar heen, maar ze geeft zich nooit meer aan een omhelzing over.

‘Dan verzin jij maar die dingen die ik nergens meer vinden kan,’ zegt ze.

Ik kijk haar aan en zie de pijn in haar ogen. Ik houd van haar, maar zou haar willen haten als ze dit bewust doet: me kwetsen met het verkeerde werkwoord. Verzinnen, zegt ze.

Aan verzinnen kun je geen troost ervaren, verzinnen is je vastklampen aan een zelfbedachte strohalm. Ik kan niet geloven dat ik het verzonnen heb.

Alleen wat je zeker weet, kan een houvast zijn.

3

Mirjam

Mirjam dompelt haar handen in het warme afwaswater. De warmte trekt omhoog in haar armen, een rilling met kippenvel krijgt ze daarvan. Waarom heeft ze toch altijd koude handen?

Jeroen schudt zijn hoofd, schuift links en rechts een bord in het sop. ‘Waar heb ik dan een vaatwasmachine voor? Mevrouw is van de handmatige aanpak.’

‘Er is niets mis met een lekker sopje!’ zegt ze, terwijl ze met de vlakke hand een klap op het schuim geeft. De spetters vliegen in het rond en ze lacht als er een vlok schuim op zijn brillenglas belandt. Terwijl hij de wijde mouw van haar bloes pakt om zijn bril te poetsen, drukt hij zijn lichaam tegen haar rug, zodat ze klem komt te staan tegen het aanrecht.

Eerst komt de neiging om hem weg te duwen, of met meer sop te knoeien, maar die kan ze bedwingen als ze zijn lippen in haar nek voelt. Zoenen kan Jeroen, dat mag zij zeggen want ze heeft vergelijkingsmateriaal genoeg.

Ze doet haar ogen dicht en voelt zijn lijf nu zwaarder leunen. De rand van het aanrecht drukt in haar buik. ’n Rare buik heeft ze al de hele week. Dat zal de cyclus wel zijn, die is al een paar maanden ontregeld, terwijl ze er vanaf haar dertiende de klok op gelijk kon zetten. Misschien moet ze ermee naar de huisarts. Hoewel dokter Van Duijne haar al honderd jaar kent, heeft ze er niet veel zin in, ze had liever iets gewoons, keelontsteking of zo. In dit geval had ze liever een dokter die niet de deur bij haar ouders plat heeft moeten lopen.

Nu draait ze zich om voor een echte kus.

‘Zoho,’ zegt hij als hij weer loslaat, ‘had je honger!’

Ze glimlacht. Ja, blijkbaar, en dat is wel een beetje ongebruikelijk, zo vlak voor de menstruatie. Meestal wordt ze dan juist wat afstandelijk.

‘Weet jij raad met een draadloos netwerk, als een computer geen contact meer kan maken met de printer?’

‘Als het altijd goed gewerkt heeft, is het wel op te lossen. Soms helpt het als je de boel opnieuw installeert. Dat kan via internet. Heb je problemen? Dan lopen we zo meteen even naar jouw appartement.’

‘Het gaat om mijn vaders printer.’

‘Ben je bij je ouders geweest?’

Ze ruimt het bestek in de la en veegt het aanrecht droog met de theedoek. Ze knikt.

‘En?’

‘Zelfde als altijd. Met mijn vader gaat het altijd goed, dat is een stabiel mens. Mijn moeder − dat is een ander verhaal, maar die zit op het ogenblik wel goed in haar vel. Het was gezellig. Ze was weer eens ergens enthousiast over. Ze hebben een uitnodiging gekregen om te spreken op een evangelisatiebijeenkomst, een soort landelijk congres. Mijn vader wordt wel vaker gevraagd, maar nu dus ook mijn moeder. Dat vinden ze allebei leuk om te doen.’

Jeroen herhaalt het woord alsof hij het proeft. ‘Evangelisatiecongres.’

‘Ja, joh! Zeg het nog maar tien keer. Of moet ik het voor je opschrijven?’ Ze bedoelt het plagend, maar zo klinkt haar stem niet. Het woord zegt hem niets, hij weet er gewoon te weinig van af om te kunnen inschatten wat hij zich bij een dergelijk congres moet voorstellen.

‘Kom maar op, ik ben niet te beroerd om iets te leren.’

Hij zet intussen de doos met nespressocupjes voor haar neer. Ze kiest de pittige en ruilt hem dan weer in voor een milde.

‘We hebben acht jaar in Indonesië gewoond, dat weet je, van 1984 tot 1992, mijn vader werd op zijn verzoek uitgezonden, zoals dat heet. Om te werken op de opleiding voor dominees in Rantepao.’

‘Missionaris? Zendeling?’

‘Zo ongeveer. Maar meer als docent, op het Theologisch Instituut. Bij de Toraja zijn alle dominees al mensen van het eigen volk. Daar trekken geen blanke westerlingen met spiegeltjes en kralen meer door de bergen. De zending zit daar al honderd jaar.’

‘Hadden die lui geen eigen religie?’

‘Tuurlijk, er zijn geen volken zonder religie. De Toraja hadden het vooroudergeloof en het animisme. Maar daar word je niet zo blij van, hoor!’

‘Geen idee, jij zegt het. Waarom zouden ze wel blij worden van de christelijke God?’

Ze houdt de koffiebeker onder het apparaat, heeft zo snel geen antwoord. Maar Jeroen blijft wachten: ‘Nou? Ik wil dat wel weten eigenlijk. Ik heb me behoorlijk verdiept in de wereld van de religies, al heb ik van huis uit niets meegekregen. En het christelijke geloof is wel een van de wonderlijkste, in mijn ogen dan.’

‘Wonderlijk? Hoezo?’

‘Een God die de mensen dicht op de huid zit. Die met een persoonlijke rekening komt en die vervolgens zelf betaalt. Op een gruwelijke manier nog wel. Dat verhaal van Jezus aan het kruis. Heftig, ja, wonderlijk dus. Ik vraag me dan in alle eerlijkheid af: als God bestaat, waarom zou Hij dat dan doen? Waarom denkt Hij niet: mislukt project, Ik verzin wel weer wat anders?’

‘Noem het trouw, of liefde.’

‘En is de wereld er al beter van geworden?’

‘De God over wie ik in mijn jeugd heel veel gehoord heb, heeft het beste met de wereld voor. En hoeveel fouten ik ook maak en hoeveel stomme stunts ik ook uithaal, als ik geen kant meer op kan, dan kan ik altijd nog wel naar Hem. Niet dat ik tevreden ben over mijn manier van geloven, Jeroen, ik bak er niets van. Maar ik weet wel heel zeker dat Hij er is en dat Hij overal van afweet. Er ligt een plan, dat ooit alles goed zal zijn. Dat staat in de bijbel: God zal alles nieuw maken, er zullen geen tranen meer zijn en geen pijn. Dan heb je wat te vertellen aan mensen die niet verder komen dan angst en noodlot.’

‘Je ouders moeten behoorlijk idealistische mensen zijn. Het is niet niks om daarheen te gaan.’

‘Het was een hele stap, ja, maar mijn vader wilde dat zijn hele leven al en had naast zijn idealen trouwens ook wel zin in avontuur, hoor. Voor mijn moeder is het een groter offer geweest. Niet zozeer het weggaan uit Nederland, maar wat ze daar voor haar kiezen kreeg.’

‘Je broertje is daar geboren en overleden.’

Ze knikt. ‘Daniël, ja. Mijn moeder is daar nooit overheen gekomen. Kapot is kapot.’

‘Praat je er daarom zo weinig over?’

‘Waarom zou ik erover praten?’

‘Omdat het mij interesseert, jij hebt wel een verhaal.’

‘Jij praat toch ook niet over je jeugd? Ik weet alleen dat je enig kind bent en dat je ouders allebei vrij jong overleden zijn. Jij hebt heel veel dingen in je eentje moeten klaren.’

‘Dat is geen interessant verhaal, dat overkomt meer mensen.’

‘Je doet me te gemakkelijk, zo simpel was het vast niet.’

‘Geen broertje krijgen is pech, je broertje verliezen is veel heftiger. Ben jij daar wel overheen gekomen?’

‘Ik had in die tijd Firman, die alles voor me was. Firman − je weet wel, waarmee ik op die grote foto sta, die bij mij thuis hangt. Hij heeft in Rantepao jarenlang bij ons gewoond, voor mijn gevoel was hij meer mijn broer. De kleine Daniël was altijd ziek, er waren altijd zorgen om hem. Mijn moeder was altijd met hem bezig, en Firman en ik hadden elkaar.’

‘Dat is dus die gast waarvan ik meteen al dacht: als ik op iemands plek jaloers moet worden, dan is het op de plek waar hij zit.’

Nog meer dan de woorden raakt haar de toon waarop hij ze zegt. Ze draait zich om en legt haar armen om zijn hals.

‘Jaloers op Firman? Nee, dat is onzin, zo zit het niet tussen ons. Hij heeft inderdaad een unieke plek in mijn hart, maar dat is niet de plek waar jij wilt zitten. Firman is mijn broer.’

‘Is hij weleens in Nederland geweest?’

‘Ja, hij heeft hier een opleiding gevolgd, instrumentmaker, medische hulpmiddelen, zoals beugels en spalken, kunstarmen en -benen. Maar hier blijven ging niet. Hij kon niet wennen, was soms ziek van heimwee en toen zijn oma gestorven was, moest hij daarheen voor de begrafenis. Een begrafenis is daar iets heel bijzonders, een feest, een pesta mati. Je eigen begrafenis is daar het belangrijkste wat een mens kan meemaken, ook al merk je er zelf dus niets meer van. Firman is niet meer teruggekomen om zijn studie af te maken; hij had genoeg geleerd om in het Elim Ziekenhuis van Rantepao goed werk te kunnen doen. Nee, als je het hebt over idealen, dan moet je met Firman praten. Zoals hij zich wil inzetten voor een betere wereld, dat is echt bizar. Maar dat hij niet terugkwam, daar ben ik wel een beetje kapot van geweest.’

‘Een béétje kapot van geweest, liegt die mond. Moet je die ogen zien,’ zegt Jeroen terwijl hij haar kin pakt, omdat ze haar hoofd wil wegdraaien.

‘Ik heb altijd geweten dat hij hier niet zou aarden. Toraja, dat is zijn land, daar zit zijn hart.’

‘En waar zit jouw hart?’

‘Dat weet ik niet, er blijft altijd iets schrijnen. Als een schaafwond – als een kapotte huid. Ik wil die pijn niet eens missen, geloof ik.’

‘Nou, dan gaan wij er een keer naartoe! Ik wil jou daar wel zien rondlopen en die Firman, die wil ik ook wel leren kennen. Maar eerst moet ik dus de printer van je vader gaan maken?’

‘Pfffttt,’ blaast ze, ‘je bent niet bij te benen vanavond.’

‘Ik maak vorderingen, ben niet ontevreden. Als ik naar je familie vraag, kom ik ook meer over jou te weten.’

‘Wat die printer betreft: ik zal wel bellen dat jij daar raad mee weet. En dan maar afwachten wat hij zegt.’

‘’t Zou een goede binnenkomer zijn, toch? Deden ze bij al je vriendjes zo terughoudend?’

Hij bedoelt het niet verkeerd, maar het irriteert haar toch. Hoe moet ze nu gewoon antwoord geven zonder in de verdediging te schieten? Zonde van het gesprek. Maar van hem uit gezien is het een logische vraag.

Ze bedwingt een zucht en probeert zo laconiek mogelijk te klinken.

‘Vanaf mijn eerste scharrel, toen ik vijftien was of zo, hebben mijn ouders altijd met hun armen wijd open gestaan. Ieder vriendje was welkom. Maar het waren er gewoon te veel. Ze nemen alles zo serieus. Ik probeerde maar wat en zij dachten steeds opnieuw dat het hun toekomstige schoonzoon was. Ze werden er gek van. Ze vonden het helemaal niets dat ik ging samenwonen op mijn twintigste, en toen die relatie over was, vonden ze dat weer vreselijk. En zo ging dat door. Ze hebben veel te veel hun best gedaan, en dat is nu even op. Jammer voor jou, maar het is wel rustig zo. Bij hen is het alleen maar goed als het voor eeuwig is en trouw tot in de dood.’

‘En bij jou niet?’

‘Ophouden, Jeroen, je weet wat je aan me hebt. Het is bij mij goed zolang het goed is. Ik ben soms gelukkig geweest en soms ongelukkig. Maar daar hoef ik bij jou geen verantwoording over af te leggen. We hadden toch afgesproken dat we onze vorige relaties zouden laten rusten? Ik weet van jou en Sylvie ook bijna niets en dat is goed zo.’

‘Ik heb er maar één achter me en die duurde vijf jaar. Maar jij bent aldoor de verkeerde jongens tegengekomen.’

‘Dat is flauwekul. Ik weet heus wel dat het aan mij ligt. Ik blijf niet als ik weg wil, ik kan het zomaar ineens zat zijn.’

‘Zat? Wat is zat? Bedoel je “balen van” of “bang worden dat het te serieus wordt”?’

‘Kappen! Wil je echt die printer gaan repareren of sta je me maar wat te dollen?’

‘Natuurlijk ga ik de computerproblemen van mijn aanstaande schoonvader oplossen.’

‘Jij speelt met vuur, mannetje,’ dreigt ze.

‘Hoezo? We praten eindelijk een keer. Een goed gesprek ook nog!’

‘Praten is vaak het begin van het einde.’

‘Deze keer niet!’

‘Maak je geen illusies, met dat schoonvadergedoe van je. Ze kennen me thuis langer dan jij. En beter ook.’

‘Zeg dan gewoon dat we het menen. Zou het helpen als ik hun officieel om de hand van hun dochter vraag?’

‘Schei eens uit, zeg. Je bent niet goed bij je hoofd. Trouwen en na een halfjaar scheiden is nog een veel grotere zonde dan een relatie die overgaat.’

‘Het gaat niet over.’

‘Ik weet niet waar jij die zekerheid aan ontleent. Niet aan mijn staat van dienst in ieder geval. En nu houden we erover op.’

Jeroen haalt zijn smartphone uit zijn zak. ‘Nummer?’

‘Dat gaan we echt niet nu meteen doen, Jeroen. Morgen, en ik bel liever zelf.’ Ze staat op en haalt haar jas. ‘Ik loop even naar mijn huis voor een werkmap. Ik heb sinds vanmiddag een klus waar ik dit weekend aan wil werken.’

‘Oké.’

Ze ziet de teleurstelling wel in het gebaar waarmee hij zijn telefoon neerlegt. Eigen schuld, dikke bult, dan moet hij maar niet zo doordrammen.

Als ze de voordeur achter zich dichttrekt, merkt ze dat het is gaan regenen. Maar zelfs teruggaan om een paraplu te pakken zou een verkapte capitulatie zijn. Het is maar tien minuten lopen en wie heeft er toch bedacht dat natregenen vervelend is? Dat is het voor haar nooit geweest. De druppels kunnen haar niet dik genoeg zijn.

Haar eigen huis ruikt eerlijk gezegd al een beetje onbewoond. Ze is de laatste weken eigenlijk aldoor bij Jeroen geweest.

Ze gooit de balkondeur open en het raam in de keuken. Er spettert regen binnen, maar daar haalt ze zo wel een doekje over. Bij de post die ze uit de brievenbus beneden heeft meegenomen, blijkt toch ook een trouwkaart van Sabine te zitten. Ze stopt hem met de werkmap in haar tas. Ze hoeft nog niets te beslissen. Komt tijd, komt raad. Het is pas over vijf weken.

Terwijl het buiten al schemerig wordt ligt ze languit op de bank. Het geluid van de tv van de buren lijkt harder dan voorheen. Bij Jeroen hoor je nooit iets van de buren, dat huis is veel beter geïsoleerd.

Ze kijkt naar de foto waar Jeroen het daarstraks over had. Het is inderdaad een object dat sfeerbepalend is in deze kamer, afgedrukt op een grote lap canvas van meer dan twee vierkante meter. Een boom op de achtergrond, water op de voorgrond, in het midden een rotsblok met twee kinderen. Een donkere jongen met iets fiers in zijn ogen, en een blond meisje dat probeert ernstig te kijken, maar haar mondhoek krult daar tegenin. ‘Duo penotti,’ zegt ze. Het klinkt als een liefkozing.

Ze weet nog wanneer die foto genomen werd: op de dag waarop Firmans voet genezen verklaard werd.

Ze zou het fotoboek mee kunnen nemen voor Jeroen. Plaatjes bij het verhaal, dat is wel handig. Jeroen heeft aandacht voor de dingen die voor haar van belang zijn, dat is nieuw. Ze heeft niet eerder de behoefte gehad over vroeger te praten. Als het ter sprake kwam was het een kale mededeling. Acht jaar in Rantepao gewoond, Sulawesi. En dan werd er meestal gevraagd waar dat dan wel mocht liggen.

Kom, ze moet nu opstaan en naar Jeroen terug. Wat heeft ze hier te zoeken? Er is geen enkele reden om hier in het halfdonker te blijven liggen, alsof er iets fout zit. Er zit niets fout. Het heeft geen zin om bang te zijn voor je eigen angst, toch? Daarmee genereer je angst.

Ze is hier gewoon een tijdje niet geweest en ze heeft het koud. Waarom is ze toch altijd zo dubbel? Net of haar ene helft de andere niet mag.

Ze loopt naar haar slaapkamer, zoekt in de kast naar haar fleece vest, maar kan het niet vinden. Ja, dat krijg je als je in twee huizen woont. Ze geeft een nijdige klap op haar kussen en drukt dan haar hoofd er even in. Haar geur is er nog, maar vager dan ze had gedacht, een beetje muf.

Ze staat op, sluit de boel af en loopt terug. De straten zijn leeg, het is nog harder gaan regenen. In de stromende regen en halverwege de avond lijkt ze de enige die onderweg is. Net alsof iedereen al thuis is.

4

Mirjam

Sulawesi, Rantepao, 1987

Die zondagmorgen vroeg in Rantepao rolden dikke wolken als donkere dekens over de bergtoppen heen. Alsof er ergens op een knop werd gedrukt: ineens sloegen de druppels putjes in het zand.

‘We moeten gaan, anders redden we het niet,’ zei papa, ‘ik hoop dat Ernst opschiet; zo niet, dan vertrekken we toch echt zonder hem.’

Mirjam zuchtte opgelucht, ze was even bang dat het niet kon doorgaan. En ze had zich zo verheugd op deze dag. Vandaag moest pap preken in Limbong, een kleine gemeente in de bergen, en op de terugweg zouden ze Firman ophalen, de jongen over wie de afgelopen weken steeds is vergaderd en gepraat. Firman had een zweer aan zijn voet, die maar niet genezen wilde. En boven in de bergen, waar hij woonde bij zijn oma, waren geen goede dokters. Hier in Rantepao kon hij naar het ziekenhuis en als zijn voet beter was, mocht hij ook naar school. Misschien kwam hij in dezelfde klas als zij. Er was boven in de bergen ook wel een schooltje, maar anders. Het was de vraag of Firman al kon lezen en schrijven. Mam zei dat hij misschien in een lagere klas moest beginnen. Dat gaf niets, dat zou wel goed komen, daar zou ze wel voor zorgen. Voorlopig was zijn voet het belangrijkste, want omdat die pijn deed was hij verkeerd gaan lopen en als je dat lang deed, wist je op den duur niet meer hoe je goed moest lopen.

Mirjam ging in de deuropening staan, ongeduldig van het ene op het andere been springend. Waar bleef Ernst nu? Ernst was een van de studenten van pap. Hij kwam ook uit de bergen, hij kende Firmans familie en hij wist de weg. Een windvlaag sproeide piepkleine spettertjes tegen haar blote benen, er schoot een rilling over haar rug. Gelukkig, daar kwam Ernst al, een pisangblad als paraplu boven zijn hoofd en de pijpen van zijn slobberbroek opgerold tot aan zijn knieën. Pas op! Hij zou nog bijna onderuit gaan bij de greppel, tussen de straat en hun hek. Hij lachte zijn witte tanden bloot en veegde zijn modderige teenslippers af aan het gras.

‘Apa kabar, Mirjam, hujan keras!’{*}

Pap gooide een handdoek naar hem toe en riep dat hij zoals gewoonlijk weer eens te laat was, en dat het dus zijn eigen schuld was dat hij geen ontbijt meer kreeg omdat ze meteen moesten vertrekken. Zonder mam, want die besloot op het laatste moment dat ze toch maar niet meeging, ondanks het feit dat pap een auto geleend had van een kennis in Makale. Die auto was nodig voor de twee zakken rijst die voor de oma van Firman bestemd waren, maar nog meer nodig voor mam eigenlijk, want die ging niet graag achter op een brommer de bergen in. Mirjam vond het met een brommer juist leuker dan met de auto. Brommers waren handiger in de bergen, die konden gemakkelijk over de smalle paadjes. Met een auto zat je weleens vast in de modder. En op de terugweg zouden Firman en zij best samen achterop bij Ernst kunnen, toch? Maar pap had per se een auto willen lenen voor vandaag.

Mirjam zag zijn gezicht betrekken. ‘Ach, toe nou, Ine, het lijkt me goed als er een vrouw bij is voor die jongen, maar ook voor die grootmoeder. Durf je het echt niet aan?’

‘Ik waag het niet. Natuurlijk zou ik er graag bij zijn, maar zo’n hele dag op de achterbank, hobbels en kuilen… Ik doe het niet, Wouter. Als er iets misgaat… Ik zou het mezelf nooit vergeven. Ik ben zwanger, ja!’

Onderweg bleek dat het toch wel een goede beslissing was geweest van mam om thuis te blijven, want de regen maakte de rit niet gemakkelijker. Soms doken de voorwielen in een diepe kuil, dan sprong er een modderfontein langs de auto op. Een van de ruitenwissers was stuk, Ernst moest er zo nu en dan uit om de voorruit schoon te vegen. Papa mopperde over het oponthoud. En waarschijnlijk was hij ook een beetje zenuwachtig vanwege die preek. Ernst knipoogde tegen haar als pap binnensmonds lelijke woorden mompelde over de slechte weg. Bij elke kuil ploften en schoven de twee zware zakken rijst voor de oma van Firman in de achterbak. Klats, bats, flats. Het waren net twee logge dieren.

‘Ik hoop toch werkelijk dat het nog eens stopt met regenen. Ik weet niet hoe ik vanmiddag beneden moet komen over die gladde klei.’

‘Naar beneden gaat vanzelf,’ grijnsde Ernst.

‘Heelhuids naar beneden!’ verbeterde pap zichzelf.

Er glommen straaltjes zweet in paps nek. Betekende het dat zij zich ook zorgen moest maken? Pap was nooit bang en hij had al heel lang zijn rijbewijs. In Nederland hadden ze zelf een auto en reed hij elke dag. Maar in Rantepao hadden slechts weinig mensen een auto. De wegen hier waren ook niet te vergelijken met die in Nederland. Nee, dat mam er niet bij was, dat was maar goed ook. Ze zou steeds haar buik vasthouden en gillen en zuchten, en dan zou pap helemaal peentjes zweten. Ze probeerde aan leukere dingen te denken. Zou Firman blij zijn dat hij mee mag? Of zou hij verlegen en bang zijn? Misschien heeft hij nog nooit in een auto gezeten.

Ze kneep even in het vel van haar arm, want spannend was het allemaal. Nu kreeg ze nog eerder een grote broer dan een babybroer of -zus. De kamer die als gudang in gebruik was, was leeggeruimd, er stond al een bed voor Firman en er was een kast voor zijn spullen en zijn schooluniform. Mam had het nog niet besteld, want ze wisten nog niet hoe groot Firman was. Hij zou het vast niet leuk vinden bij de kleintjes, dus moest hij zo snel mogelijk leren lezen en schrijven. Ernst had al beloofd dat hij zou helpen, want Ernst spreekt de Toraja-taal en misschien moest Firman ook het gewone Bahasa Indonesia nog leren. Op school mocht je geen Toraja gebruiken, behalve op vrijdagmiddag als guru Samsul de oude Toraja-verhalen vertelde. Guru Samsul kon zo mooi vertellen. Firman zou echt boffen als hij bij hem in de klas terecht zou komen.

Opeens maakte de auto een slinger en daarna voelde ze de banden wegglijden. Ze klapte met haar hoofd tegen het raampje. Au! Pap keek verschrikt achterom. ‘Sorry! Gaat het, meis? Ik zag die put te laat.’

Mirjam wreef over de zere plek waar vast en zeker een dikke bult zou komen. ‘Zijn we er nou nog niet?’

‘We zullen even stoppen, even ontspannen,’ zei pap en hij zette de auto in de binnenbocht van de weg, naast de steile bergwand. Mirjam moest aan de andere kant van de auto uitstappen, want aan haar kant kon de deur niet open. Toen ze buiten stond snapte ze wel waarom pap niet aan de overkant was gestopt: daar ging de berg steil naar beneden en er was geen vangrail of zoiets. Mirjam sloeg haar armen om haar bovenlichaam. Wat was het koud! Kippenvel stond op haar armen en benen.

Pap kwam naast haar staan en hield haar vast toen ze te dicht bij de rand kwam. ‘Kijk! Daar ligt Limbong. Die kleine blokjes tegen de berghelling aan, dat zijn huizen. En iets meer deze kant op, maar lager, is het tongkonandorp. Zie je de omhoogstekende daken? Net de boeg van een schip, de zon schijnt er nu net op.’

Mirjam keek verbaasd de diepte in. ‘We zijn boven de wolken!’ Er dreven witte flarden mist tussen de toppen in de richting van het dal. ‘Hoe hoog zijn we wel niet?’ wilde ze weten.

Pap gaf de vraag door aan Ernst, maar die vond zulke dingen niet interessant en haalde zijn schouders op. ‘We zullen thuis in de atlas kijken. Ik schat het hier toch wel op boven de tweeduizend meter.’

Als het niet zo koud was geweest had Mirjam hier wel willen blijven. Ze zou zomaar willen gaan zitten en rondkijken, de hele dag. Het was zo’n uitzicht waarvan je stil werd vanbinnen.

Links in het dal lag het dorp. Daarachter rees een nieuwe berg omhoog en daarachter een die nog hoger was. De sawa’s tegen de berghelling waren als een grote groene trap. Zo veel kleuren groen, van heel licht geelgroen tot bijna zwart. Sommige sawa’s stonden onder water, dat waren vanaf deze hoogte blauwe spiegels. Mirjam had toch een gevoel van spijt omdat mam er niet bij was. Dit had mam moeten zien, zij hield zo van kleuren. Wat jammer dat niemand aan het fototoestel had gedacht.

Ernst zat allang weer in de auto. Hij had een jas aangetrokken en de kraag ervan opgezet. Mirjam lachte hem uit.

Pap joeg haar ook weer de auto in. ‘Kom, we moeten verder! Een dominee mag niet te laat komen.’

Hij had zich geen zorgen hoeven maken: toen ze bij de kerk kwamen, was er nog niemand. Ernst kende de mensen hier. Hij liep naar een huis dicht bij de kleine witte kerk. Daar klopte hij op het hout naast de deuropening, er was geen deur, er hing alleen maar een gordijn. Een kleine, nog jonge vrouw trok het opzij, ze wenkte en maakte een gebaar van eten en drinken.

‘We gaan toch nu niet eten? Misschien lust ik het niet, hoor!’ begon Mirjam uit voorzorg, maar pap trok haar mee. ‘Een gastvrij gebaar moet je nooit afwijzen.’ Ja, dat was echt weer zo’n opmerking waar zij niets mee kon. ‘Als u maar weet dat ik niet eet!’ zei ze snibbig.

Binnen was het schemerdonker. Ze zag geen stoelen, alleen een tikar, een mat om op te zitten. De vrouw maakte een uitnodigend gebaar. Haar gezicht was mooi en nog zonder rimpels, als ze lachte leek ze eigenlijk nog een meisje. Op een paar uitgespreide bananenbladeren lagen stukken bamboe van ongeveer een meter lengte, ze zagen er zwartgeblakerd uit en waren overlangs opengehakt. Mirjam herkende het wel, het was een lekkernij voor de Toraja. Pa’piong noemden ze het en er waren twee verschillende soorten: gevuld met varkensvlees of met in kokosmelk gewelde rijst. Gelukkig voor haar was het deze keer rijst. Pa’piong met varkensvlees vond ze griezelig en vies, dat was vaak bloederig en halfgaar en met stukken varkenshuid met het haar er nog op. Ze werd al misselijk als ze eraan dacht. Zelfs pap hield er niet van, maar hij had vast niet durven weigeren. Dat kon je niet maken, dat was tegen de regels.

De gastvrouw bracht koffie en voor haar gelukkig gewoon water. Ze wilde er niet bij komen zitten, hoe pap ook aandrong. Ze zette ook een plastic teiltje met water en drie borden op de tikar, maakte een soort buiging en daarna liep ze achteruit tot ze met haar rug tegen de wand stond. Ze legde haar handpalmen tegen elkaar. Ernst stootte papa aan: ‘Sembahyang Tuhan,’ zei hij. O ja, het was de bedoeling dat pap ging bidden. Hij hoestte voor hij begon. Hij deed erg zijn best, dat voelde ze wel, eerst in het Bahasa Indonesia en tot slot nog een paar woorden Toraja. Toen ze haar ogen weer opendeed, keek ze naar de vrouw. Zou ze gehoord hebben dat pap nog niet zo goed Toraja sprak? Ze glimlachte weer, maakte het gebaar van eten, en ja, nu hoorde Mirjam ook het gewone woord: makanan!

De pa’piong met kokosrijst smaakte heel lekker, ze had meer trek dan ze had gedacht. Toen ze bijna klaar met eten waren, klonk er buiten een enorme beng, het geluid van ijzer op ijzer. Ze schrokken zich wild en Mirjam sloeg snel haar handen voor haar oren. Beng, beng, bong, bong. Pap stond al buiten, lachend en wenkend dat ze ook moest komen kijken. Aan de buitenmuur van de kerk hing een soort gong, net een enorm deksel, waarop door een man in een heel oud zwart pak geslagen werd met het heft van een parang. Zijn jasje was veel te groot, of het mannetje was te klein. Hij lachte om haar schrik, ze lachte terug. Hij stak haar het kapmes toe. Dat betekende dat zij ook een paar klappen op de gong mocht geven, maar dat deed ze niet. Ze was een beetje bang voor het grote mes en ook wilde ze liever niet zo heel dicht bij de man staan, die geen tanden maar bruine stompjes in zijn mond had. Het was hier in de bergen wel heel anders dan in Rantepao. Daar kon je gewoon naar de tandarts.

Ineens zag ze overal mensen vandaan komen. Ze daalden het bergpad af en kwamen uit het dal klimmen. Veel kinderen zag ze ook en er sprongen een paar honden om hen heen. Er waren moeders met baby’s in een slendang. Kwamen die allemaal naar de kerk? Dan had die rare kerkklok hier toch zijn werk wel gedaan. Iedereen groette en lachte. De vrouwen wilden haar aanraken, vooral haar haar en haar wangen. Ze wilden voelen hoe blond haar voelt, even in haar blanke vel knijpen. Daar had ze echt een superhekel aan, maar die keer vond ze het niet zo heel erg. Ze kon merken dat de mensen haar mooi vonden, want ze keken allemaal zo blij. En niemand kneep hard of draaide een klein velletje gemeen tussen hun nagels, zoals ze in Rantepao wel deden.

In de kerk ging de dienst beginnen, er werd gezongen. Het zingen klonk niet echt mooi, maar wel indrukwekkend. Ze zocht een plaats naast een mevrouw met een baby en zag hoe haar vader achter de kleine katheder ging staan. Hij zocht altijd even waar ze zat en dan kreeg ze een knikje. Gelukkig hoefde je hier niet zo stil te zitten als in de kerk in Nederland. Je mocht ook gewoon even naar buiten lopen als het binnen te saai werd. Mirjam hield het niet zo lang vol, vooral toen ze zag dat haar vader ging zweten. Dan ging het niet, wist ze. Dan werd zijn gezicht roder en wapperde hij met zijn zakdoek. Ze had al twee keer geruststellend naar hem gelachen, ten teken dat het best goed ging, maar hij geloofde het niet. Ze kreeg het ook warm en dacht: straks stikt hij nog met die stola om zijn nek!

Buiten waren meer kinderen. En ook twee biggetjes, heel klein waren ze nog, roze met zwarte vlekken. Mirjam hield niet van varkens, maar voor biggetjes kon ze wel een uitzondering maken. Ze ging erbij zitten en mocht er één vasthouden. De haartjes op zijn ruggetje waren nog zacht, maar toch al een beetje stekelig. De snuit was het grappigst, het was net of hij gekke bekken trok toen hij aan haar hand snuffelde.

In de kerk werd alweer gezongen; gelukkig, dan was pap bijna klaar. Ze hoorde zijn stem uitschieten, hij zong een net iets andere melodie dan de rest. Dat overkwam hem vaker, want de melodie leek soms wel bekend, maar bij de laatste of een-na-laatste regel ging het net weer anders.

Na de kerkdienst moest pap nog lang praten en daarna stond er weer eten klaar. Maar haar geduld was wel op nu. Het was warm en ze verveelde zich. De kinderen waren naar huis en de biggetjes waren nergens meer te zien. ‘Gaan we nou Firman ophalen? Hoelang duurt het nog?’ Maar pap hoorde haar niet eens.

Ze kroop op de achterbank van de auto, die intussen wel in de schaduw stond, maar toch nog bloedheet was. Het water in de fles was ook warm geworden, het kon haar dorst niet lessen. Mirjam legde haar hoofd op de opgevouwen stola. Die rook naar zweet maar echt vies was dat nu ook weer niet.

Pas toen de motor aansloeg, werd ze wakker. ‘Gaan we?’ vroeg ze, warm en duf van de slaap.

‘Ik was bang dat jij je zat te vervelen! Valt mee, zeker?’ plaagde pap, terwijl hij door het open raampje de laatste handen drukte.

Ze rekte zich uit, ze was helemaal plakkerig geworden en haar bloesje zat zowat achterstevoren gekreukeld. Op het laatste moment sprong Ernst er nog bij.

‘Ga je toch mee terug?’

Ernst maakte een twijfelgebaar. ‘Tot aan Sangkaropi. Ik zie morgen wel hoe ik terugga, er komt allicht een brommer langs. De oude nenek doet misschien moeilijk als er geen bekend gezicht bij is. En misschien kunt u het niet vinden.’

Nu was ze dus wel wakker, want dit ging over Firman. Maar wat bedoelde Ernst precies? Het was alsof ze het geweten had. Aldoor was er die onrust van: het zal toch wel doorgaan? Hij zal toch wel meegaan? Steeds zei papa: ‘We hebben het toch zo afgesproken? Afspraak is afspraak. Zondagmiddag als wij uit Limbong komen, staat Firman klaar.’

En nu had Ernst het over moeilijk doen. ‘We hebben rijst, toch? Twee grote zakken, en we willen nog wel meer brengen, als het moet, toch pap?’

Maar ze kreeg geen antwoord. Haar vader had al zijn aandacht nodig om de auto heelhuids naar beneden te loodsen. Dat viel nog niet mee, want als hij begon te fluiten tijdens het rijden was dat niet van plezier.

Mirjam zette haar benen schrap tegen de voorstoel en klemde de toga als een soort buffer tegen haar buik bij elke kuil. Soms kwam er water langs de rotsen naar beneden en stroomde er een kleine rivier over de weg. Een keer gleden ze een heel eind naar beneden. ‘Het moet lukken,’ herhaalde ze steeds, ‘het gaat lukken, we zullen veilig thuiskomen, met Firman erbij, en met mam is alles oké. Het moet lukken!’ Het was een soort bidden.

Het was laat in de middag toen Ernst eindelijk wees waar ze moesten stoppen. In een kleine inham net voor een bocht kon de auto geparkeerd worden.

Er was een smal paadje, steil naar beneden. Nee, dat hadden ze zelf vast niet gevonden. Ze vroeg zich af hoe je hier kon wonen. Achter Ernst aan liepen ze naar beneden, je kon zien dat hij hier vaker geweest was. Hij wist precies aan welke takken ze zich konden vasthouden en welke ze opzij moesten buigen, waarschuwde voor losse stenen en zei: ‘Let op, hier komt de brug!’ toen ze over een paar aan elkaar gebonden dikke bamboes moesten lopen om een klein stroompje over te steken. Net toen ze zich afvroeg of Ernst zich toch vergist zou kunnen hebben, stonden ze op een rotsachtig uitsteeksel aan de berg, een brede richel, waarop tegen de bergwand een soort schuurtje of afdak gebouwd was. Een paar schriele kippen renden kakelend weg. Er was ook een grote zwarte haan, die met een touw om zijn poot vastzat aan een pin in de grond.

Woonde Firman hier? Alleen met zijn oma en een paar dieren? Hij was vast nog nooit in de bewoonde wereld geweest en dan wist hij ook niet hoe een gewoon huis eruitzag. Als je hier woonde wist je niet eens hoe groot de wereld was. Je kende alleen de bergen, de watervalletjes, de paden. Hij had misschien nog nooit in een auto gezeten. Ze stond stil en keek de diepte in over het dal. Er waren zo veel soorten groen: bomen, struiken, sawa’s en heel in de verte een paar lichte vlekken, de daken van andere huizen. Er waren alleen maar geluiden die de stilte nog stiller maakten: de wind in de bladeren en het gespetter van stromend water. Opzij van het huis kwam het water van hoog uit de bergen. Er was een gemetselde bak, waar het water even in werd opgevangen voordat het verder stroomde. Op dat muurtje stond een pan en een bord met een stuk eruit.

De lap in de deuropening werd opzij getrokken door een oude vrouw. Ze hoestte hartgrondig en spuwde een vieze klodder meters ver. Ze liep op blote voeten het trapje af en begon te praten, maar het leek bijna kakelen. Mirjam keek met open mond. Wat zag ze er oud uit, ze was minstens honderd! Ernst liet de baal rijst van zijn schouder glijden. De oma wees een plek aan waar Ernst hem neer kon zetten. Ze voelde even aan de zak en lachte haar bruine stompjes bloot.

Ze mochten op de versleten tikar gaan zitten, tussen de palen waarop het huisje was gebouwd. Pap had zijn hand uitgestoken, maar ze deed net of ze het niet zag. Ze porde in het open vuur onder het afdakje opzij van het huis. Bij het muurtje werd het water opgevangen in een dikke bamboe die uitkwam bij de kookplaats. Er was water genoeg door de regen van vanmorgen. Er werd een roetzwarte ketel onder gehouden, die daarna op een rooster boven het vuur werd gezet. De scherpe rooklucht zorgde voor kriebels in Mirjams neus en keel, ze nieste zes keer achter elkaar. De oma telde mee op haar vingers, een, twee, drie… tot zes toe. Toen het na de zesde keer stil bleef en Mirjam de donkere ogen nog steeds op haar huid voelde prikken, vroeg ze zich af of het goed of juist fout was als je zes keer moet niezen.

Ze durfde het niet te vragen. Pap zei ook niets, ze lieten Ernst maar praten. Het was toch goed dat hij meegegaan was, want anders hadden ze er helemaal niets van begrepen. Waar was die jongen die Firman heette, vroeg ze zich af. Er was hier eigenlijk niets wat duidelijk maakte dat er ook een jongen woonde.

Met een heel kromme lepel schepte de oma gemalen koffie in drie bekers en het duurde heel lang voor het water kookte. Pas toen de koffie voor hen stond, hoorde ze voor het eerst de naam Firman vallen. Haar ogen schoten van de een naar de ander, wat zeiden ze? Begreep Ernst het wel?

Ja, Ernst knikte en herhaalde het in het Bahasa Indonesia. Firman zou alleen naar Rantepao mogen als hij daar naar school kon. Pap verzekerde dat dat allemaal geregeld was. En dat afspraak afspraak was. Hij hoefde niet te werken, nee, ze hadden helemaal geen werk voor hem, geen sawa’s, geen land, geen varkens ook, ze woonden in de stad. Mirjam zag Ernst zijn hoofd schudden alsof hij dat niet wilde vertalen. Geen varkens, dat was zeker een minpunt. Pap merkte het niet in het vuur van zijn verhaal. Hij wilde zo graag uitleggen dat het helemaal goed zou komen met Firman. Ze hadden gehoord van zijn voet. Die moest beter worden, zodat hij weer normaal zou kunnen lopen. Er zou goed voor hem worden gezorgd, er was een slaapplaats en er zou een schooluniform voor hem worden gekocht. Hij zou bij hen in huis wonen en als een zoon behandeld worden. ‘Mirjam kijkt ook naar hem uit, ja toch, Mirjam? Ze kunnen samen naar school en ook naar de zondagsschool.’

‘Zondagsschool?’ vroeg de oma, ‘sekolah dasar!’

‘Betul betul!’ suste Ernst. ‘Hij gaat naar school, maar op zondag is er een speciale school van de kerk. Gereja Toraja!’

Met tegenzin nam Mirjam een slokje koffie. Ze lustte helemaal geen koffie, maar misschien hielp het als ook zij haar goede wil toonde. Ze kon bijna niet meer blijven zitten, alles kriebelde intussen. Ze wilde weten waar Firman was en of hij wel echt mee zou gaan vandaag. Maar toen de koffie op was stonden ze op om te vertrekken. Er was een afspraak gemaakt blijkbaar en papa keek best tevreden, maar Mirjam moest bijna huilen van teleurstelling. Die oma had gezegd dat hij volgende week door Ernst opgehaald mocht worden. Dan moest Ernst weer dat hele eind de bergen in! Onderweg naar de auto ademde Mirjam diep in en uit en nog eens in en uit om de nare lucht uit haar longen kwijt te raken. Misselijk was ze ook, dat kwam van die sterke koffie natuurlijk. Er fladderden twee kippen kakelend voor hun voeten het hoge gras in. De helling omhoog leek nog steiler dan naar beneden. Ze voelde de spieren in haar kuiten trekken.

Zodra ze in de auto zaten barstte ze los: ‘Ik begrijp er helemaal niets van!’

‘Ik eigenlijk ook niet!’ hoorde ze haar vader zeggen. Hij veegde weer met zijn zakdoek over zijn voorhoofd.

Maar Ernst zei dat het een heel goed gesprek was geweest en dat het nu wel zeker was dat Firman naar Rantepao zou komen. Heel zeker. Maar zij wilde gewoon weten wanneer. En waarom dan niet nu. Terwijl pap met moeite de motor gestart kreeg en de auto weer op de weg probeerde te krijgen, had zij een jongen gezien, in het struikgewas weggedoken. Het was maar een flits van een bruin bovenlijf en donkere ogen. Toen ze wilde roepen, was hij weg. Dat was de eerste keer geweest dat ze Firman zag.

5

Wouter

Het blijft de hele avond door mijn hoofd spelen dat Ine van plan is zo open te zijn. Het verrast me. Het maakt dat ik me afvraag: waarom nu, na al die jaren waarin zij haar mond hield, mij liet vertellen en persoonlijke vragen over onze tijd daar lastig vond? Veel rechtstreekse vragen werden er aan haar nooit gesteld trouwens. Er hing altijd dat verdriet om haar heen. Het was duidelijk dat ze ontzien moest worden. Ze kreeg op een vanzelfsprekende manier respect en liefde, ze was een moeder die haar kind verloren had. Ze had recht op haar verdriet. Maar daar maakte ze zich welhaast onbereikbaar mee. Voor mij was dat het ergste en toch deed ik eraan mee. Je kunt niet roepen dat het nu maar eens over moet zijn en anders moet. Je kunt in wezen maar zo weinig voor een ander betekenen. En al helemaal niet voor iemand van wie je zo veel houdt als ik van haar.

En nu komt er een uitnodiging voor een evangelisatiedag en grijpt ze haar kans, met beide handen en een voor haar ongebruikelijk enthousiasme. Heb ik iets laten liggen? Had ik haar eerder of meer moeten stimuleren? Is ze al langer aan het loskomen en heb ik dat niet gemerkt? Of is het voor haarzelf ook een verrassing? Ik besef dat het opnieuw twee kanten op kan. Ik hoop op omhoog klimmen, maar omlaag tuimelen is even waarschijnlijk.

Ik kijk naar haar terwijl ik met Boven overleg hoe ik haar helpen kan. Er komt een sprankje perspectief in dat overleg. Het woord genezing valt, als een vraag, een smeekbede zelfs, maar ik heb lange tijd dat woord niet in verband gebracht met haar. Omdat het er niet meer in zat, naar mijn idee.

Het ontroert me haar bezig te zien achter de laptop. Ze zucht zo nu en dan en strijkt haar haren tegen de richting in. Hoe vaak heb ik haar dat al zien doen? Vanaf haar twintigste ken ik haar. Ik ben nooit gestopt met van haar te houden, al zijn er jaren genoeg geweest waarin ik dat niet uiten kon zoals ik dat had willen uiten. Mijn hart breekt soms als ik naar haar kijk. Ze is mij gevolgd naar de uithoeken van mijn wereld, ik heb geprobeerd haar te volgen in de catacomben van haar wereld. Maar we zijn allebei tegen grenzen aangelopen. En aan de grens wordt vaak een stelling betrokken, of een loopgraaf gegraven: verdedigingswerken om je in te verschansen, waarin je je terugtrekt.

Ik moet haar niet storen nu, maar het kost me moeite. Zoals ze vanmiddag was − ik zag ineens de Ine van vroeger terug, een vitaliteit in haar manier van reageren, die ik lang heb gemist. Ik loop naar boven om de hunkering in mijn lijf te onderdrukken. In mijn werkkamer ga ik nog maar eens proberen of de printer wil, maar dat is niet het geval. Ook niet als ik alle stekkers uit de stopcontacten haal, weer terugzet en opnieuw opstart. Ik snap de digitale wereld niet en durf niet nog meer vensters aan te klikken: ik ben al vaker bestanden kwijtgeraakt met mijn onhandigheid.

Ik schuif achter het scherm en zie dat er een e-mail van Firman binnenkomt. Ik ben dubbel blij, dat het e-mailverkeer tenminste nog werkt en nog veel blijer dat het een bericht van mijn pleegzoon is. Firman, dat is een link naar mijn andere wereld. De wereld die in mijn hart zit, ingedikt als een concentraat, meestal onzichtbaar achter alles waartoe plicht en opdracht me roepen, maar die zich wanneer het mag, openvouwt en voor me uitrolt. Duizelingwekkend mooi liggen de valleien tussen de bergen, de sawa’s trapsgewijs tegen de hellingen, het groen zo groen. Zo paradijsgroen dat het bijt in mijn hart.

From: Firman Lepongan, Theologisch Instituut Gereja Toraja, Rantepao

To: Wouter van Apeldoorn

Pak Wouter, apa kabar? Het is lang geleden dat u iets van mij hoorde, maar u bent juist heel vaak in mijn gedachten geweest. U weet dat ik naast het werk in het ziekenhuis de opleiding op uw oude school ben gaan volgen, de predikantenopleiding. Ik heb u verteld van het verlangen om het Woord van de Vader in de hemel te vertellen en door te geven. Het trekt aan mij, de naam Firman betekent immers Woord? Mijn vader was pas christen geworden toen hij mij deze naam gaf en ook al heeft de relatie tussen mijn ouders niet lang geduurd, ik heb deze naam toch behouden en er een roeping aan verbonden. Deze week werd bekend waar ik mijn tweejarige gemeentestage ga doen. Ik word geroepen in Simbuang, in kampong Miallo. Na deze stage is het zeker niet ondenkbaar dat ik ook in die gemeente beroepen en bevestigd zal worden. Ja, ik zie uw reactie, het is ver van Rantepao in de remote area.

U begrijpt dat ik deze roeping om en om draai, het is geen eenvoudig keuze. Misschien komt er dichter bij huis ook wel een plaats vrij, of kan ik toch als geestelijk verzorger in het Elim Ziekenhuis terecht. Met die intentie ben ik immers gestart, om én mijn handen én mijn mond te gebruiken in dienst van Hem die mijn leven leidt. Maar Simbuang laat me niet los, lijkt aan mijn ziel geklonken. Opdracht, taak, de mensen daar, de kinderen.

Als die keuze werkelijkheid wordt, als ik daar na mijn stage zal blijven, zal Radwa niet meegaan. Zij heeft haar werk als docente op de Hasanuddin universiteit in Makassar en daarnaast haar cliënten op het bureau voor sociale rechtshulp. Zij heeft daar zo lang voor geleerd en ze doet het werk met vreugde. In Simbuang is het leven voor een vrouw die niet van daar is zwaar en armzalig. Zij zou er niet tot haar recht komen, ze is een vrouw van formaat en heeft haar eigen taak al gevonden. Ik begrijp haar. Ik hoop dat zij mij begrijpt. Ze had verwacht dat ik de stage zou weigeren en de commissie duidelijk zou maken dat ik mijn werk in het ziekenhuis wil combineren met pastoraat in het ziekenhuis. We hebben er dagen en nachten over gesproken. Blijf bij je eerste roeping, zegt ze. Maar zo kan ik het niet zien. In Miallo is een predikant nodig, en als die ook nog eens een beetje voor dokter kan spelen, is hij dubbel nodig. U weet, pak Wouter, dat het bij ons niet ongebruikelijk is toch te trouwen in een situatie waarin partners wel voor elkaar kiezen maar wegens werkomstandigheden of roeping niet kunnen samenwonen. Ook daar hebben we over gesproken, Radwa en ik. Het leek ons eerst wel aantrekkelijk. Je gaat dan uit elkaar met een bezegelde belofte en de verwachting dat je ooit samen een gezin zult kunnen vormen. Maar we hebben besloten nog niet te trouwen. Ik had het gevoel dat we in dat geval te veel van elkaar zouden vragen. Ik vind ook echt dat Radwa vrij moet zijn. Ik houd van haar, dus moet ik haar op geen enkele manier claimen. Het is mijn keuze, die haar teleurstelt, dat weet ik wel. Mocht de tijd uitwijzen dat wij toch bij elkaar blijven, omdat we bij elkaar horen, dan zal dat van God zijn en alleen dan is het goed.

Bid voor mij, voor ons. Ik kan niet anders dan lopen in de richting vanwaar de stem roept. Het zijn de woorden uit Jesaja 6:8 die mij helderheid hebben gegeven: ‘… ik hoorde de stem van de Heer zeggen: “Wie zal ik sturen? Wie kan namens ons gaan?” En ik antwoordde: “Hier ben ik, stuur mij.”’

De roeping van Jesaja heeft mij overtuigd, en met dat voorbeeld kan ik geen nee zeggen tegen mijn eigen volk. Ik hoop over drie weken te gaan. Ik heb begrepen dat de gemeente in Miallo zich verheugt op mijn komst.

Wat zou ik het heerlijk vinden als u daarbij kon zijn − was u maar hier voor een gesprek, voor een bemoediging en om van hart tot hart met u te praten. U weet wat mij te wachten staat en u weet dat ik moet gaan. U bent immers zelf ook gegaan toen u geroepen werd. Maar ik weet dat u thuis nodig bent. Hoe is het met mijn lieve tante Ine? Is haar toestand stabiel?

U bent voor mij altijd een vader geweest. Ik mis u. Wilt u voor mij en voor Radwa bidden? Ik heb deze dagen nog veel te doen: beslissen wat onmisbaar is, welke boeken, welke dingen ik meenemen wil.

Mijn allerhartelijkste groeten aan tante Ine, ik hoop dat het goed met haar gaat. En ook voor Mirjam veel liefs en alle goeds, zij is nog zo vaak in mijn gedachten. Ik zal vanuit Simbuang niet meer kunnen e-mailen. Om te bellen zal ik hoog de berg op moeten in de hoop dat ik daar verbinding kan krijgen. Er is daar geen elektriciteitsnet of kabelverbinding. Wel is er stroom via een aggregaat. Ik probeer me voor te bereiden op het leven zonder computer. Brieven schrijven blijft over; de post komt ook in Miallo, al is dat maar eens per twee weken. We zijn daar zelfvoorzienend voor wat betreft de dagelijkse dingen, voor al het andere zijn we afhankelijk van de bevoorrading vanuit de bewoonde wereld. Een kleine vrachtauto rijdt wel met een bepaalde regelmaat; die kan van Rantepao tot aan de grens van Simbuang komen. Alleen als het lang niet geregend heeft kun je met een pick-up tot aan Miallo komen. Maar meestal halen dragers de spullen naar boven. Er is in Miallo sinds een aantal jaren een kleine medische post. Een keer per vier weken komt een dokter daar spreekuur houden en soms komt er een verloskundige of een tandarts. Op de brommer natuurlijk. Ik geef mijn post wel met hen mee, dan zal het niet zo snel kwijtraken.

Ik verwacht begin volgende maand te gaan. Eerst ga ik nog met Radwa naar haar ouders in Batulelleng en naar mijn moeder in Palopo om afscheid te nemen. Ik hoor voor mijn vertrek vast nog van u. Ik word weggebracht door mijn twee beste vrienden, Justin Lohon en Boni Matupas, en de theoloog bij wie ik mijn lessen heb gevolgd, de heer Sanklin, en waarschijnlijk gaat pastor Ernst nog mee. We hebben brommers beschikbaar, dus er kan gelukkig wel wat bagage mee. Ik hoop een van die brommers, de minst dure, daar te houden. Dan hoef ik daar niet alles te voet te doen.

Er is nog veel te regelen. Ik ben blij en opgelucht dat ik het u verteld heb.

Uw pleegzoon Firman

Ik begin voor de tweede keer met lezen, want het is mogelijk dat ik het niet goed gelezen heb. Dat ik een verhaal zie waar geen verhaal staat, dat het een idiote gedachte van mijn op hol geslagen geest is. Maar dat is niet zo. Het staat er wel. Er staat dat Firman stage gaat lopen in Miallo. Een stage duurt twee jaar. In die tijd wordt hij één keer terugverwacht op het Theologisch Instituut in Rantepao, voor bijscholing. Na twee jaar kan hij beroepen worden, dat gebeurt vaak door de gemeente waar stage werd gelopen. Er is dan immers al een band, de stagiair is vergroeid geraakt met de bevolking. Hij zal er blijven en zijn bestemming vinden. Zonder Radwa.

Ik sta op en laat me op het bed vallen, onbeheerst en met mijn volle gewicht, alsof ik neergemaaid word. Of neergesabeld.

‘God! Wat een taak!’ Zit er afgrijzen in mijn stem? Is het bewondering, verlangen of misschien zelfs gifgroene jaloezie? Naar Miallo in buitengebied Simbuang!

Voor Firman is het een stap die niet onderdoet voor de stap die Ine en ik destijds maakten. Van de westerse wereld naar Rantepao is een cultuurschok, maar van Rantepao naar Miallo is naar mijn idee ingrijpender. Simbuang is een daerah terpencil, een afgelegen gebied waar je je zo ongeveer in het stenen tijdperk waant.

Dit moet Mirjam weten. Nu, meteen. Eerst zij, dan pas zal ik naar beneden gaan en Ine op de hoogte stellen. Mirjam, kom op, neem die mobiel op! Je hebt dat ding altijd bij de hand, waar zit je dat je niet kunt opnemen? Ik bel een tweede keer, en na vijf minuten een derde keer, al besef ik dan al dat ik probeer iets af te dwingen wat buiten mijn macht ligt.

Misschien moet ik Mirjam niet hebben, ik moet Boven te spreken zien te krijgen. Ik loop naar het raam, maar donkergrijze wolken beletten me het uitzicht. Een fijne motregen valt neer, zo een waar je doornat van wordt. In de bergen van Sulawesi hebben de mensen liever een gewone hoosbui. Van motregen worden ze somber, ziek in hun hoofd en duizelig.

Simbuang − het landschap ontrolt zich in mijn gedachten. In die acht jaar heb ik dat gebied verschillende keren bezocht, voor een rondreis langs de kleine gemeentes, bij het helpen opstarten van een nieuwe school, en zelfs een keer met een medisch team in het kader van een vaccinatieprogramma. De eerste keer ging ik blanco, de andere keren veel bewuster, want toen wist ik waar ik naartoe ging.

Ik loop naar de landkaart van Sulawesi. Na onze terugkeer heb ik eerst stad en land afgezocht naar een kaart die ik groot genoeg vond, maar uiteindelijk heb ik bij een drukkerij voor veel geld een vergroting laten maken van een bladzijde uit de atlas. Op die kaart heb ik zorgvuldig aangetekend waar ik ben geweest. Met mijn wijsvinger volg ik de potloodlijnen. Tot zover kon je met een auto komen, vanaf dat punt liepen we of reden we op brommers over de smalle kronkelpaden door de bergen. Ik heb tijdens die reizen nooit precies geweten waar ik was, naast mijn gebrek aan richtingsgevoel heb ik tijdens een dergelijke tocht beslist ook gebrek aan leidinggevende capaciteiten getoond. Ik was geen held en ik ben het nooit geworden ook. Ik was al blij dat ik mee kon komen, dat ik de anderen niet tot last was. Onderweg noemde ik de expeditie een risicovolle uitputtingsslag en zodra Ine me tegemoet kwam rennen, was het een geweldig avontuur geweest.

Als ik nu die herinneringen op me af laat komen, voel ik een vertederde schaamte, zoals je lacht om de stunts uit je kindertijd. Ik beken het eerlijk: deels ben ik voor het avontuur gegaan. Een avontuur was het! Vanaf Rantepao worden de wegen steeds smaller en waar Simbuang begint kun je het geen weg meer noemen. Een pad, slingerend door de bergen, waar je slechts te voet, te paard of met een brommer verder komt. Ook nu is dat nog zo. In het buitengebied heeft de tijd stilgestaan. Mijn eerste reis was een cultuurschok, maar ook een sensatie van in de hemel kunnen kijken. Hoe hoger we kwamen, hoe kouder het werd; voor het eerst sinds ik uit het vliegtuig was gestapt, had ik kippenvel op mijn armen. Onderweg hadden we de mooiste vergezichten, zo veel dat ik er verzadigd van raakte. De twee kilo zout die ik als extra bagage had, leek steeds zwaarder te worden. Het slapen in de buitenlucht, in een tikar gerold tussen de andere mannen in, was onwennig. De geur van de schroeiende vacht van de geslachte hond die op het vuur lag, zit nog altijd ergens. Ik word altijd nog misselijk bij een schroeilucht. Ik raakte alle begrip van tijd kwijt − lopen doet iets met je tijdsbesef. En het lopen in een onontdekte wereld brengt je dichter bij de Schepper. Het was of ik onderweg was naar de hemel. Ik had pijnlijke voeten, vermoeide spieren, longen die last kregen van de ijle lucht, mijn hart stond in een hogere versnelling. Psalm 19 in flarden in mijn hoofd: ‘Het ruime hemelrond vertelt met blijde mond Gods eer en heerlijkheid.’ Zo was mijn kennismaking met het buitengebied, een opeenstapeling van emotie en uitdaging. Zo’n herinnering die steeds mooier wordt.

De voordeurbel gaat. Het is bijna donker, als ik uit het raam kijk om te zien wie er voor de deur staat, floepen de straatlantaarns aan.

Een onbekende met een laptop onder zijn arm. Alsof hij mijn blik voelt, kijkt hij omhoog. Ik zal maar naar beneden lopen, misschien heeft Ine de bel niet gehoord.

Halverwege de trap hoor ik dat zij de deur opentrekt.

‘Goedenavond, mevrouw Van Apeldoorn.’ Het klinkt rap en enthousiast.

‘Dag mijnheer,’ hoor ik Ine zeggen. Haar stem klinkt alsof het haar spijt dat ze de deur heeft opengedaan.

‘Als ik het goed begrepen heb is er een probleem met de computer of de printer. Ik wil wel proberen of ik dat kan oplossen.’

Ik blijf waar ik ben, loop niet verder naar beneden en houd mijn adem even in om te horen hoe Ine daarop gaat reageren. ‘Eh ja, ja, dat klopt. Had mijn man u gebeld?’

‘Dat denk ik wel, ja.’

Het zou me niet verbazen als hij al binnen stond: ‘Chapeau!’ denk ik vermaakt, wat een lef.

‘Moet ik boven zijn?’ Het geluid van voeten vegen op de mat.

‘Kom maar verder. Fijn dat u meteen kon komen,’ roep ik naar beneden. Hoewel ik maar een paar treden terug omhoog hoef, heb ik de indruk dat ik hem in de weg loop, zo snel staat hij achter me op de overloop.

Hij steekt zijn hand pas uit als we in de studeerkamer staan. ‘Jeroen Jaarsma.’

‘Wouter van Apeldoorn, de vader van Mirjam.’

Er komt een brede smile op zijn gezicht. ‘Ze weet hier niets van, hoor. Dit is een spontane opwelling van mijn kant. Mirjams smartphone was bij mij blijven liggen en toen er een paar keer achter elkaar gebeld werd, zag ik op de display dat u het was. Ik wist van Mirjam dat uw printer het niet deed. Ik dacht ineens: er moet natuurlijk een preek uitgeprint worden! Waar gaat het mis? Zal ik even?’

Hij zit al op mijn bureaustoel voordat ik antwoord geven kan. Zijn vingers flitsen over het toetsenbord.

‘Ik controleer even de internetverbinding. U kunt wel e-mail ontvangen?’

‘Ja,’ zeg ik, ‘daar was ik juist beland, bij ingekomen berichten.’ Het klinkt erg sullig, als uit de mond van een digibeet, maar hij kan niet weten welke omschakeling ik moet maken.

Terwijl hij het ene na het andere scherm opent, aanklikt of weer sluit, kijk ik naar hem. Hij is jongensachtig. Mijn eerste indruk geeft hem nog geen dertig, met dat krullerige haar tot over het kraagje van zijn poloshirt. Dus dit is de nieuwe vriend van onze Mirjam. Spontane opwelling, zei hij zojuist. Ja, van dat type is hij en dat neemt hem voor me in.

‘Dus Mirjam weet van niets?’

‘Nee, ze zit in haar eigen appartement, moest iets halen voor haar werk. Ze had me verteld dat ze hierheen was geweest vanmiddag en zodoende was ik op de hoogte van de problemen. En ja, als er dan drie keer achter elkaar gebeld wordt en daarna nog een sms’je binnenkomt… Ik blijf met mijn handen van haar smartphone af, ga niet opnemen of zo, maar kan wel combinaties maken in mijn hoofd. Ik dacht: er moet dringend een preek worden geprint, anders barst de paniek los in de pastorie.’

Ik mag zijn manier van doen. ‘Jij verdient je brood zeker met praten?’

‘Ja, u ook toch!’

Hij buigt zich voorover om naar het scherm te turen. Af en toe sist hij tussen zijn lippen een soort verwensing. Niets herkenbaars en zeker geen vloek.

‘Hebt u de installatiecd-roms van de printer nog, of is dat indertijd van internet gehaald?’

Ik moet helaas het antwoord schuldig blijven.

‘Maakt niet uit!’ gebaart hij.

‘Heb je zin in koffie? Of iets anders?’

‘Koffie is prima!’

In de keuken tref ik Ine die met omhooggetrokken wenkbrauwen al bezig is met koffiezetten. ‘Waar komt die nou ineens vandaan?’ fluistert ze.

‘Hij heeft er wel verstand van,’ sus ik.

‘Dat is te hopen. Hij zal wel erg duur zijn, Wouter, het is vrijdagavond na negenen! Ik snap niet dat die man dan nog komt. Er ligt niemand in het water toch? Wil hij koffie?’

‘Ja, hij wil koffie.’

Even is het aanlokkelijk om niets te zeggen, Ine neemt aan dat ik een computerbedrijf gebeld heb. Maar als ik nu niets zeg, gaat dat straks als een leugen tussen ons staan. En Ine is snel gekwetst.

‘Dit is Jeroen Jaarsma. Hij komt op eigen initiatief. Een spontane opwelling noemt hij dat.’

Ze giet de koffie naast de beker. ‘Jeroen wie?’

Het zijn dezelfde woorden, maar het klinkt heel anders dan vanmiddag.

Als ik boven kom met de beker koffie, is het meteen duidelijk dat er vorderingen gemaakt zijn. Zijn vingers vliegen over het toetsenbord en hij gromt tevreden. Hij heeft iets van een jonge hond. Hij vermaakt me. Ik zet de beker binnen handbereik en kijk over zijn schouder mee.

‘Er stond een enorme wachtrij van te printen documenten. De printer heeft zich in een opdracht verslikt en dan ontstaat er een soort file. Ik heb eerst de installatie opnieuw uitgevoerd en daarna de printopdrachten gecanceld. Ik verwacht dat hij nu gewoon kan opstarten. Hebt u even iets te printen of zo?’

Het klinkt alsof hij gewend is dingen eenvoudig uit te leggen.

‘Het laatst binnengekomen e-mailbericht zou ik wel afgedrukt willen zien.’

‘Wilt u dat zelf doen?’ vraagt hij, terwijl hij opstaat. Juist het feit dat hij aarzelt om mijn privéberichten te openen, maakt dat ik hem erbij wil betrekken.

Ik schuif op mijn plaats en zoek Firmans bericht. ‘Het is een bericht van onze pleegzoon, hij woont in Indonesië. Hij heeft besloten zijn baan in het ziekenhuis op te zeggen en naar een heel afgelegen gebied hoog in de bergen te gaan. Hij gaat stage lopen als predikant en hij zal daar ook nog wel de rol van arts oppakken. Voorlopig voor twee jaar, in zijn uppie, met een grote kans dat ze hem willen houden voor vast, na die stage.’

‘Zendeling in eigen land, bedoelt u? Bestaan die nog dan, witte plekken op de kaart? En u hebt de plaatjes daarbij.’

Ik beaam het, daar heb ik inderdaad de plaatjes bij. ‘Als Mirjam het hoort, verklaart ze hem voor gek.’

‘U niet?’

De printer begint met zijn aanloop, het gaat goed komen. We kijken toe terwijl het A4’tje naar buiten komt rollen.

‘Zeker niet,’ zeg ik, ‘ik bewonder hem. De stap die hij doet, is misschien wel groter dan de stap die wij destijds hebben gedaan. Wij gingen in 1984 naar een andere wereld, maar het was wel een bewoonde wereld en niet het stenen tijdperk.’

‘Bestaat dat nog? Ik dacht dat de hele wereld intussen wel in kaart gebracht was.’

‘Kijk maar mee,’ zeg ik en ik wijs Rantepao aan op de landkaart. ‘Hier zaten wij, in Rantepao, en dit potloodlijntje gaat naar Simbuang. Daar gaat Firman naartoe, dat is echt de remote area, het buitengebied. Er zijn geen wegen daar, alleen paden.’

‘Bent u er geweest? Te voet?’

‘Ik ben er een paar keer geweest, ja. In die tijd ging het nog grotendeels lopend, er gingen dragers mee. Tegenwoordig wordt gebruikgemaakt van brommers, of een soort lichte motors. De mensen daar hebben praktisch niets nodig uit de bewoonde wereld, hun samenleving zou je nog autonoom kunnen noemen.’

‘Waarom zou iemand zich dan opofferen om erheen te gaan? Dat is niet echt nodig, toch?’

Dat is een goede vraag, zeker omdat er nieuwsgierigheid in doorklinkt en geen arrogantie.

‘Omdat er een goede Boodschap te vertellen is.’

Het blijft even stil en dan zegt hij: ‘Ik heb wel bewondering voor mensen met idealen. Het heeft wel wat. Ik bedoel: de harde realiteit is ontzettend kaal, toch?’

Ik voel me erg nutteloos, nu ik geen antwoord heb. Er wil gewoon niets over mijn lippen wat steekhoudend of verrassend zou kunnen zijn. Ik zou moeten zeggen dat de realiteit van een leven zonder God niet alleen kaal, maar ook beangstigend is, doelloos en zinloos. Ten dode gedoemd. Maar ik weet helemaal niet waar deze jongen staat, naar alle waarschijnlijkheid is hij thuis in de remote area van het westen van Europa. Het platte buitengebied, zonder lijnen tussen hemel en aarde. Ik zie hem wel kijken, alsof hij meer van mij verwacht. Een dominee heeft het echter ook niet op voorraad. Ik wil hem beter leren kennen, maar dat had ik met al die jongens die hier over de vloer kwamen. Hoe lang is Mirjam nu met hem? Nog geen halfjaar. Als het over drie maanden nog aan is, mag ik dan voorzichtig hoop gaan koesteren? En zou ik dan mogen gaan investeren in deze jongen? Of heeft Ine nog meer tijd nodig en wordt mijn keuze opnieuw een twistpunt tussen haar en mij? Ik heb mezelf voorgenomen dat Mirjams relaties geen verwijdering meer mogen bewerkstelligen tussen Ine en mij. Ine heeft al zo vaak gelijk gekregen als ze zei dat het verspilde energie was en teleurstelling opleverde als ik meeging in Mirjams waan van dat moment. Ik kan haar niet helpen, ze tuimelt zelf nog veel harder dan ik van de top van haar geluk naar het diepe dal van leegte en onmacht. Je kunt praten over trouw en het liefhebben voorleven, maar je kunt het een ander niet aanleren. Zelfs je eigen dochter niet. En toch zou ik deze jongen willen vertrouwen. Hij bevalt me, met die ontwapenende directheid van hem. Hij bedenkt geen tactiek, hij is zichzelf. Hij komt gewoon, als hij denkt dat hij iets zou kunnen betekenen. Zou dat niet precies zijn wat Mirjam nodig heeft, iemand die zich niet schaamt voor zijn kwetsbaarheid, die niet wegblijft omdat je afgewezen kunt worden? Iemand die gewoon transparant durft te zijn en in een eerste gesprek bevestiging zoekt voor zijn optiek dat de harde realiteit maar ontzettend kaal is.

Het voelt niet goed dat ik zwijg, dat ik afhoud, dat ik zijn voorzet laat liggen. Het is pure zelfbescherming en dat is in mijn geval egoïsme. Zou ik niet van elke mogelijkheid gebruik moeten maken? Hier voor mij staat een mens, met een ziel en een vraag.

‘Dank je wel voor je spontane hulp. Ik stel dat zeer op prijs. Ik vind het ook fijn om met je kennisgemaakt te hebben.’ Het klinkt slap.

Ik laat hem voorgaan op de trap; hij is rap beneden en heeft zijn jack al aan voordat ik er ben.

‘Dag, mevrouw, bedankt voor de koffie,’ zegt hij om het hoekje van de kamerdeur. ‘Er kan weer geprint worden, hoor!’

‘O, gelukkig, dat is fantastisch,’ zegt Ine.

Als ik de voordeur opendoe, leg ik even mijn hand op zijn schouder. Dat gaat vanzelf.

{*} Zie de woordenlijst achter in dit boek voor de verklaring van de Indonesische woorden.