Zuid-Afrika, 1959. Katryn Jonis, een plattelandsvrouw die lezen noch schrijven kan, staat terecht voor moord. Het slachtoffer is de zoon van haar aartsvijand Abraham Klink. Er zijn geen getuigen en al het bewijsmateriaal pleit tegen haar. Zonder de hulp van een advocaat vecht ze in de rechtbank voor haar leven. Ze heeft maar één wapen tot haar beschikking: de waarheid, zo zuiver en heilig als alleen de waarheid kan zijn.

Een indrukwekkend portret van een sterke vrouw die zich met de moed der wanhoop verzet tegen het onrecht dat haar wordt aangedaan.

Jan Huisamen groeide op in het Richtersveld, Zuid-Afrika, en werd daarna leraar op een basisschool. De roman verscheen in Zuid-Afrika postuum en werd zeer lovend ontvangen.

‘Een onvergetelijk oer-Zuid-Afrikaans vrouwenkarakter.’

– Maandblad Zuid-Afrika

‘Soms komt er een roman je leven binnen die zo veel meer indruk maakt, die zo veel sterker ontroert, die je zo veel langer bijblijft dan andere boeken… Kijk me in de ogen is zo’n roman.’

– Die Burger

Jan Huisamen

Kijk me in de ogen

Vertaald door Dorien de Vries

Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Deze roman is postuum uitgegeven, een jaar na het overlijden van de auteur. De bewerking en redactionele afronding van het manuscript zijn verzorgd door Suzette Kotzé-Myburgh, met hulp van de oudste zoon van de auteur, mr. Johann Huisamen. Voor zover kon worden nagegaan zijn de gebeurtenissen en de personages verzonnen of slechts zijdelings op feiten gebaseerd.

ISBN 978 90 239 3065 5

NUR 342

Vertaling Dorien de Vries

Ontwerp omslag Wil Immink

Omslagbeeld Nagib El Desouky / Arcangel Images

Layout/dtp Gerard de Groot

Oorspronkelijk verschenen in het Afrikaans bij Human & Rousseau, een imprint van NB-Uitgewers, Kaapstad, Zuid-Afrika, onder de titel Katryn, Vrou van die Richtersveld

Oorspronkelijke uitgave © 2012 Dalene Huisamen

Nederlandstalige uitgave © 2014 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijmozaiek.nl

Opgedragen aan mijn vrouw Dalene

1

Zuid-Afrika, Kaapstad, 1959

Met haar ogen dicht leunt Katryn Jonis tegen de muur van haar cel. Ze zit plat op de kokosmatras en de kilte van de cementvloer trekt dwars door haar dunne katoenen jurk, maar het deert haar niet. Ze geniet van de rust. Niet dat het ooit echt rustig is in de gevangenis. Het is er juist een voortdurende herrie van slaande celdeuren, geschreeuwde bevelen en gestamp in de gangen.

De rust waarvan ze geniet, is de rust om haar heen. De paar vrouwen met wie ze de cel moet delen zijn vanmorgen allemaal opgehaald om te worden voorgeleid.

Hun onophoudelijk geklets en hun vuile praatjes ergeren haar, maar gelukkig bemoeien ze zich niet met haar. Toen ze hier eergisteren werd binnengebracht, klitten ze dadelijk om haar heen, maar zodra ze hoorden waarvan ze beschuldigd wordt, slopen ze weg en kropen in hun eigen hoekje bij elkaar. Ze hoort hen af en toe over haar praten als over ‘dat doodstrafgeval’ – degene voor wie geen hoop meer is. Degene die over een poosje morsdood aan het galgentouw bungelt.

Hoewel ze het niet prettig vond dat ze zo om haar heen dromden, doet dit toch ook pijn. Gisteren bijvoorbeeld. Ze lag op haar matras en deed of ze sliep, toen er opnieuw een vrouw werd binnengebracht. Ze hoorde de nieuwkomer vragen: ‘En die daar, die zo ligt te maffen, waarvoor zit die dan?’

‘Moord, meid. Moord. Ze heeft de enigste zoon van twee ouwe mensen met een mes om zeep geholpen.’

‘Krijg nou wat! Dat lieg je toch zeker?’

‘’t Is zo waar als ik hier sta. Je kan ook wel zien dat het er niet eentje van hier is, ze komt ergens uit dat achterlijke Namakwaland vandaan. We blijven maar een beetje uit d’r buurt.’

De vrouwen hebben gelijk: ze zit hier voor moord. Binnenkort moet ze terechtstaan, omdat ze ervan wordt beschuldigd dat ze Koos Klink heeft doodgestoken met haar keukenmes.

Maar Namakwaland? Bekijk het even! Ze heeft eerlijk Namabloed{1} in de aderen, dat wel, maar ze komt van het Richtersveld en daar is ze niet de eerste de beste. Daar gebruiken ze trouwens ook niet van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat woorden als neuken en zuipen. En ze roepen ook niet om de haverklap Hem daarboven erbij.

Hoe ongemakkelijk ze ook zit, zo tegen de muur, toch wordt de slaap haar te machtig. En met de slaap komt ook de droom.

Ze bevindt zich tussen de bomen langs de oever van de Grote Rivier. Ze rent. Zo soepel rent ze dat ze ondanks haar lange jurk het gevoel heeft dat ze zweeft. Het mes in haar rechterhand blikkert af en toe in de zon.

Ze weet wie daar voor haar uit vlucht. Het is Koos Klink. Hij is maar half zo oud als zij en heeft geen lange jurk aan, maar toch haalt ze hem in, want haar woede is groter dan zijn angst.

Nu is ze vlakbij. Ze kan de donkere zweetplekken in zijn bruine overhemd al zien. Hij kijkt om en in zijn ogen leest ze de angst. Daardoor gaat ze nog harder lopen. Nog een paar stappen, dan is ze bij hem. Hij struikelt en steekt afwerend zijn handen omhoog. Ze heft het mes hoog op…

Dan komt de klap. Net als die middag en net als in alle vorige dromen. Het enige verschil zijn de sterretjes. Bij de rivier dansten de sterretjes voor haar ogen, maar uit de droom wordt ze alleen maar met een schok wakker.

Het is midden in de nacht, maar Katryn heeft helemaal geen slaap. Het is elke keer hetzelfde liedje als ze die droom weer heeft gehad.

Twee van de sloeries in haar cel zijn vandaag schuldig bevonden. Morgen zullen ze hun vonnis te horen krijgen. Toen ze gistermiddag terugkwamen gingen ze verschrikkelijk tekeer. Ze scholden op de politie en de bewakers en sloegen de smerigste taal uit over de rechter en zijn moeder. Na een poosje had Katryn het liefst haar vingers in haar oren gedrukt om ze er nooit meer uit te halen.

Nu is het stil. Alleen klinkt er af en toe een snik uit de ene hoek.

Katryn is bang voor die doorwaakte nachten, want al dat wakker liggen brengt alleen maar gepieker met zich mee. En heimwee. In het begin heeft ze nog geprobeerd het van zich af te zetten, maar de strijd tegen je gedachten is een verloren strijd, daar was ze algauw achter. Nu laat ze ze maar over zich heen spoelen als het bruine water van de Grote Rivier. Zo gaan haar gedachten hun eigen weg, ver terug, naar de tijd in Kortdoorn.

In hun huisje met het golfplaten dak zat ze met moeder aan vaders sterfbed. De enige keer dat er een dokter bij vader was geweest had hij het over de tering gehad, maar in het Richtersveld noemen ze die de bloedhoest.

Maandenlang hadden ze vaders lijden moeten aanzien. De droge blafhoest waaraan ze zo gewend waren geraakt, was de afgelopen twee weken verergerd. Sinds een week baden ze niet meer om genezing. Ze baden alleen nog maar of de Here hem zo gauw mogelijk tot zich wilde nemen.

Katryn wist dat vader de volgende dag niet zou halen. Toen ze na de zoveelste langdurige hoestbui het schuim en het bloed van zijn mond veegde, keek ze even naar moeder. Een knikje: het moment van afscheid was gekomen.

Met tranen in haar ogen pakte Katryn de klamme hand van vader beet. Zijn handpalmen waren hard en vereelt van het jarenlange spitten. Tegenover haar nam moeder zijn andere hand in de hare.

Juist op dat ogenblik bonsde er een steen op het dak. Het geluid knalde door de kamer als een schot. En nog eens, en nog eens.

‘Ach, Here, bewaar ons!’ jammerde moeder. ‘Heeft zo’n schobbejak dan geen enkel respect voor de dood?’

Even plotseling als hij was begonnen, hield de aanval ook weer op.

Katryn rende naar de deur. Na een korte worsteling met de grendel van de onderdeur stoof ze naar buiten, maar haar ogen stuitten op inktzwarte duisternis. Hoongelach scheurde de nachtelijke stilte stuk.

‘Verrek maar, rotzak, moordenaarskind! Denk maar niet dat je van me af komt door de pijp uit te gaan! In je graf neem ik je nog te grazen, jou en je hele nageslacht! Verrek, verrek, verrek!’

Toen de voetstappen van iemand die hard wegliep.

Terug in de kamer viel Katryn bij het bed op haar knieën. Onder het luidkeels huilen van haar moeder boog ze zich over haar vader heen. Nog voor ze naar zijn ogen keek, wist ze het al. De bloederige schuimbel voor zijn neus en mond bewoog niet meer. Vader was dood.

De ochtend na de begrafenis liepen moeder en zij stijf gearmd naar het kerkhof, elk met een bos bloemen in de hand. Ze raakten niet uitgepraat over die aanval. Alle mensen aan wie ze het hadden verteld, hadden hun hoofd geschud en gezegd dat het vast een boze geest was geweest. Geen mens zou een stervende zoiets aandoen.

Maar mens of geest, één ding wist Katryn zeker: die stem vergat ze niet meer. Zodra hij nog eens klonk, hier op aarde of uit de hemel, zou ze hem herkennen.

Ze duwde het roestige hekje open, liet moeder voorgaan en wilde net het hekje weer sluiten toen moeder een gil gaf, hoog en schel. Met een ruk draaide Katryn zich om. Op vaders graf lag een stinkende hoop smurrie, waarvan een dikke wolk bromvliegen opvloog. Mensenpoep.

De stank deed haar kokhalzen. Meteen was daar ook de woede. Witheet, als een lemmet net uit het vuur, schroeide die door haar heen.

Dagen later liep ze nog steeds te koken van woede. Als bijtende soda vrat de ontering van vaders graf aan haar ziel. Moeder huilde de hele tijd en de mensen kwamen langs om te troosten, maar Katryns gezicht bleef strak. Ze zei geen woord, maar bekeek iedereen met vorsende blik. Wie van jullie heeft dat gedaan?

De vrijdag erna moest ze naar Grootderm voor boodschappen. Toen ze meneer Scholtz over de toonbank heen haar lijstje gaf, hoorde ze een paar mensen de veranda op komen. Er werd over en weer gegroet. Onmiddellijk verstijfde ze van top tot teen. Het leek wel of er een handvol hagelkorrels langs haar blote rug rolde. Er was een nieuwe stem bij gekomen. Het was een vriendelijke stem, maar Katryn twijfelde er niet aan: dat was hem. Langzaam draaide ze zich om.

Het was een heel gewone man; ze schatte hem ergens in de veertig. Zijn kaki overhemd was tot bovenaan dichtgeknoopt; zijn kaki broek hing om een stel kromme benen met knokige knieën. Om zijn breedgerande hoed zat een leren band, met een roze flamingoveer erin, geloof het of niet. De man stond gezellig te babbelen en zijn gezicht glom van de goeiigheid.

De jongen die achter in de winkel werkte, liep langs haar heen. Katryn riep hem en vroeg zachtjes: ‘Piet, wie is die man die daar met antie Maria staat te praten?’

‘Dat is oom Abraham Klink. Hij en z’n vrouw, antie Sophy, zijn vanuit Sendelingsdrif hierheen verhuisd. Hun rondehuis staat op ons land. Ze wonen hier al zeker twee maanden, heb je ze dan nog nooit gezien? Het zijn echt aardige lui. Iedereen mag ze graag. Wil je even kennismaken?’

‘Nou, graag.’

Ze pakte haar jutezakje met boodschappen en liep de veranda op. Het gonsde in haar hoofd: had ze zich dan toch vergist?

Buiten begroette Piet de mensen een voor een, en zij volgde.

Abraham Klink keek om. ‘Môge, Piet!’ Zijn ogen vernauwden zich tot spleetjes als hij lachte. ‘En wie mag deze mooie jongedame dan wel wezen? Stel me eens netjes voor, ik weet graag wie ik voor me heb.’

‘Dit is Katryn Goosen, de dochter van Willem, u weet wel, die vorige week aan de bloedhoest is gestorven.’

Zodra vaders naam viel, zag Katryn Abraham Klink veranderen. Nee, ze had zich niet in de stem vergist.

Met een ruk trok hij zijn hand terug. Alle vriendelijkheid verdween van zijn gezicht. In zijn donkere ogen zag ze iets wat ze haar hele leven nog nooit in iemands ogen had gezien.

Ze mompelde een groet, draaide zich om en struikelde bijna het trapje af. Op een drafje sloeg ze het weggetje naar Kortdoorn in. Wat was hier toch aan de hand? Waaraan hadden zij de intense haat van deze man toch verdiend?

Ergens slaat een klok. Het moet heel in de verte zijn, want Katryn hoort die klok alleen als het in alle cellen doodstil is en er geen auto’s op straat zijn. Ze telt de slagen… twee, drie, vier.

Op de boerderij is het nu bijna tijd om op te staan. Hè, wat zou ze er niet voor geven als ze een paar minuutjes achter Salmons rug kon kruipen! Eigenlijk zouden ze de gevangenis ‘plaats van groot gemis’ moeten noemen. Er zijn nog wel meer toepasselijke namen, zoals ‘plaats van het niksen’ of ‘plaats van de angst’, maar geen enkel hartzeer is zo groot als het hartzeer van het gemis.

Ze mist haar boerderij en ze mist haar kinderen, maar het ergst van alles mist ze haar man. Toen ze nog een jonge meid was, zwermden de kerels bij bosjes om het huis van Willem Goosen heen, maar zij moest niet veel van ze hebben. Ze had zichzelf beloofd dat ze zich niet aan een man zou geven voordat die met haar in de kerk van Kuboes voor dominee Schmidt had gestaan. Anders dan al die andere meisjes in het Richtersveld zou zij geen voorkinderen op de wereld zetten. De mensen begonnen haar al een ouwe vrijster te noemen, maar ze liet ze lekker kletsen.

Ze had echter buiten Salmon Jonis gerekend. Vanaf de dag dat hij, kort na vaders dood, de drempel van hun eenvoudige huisje over stapte, had ze nooit meer naar een andere man gekeken. Telkens als hij haar aanraakte, voelde ze haar voornemen verder verflauwen.

Bij de herinnering aan het oudejaarsfeest bij haar oom en tante op Grootderm begint ze nog steeds van top tot teen te tintelen. Toen de stapdans begon, had ze tegen zichzelf gezegd: Katryn Goosen, als Salmon Jonis vanavond met jou danst, moet je op je tellen passen. Jullie zetten geen voet buiten de vuurkring, denk erom!

Maar ja – hoe later het werd en hoe vrolijker het er bij het dansen aan toeging, hoe minder het haar nog kon schelen. Toen hij haar ten slotte wegtrok uit de lichtkring en met zijn arm om haar middel meevoerde naar de dichte bomenrand langs de rivier, was ze zonder een woord te zeggen met hem meegegaan.

De maandagochtend erna had ze haar spullen gepakt en was bij hem ingetrokken in zijn eenpersoonskamer in Grootderm. ‘Zaterdagnacht nam jij m’n lichaam, vandaag neem ik jou. En als je wilt weten hoe het voelt als er een hele emmer vurige kolen boven je hoofd wordt leeggekieperd, hoef je alleen maar naar een andere vrouw te kíjken!’

Negen maanden later was hun oudste dochter Fluitjie geboren. Pas na de geboorte van Pietertjie had dominee Schmidt hen in de kerk van Kuboes officieel getrouwd. Drie jaar later kwam de tweeling, Sona en Lizzie.

Toen ze bij Salmon introk, werkte hij al een tijdje op de boerderij van CDM. Dat was indertijd vooral een melkerij, en verder hadden ze er varkens, kippen en groente; ook zij had er in een mum van tijd een baan gekregen. Een van de voormannen van de varkensfokkerij was meneer Vlok, toen nog een jongeman.

Vanwege hun groeiende gezin had Salmon een verzoek ingediend voor een eigen huis, en ze weet tot op de dag van vandaag nog hoe gelukkig ze waren in hun stenen huis op Grootderm. En hoe hard ze werkten. ’s Morgens waren Salmon en zij voor dag en dauw al de deur uit. Dan moesten Fluitjie en Pietertjie thuis aanpakken. Fluitjie maakte het huis aan kant en daarna gaf ze samen met Pietertjie de groenten in de moestuin water.

Na verloop van tijd konden ze een kleine kudde geiten aanschaffen en het werd de taak van Lizzie en Sona om de dieren te weiden in het veld. Het was gewoon een lust voor het oog hoe goed dat kleine grut met de geiten en de jonkies wist om te springen.

Salmon had maar één ding op haar aan te merken en dat was haar zuinigheid. ‘Katryn, zonder dat eeuwige gespaar van jou zouden we er goed van kunnen leven,’ zei hij meer dan eens verwijtend, ‘maar vanaf de dag dat jij met dat rotboekje van de bank thuiskwam, hebben we geen fatsoenlijk maal meer gehad. De kinderen lopen in vodden! De mensen wijzen ons na en zeggen dat ze niet weten waar het geld van de Jonissen eigenlijk blijft.’

Toen hij weer eens zo liep te mopperen, had ze hem met de ogen naar buiten gewenkt. Hij was gewillig meegelopen, want hij wist wel dat ze in het bijzijn van de kinderen nooit over grotemensenzaken sprak.

‘Loop even mee naar de rivier,’ had ze gezegd en ze was meteen voor hem uit het paadje op gelopen. Onder de grote oude wilg aan de oever gingen ze zitten. Het bruine water kabbelde langs hen heen en rondom hen tsjirpten en floten de vogels. In de laaghangende takken boven de rivier waren de vinken nestjes aan het bouwen.

‘Kijk me eens aan, Salmon. Nee, niet wegkijken. Kijk me in de ogen als ik met je praat. Wat ik nu ga zeggen komt uit het diepst van m’n hart en ik wil het niet nog eens hoeven zeggen. Een gesprek als dit voer je maar één keer en dat is het dan.

Je kent m’n levensverhaal: m’n opa Barend was een blanke en m’n oma een Namavrouw, die hij bij haar familie aan de andere kant van de Ploegberg had weggeroofd. Daarom heb ik de blauwe ogen van een blanke. M’n oma heeft het niet lang gemaakt, ze stierf toen m’n vader nog klein was. En later, toen m’n vader al een jongeman was, trouwde opa met een blanke vrouw en kreeg bij haar een heel stel kinderen. Met die kinderen ben ik hier op Grootderm opgegroeid, en daardoor weet ik alles van de vloek die op je rust als er ook maar een beetje bruin in je huidskleur zit. Je komt altijd als tweede, je staat altijd achteraan, je bent altijd de laatste. Er zijn deuren die voor een blank kind opengaan, maar voor jouw neus worden dichtgesmeten. Mag je met de auto mee, dan is jouw plaats op de achterbank, mag je met de pick-up mee, dan zit jij in de laadbak. Je wordt alleen naar voren geschoven als er vuile karweitjes op te knappen zijn. Maar zodra het loon wordt uitbetaald en het eten wordt opgeschept, krijgt de blanke het eerst en het meest.

Ik nam mezelf voor om de blanke kinderen van m’n opa te laten zien dat ik geen sikkepit minder was dan zij. Alles wat zij deden, zou ik even goed doen, beter zelfs. Dat is me gelukt ook, maar op het laatst kregen ze me toch nog klein en dat kwam door de school. Toen de meester op Grootderm een schooltje begon, mochten zij erheen en ik moest buiten blijven. Vanaf dat moment wist ik dat je de vloek van een bruine huid niet zomaar van je afschudt, daar is hij gewoon te zwaar voor. De blanke kinderen van Barend Goosen groeiden mij voorbij en lieten me hier bij de rivier achter. Ik heb daar heel lang de smoor over in gehad, en als ik jou en de kinderen niet had gehad, had ik mezelf vanbinnen helemaal opgevreten.

Maar, Salmon, er is één ding waarmee je wel tegen de blanke op kan en dat is met geld. Als je voor de toonbank staat, is jouw geld evenveel waard als het zijne. En daarom wil ik per se sparen. Alleen met geld kunnen we ons van de blanken losmaken. De dominee praat al een hele tijd over een plan van het kleurlingparlement, om hier kleine boerderijtjes aan hardwerkende Namafamilies te geven. Zodra die kans komt, moeten we hem grijpen. We kunnen allebei niet lezen of schrijven, maar we kunnen geiten fokken en luzerne verbouwen. En tellen kunnen we ook. Geef ons een boerderijtje en voor je “hagedissenstaart” kan zeggen, staan ze allemaal lelijk op hun neus te kijken. Dan is het afgelopen met dat eeuwige “ja, baas” en “nee, baas” en “alstublieft, baas” en “dank u wel, baas”. Maar als die kans komt, moeten we geld op ons boekje hebben, anders kunnen we het vergeten.’

Salmon had diep gezucht. ‘Ja, Katryn… Ik weet hoe je erover denkt en ik ben het helemaal met je eens. Maar wijs mij nou eens één Namagezin dat een eigen boerderij begon en niet binnen de kortste keren opnieuw bij de blanken stond te bedelen.’

‘Dat hoef je mij niet te vertellen, Salmon, maar dat kwam nou juist omdat ze geen spaarbankboekje hadden met een leuk sommetje erop. Toen ze tuingereedschap nodig hadden, was daar geen geld voor, en toen ze fokdieren moesten kopen, was daar geen geld voor. Een boerderij draaiend houden zonder een paar extra centen op zak, is net zo dom als de woestijn in rijden op een kameel die niet heeft gedronken. En blank of bruin maakt dan helemaal niet uit.

Daarom, lieve man, moet je me helpen met sparen, maar eerst moet je begrijpen waarom. Daarom zit ik hier nou met je te praten. We sparen om op een dag ons eigen plekje te hebben, samen met onze kinderen.’

Salmon had een hele tijd naar haar zitten kijken en toen zijn grote eeltige handen op haar schouders gelegd. ‘Ik heb niet zo veel vertrouwen in de plannen van de regering als jij, Katryn, maar ik heb een groot vertrouwen in jou! Als die kans komt waar jij het over hebt, moet jij het denkwerk maar doen, dan zullen de kinderen en ik wel de handen uit de mouwen steken. Met die handen zullen we werken zolang als de Here ons de kracht ervoor geeft.’

Ze was tot tranen geroerd van dankbaarheid. ‘Dat weet ik, lieverd,’ had ze zacht gezegd. ‘Salmon Jonis en z’n kinderen weten niet wat lanterfanten is.’

‘En anders had jij het er wel uit gefoeterd.’

Daar moest ze om lachen en daarna had ze haar armen om zijn hals geslagen en hem stijf tegen zich aan gedrukt.

Na de dood van moeder gaven ze het huisje in Grootderm op en verhuisden naar Kortdoorn, waar ze gingen wonen in het huis waar Katryn was opgegroeid. Nu moesten ze nog vroeger opstaan om op tijd op hun werk te zijn, maar daar gaven ze niet om. Hun geitenkudde was al flink uitgedijd en de vier kinderen droegen hun steentje bij met de verzorging van het vee. In de weekenden werkten ze van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat met z’n allen op de akkertjes van Katryns moeder. Met het gespaarde geld kon Katryn er een paar fokgeiten en twee bokken bij kopen.

De verhuizing naar Kortdoorn had maar één minpunt: Abraham Klink, die daar immers woonde met zijn zachtmoedige vrouw Sophy en hun kinderen Koos en Joey. Zo leerde Katryn welke vijand een mens het ergst moet vrezen: de man die net een onschuldige engel lijkt. Zo’n man hult zich in een gewaad van goedheid, heiligheid en onschuld en doet alsof hij zelf het slachtoffer is van onrecht en valse beschuldigingen. Zo’n vijand was Abraham Klink.

Ze hadden het stuk voor stuk achter de ellebogen, die Klinks; achterbakse stiekemerds waren het. Koos en Joey waren al even erg als hun vader en deden alles wat hij zei. Het begon met kleinigheden hier en daar: een gat in het takkenscherm om de moestuin zodat de geiten de groente vertrapten; een messteek in elk van de watermeloenen en muskaatpompoenen als ze bijna klaar waren voor de oogst; nachtelijk geplukte maaltjes bonen; afgerukte en stukgesmeten pompoenen; druiventrossen van de ranken getrokken.

Bevloeiingsgoten werden kapotgetrapt, waterbuizen stukgesneden, en de pomp die haar vader nog had gekocht en waarmee ze al die jaren water naar de luzerneakker hadden gepompt, kreeg zand in zijn filter. Het hek van de geitenkraal werd opengezet, zodat de dieren ontsnapten en alle kanten uit zwierven. Of de jonge dieren werden op klaarlichte dag vrijgelaten uit hun hok, zodat hun moeders voor melkenstijd al waren leeggedronken.

Er waren nooit bewijzen, nog geen voetafdruk, maar ze wist wie de schuldigen waren. Elke keer belde ze het politiebureau in Port Nolloth om een klacht in te dienen wegens het beschadigen of onrechtmatig betreden van eigendommen, maar steevast liep ze tegen een muur. Telkens weer had ze brigadier Koekemoer gesmeekt om politiebijstand, maar nooit was er iemand gekomen.

Totdat Koekemoer op een dag zei dat hij, als ze nog één keer belde, haar in eigen persoon zou komen halen en achter slot en grendel zetten.

‘En waarvoor dan wel?’ had ze gevraagd.

‘Dat weet ik nu nog niet!’ schreeuwde hij terug, ‘maar tegen de tijd dat ik in Kortdoorn ben, heb ik vast een heleboel verzonnen!’

Maar je kunt een mens van het Richtersveld niet erger treffen dan door je aan zijn geitenkudde te vergrijpen. Op een dag hadden ze een van de dure bokken, die Katryn van hun spaargeld had gekocht, gevangen en hem de ballen afgesneden.

Deze keer belde ze de politie van Springbok. Ze legde de zaak netjes uit en de adjudant zei dat hij ervoor zou zorgen dat Port Nolloth de zaak zou onderzoeken. Pas een week later kwam Koekemoer in Kortdoorn opdagen. Tegen die tijd was Katryn meer dan gloeiend nijdig van het lange wachten en dat had ze hem ingepeperd ook.

Ze deed hem de hele kwestie met Abraham Klink uit de doeken en noemde de incidenten stuk voor stuk op: dat het twaalf jaar geleden was begonnen met de ontering van haar vaders graf, met daarna in de afgelopen jaren verwoeste moestuinen, een vernielde pomp en de verschrikkelijke schade aan haar geitenkudde.

Hoe duidelijker ze uitlegde dat het de Klinks waren die dit allemaal op hun geweten hadden, hoe feller Koekemoer tegen haar van leer trok over ‘de bewijzen’. Toch ging hij weg met de belofte dat hij de familie Klink zou ondervragen.

Toen hij terugkwam, zei hij tegen haar dat er geen bewijzen waren en dat wat hem betrof de zaak was afgedaan. Toen schoot ze pas echt uit haar slof en het ene woord lokte het andere uit. Na een tijdje schreeuwde Koekemoer: ‘Je bent een roddelwijf en een vals kreng, Katryn Jonis! Je strooit leugens rond over brave, fatsoenlijke mensen die nog geen vlieg kwaad doen. Weet je wel wat een hartzeer die lui daarvan hebben? Ze kunnen wel huilen dat jij ze van zulke slechtigheden verdenkt en zelfs de politie erbij haalt! Als je me nog één keer dat roteind over die klereweg laat rijden voor zo’n stel smerige leugens, smijt ik je achter in m’n wagen en sluit je voor een maand op in een cel zonder ramen. En daarna mag je die honderd kilometer terug lopen. Weet je waar ik zin in heb? Om je nu al in te laden en je bij Abraham Klink je excuses aan te laten bieden.’

Dat deed de deur dicht. Katryn priemde haar vinger in Koekemoers gezicht en schreeuwde terug: ‘Je mag me voor alles oppakken en ik zal netjes meegaan, maar als je mij voor Abraham Klink wil laten kruipen, zal je lelijk je vingers branden, mannetje! Je zal me eerst lek moeten schieten, want ik krab je de ogen uit! Katryn Jonis biedt altijd haar excuus aan als ze iets fout heeft gedaan, maar nooit aan zo’n schijnheilige gluiperd als die vent! Knoop het maar goed in je oren: nóóit ofte nimmer kruip ik voor Abraham Klink!’

Ze ziet hem nog terugdeinzen, met een geschokt en verontwaardigd gezicht om de toon die ze tegen hem durfde aan te slaan. Op dat moment wist ze dat ze er een vijand bij had. Pas later had ze beseft hoe groot en hoe dodelijk die vijand was.

Klagen bij buren en bekenden had geen enkele zin. Ze merkte wel dat ze haar toch niet geloofden. De mensen langs de rivier zagen Abraham Klink met zijn schijnheilige tronie als een goedig mannetje, en volgens hen was er op de hele wereld geen lievere vrouw dan de veel jongere antie Sophy. Ook op Koos en Joey was niet dát aan te merken; goedgemanierde, voorbeeldige kinderen waren het.

Zelfs de ouderling was op een dag gekomen om hen ernstig te vermanen. Hij had ze zelfs naar Kuboes willen sturen om dominee Schmidt te vragen die duivelse haat door gebed uit hun hart te verdrijven.

2

Vanmorgen is er nog maar één andere vrouw in de cel over. Ze ligt op haar rug te slapen. Katryn zit rechtop tegen de kille muur en denkt aan God. Fijne gedachten zijn het niet.

Ze is opstandig en telkens als de drang tot redetwisten haar te sterk wordt, prevelt ze: ‘Ach Here, laat me nou niet in de steek. Soms voel ik u om me heen, maar zodra ik m’n handen naar u uitsteek, bent u alweer verdwenen. Blijf nou eens even hier, dat ik u kan zien en u in de ogen kijken, dan kunnen we die hele toestand die u mij en m’n gezin op de nek hebt gegooid eens goed uitpraten. Ik weet wel waarom u me telkens de rug toekeert als ik u zoek. Dat is omdat ik boos op u ben. Maar wees nou eens eerlijk, Here: wie z’n schuld is dat? U moet toch toegeven dat het niet netjes is, zoals u ons Jonissen hebt behandeld. Eerst liet u het hart van Salmon en mij overlopen van blijdschap en geluk. Elke avondmaalsdienst waren we in de kerk van Kuboes van de partij. Vraag maar aan dominee Schmidt of Katryn ooit een avondmaal heeft overgeslagen. En u weet vast nog wel, Here, dat we nooit met lege handen kwamen. De vetste hamels uit onze kudde brachten we mee voor de kerk. Maar ook al volgden wij het rechte pad, het pad van de vroomheid, toch bent u ons gaan treiteren. U haalde dat gespuis van Klink naar Kortdoorn en zorgde er later voor dat ze pal naast ons kwamen te wonen. Zo gaf u Abraham Klink de kans waarop hij twaalf jaar lang had gewacht: om Katryn Jonis, nakomeling van Willem Goosen, op een duivelse manier te sarren. Voor de zoveelste keer, Here: waaraan hebben we al die haat verdiend? U weet dat m’n vader een goed mens was, en ik probeer dat toch ook te wezen. Waar was u toen het van kwaad tot erger ging, tot de dag dat ik in een boevenwagen bij m’n gezin werd weggehaald om in de gevangenis te gaan zitten wachten op de galg?

Waarom toch, Here? Kom nou eens even hier en vertel me waarom. Is het om Joeys voorkind dat u me in deze ellende hebt gestort? Ik weet dat dat verkeerd was, Here, maar niemand kan het me kwalijk nemen, en u al helemaal niet, want u ziet alle dingen. Ik kon niet anders en als ik nog eens moest kiezen, zou ik het weer doen.’

Ze woonden nog in Salmons kamer in Grootderm toen ze bij zichzelf de gave van het oppraten ontdekte. De vrouw die altijd op het zoontje van de blanke voorman paste was die dag ziek en de voorman had Katryn van het land laten roepen om zijn vrouw met het kind te helpen. Katryn had dit wel meer gedaan en ze had er een hekel aan, want het was een druk en ondeugend joch. Ze stond liever een hele dag in de brandende zon te spitten dan dat ze op dat kind moest passen.

Ze was nog niet binnen of de moeder droeg haar op met het kind te gaan wandelen. Ze ging met hem naar de rivier en bij een van de waterpoelen liet ze hem zien hoe hij kluiten en stokjes in het water kon gooien. Op de oever liepen twee arbeiders voorbij en met dat ze zich omdraaide om hun groet te beantwoorden, hoorde ze achter zich een schreeuw. Ze zag nog net het kind in het bruine modderwater verdwijnen.

Gelukkig waren die twee mannen goede zwemmers. Ze gooiden hun schoenen en kleren uit, doken het water in en begonnen naar het kind te zoeken. Algauw hadden ze hem gevonden ook, maar voor Katryn leek het een eeuwigheid te duren. Toen de mannen het lichaampje boven water haalden, vertoonde het al geen teken van leven meer. Op dat moment gebeurde het. Ze kreeg een heel gek gevoel; als een golf verspreidde zich een warme gloed door haar hele lichaam.

Ze pakte de handen van de jongen stevig beet en begon tegen hem te praten. Ze praatte en praatte; beval hem zich tegen de dood te verzetten en het leven terug te grijpen. Het ene moment kwamen de woorden sissend tussen haar tanden door, het volgende schold ze hem uit en krijste in zijn oren. Dat ging zo een hele tijd zonder dat er iets gebeurde, maar toen voelde ze ineens dat er kracht uit haar eigen lichaam overvloeide in dat van het kind. De krachtstroom werd almaar sterker en plotseling ging het kind rechtop zitten en deed zijn ogen open.

Al die tijd hadden de twee mannen met open mond toegekeken. Ze weet nog dat ze met het kind in haar armen probeerde tegen de oever op te klimmen, maar ze had geen kracht meer in haar benen en zakte pardoes door haar knieën. De mannen moesten haar omhoog hijsen.

Tegen de blanke vrouw had ze gezegd dat het kind in een watergoot had gespeeld en daarom natte kleren had. De vrouw zag wel dat ze niet lekker was; ze gaf haar een aspirientje en stuurde haar naar huis. Daar was ze haar bed ingerold en had geslapen tot Salmon ’s middags uit zijn werk kwam.

Als een lopend vuurtje ging het door het Richtersveld: er is weer een opprater onder de Nama’s! Nooit van zijn levensdagen had Katryn kunnen denken dat uitgerekend zij met die bijzondere gave was geboren.

Als kind had ze moeder vaak gevraagd wat een opprater – altijd een vrouw, trouwens – nou precies was en dan zei moeder dat het iemand was die met een ongewoon grote innerlijke kracht was geboren.

‘Wat is dat dan voor kracht?’ had Katryn gevraagd.

‘Een die groot genoeg is om een mens beter te maken en terug te halen uit de dood.’

‘Hoe komt ze dan aan die kracht, mama?’

‘Dat weet niemand, ook de opprater zelf niet. Ze kan die kracht jarenlang bij zich dragen zonder dat ze het weet, tot ze hem op een dag ineens ontzettend hard nodig heeft en zomaar een stervende weer gezond praat. Vanaf die dag weet ze dat ze een opprater is en vanaf die dag weet ook het volk wie hun opprater is. Een opprater werkt alleen met kleine kinderen. Ze verspilt haar tijd niet aan oude en ziekelijke mensen.’

‘Heeft het iets met de kerk te maken?’

‘Je hoeft maar één keer te horen hoe een opprater tegen zo’n kind tekeergaat en het uitscheldt voor alles wat mooi en lelijk is, of je weet dat er niks kerkelijks aan is. Dat zeggen ze tenminste. Iedereen die het weleens heeft meegemaakt, zal je vertellen dat het niet zomaar een beetje kracht is, nee, het is net een bliksemstraal. Kinderen bij wie je ’s morgens geen ademhaling meer zag, spelen ’s avonds weer gewoon met hun vriendjes. Ze zijn ook niet maar zo’n beetje beter, nee, ze zijn en blijven kerngezond en worden groot.’

‘Heb jij weleens zo’n opprater gezien?’

‘Nee, maar oma heeft me een keer verteld dat jouw overgrootmoeder het kind van haar broer had opgepraat nadat het door een cobra was gebeten. Iedereen dacht dat het dood was, want je kon die twee gaatjes naast mekaar zien zitten, in z’n gezicht en in z’n hals. Ze begon met praten aan het begin van de middag en ging door tot de zon al begon te zakken. Toen stond het kind ineens doodleuk op en ging met de andere kinderen spelen. Ze zeggen dat je overgrootmoeder zo uitgeput was dat ze haar naar huis moesten dragen en dat ze daar aan één stuk door heeft geslapen tot de volgende dag.’

Na het voorval met het kind van de voorman werd Katryn eens in de zoveel tijd gevraagd om een stervend kind op te praten. Het was zwaar en zenuwslopend werk, en ze werd er doodmoe en gespannen van. Op een keer brachten ze haar twee kinderen in een en dezelfde week en daarna was ze zo verzwakt dat ze een paar dagen in bed moest blijven. Naderhand hoorde ze steevast van Salmon hoe dankbaar de ouders waren geweest. Zelf kreeg ze daar nauwelijks iets van mee, zo moe was ze na afloop altijd.

Gelukkig had ze alle kinderen die bij haar werden gebracht kunnen helpen. Allemaal waren ze levend en wel aan hun ouders teruggegeven. Allemaal… behalve het dochtertje van Joey Klink.

Het was de dag na de verminking van hun puike geitenbok en Katryn was nog steeds laaiend van woede. Die zondagmorgen klopte antie Sophy Klink samen met Joey en de kleine meid bij de Jonissen aan. Katryn deed de bovendeur open. Haar ogen waren zo dik van het huilen dat ze de bezoekers bijna niet herkende.

‘Asteblief, antie Katryn,’ smeekte Joey. ‘Help ons, asteblief, gauw!’

‘Wat is er?’ vroeg Katryn.

‘Mijn vader, antie. Hij had onze Lena meegenomen op de melkwagen en toen is ze uit z’n armen gevallen en onder het wiel terechtgekomen. Gauw, antie!’

Nou had Katryn het flink met zichzelf aan de stok. Aan de ene kant wilde ze het kind helpen, zoals ze altijd alle kinderen hielp die bij haar werden gebracht. Aan de andere kant brandde haar verbittering jegens de familie Klink als zuur in haar keel. Maanden van pesterij, ellende en vernedering schoten door haar heen. In gedachten zag ze de bloedende bok weer staan, zielig als een verregende kip; zijn ballen waren vlak langs zijn buik afgesneden.

Toen zei ze: ‘En waar is je vader dan? Waarom komt-ie niet zelf z’n kleinkind brengen? Of komt-ie liever niet op het erf waar-ie net de ballen van een dure bok heeft afgesneden? Neem je kind maar weer mee terug en zeg tegen je vader dat hij haar dood op z’n geweten heeft. En zeg ook maar dat Katryn Jonis geen woord zegt voor-ie zelf hier komt om al die rottigheid van hem eens en voorgoed uit de wereld te helpen.’

Joey had gehuild en gesmeekt. Ook ant Sophy had gehuild en gesmeekt, maar algauw was ze gaan tieren. ‘Die kracht is niet van jou,’ had ze gegild. ‘Hij is van alle Nama’s. Je hebt hem van Elotsê gekregen en je mag hem geen enkele Nama weigeren.’

Maar Katryns besluit stond vast.

‘Dat weet ik en dat zal ik ook niet doen. Maar voor het kleinkind van Abraham Klink gebruik ik hem niet en voor mijn part vertel je dat aan elke Nama in het hele Richtersveld die naar je wil luisteren. En als Elotsê me die kracht weer wil afnemen, moet-ie dat vooral doen. Ik heb er nooit om gevraagd.’

De volgende morgen kwam het bericht dat het kind van Joey was gestorven.

De mensen namen het Katryn verschrikkelijk kwalijk, vooral de oudere vrouwen. Ze stuurden ant Siena naar haar toe om eens met haar te praten. Ze weet nog als de dag van gisteren wat de oude vrouw tegen haar zei.

‘De kracht om iemand op te praten is niet jouw bezit, Katryn. Je kunt hem niet geven of weigeren zoals het jou uitkomt. Die kracht is van alle Nama’s samen. Jij bent alleen maar degene bij wie de mensen erom kunnen vragen als ze hulp nodig hebben.’

‘Zo denk ik er ook over, antie. Ik weet dat die kracht van alle Nama’s is en ik zal hem geven aan elke Nama die me erom vraagt. Maar zolang als ik die kracht in m’n lijf heb, zal geen enkele Klink er ook maar iets van krijgen.’

‘Heremetijd, Katryn, hoe kun je? Er sterft een kind en jij staat met de armen over mekaar toe te kijken! Dat is toch je reinste haat!’

‘Klopt, antie Siena, het is haat regelrecht uit de hel. En als je wil weten hoe die haat uit de hel hier terecht heeft kunnen komen, moet je bij Abraham Klink wezen. Die is hem daar zelf gaan halen.’

Antie Siena stond op om weg te gaan. ‘Ik begrijp niets van jou en niets van die haat tussen jou en de Klinks. Maar ik zeg je één ding: als je je ooit van God en mensen verlaten voelt en de eenzaamheid je naar de keel vliegt, denk dan nog maar eens aan wat je het dochtertje van Joey Klink hebt aangedaan.’

Van die woorden was ze zich lam geschrokken. De volgende morgen was ze angstig opgestaan en de hele dag was ze slap in de knieën geweest, bang voor de straf die haar zou treffen. Gek genoeg werd hun gezin niet gestraft, maar juist rijk gezegend, en dat gebeurde al kort daarna. Ze zal nooit die ochtend vergeten dat meneer Vlok, die inmiddels directeur van Grootderm was geworden, haar en Salmon op zijn kantoor liet komen.

Bij hem in het kantoor was een man die ze niet kende. Meneer Vlok stelde hem voor als een ambtenaar van de kleurlingregering. Volgens die man had de regering het eerste van een paar stukken grond langs de rivier bij Diepdrif opgemeten en dat bood hij hun nu aan om er te gaan boeren. De regering zou hen met geld ondersteunen, zodat ze zich er konden vestigen.

De man had heel wat te vertellen en ten slotte zei hij: ‘Salmon en Katryn, jullie moeten één ding goed begrijpen: van alles wat ik jullie vandaag aanbied, komt geen spaan terecht als jullie niet keihard willen werken. Het is een proef: we willen weten of kleurlinggezinnen op eigen benen kunnen staan als ze de kans krijgen. Jullie zijn de eersten en jullie moeten weten dat ik jullie naam niet zomaar uit de hoge hoed heb getrokken. We hebben al een tijd geleden aan meneer Vlok gevraagd voor ons een proefgezin uit te zoeken en hij blijft erbij dat hij niemand zo van harte kan aanbevelen als jullie tweeën. Hij zei: “Laat dat zaakje maar aan Katryn Jonis over. Als haar familie met hard werken hogerop kan komen, zal zij ervoor zorgen dat het gebeurt.”’

De man had even gezwegen om de stroop goed te laten intrekken en toen vroeg hij: ‘En, wat denken jullie ervan? Wagen jullie het erop?’

Katryn moet nog lachen als ze bedenkt dat ze hem nooit antwoord heeft gegeven. Ze huilde zo vreselijk dat ze geen woord kon uitbrengen. En het mooiste van alles was natuurlijk dat ze eindelijk van de Klinks af waren.

Ze doet haar ogen dicht en voelt de spanning uit haar lichaam trekken bij de herinnering aan de eerste weken en maanden op Diepdrif. Wat hadden ze zich daar langs de rivier in het zweet gewerkt! De dagen waren veel te kort en samen met Salmon en de kinderen had ze soms tot diep in de nacht doorgewerkt om meer uren te kunnen maken.

De kleine Pietertjie had haar meer dan eens ’s nachts wakker gehuild van de pijn in zijn benen, nadat hij een hele dag met de grondschaaf in de weer was geweest om de bodem vlak te maken voor het inzaaien van de luzerne. Dan wreef ze zijn benen in met geitenvet en eucalyptusolie en zei: ‘Ik weet dat alles je zeer doet, kind, maar denk eraan dat dat komt doordat je voor jezelf werkt. Je werkt niet op de akker van de blanke, maar op die van jezelf. De pijn die jij nu hebt, hebben papa en ik jarenlang gehad van het werken voor de blanke. We hebben hier de hele streek vlak geschraapt zodat de blanke z’n luzerne kon zaaien, z’n schapen en geiten kon vetmesten en z’n zakken kon vullen, terwijl wij nauwelijks genoeg verdienden om eten van te kopen. Hou vol en geef niet op. Binnenkort, als de luzerne blauw staat te bloeien, lachen we allemaal. En tegen de tijd dat jij aan een vrouw gaat denken, loop je niet meer achter een grondschaaf, maar rijd je op een trekker.’

Jaar na jaar ging het beter. De regen sloeg niet één seizoen over en elke winter konden ze met hun vee het veld in. Als het voer daar opraakte, trokken ze weer terug naar Diepdrif. In de zomermaanden vraten de geiten van de acacia’s langs de rivier. Het slachtvee dat ze aan de mijn verkochten werd vetgemest met luzerne. Ze waren ook een schapenfokkerij begonnen en hun schaapskudde gedijde zo goed dat ze algauw lammeren konden slachten voor de huiden.

Het eerste jaar op Diepdrif werd ze er weleens bang van, zo goed als het ging. Ze geloofde dat het nooit zo kon blijven. Ze drong er bij Salmon op aan dat ze zo vaak als maar kon naar Kuboes zouden gaan, naar de kerk van dominee Schmidt.

‘We moeten de Here altijd blijven danken, Salmon. Door ons Diepdrif te geven gaf hij ons niet alleen voorspoed, maar verloste hij ons ook van de familie Klink.’

Na een poos verdwenen haar angsten en begon ze zelfs te denken dat het altijd goed zou blijven gaan. En juist toen dat geloof op zijn sterkst was, keerde het lot zich tegen hen.

Het had die winter overvloedig geregend. Het gewas stond op de akker als de haren op een hond en in het veld lag zo’n weelderig bloementapijt dat je er niet kon lopen zonder iets te vertrappen: koperknoopjes, goudsbloemen, stinkkruid, spurrie, hoendermissies, kruiskruid, pietsnotjes. Ze kreeg soms hoofdpijn van al die geuren door elkaar. En dan de middagbloempjes! Hele velden van roze, geel en wit, zo fel dat het haast pijn deed aan je ogen.

De geiten waren vet en de meeste ooien wierpen tweelingen. De kinderen werden mollig van de geitenmelk en ze smeerden de witte geitenboter in dikke lagen op hun brood. Op een dag vonden Salmon en Pietertjie tussen een paar rotsblokken een groot bijennest vol honing, en toen had zij gezegd dat ze nu wist hoe het was om in een land van melk en honing te leven, net als in de Bijbel.

Dat jaar gingen ze iets vroeger dan anders terug naar Diepdrif, want Katryn wilde op tijd zijn voor het avondmaalsweekend in Kuboes. Pietertjie en de tweeling hadden hun handen vol aan het stel vette hamels dat ze meebrachten voor de kerkbazaar. Na afloop van de bazaar was dominee Schmidt speciaal naar hun kampje gekomen om haar en Salmon voor hun bijdrage te bedanken. Dankzij hun gulle gave, had hij gezegd, was zijn loon tot het eind van dat jaar gegarandeerd.

Maar toen ze die maandagmorgen met hun ezelwagen terugkwamen op Diepdrif, wachtte hun schokkend nieuws, dat hen als de trap van een koppige ezel vol in de borst had getroffen. De boerderij naast Diepdrif was door de kleurlingregering toegewezen aan Abraham Klink en zijn gezin.

Een paar dagen nadat de familie zich op Bruinwater had gevestigd, vlogen twee van de luzerneakkers van Diepdrif ’s nachts in brand. Weer twee dagen later werden alle lamsvellen van het droogrek gestolen. Die dag had ze al haar overredingskracht in de strijd moeten gooien om te voorkomen dat Salmon en Pietertjie de hele familie Klink met hun kierie te lijf gingen.

‘Daar zijn ze nou net op uit, Salmon. Je hoeft maar met een kierie naar een Klink te wijzen of Koekemoer komt uit Port Nolloth hierheen om jullie voor jaren in de nor te smijten.’

Salmon was de wanhoop nabij. ‘Wat wil je dan dat ik doe, Katryn? Moeten we dan maar werkeloos toekijken, terwijl die rotzakken de boerderij boven ons hoofd afbranden en onze winst stukje bij beetje afpikken?’

‘Ik begrijp heel goed hoe je je voelt, lieverd,’ had ze gezegd. ‘In m’n hart zou ik die smeerlappen ook het liefst de nek omdraaien, maar m’n verstand zegt dat we ons moeten inhouden. We hoeven het maar één keer met de Klinks aan de stok te krijgen of we zijn alles kwijt wat we hier op Diepdrif hebben opgebouwd. We moeten gewoon ons vee en onze akkers beter in de gaten houden en verder op de Here vertrouwen. De dominee heeft het zondag nog gelezen, uit Hebreeën, dat de Here zegt: “Mij komt de wraak toe.” We moeten erop vertrouwen dat de Here die boosdoeners hun verdiende loon zal geven.’

Salmon had brommend zijn kierie op de grond gesmeten en tegen Pietertjie gezegd: ‘Je hoort wat je moeder zegt. Leg die kierie weg.’

In die tijd was haar opstandigheid tegen God begonnen. Haar geloof dat hij de Klinks voor hun wandaden zou straffen werd kleiner en kleiner. De familie liet geen gelegenheid voorbijgaan om de Jonissen schade te berokkenen. Ondertussen floreerde hun boerderij zoals vroeger die van de Jonissen. En net als in Kortdoorn waren ze ook hier algemeen geliefd. Katryn wist dat er niemand was bij wie ze haar nood kon klagen of die ze om hulp kon vragen.

Keer op keer had ze zich afgevraagd of dit nou de dag was waarvoor ant Siena haar had gewaarschuwd. Dan ging ze maar weer naar de rivier en kroop weg in haar schuilplekje onder de grote acacia, waar ze met de ogen stijf dicht praatte met God.

‘Here, het is niet aardig van u om een mens zo te behandelen. Met de ene hand zegent u en met de andere slaat u. Waarom hebt u die Klinks nou pal naast ons gezet? Hebben we dan niet al die avondmaalsweekenden ons mooiste en vetste vee bij uw kerk afgeleverd? Als u nog boos op me bent vanwege het kindje van Joey, waarom hebt u dan zo lang gewacht met ons al die ellende aan te doen? Het spijt me heel erg voor Lenatjie, Here, maar ik heb geen spijt van wat ik de Klinks heb aangedaan. Het zijn niet eens kinderen van u. Ze zetten nooit een voet in de kerk. En u kan toch niet boos op me wezen omdat ik een stel satanskinderen mores heb geleerd?’

Ja, denkt Katryn en ze gaat een beetje verzitten op haar matras, het ging met ons net als met Job. Ik kon ook niet weten dat de Here nog lang niet klaar was met Katryn Jonis en haar gezin.

Nog geen maand later kwam Doempies Pieterse op Groot-derm wonen. Salmon en zij leerden hem kennen toen ze er in de winkel hun maandelijkse inkopen deden. Naderhand had ze tegen Salmon gezegd dat die vent haar niet aanstond en dat het er één was voor wie je moest uitkijken.

‘Hij is me te glad, man; een glad smoelwerk en een gladde tong. Zag je dat-ie je niet in de ogen kijkt als je met hem praat? Ik ken dat soort: hij vrijt je dochter op in je eigen huis en jat ondertussen de melk uit je koffie. En Fluitjie begint net oog voor de jongens te krijgen.’

Hoe had ze kunnen vermoeden dat haar woorden bewaarheid zouden worden?

Op een vrijdagmiddag vroeg Fluitjie of ze het weekend bij Elsie Cloete op Grootderm mocht logeren. Katryn rook geen lont, want Fluitjie en Elsie waren al van jongs af dikke vriendinnen. Dus zei ze prompt ja, bond Fluitjie op het hart dat ze zich netjes zou gedragen en uiterlijk zondagmiddag weer thuis zijn, want maandag was er weer werk aan de winkel.

Die zondag, vlak voor het middageten, kwam Fluitjie terug – met Doempies Pieterse. Katryn zag in een oogopslag dat haar kind niet meer het onschuldige meisje was dat vrijdag van huis was gegaan. Ze krijgt het nog steeds benauwd als ze terugdenkt aan de enorme ruzie die er was gevolgd. Salmon en zij hadden het geprobeerd met vriendelijke en met boze woorden, maar Fluitjie hield voet bij stuk: ze was verliefd op Doempies en zou bij hem intrekken.

‘Maar kind, denk toch aan de schande!’ gilde Katryn. ‘Je brengt schande over je familie! Het hoort niet dat een meisje bij een man intrekt voor ze getrouwd zijn.’

‘Moet je horen wie het zegt,’ zei Fluitjie brutaal. ‘Kijk naar jezelf. Pietertjie en ik waren allebei al geboren en toen waren jullie nog steeds niet getrouwd.’

‘Dat was heel iets anders. Ik kende je vader al een hele tijd en ik wist dat-ie een goeie man was.’

Ze had op dat moment al het een en ander over Doempies gehoord, maar haar ruzie van destijds met Koekemoer, over Abraham Klink, had haar geleerd dat ze beter haar mond kon houden.

‘En waarom zou Doempies geen goeie man wezen? Hij is een stuk slimmer als die halfgare schooiers van Grootderm.’

‘Hij komt uit de Kaap. Het zijn allemaal boeven daar.’

‘Hoe weet jij dat nou? Waar heb je die onzin vandaan?’

‘Van m’n opa. Hij heeft daar in de gevangenis gezeten voor diamantsmokkel.’

Fluitjie lachte spottend. ‘Geen wonder dat-ie dacht dat alle mensen in de Kaap boeven zijn. De gevangenis lijkt me niet de beste plek om nette mensen tegen te komen. Laat me met rust, ma, en schei uit met je gekijf. Je hebt zelf twee voorkinderen op de wereld gezet, dus je hebt het recht niet om mij na te wijzen. Doempies en ik zullen wel zorgen dat we getrouwd zijn voor de kinderen komen.’

Katryns hart doet nog steeds pijn bij de herinnering. Ach, wat was Salmon lief voor haar geweest op die verschrikkelijke dag! Hij had zijn arm om haar schouders geslagen en haar naar de slaapkamer geloodst, zodat ze niet hoefde te zien hoe haar oogappel met die Kaapse schobbejak wegliep van huis. Toen ze met haar ogen dicht op bed lag met een in azijn gedoopte lap op haar voorhoofd, kwam Salmon naast haar zitten en nam haar hand in de zijne. Na een lange stilte zei hij: ‘We moeten het hoofd koel houden, Katryn. We hebben hard voor ons kind gevochten en we hebben verloren. Maar als we elke keer dat we Fluitjie zien die ruzie van vandaag dunnetjes overdoen, jagen we ons kind voor altijd weg. We kunnen beter vrede sluiten en zeggen dat de deur altijd voor hen openstaat. Dan kunnen we een oogje op ons kind houden en zorgen dat die vent haar niet kapotmaakt.’

‘Je hebt gelijk, man,’ had ze zuchtend gezegd. ‘Je hebt ze vandaag beter op een rijtje als ik. Ik zal het wel gaan bijleggen. Maar ik zeg je één ding: nooit ofte nimmer zal die Doempies Pieterse met mijn dochter trouwen. Kinderen bij haar maken, best, maar trouwen? Over m’n lijk!’

Nadat ze het goed was gaan maken, kwamen Doempies en Fluitjie bijna ieder weekend naar Diepdrif gewandeld. Doempies wist heel goed hoe die van Jonis over hem dachten, maar hij kwam toch. Wanneer ze zondagmiddag weer naar huis gingen, kregen ze genoeg eten mee voor de hele week.

Ze bewaarden de vrede zo goed en zo kwaad als het ging, tot de dag dat Fluitjie kwam vertellen dat ze in verwachting was en dat Doempies en zij van plan waren bij de eerstvolgende avondmaalsdienst in Kuboes te trouwen.

Alle woede die Katryn maandenlang had lopen verbijten barstte in één klap los. Ze sloeg de hand die Salmon kalmerend op haar schouder legde van zich af en greep Doempies bij zijn overhemd. Ze ziet nog hoe bang hij keek toen ze hem in het gezicht schreeuwde: ‘Je kunt zo veel kinderen maken als je maar wil, maar zolang ik leef dring jij je niet bij ons naar binnen door met Fluitjie te trouwen. Zodra jullie trouwen, komen jullie er hier allebei niet meer in.’

Na verloop van tijd werd Fluitjies dochter geboren, maar over trouwen hadden ze het nooit meer gehad.

Diep dankbaar is Katryn nu dat ze haar poot stijf heeft gehouden. Want wanneer straks de rechtszaak tegen haar begint, is Doempies Pieterse een van de belangrijkste getuigen tegen haar. Was het niet vreselijk geweest als hij dan ‘ma’ tegen haar had moeten zeggen?

3

In een klein kamertje zit Katryn te wachten op haar advocaat. Het ruikt hier muf. De ramen achter de tralies staan open, maar ondanks dat heeft ze van benauwdheid een klemmend gevoel op de borst.

Het komt vast van de angst, denkt ze. Vader zei altijd dat angst een eigen geur heeft. Als je bang bent voor een hond, dan ruikt hij dat en bijt. In dit kamertje is de angst van talloze mensen in de tafel, de stoelen en de muur getrokken. Hopelijk komt die man nu gauw!

Hoe zou hij eruitzien, die advocaat? Een lange, frisse man, hoopt ze, met een zware bas. Iemand die respect afdwingt als hij iets zegt, zodat ze allemaal naar hem luisteren.

Ze hoopt maar dat hij haar fatsoenlijk zal behandelen. Ze snakt naar een beetje vriendelijkheid. Vanaf het moment dat Koekemoer en dat agentje met zijn platte neus haar in de boevenwagen kwakten en haar van Diepdrif helemaal naar hier reden, is er geen mens meer vriendelijk of beleefd tegen haar geweest.

Ze doet haar ogen dicht en bidt geluidloos: ‘Ach, Here, asteblief, geef toch dat die man die strakjes met mij komt praten gelooft dat ik de waarheid vertel. En geef dat-ie een beetje aardig tegen me doet.’

De deur gaat open en ze schokt overeind alsof ze door een horzel is gestoken. Ze moet zich bedwingen om het niet uit te schreeuwen. Ach, Here, dat kunt u me toch niet aandoen! Wat een kind nog! Moet dát nou m’n leven redden?

‘Goedemorgen, mevrouw Jonis,’ zegt de jongeman en hij gaat tegenover haar zitten.

‘Goedemorgen, meneer. Mag ik u gelijk heel vriendelijk iets vragen?’

‘Natuurlijk, mevrouw, vraagt u maar.’

‘Zegt u toch asteblief geen “mevrouw” tegen mij. Noem me maar gewoon bij de naam, Katryn. Waar ik vandaan kom, doen we niet aan mevrouwen en meneren. Het werkt op m’n zenuwen als u “mevrouw” tegen me zegt.’

‘Goed, Katryn. Als we daardoor gemakkelijker met elkaar praten, doe ik dat met genoegen.’

‘Bent u nou de enigste die mij komt helpen?’

‘Ja, Katryn, ik ben de enige. De staat heeft mij verzocht om jou pro Deo in de rechtbank te vertegenwoordigen.’

‘Maar ik weet niet eens hoe u heet.’

‘Advocaat De Villiers.’

‘Dank u, meneer. Sorry als ik lastig ben, maar kan u me uitleggen wat dat pro-dinges betekent waar u het net over had?’

‘Pro Deo betekent “voor God”. In juridische zin betekent het dat de staat de advocaat bekostigt. Het enige wat voor jou van belang is, Katryn, is dat ik het werk doe en dat jij me er niet voor hoeft te betalen.’

‘Dat weet ik allemaal zo net nog niet, meneer. M’n vader zaliger zei altijd dat je moest uitkijken met weggeefspullen. Goedkoop is vaak duurkoop.’

‘Dat begrijp ik. Je hebt het volste recht om je zaak te laten behartigen door een advocaat van je eigen keuze. Dat zal je echter heel veel geld kosten.’

‘Hoeveel?’

‘Dat hangt af van de ervaring van je advocaat en van de duur van de zaak. Het totale honorarium kan wel in de honderden ponden lopen.’

‘Kelere! Sorry, meneer, maar honderd pond, dat is toch meer dan gruwelijk? Wie heeft er nou zo veel geld? Alles wat Salmon en ik door de jaren bij mekaar hebben geschraapt is daarmee in één klap weg. Nee, dank u, meneer, doet u het maar.’

‘Goed, Katryn, laten we dan meteen aan de slag gaan. We kunnen het beste bij het begin beginnen, denk ik. Ik geef je zo dadelijk pen en papier en dan moet je alles opschrijven wat er die middag van de dood van Koos Klink is gebeurd. En dat niet alleen, ook alles wat eraan voorafgegaan is, alles wat maar enigszins met de rechtszaak in verband staat.’

Katryn schuift achteruit op haar stoel en plukt verlegen aan haar hoofddoek. Strijkt dan uitvoerig haar rok glad over haar benen.

‘Ai, meneer… Kijk, het zit eigenlijk zo: ik kan niet schrijven. Alleen m’n naam, Katryn Jonis-Goosen, meer niet. En daar doe ik een hele tijd over, meneer.’

Hij zit haar een poosje zwijgend aan te kijken. ’t Lijkt toch wel een aardig kereltje, ze kan niet anders zeggen. Een open gezicht, gladgeschoren wangen, keurig achterovergekamd blond haar. En deftig ook, in zijn pak met wit overhemd en streepjesdas.

‘In dat geval moeten we iets anders bedenken, Katryn. Maar vertel me eerst eens: heb jij nog getuigen die we moeten laten komen?’

‘Ik weet niks van getuigen, meneer. M’n man en kinderen waren ergens in de buurt, maar die kunnen de rechtbank niks meer vertellen als ikzelf. Dan komen ze helemaal voor niks, meneer, en het is nogal een mijl op zeven. Trouwens, ze kunnen helemaal niet weg van de boerderij, het is bijna lammertijd. Nee, laat ze maar lekker thuisblijven.’

‘Tja, Katryn, voor de rechtbank werkt het niet zo dat iedereen je gelooft als je je verhaal gewoon vertelt. Maar kom, die getuigen zijn van later zorg. Ik wil eerst wat meer achtergrondinformatie over je zaak zien te krijgen, dan kan ik daarna altijd nog besluiten wat we doen.’

Ze kijkt op haar handen en wrijft over het eelt in haar handpalmen. Dat is nou net wat ze zich de hele tijd zit af te vragen: of die lui van de rechtbank haar wel zullen geloven.

‘Wanneer begint de zaak, meneer?’

‘Vandaag over een week, dus volgende week maandag.’

Ze kijkt hem aan en zet haar vriendelijkste stem op.

‘Ai, meneer, kunnen ze me dan niet in een eenpersoonscel zetten, asteblief? De bewaakster zei dat die er zijn. Als de zaak begint wil ik niet zo’n stelletje lawaaierige troela’s om me heen hebben. Ik moet nadenken, ik moet rust aan m’n kop hebben.’

Hij lacht een beetje; een vriendelijk lachje waarvan zijn ogen half dichtgaan.

‘Dat begrijp ik, Katryn. Ik zal mijn best doen je overgeplaatst te krijgen. Ik kan niets beloven, want de cellen van de rechtbank zitten nogal vol, maar ik zal een goed woordje voor je doen bij de hoofdcipier.’

‘Hartstikke bedankt, meneer.’

Hij trekt het bruine koffertje dat al die tijd naast hem op tafel heeft gelegen, naar zich toe, knipt het open en haalt er een stapeltje papieren uit.

‘Voor we verdergaan, Katryn, moet je nog een belangrijke beslissing nemen. Wil je verhoord worden door een rechter en een jury, of door een rechter en twee assessors?’

‘Dat moet meneer me eerst even uitleggen. Ik weet alleen wat een rechter is, maar van die twee andere dingen heb ik nog nooit gehoord.’

‘Een jury bestaat uit gewone burgers die worden opgeroepen om het proces tegen jou bij te wonen. Aan het eind moeten zij uitspraak doen. De assessors zijn gewoonlijk juristen die de rechter op zijn verzoek assisteren bij het verhoor en de uitspraak.’

‘Die jury, meneer, zijn dat blanken?’

‘Ja, Katryn, allemaal.’

‘Met z’n hoevelen zijn ze dan?’

‘Negen in totaal.’

‘Doe mij dan maar de rechter en die twee andere mannen.’

‘Weet je dat zeker?’

‘Ja, meneer, zo zeker als ’t maar kan.’

‘Mag ik vragen waarom?’

‘Nou, meneer, dat zal ik u ’ns haarfijn vertellen: ik vertrouw de blanken niet verder als dat ik ze zie. M’n eigen opa was blank en daardoor weet ik dat een kleurling nooit een blanke kan vertrouwen, al is die blanke honderd keer z’n bloedeigen familie. En als ik dus moet kiezen tussen negen blanken die ik niet kan vertrouwen en twee blanken die ik niet kan vertrouwen, dan kies ik voor die twee. Ik kan niet schrijven, meneer, maar tellen kan ik wel.’

Met een lachje kijkt hij op van zijn paperassen.

‘Je neemt geen blad voor de mond en dat bevalt me wel, Katryn. Ik hoop dat je na afloop van de zaak kunt zeggen dat advocaat De Villiers tenminste te vertrouwen is, ook al is hij blank.’

‘Dat hoop ik ook, meneer.’

Hij schuift haar een papier toe, haalt een pen uit zijn binnenzak en schroeft het dopje eraf. ‘Dit is gewoon een formulier waarop je verklaart welke vorm van verhoor je hebt gekozen: een rechter en twee assessors,’ zegt hij. ‘Je moet hier tekenen.’ Hij wijst het aan en geeft haar de pen.

Ze heeft heel wat te stellen met dat glimmende ding met zijn scherpe punt, prikt die zelfs een keer dwars door het papier, maar hij wacht geduldig tot ze klaar is met het schrijven van haar naam. Dan doet hij het papier samen met de andere terug in zijn koffertje, drukt de knipjes weer dicht en staat op.

‘Ik moet nu weg, maar vanmiddag kom ik weer een tijdje met je praten. Morgen beginnen we met het echte werk.’

‘Goed, meneer, dank u wel.’

Die middag wordt Katryn door een andere bewaakster uit haar cel gehaald. Aan de zon die schuin door de ramen van het bedompte kamertje naar binnen valt, ziet ze dat het al tegen de avond moet zijn.

De advocaat komt binnen met zijn bruine koffertje. Hij lacht haar vriendelijk toe en ze is oprecht blij hem te zien.

‘Goedemiddag, Katryn.’ Hij haalt een boek en een stuk papier tevoorschijn. ‘We gaan nu een poosje babbelen en dan maak ik ondertussen een paar aantekeningen.’

Hij wacht tot ze knikt en gaat dan pas verder:

‘Vertel me eens, Katryn: die familie Klink… Haat je die mensen?’

De vraag overvalt haar. Nu is het oppassen geblazen.

‘Meneer, wat haat is weet ik eigenlijk niet, want Katryn Jonis heeft nog nooit iemand gehaat behalve haar blanke opa. Dus als het nou gaat over wat ik precies voor de Klinks voel, dan is haat niet het goeie woord. Ik heb een gloeiende pesthekel aan die lui, net zo’n gloeiende pesthekel als aan de lepelhond die m’n lammetjes weghaalt en aan de tarweluis die m’n akker kaalvreet tot er geen korreltje over is; net zo’n gloeiende pesthekel als aan de kogelspin die zich verstopt in een korenschoof en in je vinger bijt als je de schoof optilt; net zo’n gloeiende pesthekel als aan de pofadder op de weg die je aanvalt als je d’r langs loopt.’

Haar advocaat is allang opgehouden met schrijven. Zijn hand met de pen hangt in de lucht.

‘Dat zijn gevaarlijke woorden, Katryn. Het is belangrijk dat je straks in de rechtbank niets van die gevoelens laat merken. Het zou je zaak vreselijk kunnen benadelen.’

‘Meneer, dat kan u niet van me vragen. Je kan net zo goed de zon vragen om niet te schijnen.’

Hij schudt zuchtend zijn hoofd.

‘Die vete tussen jullie moet echt verschrikkelijk zijn. Waar komt die toch vandaan? Wie is ermee begonnen?’

‘Abraham Klink is ermee begonnen, meneer. De nacht dat m’n vader aan de bloedhoest stierf, gooide hij stenen op ons dak en vervloekte m’n vader en z’n hele nageslacht. Maar dat was nog niet het ergste. Hij heeft ook het graf van m’n vader onteerd, hij heeft er z’n darmen op leeggescheten. Wat ben je voor mens, meneer, als je zoiets doet? En dan heb ik het nog niet eens over alle schade die we door hem hebben gehad. Wat er achter die haat van Abraham Klink zit, weet ik niet, dat kan u hem beter zelf vragen, maar zowaar als ik hier zit, meneer, ik zweer bij de Here dat ik of m’n familie die lui nooit iets hebben gedaan. Op m’n erewoord, helemaal niks, behalve dat ik het voorkind van Joey Klink niet wilde oppraten. Maar zeg nou zelf, meneer, als mensen jou flikken wat de Klinks ons Jonissen hebben geflikt, dan moeten ze niet over oppraten komen zeuren als hun kind op sterven ligt.’

Hij fronst zijn wenkbrauwen. ‘Oppraten? Wat is dat?’

‘Tja, meneer, dat is nou zoiets, daar hebben de mensen hier vast nog nooit van gehoord. Zo af en toe geeft Elotsê, dat is de God van de Nama’s, aan een Namavrouw de kracht om mensen te kunnen oppraten, altijd maar aan één Namavrouw tegelijk. Die kracht is zo groot dat je een stervend kind naar het leven kunt terugpraten. Je zegt tegen zo’n kind dat het moet leven en als je maar blijft praten en praten, dan doet het z’n ogen weer open en wordt beter. Die kracht woont in mij. Ik zal elk stervend Namakind dat bij me wordt gebracht oppraten, maar voor het kleinkind van Abraham Klink heb ik m’n kaken stijf op mekaar gehouden.’

Het blijft stil. De advocaat schrijft in zijn boek. Dan legt hij zijn pen neer en zit haar een hele poos aan te kijken.

‘Je zegt dat je niet kunt schrijven, Katryn, maar één ding is zeker: praten kun je wel. Morgen zullen we het moeten hebben over de moord op Koos Klink.’

{1} Achter in deze roman is een woordenlijst opgenomen, evenals een stamboom van de familie van Katryn.