Roberta Rich

De vroedvrouw

van Venetië

vertaald door

Dorienke de Vries

Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

ISBN 978 90 239 3071 6

NUR 342

Vertaling: Dorienke de Vries

Ontwerp omslag: Will Immink Design

Omslagbeeld: Thinkstock & Collaboration / Arcangel Images

Layout en dtp: Gerard de Groot

Oorspronkelijk verschenen bij Doubleday Canada, onderdeel van Random House of Canada Ltd, onder de titel The Midwife of Venice.

Oorspronkelijke uitgave © 2011 Roberta Rich

Nederlandstalige uitgave © 2013 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

Voor Mimi Meehan

1920-2007

1

Ghetto Nuovo, Venetië

1575

Om middernacht regeren in Venetië de honden, de katten en de ratten. De Ponte di Ghetto Nuovo, de brug naar het getto, trilt onder het gewicht van zakken rottende groenten, ranzig vet en ongedierte. Vormloze gedaanten, waarschijnlijk dieren, komen bovendrijven in de Rio di San Girolamo en blijven hoog op het water ronddobberen. Door de nevels die opstijgen uit het kanaal echoot het gekrijs en geknor van varkens die op zoek zijn naar iets eetbaars. In de straten sijpelt het rioolwater over het plaveisel en maakt dat spekglad, waardoor het lopen gevaarlijk wordt.

Het was in zo’n nacht dat de mannen haar kwamen halen. Hannah hoorde hun stemmen, schoof de gordijnen open op een kier en probeerde iets te zien op de campo. De houtskoolbrander die anders haar kamer verwarmde, was uitgegaan en op de binnenkant van het raam zat een dikke ijslaag die haar het zicht benam. Ze warmde twee munten op haar tong, hoewel de bittere metaalsmaak haar gezicht deed vertrekken, en drukte ze met haar duimen tegen het glas tot er twee kijkgaatjes in het ijs waren gesmolten. Drie verdiepingen lager stonden twee mannen te redetwisten met Vicente, wiens taak het was de poorten van het Ghetto Nuovo bij zonsondergang te sluiten en bij zonsopgang weer open te doen. Voor een scudo wees hij iedere man de weg naar Hannahs woning, maar deze keer leek hij met de bezoekers in een felle woordenstrijd gewikkeld. Hij schudde heftig zijn hoofd en zette zijn woorden kracht bij door met zijn toorts te zwaaien, waardoor het licht over hun gezicht flakkerde.

Dat ze ’s avonds laat door een man werd opgehaald, kwam veel vaker voor; het lag in de aard van haar beroep. Maar deze mannen vielen hier uit de toon, al kon ze niet precies onder woorden brengen waardoor. Beschermd door het bevroren raam gluurde ze nogmaals door de kijkgaatjes; de ene man was lang en breedgeschouderd en droeg een mantel die met bont was afgezet. De andere man, die kleiner en gezetter was, had een zijden kniebroek aan die veel te dun was voor zo’n koude nacht. De lange man stond druk naar haar woonblok te gebaren; het kant aan zijn manchetten fladderde als de veren van een baltsende duif.

Zelfs dwars door het raam heen hoorde ze dat hij haar naam uitsprak als een Asjkenazische Jood, met de eerste ‘h’ als de keelklank ‘ch’. Zijn stem galmde tussen de smalle gebouwen rond de campo. Toch klopte er iets niet. Het duurde even voor het tot haar doordrong wat dat was.

Beide mannen hadden een zwarte hoed op. Op bevel van de Raad van Tien, het hoogste bestuursorgaan van Venetië, waren alle Joden verplicht de vuurrode berete te dragen, als symbool voor het bloed van Christus dat ze hadden vergoten. Deze christenen hadden hier in het getto, en dan ook nog eens midden in de nacht, niets te zoeken en er was geen enkele reden te bedenken waarom ze van haar diensten gebruik zouden willen maken.

Maar misschien oordeelde ze te snel. Misschien zochten ze haar om een heel andere reden. Het kon zijn dat ze nieuws hadden over haar man. Misschien – moge God haar gebed verhoren – kwamen ze haar vertellen dat Isaak nog in leven was en onderweg naar huis.

Toen de rabbi haar maanden geleden het bericht van Isaaks gevangenneming bracht, stond ze op dezelfde plaats als deze mannen nu, naast de put, om water te putten voor de was. Ze viel flauw toen ze het hoorde. De eikenhouten emmer glipte uit haar hand en kwam op haar voet terecht. Het water doorweekte haar jurk en plensde over haar schoenen en over het plaveisel. Haar vriendin Rebekkah, die een paar meter verderop in de schaduw van de granaatappelboom met de buren stond te babbelen, wist nog net haar arm te grijpen voor haar hoofd tegen de putrand sloeg. Zo groot was haar verdriet geweest, dat ze pas een paar dagen later merkte dat haar voet was gebroken.

De mannen kwamen dichterbij. Nu stonden ze pal onder haar raam te huiveren in de winterkou. De muren in Hannahs loghetto waren vlekkerig van het vocht en de plafonds geelbruin uitgeslagen. Haar nachtjapon en de deken die ze van het bed had gegrist en omgeslagen plakten aan haar lichaam. Ze trok de deken wat hoger op; de stof geurde zwaar naar haar nachtmerries, naar Isaak en naar sinaasappels. Hij at graag sinaasappels in bed, en dan voerde hij haar de partjes terwijl ze lagen te praten. Ze had de deken niet meer gewassen sinds Isaak naar de Levant was vertrokken om in specerijen te handelen. Op een nacht zou hij terugkomen, bij haar in bed kruipen, haar in zijn armen nemen en haar opnieuw zijn vogeltje noemen. Tot die tijd zou ze aan haar kant van het bed op hem wachten.

Ze glipte in de wijde cioppà met de doelgerichtheid van een vrouw die gewend is zich te haasten, legde de deken terug op het bed en streek er liefdevol overheen, alsof Isaak eronder lag te slapen.

Terwijl ze wachtte op het bonken van voetstappen op de trap en het bonzen van vuisten op haar deur, probeerde ze de houtskoolbrander aan te steken. Haar vingers waren onwillig van kou en nervositeit en met moeite sloeg ze het stukje vuursteen langs de tondeldoos. Het vuur smeulde, laaide op en begon te branden, en het werd warmer in de kamer, zodat ze in de roerloze lucht niet langer de wolkjes van haar adem kon zien. Aan de andere kant van de muur klonk het zachte gesnurk van haar buren en hun vier kinderen.

Weer tuurde ze ingespannen door de kijkgaatjes. De lange man zei iets met schelle stem, draaide zich op zijn hakken om en beende naar de ingang van haar woonblok. De gezette man dribbelde achter hem aan, met twee stapjes voor elke pas van de lange. Ze hield haar adem in en probeerde Vicente met haar gedachten te dwingen hun te vertellen dat ze het onmogelijke van haar eisten.

Om zichzelf te kalmeren streelde ze haar buik, al haatte ze die om zijn platheid. Door haar nachtjapon heen voelde ze de tere punten van haar bekken. Ze was een beetje misselijk en in een kortstondige verrukking vlamde de hoop in haar op, alsof ze even een kind voelde bewegen. Maar het was de geur van de po en de schimmel op de muur die haar maag van streek maakte. Ze had net haar maandelijkse bloeding en zou zichzelf volgende week weer reinigen in de mikwe, het rituele bad dat het laatste spoortje bloed zou verwijderen.

Ze kon de krakkemikkige trap voelen trillen. Stemmen naderden haar deur. Hannah sloeg haar armen om zich heen en spitste haar oren om het gemompel te verstaan. Ze riepen haar naam en bonsden op de deur. Met moeite weerstond ze het verlangen om weer in bed te duiken, de dekens over haar hoofd te trekken en roerloos te blijven liggen. Haar buurvrouw, die vorig jaar een tweeling had gekregen en haar nachtrust nodig had, roffelde op de muur om stilte.

Hannah draaide haar zwarte haar in een knot en zette die vast met een haarspeld. Voordat de mannen binnen konden stormen, gooide ze zelf de deur al wijd open, op het punt Vicente te hulp te roepen. Maar toen sloeg ze de hand voor haar mond om een kreet van verbazing te smoren. Tussen de beide christenen stond de rabbi, bleek als een stuk perkament. Hannah deinsde achteruit, haar kamer in.

Rabbi Ibraiham kuste zijn vingertoppen en raakte even de mezoeze aan, het kleine doosje met de Tora, dat aan de rechter deurpost hing. ‘Sjolem aleichem, Hannah, en neem ons niet kwalijk dat we je storen.’ De rabbi had zich in grote haast aangekleed: de franjerand van zijn gebedssjaal hing ongelijk rond zijn knieën en zijn keppeltje stond scheef.

‘Aleichem sjolem,’ antwoordde ze. Ze wilde haar hand op zijn arm leggen, maar trok hem net op tijd weer terug. Een vrouw mocht geen enkele man buiten haar familie aanraken, ook niet als ze niet haar maandelijkse bloeding had.

‘Deze mannen moeten je spreken. Mogen we binnenkomen?’

Hannah sloeg haar ogen neer, zoals haar gewoonte was in het gezelschap van andere mannen dan Isaak. Ze hoorden niet binnen te komen. Ze was niet behoorlijk gekleed en ze pasten nooit met hun vieren in haar kamer.

Haar stem was hoger dan normaal toen ze de rabbi vroeg: ‘Gaat het al wat beter met uw vrouw? Ik hoorde dat ze last had van jicht en al sinds de vorige sjabbat het bed moet houden.’

De rabbi was al tamelijk kromgegroeid en zijn kleren hadden de muffe geur die zo kenmerkend is voor een man wiens vrouw niet gezond genoeg is om zijn kleding te luchten en te zorgen dat hij niet de hele nacht bij kaarslicht met zijn neus in de boeken zit. Misschien was Rivkah eindelijk naar de Joodse wijk in Rome verhuisd en bij haar oudste zoon ingetrokken, waarmee ze meer dan eens had gedreigd.

De rabbi haalde zijn schouders op. ‘Rivkah kan nog steeds haar handen en voeten niet gebruiken, maar helaas geldt dat niet voor haar tong. Haar woorden zijn een scherpsnijdend zwaard.’

‘Ach, wat naar voor u.’

De huwelijksproblemen van de rabbi waren bekend bij elke gettobewoner die binnen gehoorsafstand van hun appartementje woonde. In al de veertig jaar van hun huwelijk hadden Rivkah en de rabbi geen enkel vredig moment gekend.

‘Heren, dit is onze vroedvrouw Hannah – moge zij gezegend zijn boven alle vrouwen.’ De rabbi boog. ‘Hannah, deze heer is conte Paolo di Padovani en dit is zijn broer Jacopo – moge God, onze Rots, hun bescherming en een lang leven schenken. De conte stond erop dat ik hem bij jou zou brengen. Hij vraagt onze hulp.’

Ónze hulp? dacht Hannah. Kon zij soms preken? Kon hij soms baby’s ter wereld helpen?

‘Ik heb de conte al uitgelegd dat hij het onmogelijke vraagt,’ zei de rabbi. ‘Het is jou verboden christenvrouwen bij de bevalling te helpen.’ Dat was zo. Afgelopen zondag nog was Fra Bartolome, de dominicaanse priester, op het Piazza San Marco van leer getrokken tegen christenen die zich onder behandeling stelden van een Jood of, om het in zijn woorden te zeggen, ‘van een vijand van het kruis’.

De conte probeerde de rabbi te onderbreken, maar die stak zijn wijsvinger op. ‘Een pauselijke ontheffing, wilde u zeggen? Niet voor een eenvoudige vroedvrouw als Hannah.’

Deze keer leek de rabbi aan Hannahs kant te staan. Ze hadden er allebei belang bij het verzoek van de conte te weigeren.

De conte leek ergens in de vijftig, minstens twee keer zo oud als Hannah. Zijn ingevallen wangen getuigden van uitputting en deden hem even oud lijken als de rabbi. Hij knikte Hannah toe en wrong zich langs de rabbi naar binnen, een beetje gebukt om zijn hoofd niet te stoten tegen het schuine plafond. Hij was lang, een kenmerk van christenen, en het eten van gebraden vlees had hem een rode gelaatskleur gegeven. Hannah probeerde langzamer te ademen. De lucht in de kamer leek niet voldoende voor hen allemaal.

‘Het is me een eer je te ontmoeten,’ zei de conte, terwijl hij zijn zwarte hoed afnam. Hij had een diepe, aangename stem en sprak het sissende Veneziano, het dialect van de stad.

Zijn broer Jacopo was een onberispelijke verschijning. Zijn bolle wangen waren keurig gepoederd en geen modderspatje ontsierde zijn kniebroek. Hij kwam behoedzaam binnen, voetje voor voetje, alsof hij verwachtte dat de krakende vloer onder zijn gewicht zou bezwijken. Hij maakte een lichte buiging voor Hannah.

De conte knoopte zijn mantel los en nam de kamer in zich op: het simpele veldbed, de vlekkerige muren, de dennenhouten tafel, de menora. Het stompje kaars in de hoek sputterde en joeg flakkerende schaduwen door het vertrek. Het was duidelijk dat hij nog nooit zo’n bescheiden onderkomen vanbinnen had gezien. Uit de manier waarop hij zorgvuldig afstand van de muren hield, bleek wel dat het hem tegenstond.

‘Wat brengt u hierheen, zo midden in de nacht?’ vroeg Hannah, ook al wist ze dat heel goed.

‘Mijn vrouw is aan het bevallen,’ zei de conte, die van het ene been op het andere wiebelde. Zijn gezicht stond gekweld en zijn lippen waren samengeperst tot een dunne, witte streep. Zijn broer haakte zijn ene voet om een stoelpoot en trok die met veel gekras over de vloer naar zich toe. Hij sloeg met zijn zakdoek de zitting af en ging zitten; zijn ene bil hing in de lucht.

De conte bleef staan. ‘Je moet haar helpen.’

Hannah had altijd moeilijk hulp kunnen weigeren, of het nu om een gewond vogeltje ging of om een bevallende vrouw. ‘Het gaat me aan het hart om te weigeren, heer.’ Hannah wierp een snelle blik op de rabbi. ‘Als de wet het toestond, zou ik u met alle plezier van dienst zijn, maar zoals de rabbi al heeft uitgelegd, kan ik het niet doen.’

De conte had blauwe ogen, met een netwerk van fijne rimpeltjes eromheen, maar zijn schouders hingen niet en zijn rug was kaarsrecht. Wat een verschil met de mannen in het getto, die altijd gebogen zaten over hun tweedehands kleding, hun edelstenen en hun Tora en daardoor bleek en krom waren geworden.

‘Mijn vrouw heeft nu al twee dagen en twee nachten weeën. De lakens zijn doorweekt van bloed, maar het kind weigert te komen.’ Hij maakte een hulpeloos gebaar. ‘Ik weet niet wie ik anders moet vragen.’

Zijn gezicht was dat van een man die lijdt onder de pijnen van zijn vrouw. Er ging een steek van medelijden door Hannah heen. Ze had al heel wat moeilijke bevallingen gedaan. Urenlange weeën; kinderen die dwars lagen; kinderen die dood werden geboren; moeders die stierven aan melkkoorts. ‘Het spijt me heel erg, heer. U moet wel veel van uw vrouw houden, dat u zich in het getto waagt om mij te zoeken.’

‘Haar geschreeuw heeft me het huis uit gedreven. Ik hield het daar niet langer uit. Ze smeekt God een eind aan haar lijden te maken.’

‘Veel bevallingen lopen goed af, zelfs na twee dagen,’ zei Hannah. ‘Als God het wil, komt ze erdoorheen en schenkt ze u een gezonde zoon.’

‘Het is de natuurlijke gang van zaken,’ zei de rabbi. ‘Zegt het boek Genesis niet: “Zwoegen zul je als je baart”?’ Hij keek naar Hannah. ‘Ik heb al gezegd dat je zou weigeren, maar hij wilde het per se van jouzelf horen.’ Hij wilde nog meer zeggen, maar de conte legde hem met een gebaar het zwijgen op. Tot Hannahs verbazing gehoorzaamde de rabbi.

‘Vrouwen praten onder elkaar heel wat af,’ zei de conte. ‘Lucia, mijn vrouw, heeft me verteld dat je de beste vroedvrouw bent van heel Venetië, van christenen en Joden samen, en dat ondanks je jeugdige leeftijd. Men zegt dat je een manier hebt gevonden om onwillige baby’s zover te krijgen dat ze de buik van hun moeder verlaten.’

‘U moet niet alles geloven wat u hoort,’ zei Hannah. ‘Zelfs een blinde kip vindt zo nu en dan een paar graantjes.’ Ze keek naar zijn grote handen die hij zenuwachtig ineenklemde om het trillen tegen te gaan. ‘Er zijn onder de christenen even bekwame vroedvrouwen te vinden.’

Toch had hij gelijk. Er was in heel Venetië geen levatrice zo begaafd als zij. Onder haar handen kwamen de baby’s sneller ter wereld en herstelden de moeders vlugger. Alleen de rabbi wist hoe dat kwam en ze kon ervan op aan dat hij zijn mond zou houden, omdat hij net zo goed als zijzelf wist dat ze als heks zou worden gebrandmerkt en gemarteld als haar geheim werd ontdekt.

‘Nu hebt u het van haarzelf gehoord,’ zei de rabbi. ‘Laten we gaan. Ze kan u niet helpen.’

Hij knikte Hannah even toe en draaide zich om. ‘Het spijt me dat we je gestoord hebben. Ga maar weer naar bed.’

Jacopo klopte zijn handen af alsof ze vuil waren geworden, stond op en liep naar de deur. ‘Kom, mio fratello.’

De conte bleef staan. ‘Als het kon, zou ik Lucia’s pijn van haar overnemen. Ik zou mijn bloed geven voor het hare, dat op ditzelfde moment haar matras doorweekt.’

Hannahs ogen waren op gelijke hoogte met de knopen van zijn mantel. De man stond van vermoeidheid te zwaaien op zijn benen. Ze deed een stap achteruit, bang dat hij over haar heen zou vallen. Met gedempte stem zei ze in het Jiddisj tegen de rabbi: ‘Is het echt ondenkbaar dat ik ga? Het is Joodse artsen verboden christelijke patiënten te behandelen en toch doen ze dat meer dan eens. Christenen die een purgering of aderlating nodig hebben doen vaak eventjes alsof er geen pauselijk edict bestaat. Veel Joodse dokters worden in het nachtelijk donker geroepen en glippen ongezien langs slapende deurwachters. Ze zeggen dat zelfs de doge een Joodse arts heeft…’

‘Een vrouw hoeft op die verdraagzaamheid niet te rekenen,’ antwoordde de rabbi. ‘Als een christenbaby bij de geboorte sterft, wat God verhoede, en er was een Joodse vroedvrouw bij, dan krijgt die de schuld. En met haar het hele getto.’ De rabbi wendde zich tot de conte en zei, nu weer in het Veneziano: ‘Er zijn een heleboel christelijke vroedvrouwen in Venetië, die het allemaal een eer zouden vinden u te helpen.’

Paolo di Padovani zag wit in het schemerige licht. ‘Je bent mijn laatste hoop.’ Met zachte stem voegde hij eraan toe: ‘Ze zeggen dat er magie in je handen zit.’ Hij pakte Hannahs handen en klemde ze tussen de zijne. Die voelden koud aan en de palmen waren zacht als geitenleer. Die van haar waren ruw van loog en hard bronwater. ‘O ja?’ Verlegen en geschrokken trok ze haar handen weg.

‘Wat wil je dan, Hannahlah?’ zei de rabbi in het Jiddisj, met het koosnaampje uit haar jeugd. ‘Dat ze op een nacht je lijk uit een sloep gooien, in dat deel van het meer waar niemand mag vissen of drinkwater scheppen?’

Een fatsoenlijke vrouw had hierop geen antwoord gegeven, maar Hannah kon zich niet inhouden. ‘Is het lijden van een christenvrouw minder erg dan dat van een Jodin?’

‘Zeg tegen de illustere conte dat je hem niet kunt helpen. Laat iemand anders de dood van zijn vrouw in de schoenen geschoven krijgen, niet de Joden.’

De rabbi had geen idee wat het betekende een vrouw te zijn: een dode baby te baren, kraamvrouwenkoorts te krijgen, of boven een wieg of baarkruk de vleugels van de doodsengel te horen ruisen. Hannah haalde diep adem. ‘Ik heb een talent gekregen, rabbi,’ zei ze, ‘God wil toch zeker dat ik het gebruik?’

‘Ik vervloek de dag waarop je met je… je…’ Hij hakkelde, zoekend naar het juiste woord. ‘… dat je met je werktuig bij me kwam om er een brooche over te vragen.’

Daar had Hannah zelf ook spijt van. Had ze haar vinding maar geheimgehouden!

‘Hij is rijk,’ vervolgde de rabbi. ‘Een koopman en een christen. Alle inwoners van het getto, zelfs de kinderen, zullen ervoor boeten als dit ene kind onder jouw handen sterft.’

‘Ik kan haar beschermen als er, wat God verhoede, problemen ontstaan,’ zei de conte tegen de rabbi. ‘Ik ben lid van de Raad van Tien en heb vrienden bij de Inquisitie.’ Hij probeerde te glimlachen, maar tevergeefs. ‘Pak je spullen, Hannah, en ga met me mee onder dekking van de nacht, in mijn gondola. Buiten mijn huis zal niemand van je aanwezigheid weten.’

‘Jij kent de wereld niet zoals ik die ken, Hannah,’ prevelde de rabbi in het Jiddisj. ‘Dit loopt niet goed af. Zeker, op dit moment heeft hij je nodig. Zeker, op dit moment zal hij je beschermen. Hij en zijn deftige Raad van Tien. Maar denk je nou echt dat hij nog een duit om je zal geven als zijn vrouw overlijdt?’

Hannah probeerde te slikken, maar haar keel was te droog. De conte had zich midden in de nacht op het kanaal gewaagd en zich daarmee blootgesteld aan de schurkenstreken van rondzwervende bendes, hij had Vicente omgekocht zodat die de poort geopend en de rabbi uit zijn bed gehaald had. Er waren niet veel mannen die voor hun vrouw zo veel moeite zouden doen. Ze keek even naar de rabbi, die met zijn zwarte ogen strak en nijdig terugkeek. Hij blokkeerde de deur met het air van een man die zelfs voor God nog geen stap opzij zou doen.

Toen Hannahs zusje Jessica zich tot het christendom bekeerde, had de rabbi overeenkomstig de joodse wet de familie opgedragen sjivve te zitten, het traditionele rouwritueel voor de gestorvenen, en haar naam nooit meer te noemen. ‘Moge de naam van Jessica worden uitgewist en mogen haar tanden wegrotten in haar mond,’ had hij gezegd, terwijl Hannah zat te huilen en haar vader de spiegel afdekte – de enige die de familie rijk was. De rabbi had iedereen in het getto verboden vanaf dat moment nog enig contact met Jessica te hebben.

Ze woonde maar een paar kanalen verderop. Wanneer Hannah zich bij het krieken van de dag naar de markt haastte, kwam ze haar zus meer dan eens tegen. Die was dan van een feest of gekostumeerd bal onderweg naar huis, gemaskerd en gekleed in een japon van dure zijde, bestikt met lovertjes. Dan wendde Hannah, gehoorzaam aan het bevel van de rabbi, telkens haar hoofd af en sloeg een andere richting in.

Een jaar na Jessica’s vertrek arriveerde er aan de poort van het getto een leerling-vroedvrouw, buiten adem van het harde lopen, om Hannah te halen voor de geboorte van Jessica’s baby. De rabbi verbood Hannah mee te gaan en joeg het meisje weg.

‘Met alle respect, heer,’ zei hij nu tegen de conte, ‘maar de autoriteiten zijn niet altijd in staat de Joden te beschermen wanneer de priesters onrust stoken. We hoeven geen van beiden lang na te denken om voorbeelden te verzinnen – tijdens een uitbarsting van de pest, of als de ongelovige piraten een stel Venetiaanse schepen hebben buitgemaakt…’

Als hij de rabbi al hoorde, liet de conte daar niets van merken. Hij wierp zijn mantel af en legde die op de enige plek waar nog ruimte was, het bed. Er gloeide iets in zijn ogen en even dacht Hannah dat hij haar in zijn mantel zou rollen, over zijn schouder gooien en met haar in de nacht verdwijnen.

‘Conte,’ zei ze, ‘ik verricht geen wonderen en evenmin is er magie in mijn handen.’

‘Toch moet je het proberen,’ zei hij.

Jacopo trok hem aan zijn arm. ‘Kom, we gaan. Het was idioot te denken dat een Jood ons zou helpen. Heilige Moeder Gods, Paolo, als je niet meegaat, ga ik zonder jou!’ Hij drukte zijn zakdoek tegen zijn neus. ‘Ik word misselijk van de stank hier. Paolo, doe iets. Bied haar dan geld aan, dat is de enige taal die de Joden verstaan.’

Hannah had aan dergelijke opmerkingen gewend moeten zijn. Ze hoorde ze vaak genoeg, maar toch draaide ze zich met een ruk naar hem om, klaar om hem uit te schelden voor hoerenjong van een varken, wat het eerste was wat in haar hoofd opkwam. In plaats daarvan schraapte ze haar keel en zei tegen zijn broer: ‘Conte, betaal me tweehonderd dukaten en ik ga mee naar uw vrouw.’

Jacopo begon snorkend te lachen.

Hannah keek de conte strak aan; hij lachte niet mee. Met gefronste wenkbrauwen dacht hij na over haar eis. Het was een schrikbarend hoog bedrag. Tweehonderd dukaten waren voldoende voor honderd rollen bedrukte zijde, een bootlading timmerhout – of voor het leven van Isaak. Niemand, zelfs een edelman niet, zou zo’n bedrag voor haar diensten overhebben. Een paar zilveren muntjes vormden haar gebruikelijke honorarium.

Hiermee zou de discussie afgelopen zijn en de conte zou naar zijn palazzo teruggaan. De rabbi had gelijk: als Hannah er niet in slaagde het leven van de contessa te redden, zou de Inquisitie haar onderwerpen aan de strappado. Ze zouden haar handen achter haar rug vastbinden, haar ophijsen aan haar armen, zodat die uit de kom schoten, en haar vervolgens van grote hoogte laten vallen.

‘Mijn man wordt op Malta gevangengehouden door de Ridders van Jeruzalem,’ zei Hannah. ‘Dit bedrag is het losgeld dat ze voor hem eisen. Ik zal proberen het leven van uw vrouw te redden als u dat van mijn man redt.’

De rabbi werd boos. ‘Hannah,’ zei hij langzaam en duidelijk, ‘zoals je weet zal het Genootschap tot het Loskopen van Slaven voor Isaaks vrijlating betalen. Dat is slechts een kwestie van tijd.’

‘Die tijd hebben we niet,’ zei Hannah.

De rabbi schudde een krampachtig gebalde, blauw dooraderde vuist onder haar neus. ‘Jouw voornaamste plicht is dat je niets doet wat het getto in gevaar brengt. Isaak is maar één Jood, hier in het getto wonen er drieduizend.’ Hij stond zo dicht bij haar dat ze zijn warme adem op haar gezicht voelde. ‘Als je rabbi verbied ik het, en daarmee uit.’

Dit waren de handen die haar zo vaak hadden gezegend, die haar broers hadden besneden en die bij zo veel sedermaaltijden de kiddesj-beker aan haar lippen hadden gezet. ‘Rabbi,’ zei ze, ‘ik heb niet met drieduizend Joden onder de choepa gestaan. Ik stond met maar één man onder het huwelijksbaldakijn en dat was Isaak.’ En die man was met haar getrouwd zonder bruidsschat en was van haar blijven houden ondanks haar onvruchtbaarheid. In de synagoge had ze de rabbi ooit tegen Isaak horen zeggen dat de wet een man toestond een kinderloos huwelijk te laten ontbinden. De rabbi drong er bij hem op aan van haar te scheiden en een vrouw te zoeken die hem wel een zoon zou baren. Isaak had zijn gebeds-sjaal strakker om zijn schouders getrokken en zijn hoofd geschud. De meeste echtgenoten zouden veel minder lankmoedigheid hebben getoond, want is een kind niet het tacheles van de vrouw – haar levensdoel?

En wat was haar dank geweest voor de man die, als ze pijn in haar rug had van het urenlange bukken over het bed van een bevallende vrouw, de bahnkes-glazen uit de kast pakte, ze warmde boven de kaars en er haar rug mee behandelde? In de week voor zijn vertrek had ze hem haar hele voorraad kwetsende woorden naar het hoofd geslingerd. Als hij echt van haar hield, had ze gezegd, zou hij niet naar de Levant varen op jacht naar rijkdom en voorspoed. Hij dacht alleen maar aan zichzelf en liet haar in de steek. Hij had even scherp gereageerd; zijn woorden waren als messen geweest. Hij zei dat ze een bange, kleine gettomuis was geworden, dat ze geen risico’s durfde te nemen, dat hij zijn leven op het spel zette om samen met haar een beter leven te krijgen. Daarna was het stil gebleven tussen hen. Ze ontweken elkaars blik en schoven in bed zo ver mogelijk bij elkaar vandaan. Ze had geweigerd hem uitgeleide te doen naar het schip, La Dogaressa. De gedachte dat hij nu ver van haar op Malta zat in de overtuiging dat ze niet langer van hem hield, was meer dan ze kon verdragen. Als de conte haar zou betalen, zou ze meegaan, al werd de rabbi nog zo kwaad.

‘Bent u bereid dat te betalen?’ vroeg ze de conte.

‘Ik ben bereid je dit buitensporige bedrag te betalen,’ was zijn antwoord. ‘Je kunt naar Malta varen en je man vrijkopen voor hij zich doodwerkt in de steengroeven.’ Hij pakte zijn mantel van het bed.

Hannah had geen tijd om verbaasd te zijn over zijn toestemming. Ze sloeg een hoofddoek om en schoot in haar smalle, leren sandalen, gadegeslagen door Jacopo en de rabbi. De rabbi zweeg, maar zijn broze, oude lichaam was verstrakt van woede.

‘Breng me bij uw vrouw,’ zei Hannah tegen de conte.

Haastig zocht ze haar uitrusting bijeen: een schort, een ijzeren mes, schoon verbandgaas, medicijnflesjes, windsels, pakjes genezende kruiden en de zilveren sjadai, een amulet met de davidsster erin gegraveerd, bedoeld om boven de wieg van een pasgeborene te hangen. Geef dat het niet te laat is; geef dat het nog zin heeft, bad ze geluidloos. Ze deed haar spullen in een zak van ongebleekt linnen, maar voor ze het sluitkoord dichttrok, lichtte ze het deksel van de cassone met de felgekleurde, ingelegde patronen, en haalde er vlug een lang, smal voorwerp uit dat in een doek was gewikkeld. De stof viel een beetje open en het kaarslicht glansde in haar verlostang, twee zilveren lepels die met een scharnier aan elkaar waren bevestigd. Haar gezicht, wit en gespannen, weerkaatste in de bolle achterkant. Voordat de mannen het instrument konden zien, had ze het al onder de windsels op de bodem van haar tas geduwd.

Met haar geboortelepels kon ze baby’s redden, maar ook verminken. Onlangs had ze bij een bevalling te hard geknepen en in plaats van de baby voorzichtig naar buiten te trekken had ze zijn schedeltje verbrijzeld. De moeder bleef achter met een blauwachtig lijkje in haar armen. Als Hannah vannacht dezelfde fout maakte, zou ze voor babymoordenaar worden uitgemaakt.

‘Broer,’ zei Jacopo, ‘je bent een idioot en ik wil er niets meer mee te maken hebben. Ik vertrek nu.’ Hij maakte een diepe buiging, zo goed en zo kwaad als dat ging bij een man van zijn omvang. ‘Ik heb behoefte aan wat frisse lucht. Ik vind zelf de weg naar huis wel.’

De trap kraakte en de benedendeur sloeg dicht. Het verbaasde Hannah dat Jacopo zijn leven durfde te wagen door ’s nachts alleen over straat te gaan. Rondzwervende roversbenden waren een normaal verschijnsel en een deftig man riskeerde van zijn kleren te worden beroofd en van een brug af in het gore kanaalwater te worden gegooid. Maar ze zei niets.

‘Kom, we kunnen met een paar minuten in ca’ di Padovani zijn,’ zei de conte. ‘Mijn gondola ligt afgemeerd aan de Rio di San Girolamo.’

De rabbi hees zijn gebedssjaal hoger om zijn schouders. Hannah wachtte tot hij uit de deuropening weg zou gaan, maar dat deed hij niet. Woedend stond hij haar aan te kijken. Toen hij langzaam zijn knokige handen naar haar gezicht ophief, dacht ze even dat hij haar een klap wilde geven. In plaats daarvan beschreven zijn handen kleine cirkeltjes boven haar hoofd, terwijl zijn bovenlichaam in gebed heen en weer begon te wiegen. ‘Moge God in zijn grootheid je leidsman zijn,’ zei hij in het Jiddisj. ‘Doe de Joden en alle vrouwen eer aan, Hannah, en breng geen onheil over ons.’

Daarna deed hij een stap opzij om haar en de conte te laten passeren.

Eenmaal buiten legde de conte zijn mantel, die naar rook en zweet geurde, over haar schouders. ‘Het is vochtig op de kanalen vannacht.’

De met bont afgezette mantel woog zwaar op haar schouders.

Met de linnen zak met daarin de geboortelepels tegen haar borst geklemd liep ze achter de conte aan naar de gondola. De rabbi volgde.

Onwillekeurig dacht ze aan het incident dat zich tijdens het vorige poerimfeest had voorgedaan in een huis aan de Calle del Forno. De vroedvrouw die bij de geboorte assisteerde, had de foetus niet in de goede positie kunnen draaien. Om het leven van de moeder te redden had ze met een haaknaald de schedel van de baby doorboord en daarna met een zijden koord de ledematen van zijn lijfje getrokken om hem naar buiten te kunnen halen. De armpjes en beentjes had ze in haar paniek door de slaapkamer gesmeten. Hannah bad dat iets dergelijks haar bespaard zou blijven.

2

Valletta, Malta

Isaak had zijn weddenschap met het lot verloren.

De handel tussen Venetië en de Levant was zo lucratief, dat de winst op de koop en verkoop van specerijen, timmerhout en bedrukte zijde kon oplopen tot wel drieduizend procent. Daarom had hij een forse lening afgesloten en een magazijnlading zijde gekocht om die in Constantinopel aan de man te brengen en met de winst specerijen aan te schaffen voor verkoop in Venetië. Hij had er niet op gerekend dat zijn schip het doelwit zou worden van huurlingen in dienst van de Ridders van Malta, die stinkend naar drank, zweet en godsdienst met veel geschreeuw over de reling waren geklommen, zwaaiend met zwaarden en musketten.

Twintig van die woestelingen waren er geweest, ruige, behaarde mannen met slingerende crucifixen om en een hart dat overliep van haat jegens de ongelovigen en van begeerte naar hun rijke Venetiaanse vracht. De geur van kruit uit hun donderbussen bezwangerde de lucht. De meesten van zijn medepassagiers waren al vermoord voor ze wisten wat er gebeurde en voor ze God om vergeving van hun zonden konden bidden. Isaak verwachtte dat ook zijn eigen bloed uiteindelijk zou stollen op het voordek, maar God had blijkbaar een ander plan met hem. In de daaropvolgende maanden werd het Isaak duidelijk hoe zwaar hij eigenlijk was gestraft.

Nu was hij in Valletta, de hoofdstad van Malta, het bolwerk van de Ridders. Tijdens de lange nachten en de eindeloze dagen in de gevangenis had zijn medegevangene en volksgenoot Simon hem verteld dat dit rotsachtige, winderige eiland in 1530 door Karel de Vijfde aan de Ridders van Sint-Jan was geschonken. In ruil daarvoor beschermden zij de archipel tegen de ongelovige Turken. De Ridders slaagden erin het land te vrijwaren van de roofzucht van de Ottomanen, maar in de loop der tijd raakten ze zelf ook in de greep van de hebzucht. In de roes van hun overwinningen en onder het voorwendsel dat ze hun eiland moesten verdedigen aasden ze niet alleen op de schepen van de Ottomaanse heidenen, maar ook op die van christenen. Ze maakten de lading buit en als ze de opvarenden niet ombrachten, maakten ze hen tot slaaf: rijken en armen, kooplui en bedienden, vrouwen en kinderen. Ze noemden zichzelf Ridders, maar waren bijna even erg als piraten en van de misdaden die ze onder het mom van een heilige kruistocht begingen, werden ze schatrijk.

De Ridders hadden Isaak, Simon en enkele anderen gespaard, in de verwachting een hoge losprijs voor hen te krijgen. De mannen waren gekneveld en in het ruim gesmeten, waar de vloer zo glibberig was van de rattenpoep dat ze nauwelijks konden blijven staan. In de dagen en nachten die volgden was slapen onmogelijk door het voortdurende protest van de scheepstouwen en het geklapper van de zware zeilen. Isaak was misselijk van de stank van dennenhars en rottend hout en het geslinger van het schip maakte hem aan het braken, omdat het schommelen onder in het ruim het ergste was.

Sinds hun landing op Malta zat hij te verkommeren in een cel die niet groter was dan het bed dat hij met Hannah deelde. De vloer was van aangestampt zand en verder had de cel alleen maar één getralied raam dat zelfs midden op de dag maar weinig licht doorliet.

Erger dan het eten was het wachten – weken van gevangenschap in die stinkende kazerne, wachtend op de hongerdood, ernaar verlangend zelfs. Nu was het wachten eindelijk voorbij. Hij zou worden verkocht aan de hoogste bieder op de slavenmarkt op het centrale plein. Daarna moest hij proberen in leven te blijven totdat het bericht van zijn gevangenneming Venetië had bereikt en de Parnassim dos Cautivos over het losgeld kon onderhandelen.

Isaak tuurde tussen de tralies door de gang in, die leeg was op een paar dwarrelende stofvlokken na. Hij dacht na over hetzelfde als altijd: zijn ontsnapping. Hij had weinig anders gehad om zijn geest mee bezig te houden terwijl hij aan de celmuur geketend zat.

Nu hoorde hij voetstappen en het gerammel van sleutels. De deur van zijn cel zwaaide open en twee bewakers kwamen binnen. De ene greep hem vast en trok hem overeind. De andere controleerde zijn beenijzer en sleurde hem, half duwend en half dragend, de cel uit naar buiten. Isaak kneep zijn ogen dicht tegen het felle zonlicht. Ze sleepten hem en de andere gevangenen, onder wie ook zijn vriend Simon, van het paleis van de Grootmeester naar het stadsplein, waar een podium was gebouwd van ongeveer een meter hoog. De bewaker duwde hem het trapje op.

Toen zijn ogen eenmaal aan het licht gewend waren, zag Isaak dat het podium omgeven was door een menigte mannen, met hier en daar een vrouw, die zich verdrongen en hun halzen rekten om de gevangenen van La Dogaressa eens goed te bekijken. In de verte, achter de muren van fort Sint-Elmo, dobberden de afgemeerde schepen.

Een ruwe hand duwde hem naar voren en iemand schreeuwde iets in het Maltees – een primitief mengelmoes van Italiaans, Siciliaans en Arabisch, dat Isaak al een beetje begon te verstaan omdat hij wekenlang naar de gesprekken van de bewakers had geluisterd.

‘Wie biedt me wat voor deze Jood? Vijfendertig jaar, of iets in die buurt, uit Venetië, geschikt om te werken, vrij van cholera en rachitis.’ De veilingmeester sloeg met zijn knuppel tegen Isaaks kuiten. Isaaks voeten waren nog gezwollen van de bastinado, de vijftig stokslagen die ze hem op zijn voetzolen hadden gegeven, en de klap met de knuppel deed hem wankelen. Een van de bewakers ving hem op en hield hem overeind. De veilingmeester gooide de stok naar zijn assistent en zei tegen Isaak: ‘Doe je mond open, dan kunnen we je tanden bekijken.’ Hij greep Isaak bij zijn kaak en porde met zijn vuile vinger in diens mond. Toen zei hij tegen de mensenmassa: ‘Een mooi stel maalstenen. Wit en sterk. Dat kunnen we niet allemaal zeggen, toch?’ Hij grijnsde; hij miste twee hoektanden. De menigte brulde van het lachen.

‘Wie tanden heeft, kan eten en wie kan eten, kan ook werken.’ De veilingmeester kneep Isaak in armen en benen. ‘Geen breuken, geen ontwrichtingen, geen vergroeiingen.’ Hij gebaarde dat Isaak zijn handen moest uitsteken en bekeek de handpalmen. ‘Smalle, zachte handen. Niet eeltig of gespierd. Een koopman of een hoge heer die de Ridders een mooie losprijs kan opleveren. Ondertussen kan de gelukkige koper profiteren van zijn arbeid.’

De ijzeren ring om Isaaks enkel werd gloeiend heet in de zon. ‘Laat hem zijn hemd eens uittrekken!’ riep een dikke man. ‘Ik wil weten of hij sterk genoeg voor me is.’ Zijn gezicht zat onder de pokputten en zijn gouden tand blikkerde in de zon.

Van zijn medegevangenen had Isaak de verhalen gehoord over boeren die een man voor de ploeg spanden als een trekos en hem afbeulden tot hij er dood bij neerviel. Alstublieft, God, bij alles wat heilig en goed is, niet naar een boerderij, bad hij. Met een hoofdbeweging beduidde de veilingmeester hem aan het verzoek van de man te voldoen. Het was niet nodig om zijn hemd uit te trekken – het was weinig meer dan een vod, en Isaaks armen en bovenlichaam waren door de rafels heen duidelijk te zien – maar toch trok hij de schamele resten over zijn hoofd.

De man knikte goedkeurend. Toen zei hij: ‘Maar als het een Jood is, waar is dan zijn baard?’

Isaak wreef over zijn kin. Hij had een baard gehad vanaf het moment dat hij oud genoeg was om er een te laten staan. Dat deed elke Jood, want in de Talmoed staat: ‘Het sieraad voor het gezicht van een man is zijn baard.’ Op dit moment voelde zijn gezicht even kwetsbaar als dat van een pasgeborene. Bij zijn aankomst op Malta had een van de cipiers erop gestaan dat zijn baard werd afgeschoren. ‘Dat is tegen de luizen,’ legde de barbier uit die zijn hoofd en zijn gezicht had geschoren met een stomp scheermes, zodat zijn wangen en zijn kin ontsierd raakten door bloederige sneden. Telkens als zijn baard weer begon te groeien, werd hij opnieuw geschoren.

De cipier had hem ook al zijn bezittingen afgenomen: zijn extra stel kleren, zijn gebedssjaal, de duizend dukaten waarmee hij in Constantinopel kardemom en kruidnagels had willen kopen – kortom, alles, behalve het piepkleine linnen zakje, niet groter dan een walnoot en gevuld met eitjes van de Bombyx mori, de kostbare zijdevlinder. Een andere gevangene van het schip, een bejaarde Turk die wist dat hij niet levend de wal zou bereiken, had hem het zakje in de hand gestopt en Isaak gevraagd in ruil daarvoor een brief te schrijven aan zijn vrouw in Constantinopel. Isaak verstopte het zakje onder het hemd van een dode gevangene die daar ter plekke lag te rotten. Toen de Ridders het lijk van de ongelukkige een paar dagen later kwamen halen om het van het achterdek in zee te laten glijden, wist hij op het laatste nippertje het zakje nog te grijpen. Hij klemde het achter de band van zijn kniebroek en daar hing het nu, vlak naast zijn sjmekele. Nu was dat zakje zijn enig overgebleven bezit. Hoewel hij geen verstand had van zijderupsen, kende hij de waarde van bedrukte zijde maar al te goed, evenals de aantrekkingskracht van de stof op de adellijke dames in Venetië. Misschien zouden deze eitjes hem als rupsen ooit goede diensten bewijzen op dit eiland van rotsen en oorlogszuchtige monniken.

De veilingmeester draaide zich weer naar hem om en bekeek hem van top tot teen om zijn andere kwaliteiten vast te stellen. Naast hem stond Simon in de middaghitte te wankelen op zijn benen. De stilte duurde voort en de menigte begon uit te dunnen. Isaak begreep wel waarom de veilingmeester met de mond vol tanden stond. Op zijn brede borstkas zat geen greintje vet meer en zijn spieren waren te zien, net als op een schilderij van Christus vlak voor Hij helemaal is leeggebloed. Zijn benen, ooit kaarsrecht en gespierd, waren nu niet dikker dan een tafelpoot.

Isaak fluisterde de veilingmeester een paar woorden in het oor. De man knikte en riep: ‘Deze slaaf is niet zomaar een Jood, maar een geleerde Jood. Eentje die kan lezen, schrijven en rekenen.’

Weer viel de gezette man hem in de rede. ‘Hoe weet ik dat hij geleerd is als hij geen baard heeft? Ontleent de Jood zijn wijsheid niet aan het haar op zijn kin?’

Isaak keek op. ‘Als een man beoordeeld moet worden op grond van zijn baard,’ zei hij tegen zijn kwelgeest, met een stem die schor was van het weinige gebruik, ‘dan is die sik daar het verstandigst van ons allemaal.’ En hij maakte een hoofdgebaar naar de veekraal aan de andere kant van de markt.

De knuppel sloeg tegen zijn kuiten. Hij verloor zijn evenwicht en viel bijna van het podium af. Uit de menigte klonk gelach.

‘Wat heb ik nou aan een radde tong?’ zei de man. ‘Ik moet slaven hebben die mijn galeien heen en weer roeien naar de Levant.’

En wat heb ikzelf aan mijn scherpe tong te danken, dacht Isaak, afgezien van een heleboel problemen? Er kropen vliegen rond zijn ogen; het was hem al te veel moeite om ze weg te vegen.

‘Je kunt die man beter te vriend houden,’ zei Simon gedempt tegen hem. ‘Dat is Joseph, een echte Joden-hater. Als zijn galeien terugkomen, zijn de slaven meer dood dan levend door uithongering en mishandeling. Die rotzak vervangt de stakkers door verse slaven en laat de vorige lichting creperen. De onderofficieren zitten zo om bemanning te springen dat ze alles kopen wat ze krijgen kunnen.’

God zou het begrijpen als ik nu de hand aan mezelf sloeg, dacht Isaak. In omstandigheden als deze zou het geen wetsovertreding zijn. Hadden de Joden op Masada geen zelfmoord gepleegd omdat ze de Romeinse soldaten hun plezier niet gunden? Toen dacht hij aan Hannah. Hannah met haar smalle taille en haar donkere ogen, die in Venetië op hem wachtte. Hij dwong zichzelf rechtop te gaan staan. Als hij zich straks ophing aan de gerafelde mouwen van zijn hemd, zou God dat misschien nog begrijpen en vergeven, maar Hannah niet. Isaak zette de gedachte aan zelfmoord uit zijn hoofd, zoals hij ook de herinnering aan hun geruzie van die laatste week van zich af had gezet. Toen hun liefde nog sterk was, hadden ze met hun tweeën in een bed van een el breed kunnen liggen. Die laatste nacht was zelfs een bed van zestig el breed nog niet te groot geweest.

Een ruwe stem rukte hem terug naar het heden. ‘Ik zou nog geen tien scudi voor die kale Jood willen bieden,’ riep Joseph tegen de veilingmeester. ‘Ik ben alleen benieuwd of je zijn edele delen ook hebt geschoren. Is zijn schaamhaar net zo ver te zoeken als zijn voorhuid?’ De menigte grinnikte en daardoor aangespoord vervolgde de man: ‘Misschien is hij wel helemaal geen echte Jood, maar een marrano uit Spanje – vanbuiten een christen, vanbinnen een Jood. Laat hem die bescheten broek maar eens uittrekken.’

Wie een belediging accepteert, lokt mishandeling uit, zei Isaak bij zichzelf, terwijl het bloed naar zijn wangen vloog. Als hij nu niet reageerde, zou de menigte zich ermee bemoeien en was hij in een mum van tijd doelwit van een regen rotte sinaasappels of erger. Wat een schande om zo bespot te worden door een ongeletterde lomperik die ongetwijfeld alleen maar kon tekenen met een vettige duimafdruk en bij zijn varkens in de hooiberg sliep! Grijnzend riep hij tegen Joseph: ‘Ik kan niet aan uw verzoek voldoen, heer. Bij het zien van mijn lid zouden alle mannen scheel zien van afgunst en alle vrouwen in vuur en vlam raken.’

De menigte begon op te dringen en de mensen duwden elkaar opzij om dichter bij het podium te komen. Een van de bewakers deed een stap naar Isaak toe en hief zijn knuppel. In gedachten vervloekte Isaak zijn onverstandige reactie en hij verstijfde in afwachting van een felle slag.

Tot zijn opluchting schudde de veilingmeester zijn hoofd en zei: ‘De Ridders willen hem in leven houden tot ze de prijs die op zijn hoofd staat hebben gekregen.’ Met een gebaar weerhield hij de bewaker van de afranseling, maar Isaak wierp hij een waarschuwende blik toe.

Joseph lachte luid en brulde tegen de veilingmeester: ‘Ik vind hem wel lollig. Misschien kan ik hem gebruiken als aas voor mijn rattenvallen!’ Hij rammelde met het kleingeld in zijn broekzak. ‘Trouwens, dat is ook het enige waar een Jood geschikt voor is!’

Inmiddels kwamen er steeds meer mannen aanslenteren, aangetrokken door het hoongelach en het instemmende gejoel. Joseph draaide zich naar de menigte en maakte een diepe buiging. Daarna keek hij weer naar Isaak en vroeg: ‘Zal ik je kopen, Jood?’

‘Nee,’ antwoordde Isaak.

‘En waarom dan wel niet?’

‘U hebt daarnet mijn advies ingewonnen, heer. Hoe kan ik nu ooit nog uw slaaf zijn?’

De toeschouwers joelden.

‘De hele christenheid weet dat jouw volk Christus heeft vermoord en daarom voor altijd straf verdient,’ schreeuwde Joseph.

‘Zo is het genoeg!’ De veilingmeester stak zijn hand op. ‘Wat dacht u van vijftig scudi, heer? Hij verdient het beslist voor u terug.’ Voor hij van uitputting sterft, dacht Isaak, maar hij zei niets. De veilingmeester hief zijn hamer. ‘Nou? Is de koop gesloten?’

‘Hier heb je tien scudi, man. Ik koop hem, al was het maar voor de lol om hem te zien verrekken.’

‘Eenmaal, andermaal…’ De veilingmeester liet zijn blik over de menigte glijden. ‘Niemand? Goed dan. Verkocht aan Joseph.’ Met een klap liet hij zijn hamer neerkomen op de plank waar hij achter stond en daarna gebaarde hij naar de bewaker. ‘Breng hem weg.’

Isaak struikelde voor Simon langs. ‘Moge God je beschermen,’ fluisterde zijn vriend hem toe.

De bewaker schopte Isaak het trapje af. Beneden stond Joseph te wachten. Zijn laarzen stampten ongeduldig in het zand. Hij smeet de veilingmeester een munt van tien scudi toe. Die ving hem op en zei: ‘Dank u, heer.’

Daarna richtte hij zijn aandacht op Simon. ‘De volgende is een Jood uit Livorno, handelaar in edelstenen.’

Joseph greep Isaak bij de schouder en trok hem mee naar een stoffige wagen midden op het plein. Op dat moment klonk achter in de menigte een luide vrouwenstem: ‘Veilingmeester, wacht even!’

De mannen gingen opzij om de vrouw door te laten die even vierkant was als de kantelen van fort Sint-Elmo. Over haar lange gewaden droeg ze een met meel bestoven keukenschort. Aan haar boezem drukte ze een hondje, dat tegen het bruin van haar scapulier extra wit leek. Of het beest van nature wit was of net zo onder het meel zat als de vrouw zelf, was moeilijk te zeggen. De vrouw greep Isaak bij de arm en zei in het Maltees: ‘Deze man blijft op de galeien niet langer dan twee weken in leven. Laat hem gaan. Dit is pure moord.’ Ze schudde haar wijsvinger onder Josephs neus. ‘Je bent een schoft.’

‘De koop is al gesloten,’ riep de veilingmeester omlaag.

‘Joseph zal hem vastbinden aan een roeiriem en hem tot zijn middel in ijskoud water laten zitten. Dat weet u toch ook wel,’ riep de vrouw terug.

‘Ik verkoop de slaven alleen maar, zuster Assunta. Met hun toekomst houd ik me niet bezig.’

De veilingmeester draaide zich weer naar Simon, maar voordat hij verder kon gaan, zei de non: ‘Als hij eenmaal schoongeboend en ontluisd is, kan ik hem goed gebruiken voor de schoonmaak en het werk in de kloostertuin.’

Joseph kreeg Isaaks andere arm te pakken en zei tegen de non: ‘Met alle respect, zuster, maar deze man is gekocht en betaald. Laat ons erlangs.’

De veilingmeester wierp de non een verontschuldigende blik toe. ‘Sorry, zuster Assunta. U bent te laat.’

Isaak bekeek de vrouw eens goed. Ze droeg een habijt van ruwe wol en had rode handen en brede heupen. Haar kaken en haar wangen gingen gedeeltelijk schuil onder een unsoggolo, een nonnenkap. De non graaide tien scudi uit haar zak en duwde die Joseph onder de neus. ‘Pak aan en maak dat je wegkomt. Ga maar iemand anders vermoorden.’

‘Laat me erdoor.’ Joseph probeerde opnieuw Isaak mee te sleuren naar de paardenkar aan de rand van de menigte.

Onwillekeurig stelde Isaak zich de rust van een klooster voor; misschien was er een tuin met olijfbomen en bijenkorven. Hij bleef staan.

‘Als je weigert te lopen, til ik je op en slinger je over mijn schouder als een dooie geit,’ zei Joseph.

De non probeerde Joseph de munten in zijn zak te duwen, maar hij ontweek haar.

Isaak voelde zich zoals een vis zich moet voelen wanneer twee huisvrouwen op de vismarkt om hem kijven.

‘Die Jood is van mij. Als de manier waarop ik mijn slaven behandel je niet aanstaat, geef je me maar aan bij de Grootmeester,’ zei Joseph. Hij duwde Isaak in zijn wagen en klom er zelf achteraan, toen de non hem eindelijk losliet.

‘Het is Gods wil dat ik hem meeneem, Joseph. Verkoop hem aan mij en koop zelf die barbaar die daar staat.’ Ze wees naar een reusachtige Nubiër achter op het podium. ‘Die gaat langer mee. Gun mij de Jood.’

Joseph greep de leidsels van zijn paard. ‘Aan de kant, zuster.’

‘Red je ziel, Joseph!’ riep een man in de menigte. ‘Geef hem aan het klooster. De nonnen hebben meer aan een vent met een grote pik dan jij.’ Hij sloeg dubbel van het lachen.

Joseph werd bloedrood en klakte met zijn tong tegen zijn paard, maar hield de teugels nog stil. ‘Omdat u het bent, zuster Assunta. Voor vijftien scudi is hij van u.’ Hij wees naar het hondje in haar armen. ‘Dan kunt u hem net zo verwennen als dat schoothondje daar.’

Isaak voelde het zweet langs zijn benen lopen. Het linnen zakje met rupseneitjes begon te glijden. Hij stak steels zijn hand in zijn broek en slaagde erin het zakje ongemerkt omhoog te hijsen en onder zijn broeksband terug te duwen. Ondertussen zetten Joseph en zuster Assunta hun gesjacher voort.

‘Hier heb je mijn tien scudi. Meer heb ik niet. Ons klooster is arm.’ Weer probeerde ze Joseph de munten in de hand te duwen, maar hij schudde koppig het hoofd.

Zuster Assunta gromde van ergernis. Ze nam de rok van haar habijt een beetje op, klom het podium op en duwde met haar elleboog de bewaker aan de kant. ‘Dames en heren,’ sprak ze met schallende stem tegen de menigte, ‘ik heb een gift van vijf scudi voor het klooster nodig. Als iemand medelijden heeft met deze Jood en hem gunt dat hij het licht Gods zal zien, laat hij dan zijn beurs trekken.’

In de wagen wachtte Isaak gespannen af, maar Assunta’s smeekbede leek niemand te raken.

3

Venetië

Bij volle maan joegen er onzichtbare onderstromen door de kanalen. Ze spoelden over de brokkelige kademuren, zodat de glibberige trappen van het getto kletsnat werden. Bij hoog water verdween de hele campo onder een dikke laag modder. Ook vannacht was het weer raak en Hannah tilde haar rokken hoog op, terwijl ze samen met de conte en de rabbi behoedzaam de campo overstak naar de poort. De conte hield haar stevig bij de elleboog vast om te voorkomen dat ze in het slik zou uitglijden. Boven haar hoofd ging een luik open. Door het raam was even een flakkerende kaarsvlam zichtbaar, maar meteen sloeg het luik ook weer dicht. Een rat schoot het kanaal in; het vettige water rimpelde en Hannah rilde even.

De rabbi wenste hun goedenacht en verdween naar zijn loghetto. Daarna was de stilte volkomen, afgezien van hun voetstappen op de keien.

Ze kwamen bij de dikke, houten poort en Vicente opende voor hen het poortdeurtje naar de Ponte degli Agudi; hij hield zijn hoed ondersteboven in de hand, voor het geval de conte er een paar scudi in wilde laten vallen. Haastig liepen Hannah en de conte naar de boot aan de Rio di San Girolamo. De gondelier lag zo hard te snurken dat de varkens, die in het afval langs de Fondamenta hadden lopen scharrelen, van schrik waren weggelopen. Toen hij hen hoorde aankomen werd hij wakker. Gedienstig bood hij Hannah zijn arm om haar over de dolboord heen te helpen. Daarna hield hij het zware brokaten gordijn van het kajuitje van de gondola, de felze, voor haar opzij tot ze comfortabel in het stoeltje zat. Nu klom ook de conte aan boord; de boot dook dieper in het water en begon te schommelen. In de felze was het zo donker als in een spelonk. Zo bleef ze verborgen voor de blikken van iedereen die eventueel op de wal stond te kijken. Ze had zich veilig moeten voelen in deze afzondering, maar dat deed ze niet.

Toen de gondelier afstootte, had ze zich het liefst uit de boot gegooid om weer vaste grond onder de voeten te krijgen. De zes ijzeren tanden van de ferro op de boeg sneden door het water; elke tand stond symbool voor een sestiere, een stadsdistrict.

De inzittenden van de gondel spraken niet. Het enige geluid kwam van de druipende riem. Uit de huizen van de Cannaregio scheen geen enkel licht. Ook op de aanlegsteigers van de prachtige palazzi langs het Canal Grande stonden nauwelijks fakkels te flakkeren. Hannah zat in elkaar gedoken onder het gewicht van de zware mantel van de graaf, waarin ze zich even geborgen voelde als een kwartel in de strik van een vogelvanger. Met moeite hield ze zich overeind. Ze had er niets aan als de conte merkte hoe bang ze was. Ze moest zelfvertrouwen uitstralen. Dat had ze van Isaak geleerd.

Was het lichaam van een christelijke edelvrouwe niet net zo geschapen als dat van een Joodse vrouw? Leden ze niet op dezelfde manier onder bloedverlies en barensnood? Klonken hun kreten van pijn niet hetzelfde? Kwam het bij christenvrouwen soms niet voor dat de baarmoeder te gespannen was en weigerde haar inhoud af te staan? Of dat de baby met de billetjes naar voren lag? Ze had behoedzaam onwillige baby’s uit halfdode Joodse moeders getrokken; bij een christenvrouw zou ze dat net zo doen. Voor Isaak riskeerde ze een vochtige cel onder in het paleis van de doge en een middernachtelijk bezoek van de wurgmoordenaar. Ze zag het knappe gezicht van haar man voor zich – zijn Romeinse neus en sensuele mond.

Het kajuitje van de gondola hing een beetje scheef onder het gewicht van de lading. De conte zei iets tegen haar, maar praatte zo zacht dat ze hem moest vragen zijn woorden te herhalen. ‘Lucia, mijn vrouw, is niet sterk. Ze geeft al jaren bloed op. Ondanks dat heeft ze al heel wat zwangerschappen achter de rug, maar geen daarvan resulteerde in een levend kind.’ Bij het maanlicht dat door het halfopen gordijn viel, keek hij haar vorsend aan. ‘Je bent nog jong, maar je hebt dat soort gevallen vast eerder meegemaakt.’

Bij iedere inademing leek de conte alle lucht uit de kleine ruimte te zuigen, waardoor er voor haar niets overbleef.

‘Ik zal mijn best doen.’

‘Dat geloof ik zeker. Zoals de meeste mannen heb ik geen idee hoe kinderen ter wereld komen. Maar ik wil je één ding zeggen: als je moet kiezen tussen mijn vrouw en mijn kind, red dan het leven van mijn kind.’

Hannah kon zich niet inhouden. ‘Joodse vroedvrouwen leren tijdens hun opleiding dat het leven van de moeder voorgaat.’ Bij het zien van zijn bezorgde gezicht voegde ze er vlug aan toe: ‘Als God het wil, zal ik die keus niet hoeven maken.’

‘Ik houd veel van Lucia, maar in het testament van mijn vader is bepaald dat ik voor mijn vijftigste een erfgenaam moet voortbrengen. Doe ik dat niet, dan gaat het hele familiebezit naar mijn broer Jacopo. Volgende maand word ik vijftig.’

Het was niet voor het eerst dat Hannah zo in vertrouwen werd genomen. Aanstaande vaders werden vaak verteerd door maninconia, een combinatie van bezorgdheid en spanning, waardoor ze aan onbekenden vertrouwelijke mededelingen deden die ze beter voor zich konden houden.

‘Jacopo en mijn jongere broer Niccolò zijn allebei slappelingen en zullen de familie ruïneren. Als het familiebezit in hun handen valt, zal de familie te gronde gaan. Niccolò heeft al een klein fortuin vergokt. Jacopo baart me zorgen om redenen die ik niet met een vrouw kan bespreken.’

Wat had zij te maken met het testament van zijn vader en de zaken van zijn familie? Ze kon matzedeeg maken, ze kon baby’s ter wereld helpen, maar van het erfrecht van de christenen had ze geen verstand.

Het zou niet aardig zijn tegen hem te zeggen wat elke vroedvrouw wist: dat van elke vijf geboren baby’s er eentje stierf en dat van elke tien kraamvrouwen er eentje haar kind niet zou kunnen voeden omdat ze de bevalling niet had overleefd. Evenmin zou ze hem vertellen dat zij deze percentages had verbeterd met het instrument dat in de linnen zak bij haar voeten verstopt was.

Het was begonnen toen ze op een sabbat in de bietensoep stond te roeren. De soep was zo heet dat haar haar door de stoom in kleine krulletjes sprong. De zilveren soeplepel in haar hand, met zijn bolle buik en gebogen handvat, dook diep weg in de terrine. Toen de lepel te heet werd, liet ze het handvat los en de lepel gleed langs de zijkant van de schaal omlaag tot hij in de ronding van de bodem bleef liggen. In haar hoofd vormde zich een idee. Ze pakte een soortgelijke lepel uit de kast en met handen die nog roodgevlekt waren van de bieten legde ze de lepels kruiselings over elkaar zodat ze samen de letter X vormden. Met zo’n instrument, bedacht ze, zou je het hoofd van een kind verder het geboortekanaal in kunnen trekken, wat de geboorte zou bespoedigen.

Ze maakte een ruwe schets, aan de hand waarvan de zilversmid het werktuig had gemaakt. De geboortelepels waren dieper uitgehold dan gewone lepels en de handvatten waren langer. Een scharnier hield ze in het midden bij elkaar, zodat ze als een schaar open en dicht konden. Eerst had ze in afzondering geoefend door uien uit de buikholte van een rauwe kip te trekken. Na verloop van tijd werd ze er steeds handiger in en gebruikte ze de lepels steeds vaker bij bevallingen. Dan legde ze een laken over de opgetrokken knieën van de moeder, zodat die niets kon zien, en joeg alle andere vrouwen de kamer uit. Er waren vroedvrouwen voor minder als heks verbrand, dus Hannah wist dat ze behoedzaam te werk moest gaan.

De conte verstoorde haar herinneringen. ‘Ik ben geen hardvochtig man,’ zei hij. ‘Niet iemand die alleen maar denkt aan zijn bezit en zijn paarden en aan de hoeveelheid dukaten die hij met zijn zaken kan verdienen.’

‘Ik weet dat u om uw vrouw geeft, anders had u nooit het risico genomen mij erbij te halen,’ zei Hannah.

De conte gaf haar een klopje op haar hand. ‘Dat mijn broer zo ruw tegen je optrad, komt alleen omdat hij in het krijt staat bij de Joodse geldschieters. Jacopo smijt al zijn geld over de balk.’

Even later gleed de gondel met licht gekraak en een doffe bons langs de steiger van een palazzo met een stenen voorgevel en hoge boogramen. Het palazzo was gebouwd aan de laatste bocht van het Canal Grande en zag uit op de campo van Sint Samuele. Een livreiknecht die op de steiger stond te wachten, greep het meertouw en wond dat strak om een paal met de kleuren van de familie: goud en groen. De conte hielp Hannah uitstappen en ging met haar naar binnen. Een dienaar hield de deur voor hen open en wenste hun een goede avond. Ze volgde de conte over de benedenverdieping, waar de zaken van de familie werden afgehandeld. Op deze piano terra, die gezien de vele houten kisten werd gebruikt als magazijn, hing een indringende geur van kaneel, kardemom en ongebleekte wol. De ruimte leek bijna even groot als het hele Ghetto Nuovo.

Terwijl ze haar best deed de conte bij te houden, viel haar op hoe groot zijn hoofd was. Dat voorspelde niet veel goeds, zeker als zijn vrouw klein van stuk was. Een fijngebouwde vrouw met een forse echtgenoot betekende vaak dat het hoofd van de baby te groot was om vlot het bekken van de moeder te passeren.

Voordat ze in de grote hal waren, gaf Hannah de conte zijn mantel terug. Zonder dat gewicht om haar schouders voelde ze zich een stuk lichter. Ze werden opgewacht door een vrouwelijke bediende. Haar haren kleefden aan haar gezicht en haar schort zat vol bloedvlekken.

‘Hannah, dit is onze vroedvrouw Giovanna.’

Hannah knikte haar glimlachend toe, maar de vrouw reageerde niet op haar groet.

‘Giovanna, dit is Hannah. Breng haar bij de contessa. Denk eraan: geen woord hierover. Ze is hier om je te helpen,’ zei de conte. ‘Is er nog iets veranderd tijdens mijn afwezigheid?’

‘Ik denk dat u het beste een priester kunt ontbieden, heer,’ zei Giovanna met neergeslagen ogen.

Hannah schoof voorzichtig achteruit, terug naar de deur. Een priester zou haar aan haar rode hoofddoek en eenvoudige jurk onmiddellijk als Jodin herkennen. Als er een priester kwam, moest zij vertrekken, anders was haar arrestatie onafwendbaar.

Tot haar opluchting zei de conte: ‘Daar wachten we nog even mee. Laten we eerst maar eens zien wat Hannah voor haar kan doen.’ Hij moest Hannahs nervositeit hebben aangevoeld, want nu zei hij tegen haar: ‘Maak je geen zorgen. Je krijgt je kans. Vlug nu.’

Giovanna maakte een reverence voor de conte en nam Hannah toen mee, een brede trap op, langs muren die zweetten van het vocht. De enorme stenen ruimte maakte Hannah duizelig. Halverwege moest ze even blijven staan en zich vastklemmen aan de koude leuning. Om haar evenwicht te hervinden keek ze omlaag, waar ze in een kleine alkoof twee mannen aan een tafeltje zag zitten, met een fles wijn tussen hen in en een luierende spaniël aan hun voeten. De ene man was Jacopo, die nog rood zag van zijn nachtelijke wandeling naar huis. De andere zou Niccolò wel zijn, de jongste broer van de conte. Hij was een knappe man met donkere krullen, maar met het verfomfaaide uiterlijk van iemand die net uit bed is.

Jacopo nam twee ivoren dobbelstenen tussen zijn handen, blies erop en gooide ze toen op de tafel. Hannah bewoog zich even. Haar leren sandalen piepten een beetje op het marmer van de trap. Niccolò keek op en hief zijn glas in een spottende groet.

Niets in dit palazzo was haar bekend of vertrouwd. Ze voelde zich zoals een muisje zich moet voelen dat in het veld door roofdieren is omsingeld: veel te veel ruimte en nergens een plek om weg te kruipen. De conte had van de vochtige muren en de walmende kolenbrander in haar simpele loghetto vast hetzelfde gevoel van onbehagen gekregen als zij van de zijden gordijnkwasten, het glanzende zilver en de cassetteplafonds van zijn palazzo.

Ze liep verder de trap op. De kilte van de stenen trok dwars door de zolen van haar sandalen heen, waardoor ze de beide mannen meteen weer vergat. Eén ding wist ze zeker: de contessa was een vrouw als alle andere, met een bekken, een buik en een baarmoeder.

Hannah had horen vertellen dat de christenen hun deftige paleizen en hun kerken versierden met afbeeldingen van mensen. En inderdaad, op de overloop liep ze meteen tegen een fresco aan, waarop in heldere kleuren twee vrouwen waren afgebeeld die de voeten van Christus wasten. Hannah greep haar rokken bij elkaar en liep er met neergeslagen ogen voorbij. De Tora verbood het aanbidden van beelden. Ze dacht aan de prachtige sjoel in het getto, aan het houtsnijwerk van de preekstoel, aan de vergulde heilige Ark met de Tora-rollen erin, en aan het scherm van filigraan dat de vrouwengalerij afschutte van de mannenafdeling op de begane grond.

Ze volgde Giovanna’s omvangrijke achterste door een hal waarvan de vloer bedekt was met een warmgekleurd tapijt – robijnrood, smaragdgroen en topaasgeel. Het maanlicht dat door de hoge daklichten naar binnen viel, tekende er ruitvormige schaduwen op.

Eigenlijk was het helemaal niet nodig dat Giovanna haar voorging. De kreten van de vrouw wezen haar vanzelf de weg naar een kamer die zo groot was dat ze in eerste instantie het bed alleen maar kon lokaliseren aan de hand van het geschreeuw. Beduusd bleef ze op de drempel staan. Er leek in deze kamer meer goud aanwezig dan in alle paleizen van koning Salomo bij elkaar. De kamer stond vol licht doordat de maan door de vele ramen naar binnen scheen en doordat overal lampen en kaarsen brandden. Het was licht waar ze maar keek, het danste in de vergulde spiegels en in de bronzen snuisterijen. Zelfs de vloer van gladgepolijste, gekleurde stenen, die met halfedelstenen was ingelegd, glansde als een spiegel. De ramen waren getooid met gordijnen van tafzij waar goudbrokaat doorheen was geweven om het maanlicht te weerspiegelen.

Boven het bed hing een stichtelijk schilderijtje van een Madonna met kind. De Madonna, die gekleed was in een azuurblauwe mantel, bood met een verrukt gezicht haar kind de borst. Voor christenen was dit een lieflijk tafereeltje, maar Hannah voelde haar maag samentrekken van afkeer. Alleen God was bij machte een mens te scheppen. Door mensen af te beelden probeerde je met Hem te wedijveren en dat was een zonde. Kon ze Giovanna maar vragen het weg te halen en haar eigen sjadai van geslagen zilver ervoor in de plaats te hangen... Hannah wendde haar blik af en zette haar zak met spullen op een stoel.

In een hoekje stond een rijkversierde wieg, identiek aan het bed van de contessa, alleen een stuk kleiner. Moge er snel een kind in liggen, dacht Hannah, maar toen haastte ze zich naar het bed waaruit het gekerm kwam. Het was een enorm bed, met een hemel die op vier pilaren steunde.

Daar lag de contessa. Ze was zo bleek dat ze wel doorschijnend leek. Rond het bed was een kring van zout gestrooid om moeder en kind te beschermen tegen het Boze Oog. Dat was ongetwijfeld Giovanna’s bijdrage, en een nuttige ook. Het hield Lilith, die moordenares van pasgeboren baby’s, op veilige afstand. Zodra de weeën begonnen en Lilith de kraamvrouw hoorde schreeuwen, was ze er als de kippen bij om genietend de geur van het bloed op te snuiven. Hoe langer de bevalling duurde, hoe brutaler ze werd. Een simpel loghetto of een paleis, dat maakte niet uit. Lilith stoorde zich niet aan rangen en standen.

Hannah nam de hand van contessa Lucia in de hare. De vingers waren koud en wasbleek als kaarsen. De ogen van de vrouw waren gezwollen en haar haren kleefden aan elkaar van het zweet. Haar wangen waren te rood en haar blauwe ogen glansden onnatuurlijk. Als ze niet zo had gehoest en er op haar voorhoofd geen dun, blauw adertje had geklopt, had Hannah kunnen denken dat ze dood was.

‘Contessa,’ zei ze, ‘ik ben Hannah. Ik kom u helpen bij de geboorte van uw baby. Kunt u me horen?’ Terwijl ze zich over het bed boog, hoorde ze vleugels ruisen. De rozenkrans die boven het bed hing, leek even te bewegen in de luchtstroom. Ze prevelde een schietgebedje.

Daarna sloeg ze haar armen om de contessa heen en hees haar in zittende positie om het hoesten te vergemakkelijken. Lucia’s schouderbladen sneden in haar armen. De zakdoek die ze tegen haar mond drukte was bevlekt met bloed.

‘Nu moet u goed naar me luisteren. Ik weet dat het moeilijk is. U hebt al een hele tijd heftige weeën, maar tevergeefs, dus ik moet u onderzoeken.’ Aandachtig keek Hannah naar het gezicht van haar patiënt. Het was zoals ze vreesde: de conte had te lang gewacht. Als hij haar bij het ochtendgloren had gehaald, voordat Lucia’s krachten waren uitgeput, was er misschien enige hoop geweest. Nu was het al ver na middernacht en de contessa leek te zwak om een kitten te baren, laat staan een baby.

Lucia tuurde naar haar door half gesloten oogleden, alsof ze ondanks haar pijnen probeerde te bedenken wie Hannah kon zijn. ‘Wie ben je?’

‘Uw man heeft me gehaald. Ik ben vroedvrouw. Ik kom u helpen.’

Het bleef even stil. Lucia knipperde met haar ogen bij het zien van de blauwe cioppà, de sjaal en de hoofddoek; het moest haar wel een geestverschijning lijken. ‘O ja, Hannah. Alle vrouwen hebben het over je.’ Ze probeerde te glimlachen. ‘Ze zeggen dat je wonderen verricht. Dat heb ik wel nodig ook.’

Ik evengoed, dacht Hannah, maar ze zei: ‘Het is niet verstandig om op wonderen te vertrouwen.’

De hoestbui was voorbij en Hannah liet de contessa voorzichtig weer op haar rug zakken. Toen sloeg ze het van zweet en bloed doordrenkte beddengoed terug.

‘Ik zal heel voorzichtig zijn, maar ik moet uw buik onderzoeken om te voelen of het kind goed ligt.’

‘Mijn rozenkrans.’

Bijna had Hannah gezegd dat het Joden verboden was de religieuze voorwerpen van christenen aan te raken, maar ze hield zich in. God zou het wel door de vingers zien. Het troosten van een stervende vrouw door haar haar rozenkrans te geven was eerder een mitswe dan een overtreding van de Misjna of het pauselijk edict. Hannah pakte de rozenkrans en gaf die aan Lucia. In de kralen leek meer warmte en leven te zitten dan in Lucia’s vingers. De contessa bracht ze naar haar lippen en kuste ze.

‘Ben je een Jodin?’

‘Ja, uit het Ghetto Nuovo.’

‘Dank je, Hannah, voor je moed om hier te komen. Wat er van mij of mijn baby zal worden, weet ik niet, maar ik ben je hoe dan ook dankbaar.’ Ze lag roerloos en haar ogen vielen dicht. ‘Je pakte mijn rozenkrans alsof het een slang was.’

‘Dus dat hebt u gemerkt? Mooi zo. Dan zit er nog leven in u.’

Hannah streek het vochtige haar uit Lucia’s gezicht. Toen keek ze naar Giovanna, die haar handen aan haar schort stond schoon te vegen. ‘Hoeveel tijd zit er tussen de weeën?’

‘De afgelopen drie uur maar een paar pater nosters. Het is eergisteren al begonnen, maar er zit geen schot in. Nu is ze uitgeput en zoals u ziet, heeft ze veel bloed verloren. Ik heb gezegd dat ze moest persen, maar ze is er te zwak voor.’ Giovanna wierp een vorsende blik op Hannahs rode sjaal en donkere haar, en toen zei ze: ‘Jij weet even goed als ik dat Joden geen christenbaby’s ter wereld mogen helpen. Stel nou – wat God verhoede – dat het kind onmiddellijk gedoopt moet worden?’

‘Dan kun jij dat toch doen?’

‘Zoals ik voor alle hier geboren baby’s heb gedaan,’ zei Giovanna met een rimpel in haar brede voorhoofd.

Het was gevaarlijk om je als Jood de vijandschap van een christen op de hals te halen. Ze zou deze vroedvrouw met fluwelen handschoentjes moeten aanpakken. Hannah liep naar de waskom die naast het bed stond, wrong een van de natte doeken uit en legde die op het voorhoofd van de contessa.

‘Bevallen is hard werken, hè?’

Lucia knikte, terwijl Hannah aan haar buik voelde. Wat haar handen haar vertelden, stond haar niet aan. Zonder te weten of Lucia het zou begrijpen zei ze: ‘Het hoofdje ligt niet goed en zit daarom klem. Ik moet proberen het kindje te draaien.’ Lucia opende haar ogen en keek Hannah aan met een blik waaruit onbegrip sprak.

‘Stelt u zich eens voor: ik wil u uit dat raam daar naar buiten duwen.’ Ze wees met haar kin naar het smalle dakraam naast het bed, waarachter de zilveren maan te zien was. ‘Dan zou ik achter u gaan staan, u een flinke duw geven en prompt plonsde u beneden in het kanaal. Zo gaat het als het hoofdje van de baby goed ligt. Maar stel: u staat wel bij het raam, maar een beetje opzij ervan. Of u houdt zich met een hand aan de vensterbank vast. Zelfs een flinke duw zou dan geen zin hebben. Als de baby verkeerd ligt, zijn heftige weeën zinloos, en persen ook.’

Lucia’s ogen vielen weer dicht. Ze had waarschijnlijk geen woord gehoord.

Toch ging Hannah verder; ze had de beeldspraak zelf even erg nodig als de contessa om het probleem helder te krijgen. ‘Maar als ik u nu eens bij de schouders greep en u verplaatste tot u recht voor het raam stond, en dan op de vensterbank ging staan en u met een werktuig naar buiten trok...’

‘Kan dat dan?’ Lucia’s stem was nauwelijks hoorbaar.

Ze had dus toch geluisterd!

‘Voordat ik die vraag kan beantwoorden, moet ik eerst twee vingers in uw schede inbrengen. Ik zal dat nu doen, tussen twee weeën in.’

Hannah schoof de twee kaarsen op het bedtafeltje iets dichterbij. Ze duwde de zilveren geboortelepels in haar linnen zak opzij en haalde een flaconnetje amandelolie tevoorschijn. Daarna hield ze haar handen boven de kaarsvlam, goot een beetje olie in beide handpalmen en wreef ze tegen elkaar om ze te warmen.

Te uitgeput om preuts te zijn, bleef Lucia stil liggen toen Hannah een van haar benen tegen zich aan trok en het andere met een dik kussen ondersteunde. Ze hees Lucia’s nachtjapon op tot aan haar middel en probeerde niet te verstijven toen ze de plas helderrood bloed tussen de benen zag. Van Giovanna viel niet veel te verwachten – het was duidelijk dat ze totaal niet op haar taak als vroedvrouw berekend was – maar ze had op zijn minst het bed kunnen verschonen.

De buik van de contessa was enorm, maar verder was ze uitgemergeld, alsof de baby zich gulzig alle voedingsstoffen had toegeëigend zonder iets voor zijn moeder over te laten. Hannah liet haar handen over de strakgespannen ronding glijden en probeerde vast te stellen of het hoofdje al was ingedaald. De billetjes van het kind lagen hoog boven Lucia’s navel. Hannah bracht haar hand tussen Lucia’s benen.

‘Ik moet even voelen of de baarmoeder al openstaat.’ Ze hoopte op een zachte en soepele baarmoedermond, en op de bovenkant van het babyhoofdje, maar wat ze van buiten af had gevoeld, maakte dit niet waarschijnlijk. Als ze het hoofdje van de baby kon aanraken, zou ze er haar beide vingers als een kompas overheen laten gaan om te zien of het recht omlaag hing. Het was altijd weer een fantastische ervaring om zo’n hoofdje aan te raken en de lichte hartslag in de schedel te voelen.

‘Niet persen, daar is het nog te vroeg voor.’ Nutteloze woorden. Lucia’s zachte hijgen maakte wel duidelijk dat ze hoogstwaarschijnlijk te zwak was om kracht te kunnen zetten.

Het was zoals ze had gevreesd: het hoofdje was niet ingedaald. Het lag hoog boven de bekkenbodem, diep in de baarmoeder, moeilijk te voelen en onmogelijk te draaien. Zolang het hoofd niet dieper in het geboortekanaal lag, konden haar geboortelepels niets uitrichten.

Ze bedwong haar groeiende paniek en de drang om te vluchten voordat deze vrouw in haar armen zou sterven. Nooit eerder had ze zo’n verzwakte moeder bijgestaan. Nooit eerder had ze iets aan de hand gehad waarvan de tragische afloop bij voorbaat zo duidelijk vaststond. Haar hart en haar adem begonnen te jagen. Ze trok haar vingers terug en veegde ze af aan een schone doek.

Toen overwoog ze de instructies van de conte. Kon ze, nu Lucia zo dicht bij de dood was, niet beter meteen haar buik opensnijden en het kind eruit halen voordat het stikte? Als ze het kind redde, kon ze op de dankbaarheid van de conte rekenen. Alleen – zou ze deze vrouw, die ondanks haar ellende naar haar had gelachen, die zelfs zwakjes een grapje had gemaakt, zomaar kunnen opensnijden?

‘Luister, u moet zo diep mogelijk ademhalen. Diep en langzaam. Dan zullen we eens kijken hoe we die onwillige baby uit uw buik kunnen krijgen.’

Het hoofd van de contessa hing slap achterover en haar gezicht was even wit als het vochtige kussen dat het omlijstte.

Hannah legde haar vingertoppen op Lucia’s pols en na even aftasten voelde ze een zwakke polsslag, niet meer dan wat gefladder onder haar vingers.

‘God, kom mij te hulp en leid mijn handen,’ prevelde ze in het Jiddisj.

‘Red liever mijn arme vrouwe,’ zei Giovanna. ‘Je krijgt die baby er nooit meer levend uit. Neem de crochet.’

Met een gebaar legde Hannah haar het zwijgen op, in de hoop dat Lucia te ver heen was om te beseffen wat er werd gezegd. De crochet was een scherpe haak waarmee de vroedvrouw een gat maakte in de voorste fontanel, om vervolgens de dode foetus naar buiten te trekken. Nee! Als ze al een instrument zou gebruiken, dan zou het haar ijzeren mes zijn. Dood de moeder, red het kind. Als ze tegen het bevel van de conte in het leven van de contessa redde door de crochet te gebruiken, kon ze de bescherming van de wet vergeten, en haar honorarium ook. Ze kon beter proberen Giovanna de kamer uit te krijgen.

‘Zou je wat schoon linnengoed willen halen? We moeten zorgen dat ze comfortabel ligt.’

Het enige wat Giovanna kon, was de foetus in stukken trekken. Was het een wonder dat Lucia zoveel mislukte bevallingen achter de rug had?

Giovanna ging de kamer uit en Hannah maakte van de gelegenheid gebruik om het ijzeren mes uit haar linnen zak te halen en het onder Lucia’s kussen te verstoppen. Dan lag het alvast voor het grijpen voor als ze de buik moest opensnijden.

Lucia’s ogen gingen open en ze fluisterde: ‘Ga ik sterven? Dat is dan het verdiende loon voor mijn zonden. Wat heeft mijn leven voor zin? Ik kan mijn echtgenoot geen erfgenaam schenken.’ Haar hoofd zakte weer opzij en alle leven leek uit haar te wijken.

Wat voor kwaads kon deze hoestende, koortsige vrouw nou op haar geweten hebben? Hannah gaf haar een kus op haar voorhoofd. De geur van brandend kaarsvet mengde zich met die van bloed en lichaamssappen.

‘U bent nu uitgeput en ontmoedigd, maar het is te vroeg om de hoop op te geven.’ Als de contessa dit door een wonder zou overleven, zou het haar laatste bevalling zijn. Op haar leeftijd waren weefsel en spieren van de baarmoeder te stug om soepel mee te geven.

‘Leeft het kind nog? Ik voel al een tijdje geen leven meer,’ zei Lucia, maar voor Hannah kon antwoorden gingen haar ogen weer dicht. Haar gezicht vertrok, haar buik werd hard en ze begon te kronkelen van pijn. De wee hield een flink aantal tellen aan. Volkomen uitgeput zakte Lucia weer terug in de kussens.

Als ze geen hartje meer hoorde, zou ze de crochet pakken. Misschien dat de contessa dan nog een kans maakte. Maar als de baby nog in leven was, zou ze Lucia moeten opensnijden en rondgraaien tussen het gutsende bloed om het kind uit de buik te tillen voor het stierf.

Ze pakte de hand van de contessa en hield die tegen haar wang terwijl Lucia zich door de volgende wee heen worstelde. Zodra de buik zich weer ontspande, drukte Hannah haar oor ertegenaan. Roerloos wachtte ze op het snelle, lichte kloppen. Ze legde haar hoofd wat lager, onder de navel en luisterde opnieuw. Niets. Ze probeerde het nog eens. Ja, misschien was dat een zwakke hartslag. Ze vertrouwde haar oren niet helemaal. Was het misschien verbeelding? Nee, daar had je het weer, de gedempte hartslag van een klein wezentje. Maar zo langzaam, zo zwak! Het kind was stervende. De contessa ook. Er was geen tijd voor besluiteloosheid.

Was ze in staat de contessa te slachten als een pesach-lam? Zo ja, dan waren die tweehonderd dukaten voor haar en had ze Isaak weer terug. Wat kon haar het leven van een christenvrouw schelen? De conte zou het goedkeuren en de contessa had haar toestemming gegeven. God zou het haar vast wel vergeven.

Maar zou ze het zichzelf ooit vergeven?

Ze haalde het mes onder Lucia’s kussen vandaan, liet een druppel amandelolie uit haar flacon op het lemmet vallen en draaide het om en om zodat de olie een laagje vormde. Toen haalde ze een wetsteen uit haar linnen zak, goot er wat olie overheen en sleep het mes met snelle, draaiende bewegingen. Het maakte een raspend geluid. Hannah keek naar Lucia om te zien of die het had gehoord, maar Lucia lag roerloos en reageerde niet.

Hannah legde twee vingers in haar hals, maar vond geen hartslag. Van het kleine tafeltje naast het bed pakte ze een spiegel en hield die voor de mond van de contessa. Het glas besloeg niet. Lucia was dood. Er was geen enkele reden meer tot uitstel. Opnieuw pakte ze het flesje olie en vette er de buik mee in. Met de punt van het mes tekende ze in de olie een denkbeeldige lijn van net boven de navel tot de bekkenbodem.

Op dat moment kwam Giovanna binnen. Met een grote stapel schoon linnengoed in haar armen staarde ze naar het tafereel. ‘Wees gegroet, Maria, vol van genade, gezegend zijt gij en gezegend is de vrucht van uw…’

‘Hopelijk zult u me vergeven wat ik ga doen, cara,’ fluisterde Hannah.

Giovanna hield scherp haar adem in en wendde haar blik af naar het raam.

‘Genadige God, geef mij een vaste hand. Geef dat ik niet zo diep snijd dat ik het kind verwond, en ook niet zo ondiep dat de baarmoeder gesloten blijft en ik het kind niet te pakken krijg voor het in zijn moeders bloed verdrinkt.’ Haar hart bonsde. Toen zei ze tegen Giovanna: ‘Als het bloed uit haar buik spuit, moet je mijn gezicht afvegen met die linnen doek, zodat ik goed genoeg zie om het hoofdje en de schouders te kunnen grijpen.’

Plotseling klonk er een hoge fluittoon in haar oren en alle licht leek uit de kamer verdwenen. Golven van duizeligheid sloegen over haar heen en haar benen weigerden dienst.

‘Moge God me vergeven,’ zei ze. ‘Ik kan het niet.’ Ze gooide het mes op de plavuizen en rinkelend gleed het onder het bed. Toen liet ze zich op haar knieën vallen en verborg haar gezicht in de zijden sprei. Ze trilde over haar hele lichaam en haar schouders schokten van het snikken.

Toen voelde ze vederlicht iets over haar hoofd strijken. Dat moest de hand van Lilith zijn, die haar opzij wilde schuiven om Lucia voor zichzelf op te eisen. Maar het was de magere, gloeiende hand van Lucia die haar krullen achter haar oren streek. Alle spanning vloeide uit Hannah weg. Ze zou zo zijn blijven liggen, met haar hoofd diep weggedoken in de zijden sprei, als Giovanna haar niet aan haar arm overeind had getrokken.

‘Heilige Moeder Gods, de contessa leeft nog! Doe iets!’

Hevig opgelucht trok Hannah haar cioppà recht en haalde diep adem. Ze doopte haar handen in de amandelolie en liet twee vingers het geboortekanaal in glijden, in de hoop dat de baby zich inmiddels zelf in de goede positie had gedraaid. Hannah bracht haar vingers dieper naar binnen, tastend naar de baarmoedermond, maar voor ze daar was, voelde ze al wat ze het meest van alles had gevreesd: een klein, slap handje.