Dit originele en ongecensureerde dagboek van een Joodse tiener werpt nieuw licht op de geschiedenis van Joden in de Tweede Wereldoorlog.

‘s Nachts droom ik van vrede is het unieke dagboek van de Rotterdams–Joodse Carry Ulreich, dat tot nu toe onbekend bleef. Het toont een meisjesleven in de tijd van de Grote Moord. Het dagboek maakt voor de lezer invoelbaar hoe het is om onder te duiken en hoe de dreiging van buitenaf je naar de keel grijpt. Met oog voor detail houdt Carry de dagelijkse gebeurtenissen bij, een dagboek en zes schriften vol. Haar stijl is authentiek, relativerend, en vaak humoristisch.

Dr. Bart Wallet is als historicus verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam met als specialisme joodse geschiedenis. Hij onderkende de grote waarde van dit dagboek. Wallet bezocht Carry in Israël, ontdekte in de archieven aanvullende gegevens en voorzag het dagboek van een inleiding, achtergrondinformatie en foto’s.

Carry Ulreich

’s Nachts droom ik
van vrede

Oorlogsdagboek 1941-1945

Inleiding & tekstbezorging

Bart Wallet

UITGEVERIJ MOZAÏEK, ZOETERMEER

Bedankt voor de aankoop van dit ebook. We hopen dat je er enthousiast over bent. Graag wijzen wij je erop dat het niet toegestaan is om dit ebook aan iemand door te geven of digitaal te verspreiden. Dit ebook is voorzien van een watermerk waardoor het op jouw naam staat en kopieën naar jou terug verwijzen.

www.uitgeverijmozaiek.nl

Ontwerp omslag: Studio Ron van Roon

Foto omslag: Carry (rechts) en Rachel Ulreich (1939), © Carmela Mass

Inleiding & tekstbezorging: Bart Wallet

Lay-out en dtp: Gerard de Groot

ISBN 978 90 239 7851 0

NUR 402

© 2016 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

© Dagboeken: Carmela Mass

© Inleiding en achtergronden: Bart Wallet

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inleiding

De Tweede Wereldoorlog liet in Nederland diepe sporen na. Nadat in 1940 de bezetting begon, veranderde gaandeweg het leven van alle inwoners: voedsel, kleding en tal van gebruiksvoorwerpen waren steeds moeilijker te verkrijgen; bombardementen, naziterreur en verzetsacties zorgden voor angst. Het was al snel duidelijk dat de bezetters het met name op Joden hadden gemunt. Zij werden stap voor stap uit de samenleving gedreven met als uiteindelijk doel de totale uitmoording van deze bevolkingsgroep.

Wat betekende het om in deze periode als Joods tienermeisje volwassen te worden? Het dagboek van de Rotterdams-Joodse Carry Ulreich laat dat op sobere en indringende wijze zien. Door de nauwgezette verslaglegging, met een scherp oog voor persoonlijke emoties, maakt de lezer de strijd om te overleven mee. Het is een gewoon, alledaags meisjesleven dat steeds meer in de greep raakt van de grote oorlog. Gaandeweg weet Carry haar eigen stem te vinden. Door de persoonlijke insteek lijkt de afstand tussen toen en nu bijna weg te vallen en komt de lezer dicht bij de ervaringen in oorlogstijd.

De ‘Rotterdamse Anne Frank’

Nu zijn de afgelopen decennia tal van oorlogsdagboeken gepubliceerd. Het bekendste, dat van Anne Frank, werd al snel na de bevrijding – in 1947 – uitgegeven en groeide sindsdien uit tot het ‘oerdagboek’ over de oorlogstijd. Onvermijdelijk wordt elke nieuwe dagboekpublicatie daarmee vergeleken. In het geval van Carry Ulreichs dagboek ligt dat nog meer voor de hand: de overeenkomsten liggen voor het grijpen. Het betreft ook hier een verslag van het leven van een tienermeisje, dat opgroeit in een soortgelijk gezin: een vader, moeder en oudere zus. Het schoolleven, met het leren en flirten dat daarbij hoort, wordt ingewisseld voor een onzeker bestaan in de onderduik. Fijngevoelig wordt beschreven wat de afhankelijkheid en de angst in onderduik doen met de hoofdpersoon en haar lotgenoten. Het zijn overeenkomsten die Ulreich zelf, bij een bezoek aan het Anne Frank Huis in Amsterdam, het gastenboek deed signeren als ‘de Anne Frank met een happy end’.

Toch zijn het, bij alle overeenkomsten, juist de verschillen die dringen tot de publicatie van de oorlogsdagboeken van Ulreich. Om eerlijk te zijn, toen het dagboek op mijn bureau belandde met de vraag van de Nederlandse uitgever om ernaar te kijken, was ik aanvankelijk sceptisch. Met enige regelmaat krijg ik als historicus, gespecialiseerd in de geschiedenis van de Nederlandse Joden, soortgelijke egodocumenten onder ogen. Vaak zijn die vooral van belang voor de directe kring van familie en bekenden, maar qua stijl en inhoud niet geschikt voor een breder publiek. Toen ik het dagboek begon te lezen, verdween die scepsis echter al snel en raakte ik overtuigd van het belang om dit aan een breder publiek aan te bieden.

Betekenis

Waarin schuilt de betekenis van het dagboek van Carry Ulreich? Daarbij valt op meerdere elementen te wijzen. Ten eerste is het een uitgesproken Rotterdams dagboek. De geschiedenis van de Jodenvervolging in Nederland heeft zich in belangrijke mate verdicht tot wat er in Amsterdam gebeurde. Dat is niet verwonderlijk, aangezien daar veruit de grootste en belangrijkste Joodse gemeenschap was gevestigd. Anne Frank legt in haar dagboek getuigenis af van dat diverse en vitale hoofdstedelijke Joodse leven. Toch waren er ook aanzienlijke Joodse gemeenschappen in andere plaatsen, waaronder Rotterdam met aan het begin van de oorlog zo’n 13.000 Joden. Ulreichs dagboek laat zien hoe de vervolging, deportatie en de strijd om te overleven zich afspeelden in Rotterdam. Een verwoest Rotterdam. Het bombardement op de stad bij de aanval van Duitsland op Nederland in de meidagen van 1940 had diepe sporen nagelaten. Dat bombardement en de verwoesting van het oude centrum groeiden ook uit tot hét oorlogsverhaal van de havenstad, waardoor alles wat daarna gebeurde enigszins in de schaduw bleef.

Ten tweede is het dagboek geschreven door een meisje dat in een zeer betrokken Joodse familie opgroeide. Hoewel een deel van de vriendenkring uit Nederlandse Joden bestond, is de eigen achtergrond Oost-Europees Joods. Dat zorgt voor een nauwe betrokkenheid bij wat er elders in Europa gebeurt en ook een sterke antenne voor de gewelddadige gevolgen van antisemitisme. De familie is zowel traditioneel-religieus als zionistisch. Dat schept in oorlogstijd geheel eigen spanningen, problemen en dromen. Waar Anne Frank uit een Duits-Joods liberaal gezin stamt en een universele blik op de wereld ontwikkelt, toont Carry Ulreich hoe van oorsprong Oost-Europese traditionele Joden een specifiek Joodse kijk op de oorlog, de wereld en de toekomst vormen. Zij laat zien hoe de zionistische jeugdbeweging na een verbod van de bezetter ondergronds gewoon doorgaat, hoe de voorbereiding op een leven in Palestina door de oorlog alleen maar sterker wordt. In onderduik nemen de vragen toe: hoe moet het met kosjer eten? Hoe kunnen de Joodse regels (halacha) nog zoveel mogelijk nageleefd worden? Welke plaats hebben de Joodse feestdagen? Ondertussen worden met de onderduikfamilie de christelijke feesten gevierd. Religieuze barrières die voor de oorlog scherp overeind stonden, worden in de onderduik gaandeweg geslecht. Het dagboek geeft zo een bijzonder inkijkje in het leven van traditioneel-religieuze Joden in oorlogstijd.

Ten derde is het een ultiem onderduikdagboek. Een groot deel van het dagboek, meer dan drie jaar, beslaat de ervaringen tijdens de onderduik bij de katholieke Rotterdamse familie Zijlmans. Wat betekende het nu om zo lang vrijwel de gehele tijd opgesloten te zitten? Wat deden onderduikers om de tijd door te brengen? Hoe waren de verhoudingen tussen onderduikers en onderduikgevers? Carry toont zich een scherp waarnemer en laat naast de voortdurende grote dankbaarheid voor de gastvrije opvang ook het ongemak zien van twee uiteenlopende families die plotseling samen moeten wonen. De kleine onderlinge spanningen en de volledige afhankelijkheid ten opzichte van de onderduikgevers worden invoelbaar. Te midden van de voortdurende stroom van oorlogsnieuws en geruchten probeert iedereen het leven zo goed mogelijk voort te zetten. Wat dat in onderduik inhield, beschrijft Carry: huishoudelijk werk, veel lezen, praten, religieuze twistgesprekken met de onderduikfamilie, geflirt onder de jongeren. Opvallend is dat de onderduikers zich soms, bij uitzondering, gewoon op straat waagden.

Een thema dat de afgelopen jaren voor veel debat heeft gezorgd is de vraag in hoeverre Nederlanders in het algemeen en Joden in het bijzonder iets wisten van wat de gedeporteerde joden te wachten stond ‘in het Oosten’. Het dagboek van Carry laat zien dat al in 1942 via de Engelse radio – waar de familie ondanks het sjabbatsverbod toch op zaterdag naar luisterde – bekend werd dat Joden in Polen massaal uitgemoord werden. Over degenen die opgepakt en weggevoerd werden, maakte de familie Ulreich zich weinig illusies. Hoewel de hoop bleef bestaan dat gedeporteerde vrienden en familie terug zouden komen, stond een gang naar Polen voor de Ulreichs vrijwel geheel gelijk aan de dood.

Het dagboek van Anne Frank breekt abrupt af, omdat de familie Frank vanwege verraad wordt opgepakt en gedeporteerd. Alleen vader Otto Frank overleefde de kampen. Het dagboek van Carry Ulreich heeft in zekere zin een ‘happy end’: het hele gezin weet in onderduik de oorlog te overleven. Het bijzondere is daarmee dat het dagboek ook de ontlading laat zien die de bevrijding in 1945 bood. Ook het voorzichtige herstel van het gedecimeerde Joodse leven in de schaduw van de Sjoa komt aan bod: de eerste Rotterdamse synagogedienst na de bevrijding, de zoektocht naar overlevenden, de opbouw van iets van een Joodse gemeenschap. Zionistische idealen krijgen al snel de overhand als de ‘Jewish Brigade’ – de Palestijns-Joodse afdeling in het Britse leger – in Nederland met de bevrijders meekomt. Carry’s weg voert dankzij een van die soldaten al heel snel weg van Rotterdam naar Palestina.

De dagboeken en de editie

In 1946 vertrekt Carry naar het toenmalige Britse Mandaatsgebied Palestina – vanaf 1948 de Staat Israël - waar zij als Carmela Mass de stammoeder wordt van een inmiddels talrijk nageslacht. De dagboeken gaan met haar mee en belanden op de zolder van haar huis. Tot zij ze enkele jaren geleden weer tegenkwam en bedacht dat ze de inhoud met haar (klein)kinderen wilde delen. Voor de familiekring liet ze een ingekorte Hebreeuwse versie vervaardigen. Zo las ook haar zoon, de Jeruzalemse uitgever Oren Mass, delen van het dagboek voor het eerst. Hij was daar zozeer van onder de indruk dat hij ze meenam naar de Frankfurter Buchmesse, op zoek naar een Nederlandse uitgever. Die vond hij in de Zoetermeerse uitgeverij Mozaïek.

Het dagboek begint op 17 december 1941 en sindsdien houdt Carry het vrijwel wekelijks, soms zelfs meerdere malen op één dag, bij. Uiteindelijk schrijft ze naast het eerste dagboek – een geschenk van haar vriendinnetje Sonja Taub – ook nog eens zes schriften vol. In deze editie is steeds aangegeven wanneer een nieuw schrift begint.

Ter wille van de leesbaarheid is het materiaal in drie hoofdstukken ondergebracht. De tekst is ongemoeid gelaten, alleen is de spelling geconformeerd aan de huidige. October is, bijvoorbeeld, als oktober weergegeven. In het eerste schrift – als de onderduik is begonnen – heeft Carry de data weergegeven via een code. Er is voor gekozen om in deze editie de data waarnaar deze codes verwezen aan te geven; in enkele gevallen bleek de code overigens zo ingewikkeld dat die niet meer vastgesteld kon worden. De originele dagboeken zijn nog in bezit van de familie Mass, maar de scans zijn voor onderzoekers te raadplegen bij Yad Vashem in Jeruzalem.

In een apart personenregister staan biografische gegevens van de talloze vrienden, kennissen en familieleden die in dit dagboek voorkomen. Het is veelzeggend dat de tieners aanwezig op het verjaardagsfeestje in het begin van het dagboek, in de loop van de oorlog grotendeels worden vermoord. In die zin is de publicatie van dit dagboek ook een geschreven monument voor Carry’s vermoorde Rotterdams-Joodse vrienden. De afbeeldingen in het fotokatern – vooral geput uit familiecollecties – geven een gezicht aan de hoofdpersonen. Aanvullende achtergrondinformatie, waarbij dieper wordt ingegaan op diverse aspecten van het dagboek, biedt ten slotte de slotbeschouwing.

Dankbetuiging

Op een prachtige zomerdag in juni 2016 ontmoette ik de inmiddels 89-jarige Carry Ulreich samen met haar zoon Oren Mass in Jeruzalem. Zij had nooit gedacht dat haar dagboek ooit nog in het Nederlands uitgegeven zou worden. Ik dank haar hartelijk voor haar vertrouwen en het feit dat ze, ondanks haar aarzelingen, het dagboek heeft vrijgegeven voor publicatie. Dat doet ze met het oog op jongere generaties, zodat die weten wat er gebeurd is tijdens de oorlog. Voor de ‘Achtergronden’ gaf ze mij bovendien inzage in de dagboeken van haar zus Rachel, haar vader Gustav Ulreich en een eerder afgenomen interview met haar door Yad Vashem. Oren Mass vormde de onmisbare schakel en hem was geen moeite te veel om het dagboek gepubliceerd te krijgen. Dank beiden!

Het was niet eenvoudig om nazaten van de onderduikgevers, de familie Zijlmans, te lokaliseren. Toen echter de eerste, Jeroen Zijlmans, was gevonden, kwam ik al spoedig in contact met tal van familieleden. Zij bleken elk verhalen en herinneringen met zich mee te dragen aan wat hun (groot)ouders gedurende de oorlog hadden gedaan voor de familie Ulreich. Hun onmiddellijke enthousiasme voor de publicatie, nieuwsgierigheid naar de inhoud en vertrouwen, werkte aanstekelijk. Ik dank hen daarvoor hartelijk.

Uitgever Beppie de Rooy van Mozaïek zag direct de waarde van Ulreichs dagboek in. Zij vormde, met in haar team Marianne Florijn, Wendelmoed Knol en Inge Slings, de motor achter dit project. Hun begeleiding was professioneel en werd gevoed vanuit oprechte betrokkenheid. Het transcriberen van het manuscript nam Aline Pennewaard voor haar rekening. Bijzonder gewaardeerde hulp bij het verder uitzoeken van details in de tekst en de achtergronden van de familie Ulreich en de Rotterdamse Jodenvervolging boden de collega’s Albert Oosthoek, Hans van der Pauw, Stefan van der Poel, Raymund Schütz en Lodewijk Winkler. Dank daarvoor. Uiteraard blijven eventuele fouten in de editie en annotatie mijn verantwoordelijkheid.

Amsterdam, juli 2016

Bart Wallet

1. Bezetting, 1941-1942

[Dagboek]

Rotterdam; Woensdag 17 December 1941

Vanavond, woensdagavond 17-12-1941, 10 uur, heb ik nu eens echt zin om jou, mijn dagboek, in te wijden. Dit dagboek is van Sonja Taub, mijn vriendin; ik heb ’t op mijn verjaardag, een maand geleden, gekregen. Sinds die tijd is er niets bijzonders gebeurd. Vanavond ook niet, maar… ik heb zin!

De verjaardagen waren zoals altijd met {1}dezelfde mensen: Mundi en Bronia Kindler, Mira Klawier, Sonja Taub, Hadassa en Bobby Herschberg + de ouwelui van al die kinderen. + 20 mensen.

De volgende dag had ik de club bij mij: mijn vereniging is verboden. Wij zijn sinds 14-5-40 bezet door Duitsland en nu hebben wij jongeren van {2}Haäwodah zich verzameld en komen elke week bij elkaar. Leden zijn: Felix Zwick, Wiet Wijler, Herman van Coevorden, Jopie Wijler, Arthur Goudsmid, Sam Bosman, Bobby Herschberg, Milly de Leeuwe, Hetty Corper, Tootje de Haas, Belia de Haas, Ruth Zwick en ik. Misschien komt Betty Posner er binnenkort nog bij. Wiet, Felix en ik zijn bestuur.

Ik was bij mijn verjaardag gebleven. Ik heb {3}‘Joodse overleveringen’ van K. ter Laan gekregen. Op Rachels verjaardag waren er ’s avonds Dinah Meerschwam en haar clubje weer: Hannele Franken, Tilly Bosman, Hetty Wijler, Rachel, Johan Spiegelenberg ({4}goi), Carel Kaufman, Daan Nijveen, Bram de Lange en Bram Roos. We hebben gedanst en de laatste visite was zondagmiddag.

De oudere meisjes: Hanni Bialer, Dora Mak, Dora Landau, Sally Lipszyc, Mundi Kindler, Saartje en Etty Vromen. Ik dacht, dat ’t erg vervelend zou worden, en toen ben ik maar naar de club gegaan. Daar hebben ze een beetje gekankerd, dat we altijd hetzelfde doen: spreken (ieder van ons moet ’t om de beurt doen) en voorlezen en nu en dan ’n spelletje? Maar hoe moet je anders de kinderen bezighouden? We mogen nergens naar toe… Enfin, ik ging toch om half 5 naar huis en daar was ’n hele {5}‘chassene’. Dora Mak speelt piano en de rest danst. Natuurlijk even meegedanst, toen gingen ze naar huis. Ze hebben ’t erg gezellig gevonden. Onze verjaardagen waren daarmee afgelopen.

We hebben ’n {6}Joodse school. Het is er reuze gezellig, net ’n hele familie. Vroeger was ik aan de overkant, {7}Witte de Withstraat 30 Rotterdam, op school, en was over naar de 4e klas Lyceum. Maar wij waren meer op talen en nu kwam er een school, H.B.S., die meer voor wiskunde doet. Toen moest ik naar de 3e. Dit is niet zo heel erg. Er gebeuren tegenwoordig nog veel ergere dingen. Zaken worden van ons Joden weggenomen en nog meer erge dingen. Maar toch is ’t jammer. Ik had anders met Wiet (een heel aardige jongen) in de klas gezeten. Maar nu zit ook in de 3e gym Sam Bosman (niet zo aardig, gaat wel, weet veel van zionisme, erg knap in zionisme). Naast me zit Clara Haagman, 17 jaar, (heel) aardig, ook zioniste. Achter me Bernard Maarssen (heel geschikt) en Ab Spanjar (zoon van Franse leraar, beetje saai). Verder is de klas niet zo bij. We moesten vandaag onder Nederlands, het laatste uur, vragen beantwoorden. Het kwam van de beroepsopleiding.

Eerst algemene vragen: leeftijd, naam, enz. Toen de beste vakken. Ik heb gezet talenafdeling, hoewel ik nu op dit rapport een 10 voor algebra heb en een 9 voor meetkunde. Dit komt natuurlijk omdat ik tot nog toe de leerstof van wiskunde al gehad heb. Toch voel ik me niet sterk in wiskunde. Toch rol ik er meestal wel door. We hebben les van Brandel (is wel aardig; jong; knap). Toen stond er op dat gestencilde briefje: de liefste vakken, maar dat hadden ze me helemaal niet hoeven te vragen, want ik houd helemaal niet van leren.

Beleefdheidshalve heb ik maar weer talen gezet. Vervolgens kwamen er vragen die ik niet kon beantwoorden: a) wat wil je het liefste worden?, b) waarom?, c) ben je er geschikt voor? enz. enz. Nu moet jij, dagboek, weten dat ik helemaal voor niets voorliefde heb, wat moest ik nou opschrijven?

Ik zwamde zoiets van dat ik zioniste ben, en dat ik dus wel een vak moest kiezen dat men in Palestina gebruiken kan en dit is handenarbeid-tuinbouw. Maar ik weet niet of ik ervoor geschikt ben. Dit zal de tijd moeten leren. Eerst diploma H.B.S., dan zich ’n beetje meer toeleggen op Hebreeuws en Engels, dan op hachsjara (vooropleiding voor Palestina) en dan weg. Naar ’t eigen vrije land!!

Maar laten we nu maar eerst afwachten, tot de oorlog afgelopen is: we hopen allen aan de overwinning van Engeland op Duitsland, Italië en Japan. Japan heeft vorige week aan Engeland en de Verenigde Staten van Amerika de oorlog verklaard. Tot nu toe heeft Japan al vele overwinningen. Noord-Malaka is al bezet. In Rusland trekken op ’t ogenblik de Duitsers terug, in Libië de Italianen.

Morgenmiddag hebben we op school een Chanoeka-middag. Zondag 14 december was ’t eerste dag Chanoeka, en vandaag 4e dag, da’s 4 lichtjes + de {8}sjammes 5). Dit leg ik zo uit, want misschien lees ik dit over 20 jaar nog eens over en ben ik niet meer vroom…

Zondag hebben we ook ’n Chanoeka-bijeenkomst van de club. Ik zal meehelpen ’t toneel versieren, tenminste, dit was ik van plan. Maar we hebben van half 2 tot half 3 Hebreeuwse les, maar die zou vervallen, dus ik had tijd, maar nu belt vanavond mevrouw Greet Vleeschhouwer op (lerares) dat de les doorgaat. Deze les heb ik met Rachel, Ali Wolf, Sam Brandes, Edith van der Hak en Dora Mak. Dit is dus ’n tegenvaller. Moet ik nog leren ook, maar vanavond heb ik geen tijd meer, want het is al elf uur. Huiswerk heb ik nog niet gedaan. Maar omdat ’t Chanoeka is, heeft haast geen één leraar huiswerk opgegeven, alleen Noach (Duits, assimilant, wel vriendelijk en aardig) maar ik heb morgen ‘t 1e uur vrij, dan leer ik ’t wel. Vanavond is de familie Vromen hier. Ze komen elke woensdagavond en mama en papa gaan elke zondagavond naar ze toe. Dan whisten (kaartspel) ze altijd, als ze bij elkaar zijn.

Mama moet op ’t ogenblik alles zelf doen. Dit komt omdat niet-Joodse meisjes niet bij Joden in dienst mogen zijn. En wij hadden ’n N.S.B.-ster en die is maar gelijk naar Berlijn (Duitse hoofdstad) vertrokken. Ik hoop dat ze er nooit meer levend vandaan komt (gemeen hè?). Op ons atelier hebben we een vriendin van die N.S.B.-ster. Ook zo’n mooie!

Voor 1940 hadden we op ons atelier 17 mensen, maar nu hebben we geen confectie meer en werkt papa alleen maar met één meisje. Hoelang nog?

’t Gerucht gaat al rond, dat 1 januari 1942 al de Joodse textielzaken sluiten moeten. Wie weet, wij ook, al is papa kleermaker. Maar we hebben een paar stoffen en die kunnen de moffen misschien (ik geloof haast heel zeker) goed gebruiken.

Rachel is op een kolenkantoor. Wij vragen ons ook af: hoe lang nog? Ze verdient 30 gulden per maand. Misschien met januari opslag.

We hebben al een poosje (sinds {9}3 oktober “de grote schrik”) geen schietpartijtjes meer, maar volgende week is ’t weer lichte maan, en dan beginnen ze vast weer te poffen op de Engelsen, die Duitsland willen gaan bombarderen. Soms doen ze dit in Rotterdam ook en als ze iets goed geraakt hebben, stijgen de Duitsers op en gooien bommen op de burgerbevolking. Tenminste, dat zeggen wij: Engelsgezinden, maar de krant denkt er anders over. Ze hebben dan zo’n grote bek. En er zijn altijd wel ‘n paar vliegtuigen neergeschoten. Geloof jij het? Ik niet.

Nu moet ik maar naar bed, maar voor de eerste keer is ’t wel genoeg. Dit was eigenlijk ’n overzicht van de toestand, als ik het later nog eens overlees, weet ik het tenminste. Van de bonnen en punten vertel ik de volgende keer.

Donderdag 18-12-1941

Nog geen 24 uur is ’t geleden dat ik geschreven heb en nu begin ik alweer.

We hebben vanmiddag de Chanoekamiddag van onze school gehad. ’t Was reuze: een echte goeie middag.

Ik ging erheen met Hetty Corper (schoolvriendin; aardig). ’t Was nog vroeg. Toen we binnenkwamen stonden daar de leraren met hun vrouwen, onze opperrabbijn Davids met z’n vrouw, en Vorst (leraar Joodse lagere school) ook met z’n vrouw. De zaal was een beetje kerstmisachtig versierd. Groen met rode linten. Maar daar hebben ook assimilanten voor gezorgd.

Openingsrede door Bob Maarssen (voorzitter van de Schoolbond). Daarna heeft *Carolina Eitje gesproken: was heel goed. Zionistisch, legde uit wat Chanoeka betekent: vrijheid van geest en niet overwinning op militair of politiek gebied van de Makkabeeërs.

Jaap Querido speelde na de speech piano: iets van Liszt en Chopin. Hij speelde reusachtig: ik heb al een tijd niet zulke goede muziek gehoord, alleen zat er in de vleugel niet veel klank. Maar toch was ’t reuze, dat pianospel!

Als 4e nummer kregen we ’t hoogtepunt van de middag: 4 verschillende {10}Horra’s. De jongens waren gekleed in donkere broeken en wit overhemd, en de meisjes in lichte zomerjurken. ’t Was reuze mooi. Op een gegeven ogenblik moest ik me werkelijk tegenhouden om niet ertussen te gaan staan en mee te dansen. Wiet speelde ook mee.

Daarna pauze, limonade en koekjes rondgedeeld. Rondgelopen, met iedereen gekletst. Ik ben wel driemaal om Brandel zijn {11}vrouw heengelopen. Zij is erg chique, geschminkt, leuk gekleed, enz. Ik wist niet dat Brandel getrouwd was. Dr. Wijnberg (onze rector) is met zijn vrouw geweest, Noach (Duits) met dochter + vrouw, Spanjar (Frans) + vrouw, dr. Stein + verloofde; dr. [van] Rees en zoon (vreselijke assimilanten) zijn niet gekomen, omdat ze niet aan dit St. Nicolaasfeest doen.

Na de pauze heeft rabbijn Davids gesproken. Hij heeft ons ieder een circulaire gegeven. Hij zei dat hij ’t ons als jeugd ’t eerste geeft, omdat de jeugd toch alles is voor ’t Joodse volk. ’t Moet ’t Joodse land opbouwen. Ter symbool overhandigde hij ’t persoonlijk aan Bob Maarssen. Hij eindigde in ’n climax met de hoop: leve Israël! ’t Was indrukwekkend.

Leni Wijler (nichtje van Wiet) las daarna een stuk voor uit “’t Huisje aan de sloot” door Carry van Bruggen. Was heel aardig. Weer pianospel van Jaap Querido. Daarna heeft Clara Haagman ’n gedicht gedeclameerd. Ze heeft ’t prachtig gedaan (maar dit doet ze altijd).

Tot slot speelde Rob Frieser met zijn pa cello + piano: Brahms, Beethoven, Chopin. In lange tijd hoorde ik zo’n concert niet. We hebben namelijk sinds Pesach 1941 onze radio in moeten leveren. Als toegift speelde hij Träumerei van Schubert. Ook mooi! Dr. Wijnberg sprak ’t slotwoord. Hij liet alles nog eens de revue passeren. Telkens hebben we geapplaudisseerd. ’t Was reuze geestig. Toen was de geslaagde middag geëindigd. Met de tram ging ik naar huis.

Toen ik uitstapte, zag ik Max Hachgenberg ook uitstappen. Hij zit in 5b. Liep me eerst erg na. Nu gelukkig niet. Hebben even gezellig gekletst, liep met me mee naar huis.

Vanavond hebben we met Saartje en Etty Vromen gemonopolied. Dit is ’n leuk spel. Ik heb gewonnen, want ik had 2 hotels in Amsterdam: dit is gewoonweg prachtig. Nu zijn ze net weg en ga ik slapen. Morgenmiddag krijgen we fijn 3 weken vakantie.

Donderdag 26 Dec[ember 1941]

Hier ben ik weer, heb al een tijdje niet geschreven. Had vandaag de club bij me, ’t was een sof middag, we hebben “spelletjes” gedaan, maar niets viel in de smaak van de kinderen. Vanochtend hadden we vergadering. Zondag gaan ze wandelen. 2 uur verzamelen, Oostzeedijk.

Milly de Leeuwe, Sonja Taub en ik zijn een beetje blijven nakletsen. Milly heeft opeens een hekel aan Felix Zwick gekregen. Ze ging zo’n beetje met hem. Gisteren gaf hij haar ’n ring. Ze was zo overrompeld dat zij hem aangenomen heeft. Ze vond hem gisteren dan ook nog aardig: hij heeft officieel gevraagd of zij met hem lopen wil.

Maar vandaag, toen met kwartetten weer eens bleek hoe onontwikkeld hij wel is, kreeg ze ’n hekel aan hem. Ik heb haar dan ook aangeraden de ring terug te geven, omdat zij dan zonder verplichtingen jegens hem is. Maar ze durft niet. Morgen wilde hij weer met haar afspreken, maar zij wil niet. Toen heb ik gevraagd of ze bij me komt, dat is dan ’n goed smoesje voor d’r.

Met Toos en Wiet is ’t niet officieel aan. Zij wil wel, maar hij is daar te verlegen voor, om te vragen of zij met hem lopen wil. Overigens vind ik Wiet helemaal geen jongen daarvoor. Veel te serieus!

Zaterdag gaan Wiet, Felix en Milly bij Toos monopoliën (dit is ’n nieuw spel). Felix en Milly komen pas om 3 uur en Wiet om half drie, zodat Toos en Wiet ’n half uur alleen zitten. Daarom hoopt Toos dat Wiet haar zal vragen om met hem te lopen. Ik begrijp niet dat dit zo officieel moet gaan. Hij kan toch gewoon een goede vriend van haar zijn… zonder meer. Maar dit wil Toos niet, die wil meer! Alhoewel meer dan ’n goede vriend bestaat niet. Vriend, levensgezel is de hoogste titel die ik iemand geven kan. Milly zegt dat hij Toos ook aardig vindt. Ik geloof ’t nog niet zo erg. Misschien?!

Ikzelf zou ’t erg jammer vinden, want ik vind hem ook aardig… maar niets aan te doen, dit is ’t Schicksal.

Vorige zondag hadden we van onze club ’n Chanoeka-bijeenkomst. Was niet zo bij. Jaap van Straten zou spreken, maar op ’t laatste ogenblik belde hij af. Toen hebben we Sam Brandes gevraagd of hij spreken wilde. Hij heeft ’t gedaan. Toen hadden we 2 toneelstukjes, de eerste met Wiet, Toos e.a. Deze was sof, omdat Toos ’n lachbui had en iedereen stikte. De tweede was met Milly en Felix e.a., die kenden hun rol niet goed. Maar toch was deze beter dan de 1e.

’t Was bij Felix, omdat hij ook jarig was. Mevrouw en mijnheer kwamen binnen bij de toneelstukjes en brachten heel de visite, die er gekomen was voor hem, mee: mevrouw + Fella Lipfrajnd, mevrouw Narva, Rosenberg, enz. ’t Was zoals Bobby Herschberg heel terecht opmerkte net een oude mensenvereniging. Sam Brandes heeft ’n heel goed gedicht over Chanoeka samengeflanst, vrij geestig.

Nog iets voorgelezen, de menora aangestoken, gesnoept. Maar toch, zoals ik al zei, ’t was niet zo bijzonder leuk. Nu moet ik de kopjes afwassen, die de club vuil gemaakt heeft. ‘k Had ermee moeten beginnen, maar eerst moest ik iets aan mijn dagboek vertellen, nl. van Toos, Wiet, Felix en Milly (met haar heb ik echt medelijden, omdat ze niet weet wat ze doen moet, en niemand haar in zoiets, ik bedoel gevoelskwesties, kan raden).

Utrecht, 29 dec[ember 1941], maandag

Gisteren ben ik naar Utrecht gegaan. Hier woont tante Dora, dit is ’n zuster van mama. Zij is niet getrouwd en woonde met nog 2 ongehuwde broers in Polen, maar in december 1938 kwam ze voor een paar maanden naar Holland. De oorlog brak uit in september 1939, toen kon ze niet meer terug. Onkel Mondek vluchtte met ’t hele leger naar Roemenië (nu is hij in Engeland) en Onkel Iziu trekt nu alleen met zijn trouwe hond Waldi van de ene stad naar de andere, want hij wil niet in een getto (Jodenkwartier) leven. Toen Duitsland ons bezette, werd tante Dora al gauw van de kuststrook weggestuurd en nu woont ze alleen op een kamertje. Ik ga haar in de vakantie weleens opzoeken. Nu heb ik in de laatste vakantie hier met een paar aardige zionistische meisjes kennis gemaakt. Met Ted Andriesse en Pauli de Vries correspondeer ik nog altijd. Vanochtend ben ik naar Ted geweest, ze was niet thuis toen ik kwam. Met Mirjam (haar zuster) en haar moeder heb ik gesproken. Later kwam Ted, ze was erg blij mij te zien. Vanmiddag wilde ik dat ze bij me kwam, maar eerst moet ze ’n paar boodschappen doen, dan Joop (haar broer, is op hachsjara) van de trein halen, dan een paar brieven voor haar vader typen. Ze wil dat ik bij haar moeder ’n beetje ga lezen (ik lees Herzl’s Tagebücher op ’t ogenblik), maar ik heb niet veel zin, zit veel liever lekker warm thuis, want buiten is ’t zo koud. Ze woont wel niet zo ver, maar ik ben zo gruwelijk lui, dit is een slechte eigenschap van me, die ik erg goed weet, maar niet overwinnen kan. Ze komt me straks wel halen, dan ga ik mee.

Ik had de eerste keer beloofd om iets van de bonnen en de punten te vertellen. In gewone tijden ga je naar de winkel, en koopt ’n stof voor ’n jurk of ’n ons thee, enz. enz. Maar nu is alles gerantsoeneerd. Ieder mag maar van een artikel ’n bepaalde hoeveelheid kopen. We krijgen daarom ’n kaart (bijv. boterkaart) met 20 bonnetjes, waar men op elk bonnetje ’n half pond boter krijgt. Nu krijgt men elke 20 dagen ’n nummer toegewezen (wordt bekendgemaakt in de krant), waarop men ’n half pond boter krijgt, als men ’t inlevert. Gewoon in ’n zaak en natuurlijk betaald. Dit is zo met alles, kaas krijgt men 1 ons per week per persoon, alles gaat per persoon (behalve kolen). Thee en koffie en eieren (en nu havermout en rijst) krijgen we helemaal niet. Alleen koffiesurrogaat op de bon, maar hij is nog te drinken.

Maar bij de zwarte handel kun je alles krijgen, als je maar betaalt. Een ei kost 28 cent, vroeger kostten de eieren 3 cent in de zomer en 9 cent in de winter, toen moesten we al zuinig zijn, want het kostte 9 cent! En nu kost het 30 en eten we ook… Boter kost 5 gulden per pond. Thee 4 gulden per ons, koffie weet ik niet. Dit is voor levensmiddelen.

Voor kleren geven ze weer punten. Ziet eruit als bonnen. Ieder krijgt 100 punten per half jaar. Als men stof voor ’n jurk koopt (als men nog stof kan krijgen) is ‘t 40 punten. Katoenen stof minder: 28 punten. ’n Paar kousen 5 punten, pyjama 25 punten, enz. Vroeger was ’n mantel 30 p. maar nu mag, volgens de laatste verordening, alleen maar op speciale vergunningen mantels gekocht of gemaakt worden. Daarom heeft papa op ’t ogenblik niet zoveel te doen, want een speciale vergunning wordt haast aan niemand uitgereikt. Alleen als de dames gehamsterde stoffen meebrengen, mag papa ’t maken. Gelukkig hebben we nog niet te klagen gehad.

Als de oorlog nou maar gauw afgelopen is. Maar Churchill, de Engelse minister-president, heeft gezegd dat ze in 1942 zullen laten zien wat ze kunnen, en in 1943 is ’t afgelopen. Als ’t zolang werkelijk zal duren, zal ’t er voor ons Joden heel slecht uitzien, dan zullen we onze zaak ten eerste uitgezet zijn, ten tweede ons huis uitgezet zijn en in ’t getto, ten derde met eten zal ’t vreselijk zijn, en nog meer verschrikkelijke dingen. Maar laten we ’t beste hopen!!

’s Avonds

Vanmiddag kwam Ted me halen. Ik ging met haar mee naar huis, daar was Joop en ’n nichtje van hen, Stella Hartog (aardig meisje, 30 jaar; vlot). Heb ’n beetje gelezen, geluisterd naar de kantoorverhalen van Stella, toen ging ik weer naar huis. ’t Was niet zo gezellig geweest. Maar wel lekker warm, want bij t[ante] D[ora] is ’t zo koud…

{1} Deze jongeren kwamen allemaal uit dezelfde sociale groep: Oost-Joodse immigranten in Nederland. De ouders waren actief in het Oost-Joods Verbond afdeling Rotterdam.

{2} Haäwodah: zionistische jeugdbeweging in Rotterdam, aangesloten bij de landelijke Joodse Jeugdfederatie. Op deze jeugdbeweging werden cursussen Hebreeuws en Palestina-kunde gegeven, lezingen gehouden en Joodse feesten gezamenlijk gevierd.

{3} Kornelis ter Laan, Joodse overleveringen (Haarlem 1937).

{4} Goi: niet-Jood.

{5} Chassene: Jiddisch: in strikte zin een bruiloft, veelal echter gebruikt in de betekenis van ‘een feest’.

{6} Het Joods Lyceum Rotterdam, gevestigd in de Jeruzalemstraat, was vanaf 1 september 1941 verplicht voor Joodse kinderen afkomstig van de openbare HBS, lyceum en gymnasium. De school stond onder leiding van rector en classicus dr. Simon Wijnberg.

{7} Het Lyceum voor Meisjes in de Witte de Withstraat, die naast een vijfjarige opleiding M.M.S. (middelbare meisjesschool) ook een gymnasiumafdeling kende. Cary volgde het M.M.S.-traject.

{8} Sjammes: het extra lichtje/kaarsje waarmee de andere kaarsjes aangestoken worden.

{9} In de nacht van 3 op 4 oktober 1941 vond een Brits luchtbombardement op Rotterdam plaats, gericht op het havengebied, maar daarbij werden ook woonwijken getroffen. Meer dan 100 burgers vonden daarbij de dood.

{10} Horra’s: populaire dans in de Joodse gemeenschap in Palestina.

{11} Brandels vrouw was de Portugees-Joodse Suzanna Pinheiro (1909-1982).