Op het land werken tot je hele lijf er zeer van doet, honger hebben omdat de oogst tegenviel, te arm zijn om nieuwe schoenen te kopen. Christian weet niet beter, zo is het leven op boerderij Vergelegen. Hij is gelukkig. Totdat zijn broer ziek wordt. Zijn ouders kunnen het niet meer bolwerken op hun geliefde boerderij, en Christian moet alles achter zich laten. Ook Patty, zijn raadselachtige buurmeisje.

Voetpad naar Vergelegen is het verhaal van een jongen die op de drempel van de volwassenheid staat. Terwijl de wereld om hem heen ingrijpend verandert, wordt hij gedwongen keuzes te maken die het verloop van zijn leven voorgoed zullen bepalen. Tegelijkertijd geeft deze roman een nostalgisch beeld van het leven in Zuid-Afrika aan het begin van de vorige eeuw.

Auteur en regisseur Chris Barnard (Zuid-Afrika, 1939-2015) schreef onder meer toneelwerken en romans, en won diverse literaire prijzen.

VOETPAD

NAAR

VERGELEGEN

*

Chris Barnard

MOZAIEK | ROMAN

Bedankt voor de aankoop van dit ebook. We hopen dat je er enthousiast over bent. Graag wijzen wij je erop dat het niet toegestaan is om dit ebook aan iemand door te geven of digitaal te verspreiden. Dit ebook is voorzien van een watermerk waardoor het op jouw naam staat en kopieën naar jou terug verwijzen.

ISBN 978 90 239 7866 4

NUR 342

Vertaling: Michiel Angenent

Ontwerp omslag: Flashworks

Omslagbeeld: Stephen Mulcahey / Trevillion Images

Lay-out en dtp: Gerard de Groot

Oorspronkelijk verschenen bij Tafelberg, een imprint van NB Publishers, Kaapstad, Zuid-Afrika, 1987, onder de titel Voetpad na Vergelegen.

Afrikaanstalige uitgave © 1987 Chris Barnard

Nederlandstalige uitgave © 2017 Uitgeverij Mozaïek, Utrecht

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijmozaiek.nl

Voor Tian

1

Die zomer regende het veel en het veld was ruig begroeid. In normale jaren kon je ’s middags, wanneer je boven over de bergpas kwam, het erf zien; je kon zien of er wasgoed hing en of m’n moeder in de groentetuin was of bij de bakoven of aan het schoonmaken of zoiets. Als we in de bergpas stil bleven staan zag ze ons direct. Dan zwaaiden we, porden de ezels in hun liezen en galoppeerden de helling af naar huis, de ellebogen stevig tegen ons lichaam en de knieën tegen het dierenlijf geklemd. Maar aan het einde van die zomer was het gras zo lang dat je nog niet eens de schoorsteen van het huis kon zien.

Daardoor was het gemakkelijk om vee te stelen. Je kon een hele kudde door de beek de kloof in jagen zonder dat iemand op het erf er iets van merkte.

Die middag kwam ik als eerste op het erf aan; de ezels van Hanna en Karel waren de hele weg koppig geweest. M’n moeder stond in de achterdeur en alleen al aan de manier waarop ze stond, kon ik zien dat er iets niet in orde was. Ik haalde de riem uit Bokkies bek, waarna hij uit zichzelf naar de sloot liep.

‘Vannacht hebben ze weer zeven koeien gestolen,’ hoorde ik haar achter me zeggen.

‘Zéven?’

Ze stond haar handen aan haar schort af te drogen.

‘Ook Bonte Lies.’

Bonte Lies was onze beste melkkoe.

‘Ma?’

‘Kleed je uit en ga je wassen. Sammie heeft haast.’

Haast? Waarom? Waar moesten ze heen? Maar voor ik dat kon vragen, was moeder al naar binnen.

Het was altijd fijn om ’s middags vanuit de warme zon de koelte van de buitenkamer in te komen, de vloer van aangestampte, gedroogde mest te ruiken, de scherpe geur van boerseep{*} bij de wasbak en Sammies tabak. Maar die middag kleedde ik me uit zonder dat er iets tot me doordrong. Zelfs mijn honger was weg door de schrik over Bonte Lies.

Sammie kwam in de deur staan. ‘Ben je klaar?’

‘Waarvoor?’

‘Heeft Ma je niks over de koeien gezegd?’

‘Jawel.’

‘We gaan hun spoor zoeken en volgen, jij en ik.’ Toen pas zag ik de loop van de Lee-Metford die achter Sammies rug uitstak.

‘Ga eerst je vader even gedag zeggen, Christian,’ hoorde ik moeder buiten zeggen. ‘Hij ligt op bed.’

M’n vader was toen al lang niet gezond meer. ’s Ochtends zat hij altijd onder de moerbeiboom te lezen en ’s middags probeerde hij wat te slapen, want ’s nachts kende hij rust noch duur.

Ik was helemaal in de war door al die haast. Daarnet zat ik nog op Bokkies rug op weg naar huis en nu stond alles plotseling op zijn kop.

De gordijnen van de slaapkamer waren dichtgetrokken en m’n vader lag naar het plafond te kijken. Hij was nat van het zweet. ‘Jullie moeten voorzichtig zijn,’ zei hij. ‘En jij moet naar Sammie luisteren.’ Ik herinner me nog dat hij zijn handen naar me uitstrekte, ik ze vastpakte en er weer van schrok omdat ze zo mager waren: lang en dun als de poten van een vogeltje.

‘Kom op, Christian, het is al laat!’ Het was Sammie vanuit de keuken. Wachten had hij nooit gekund.

‘Ik moet nog eten…’

‘Ma heeft iets klaargelegd om mee te nemen.’

Sammie had de koeiensporen die ochtend al een eindje gevolgd, tot onder aan de Witrand, en was omgekeerd toen hij zag dat ze de vlakte in liepen.

Eerst spraken we nauwelijks een woord, liepen alleen maar – over het oude wagenpad langs Diepkloof en via een binnenpaadje de kloof in naar beneden en daarna naar het oosten, tot we weer bij het spoor van de koeien waren. Het had de vorige nacht geregend en het was gemakkelijk om het spoor te blijven volgen. We zagen dat de koeien de eerste paar kilometer flink waren opgejaagd; de dieven hadden kennelijk haast gehad. Ze waren aan de bovenkant van de doorwaadbare plaats de rivier overgestoken en pas aan de andere kant van de Consortmijn hadden de koeien gerust, zagen we. Maar Sammie vertraagde zijn pas niet. De zon ging bijna onder en in het zuiden was de lucht zwaarbewolkt. De dieven lagen zeker zo’n dikke twaalf uur op ons voor en als het vannacht weer zou gaan regenen, zouden de sporen verdwijnen.

We liepen tot het donker werd, tot we niks meer konden zien. Pas toen brak Sammie in het voorbijgaan een dorre tak van een boom en gooide die een paar passen verder in de bedding van een uitgedroogd stroompje op de grond. Toen wist ik dat we hier vannacht gingen slapen. En pas toen herinnerde ik me dat ik nog niets van het brood voor ’s middags uit het zakje van moeder had gegeten.

‘Ik ga nog wat hout halen,’ zei Sammie. ‘Breek jij intussen het hout in kleine stukjes.’

Ik herinner me dat zandstroompje nog als de dag van gisteren. We trokken er in latere jaren in december dikwijls weer met de wagen langs wanneer we groene maïs en aardappelen bij de mijnen gingen verkopen. Ik herinner me dat stroompje omdat het de plek was waar Sammie en ik voor de allereerste keer een halve nacht lang alleen maar praatten met elkaar. Die nacht in het vlakke veld met zijn zoete acacia’s aan de andere kant van de Consort zei iets me dat het leven niet altijd zo zou blijven.

We aten mijn brood op en bewaarden de rest van het proviand voor de volgende dag. Achter de bergen aan de overkant van Barberton speelde de bliksem de hele tijd diep in de wolken. Op de dikke sneden brood had moeder reuzel en veldhoning gesmeerd.

Ik weet niet wanneer Fopper ons inhaalde; hij was die middag niet samen met ons van huis weggegaan – we zouden hem hebben teruggejaagd om over mijn moeder en de anderen te waken. Maar aan het eind van de middag zat hij opeens tussen ons in met zijn neus tegen de grond, alsof hij wist waarnaar wij zochten.

‘Je had vanavond thuis moeten blijven, oude niksnut,’ zei Sammie tegen de hond; Fopper tilde zijn kop op, hield ’m een beetje schuin, luisterde even en sliep weer verder, met zijn voorpoten bijna in het vuur.

‘Krijgen we ze te pakken, Sammie?’ vroeg ik, om een gesprek te beginnen. ‘Ze liggen ver voor.’

‘Als het niet regent.’

‘Verroest! Dat ze Bonte Lies mee hebben durven nemen.’

‘We krijgen ze te pakken.’ Sammie was niet spraakzaam. Maar hij was nooit iemand van veel woorden geweest.

Het was de derde keer in een paar maanden tijd dat er koeien weggeraakt waren van de boerderij. De eerste keer was er maar één weg, een jonge os. We hadden zijn vlaaien en pootafdrukken in het sekelbos op een plek achter Gladdekop gevonden. Daarna waren er drie vaarskalfjes gestolen. Hun sporen liepen over de bergpas in de richting van Nelspruit. Het was een forse tegenslag geweest, want we hadden op de inkomsten van die os en drie vaarzen gerekend. Destijds kreeg je voor een goede slachtos gemakkelijk drie pond en voor een geschikte vaars nog meer. Als je bedenkt wat je met veertien, vijftien pond kon beginnen… Vorig jaar verkochten we drie jonge ossen aan een transporteur voor negen pond en de zaterdag daarop kwam broer Hans van het dorp terug met vier winterdekens, een rol katoen, een paar laarzen voor Sammie, een nieuwe mondharmonica en een hemd voor m’n vader, snaren voor de viool van Hanna en voor moeder een kookpot voor zeep.

Ik zou schoenen hebben gekregen, maar Goodhead’s had maat zes niet en dat was maar goed ook, want een maand later moest m’n vader de aflossing van de schuld voor de boerderij betalen en toen was het trommeltje alweer leeg. Toen zei m’n moeder dat ik de eerstvolgende keer dat we weer koeien zouden verkopen m’n maatje zes zou krijgen.

‘Als ze met die koeien wegkomen,’ zei ik tegen Sammie, ‘kan ik mijn schoenen wel vergeten.’

‘Ik was zestien toen ik mijn eerste paar schoenen kreeg.’

‘Maar Hanna heeft schoenen en zij is pas dertien.’

‘Hanna is een meisje.’

‘En Karel heeft schoenen. En hij is twaalf en geen meisje.’

Sammie gooide nog wat hout op het vuur. ‘Je weet wat er met Karel aan de hand is.’

Dat wisten we. Maar we wisten het niet precies. We wisten alleen dat hij anders was. M’n moeder zei altijd dat dat kwam omdat hij was gevallen toen hij klein was. Hij was tenger, wilde nooit spelen en deed soms raar. Dan kon alleen m’n moeder met hem overweg. Wij vonden dat zij hem in de watten legde.

‘Ik ga niet door tot klas acht,’ zei ik. ‘Dat duurt te lang.’

‘Wat ga je dan doen?’ Sammie keek me vanonder zijn wenkbrauwen stug aan.

‘Ik word boer. Ma heeft duidelijk gezegd dat ik een eigen stuk land bij de bron beneden mag ploegen.’

‘Jij gaat leren,’ zei Sammie. ‘Jij en Karel gaan leren. Dat is het enige waar jullie goed voor zijn. Bovendien is de boerderij te klein voor ons allemaal.’

‘Te klein? Je kunt er niet eens in één dag omheen lopen!’

Sammie rolde de dekens open, gooide me de mijne toe en ging onder die van hem liggen. Hij zei niks, maar ik kon voelen dat hij me zat was. Ik kon voelen dat ik hem ergerde.

We konden niet slapen. Het onweerde en bleef maar onweren en later was de lucht tot in het noorden dichtgetrokken. De sterren waren helemaal verdwenen.

Af en toe gooide ik wat hout op het vuur. Ik wilde dat Sammie wat zou zeggen, maar hij lag alleen maar in het donker te kijken.

‘Ma werkt hard,’ zei ik na een poos. ‘Zij kan dat niet altijd blijven volhouden.’

‘Wat dan? Wil jij het huishouden doen? Wil jij de was doen en zeep koken?’

‘Ik kan de groentetuin van haar overnemen.’

‘En daar van leven?’

‘Ma heeft vorige maand voor drie pond groente verkocht.’

‘Dat is ons probleem,’ zei hij voor hij zich op zijn andere zij draaide.

‘Wat? Het komt wel in orde met ons.’

Hij draaide zich met een ruk om. ‘In orde? En waar is jouw maatje zes dan? Ma slooft zich uit voor drie pond in de maand. Ik sloof me uit voor hier een hemd en daar een broek. Hans werkt in de mijnen voor zeven pond per maand terwijl hij alleen maar voor zichzelf hoeft te zorgen. Wij zijn met zijn zessen en verdienen minder. En wij moeten Kashan betalen en elk jaar veertig pond aflossen!’ Hij gooide de deken van zich af en ging rechtop zitten met zijn ellebogen op zijn knieën. ‘Zo zal het niet blijven, Christian. Ik zeg het je vanavond. Ik zal tot het einde toe voor Pa en Ma zorgen. Maar dan word ik boer, óf alleen óf…’

‘Of wat?’

Maar hij zei niks meer. Niet daarover. Niet die avond. Ik praatte. Zomaar, over andere dingen; ik kan me niet meer herinneren waarover. Fopper zat in zijn slaap een haas achterna en veel later kwam ik erachter dat ook Sammie sliep.

Ik lag te denken: Pa en Ma slapen beslist allang. Ik dacht aan hun kamer, aan het grote bed met het doorgezakte matras en de koperen knoppen. En ik dacht aan Hanna met haar wilde haren. Aan Karel die elke nacht huilend wakker werd. Ik rook de etenskast in de keuken en herinnerde me hoe de riempjes aanvoelden van de rustbank waar we ’s avonds voor moesten knielen tijdens de godsdienstoefening. In gedachten zag ik het erf met de mangobomen, de wassteen, de wijnstokken bij de veranda en de witte klimrozen bij de voordeur.

Ik lag aan Vergelegen te denken en vroeg me af hoe de wereld eruit zou zien zonder al die dingen.

De volgende morgen waren we voor zonsopkomst alweer op pad. ’s Nachts had het inderdaad geregend, maar niet genoeg om de sporen uit te wissen. Het was bewolkt en de zon moest zich lang inspannen om door te breken.

Ongeveer een uur na zonsopkomst waren we bij het huttendorp van Tiwa. We kenden hem tamelijk goed, want hij kwam af en toe bij ons leuren met riemen, houten bakken en gevlochten mandjes, in ruil voor maïs en koeienhuiden. Hij zat voor zijn hut bij het vuur een knopkierie te snijden en een eindje verderop op het erf stonden twee oude vrouwen tussen een toom kaalnek-kippen maïs te stampen.

De koeiensporen liepen nauwelijks vijftig passen langs zijn dorp. Maar nee, van koeien wist hij niets. Er gingen geruchten in de omgeving, zei hij, dat blanken uit het dorp zwarten inhuurden om koeien voor hen te stelen. Voor tien shilling per kop, naar het scheen.

‘Stel je voor,’ protesteerde ik, ‘tien miezerige shilling voor Bonte Lies!’

‘Buitenlanders,’ zei Sammie. ‘Het zijn geen mensen van ons.’

Barberton zat destijds nog vol vreemdelingen. Niet alleen vanwege de mijnen; er kwamen er ook om aan de spoorlijn te werken. Juist vorige week waren er twee bij ons het erf op komen lopen, zo hongerig als jonge spreeuwen. We hadden gekookte maïs als avondeten. Maar voordat de kinderen een maïskolf op hun bord konden scheppen zaten die twee al aan hun tweede te kluiven. M’n moeder wilde de laatste maïskolf in de schaal bewaren voor Karel. En toen probeerde de dikste van de twee haar warempel nog tegen te houden ook. ‘Die gele,’ zei hij, terwijl hij met een afgekloven stronk naar de maïskolf in de schaal wees, ‘die wil ik ook nog hebben.’ Ik dacht dat m’n moeder hem een draai om de oren zou geven.

We gaven Tiwa een plukje van Sammies tabak en wilden nog doorvragen toen Fopper zich opwond over de horde honden op het erf. Overal waren straathonden in de weer en het lukte ons niet Fopper tot bedaren te brengen.

Een paar keer raakten we het spoor kwijt, maar na een poosje pikten we het dan weer op. Het was bijna middag en ik begon al moedeloos te worden toen we een man op een paard tegenkwamen. Hij was ons eerder al schuin voorbijgereden, maar ik kon zien dat hij zijn nieuwsgierigheid niet kon bedwingen. En opeens was hij weer weg.

‘Waarom kijkt hij zo naar ons?’ wilde ik van Sammie weten.

‘Dat vraag ik me ook af.’

Amper een mijl verder zagen we hem weer op zijn paard zitten, op een flauwe helling achter de bomen. Hij hield ons in de gaten! We gingen tussen de bomen door en toen we weer iets konden zien, kwam hij recht van voren op ons af, hield stil en sprak ons aan. In het Engels. Ons Engels was niet slecht, want vader liet ons van jongs af aan Engelse boeken lezen, The Pilgrim’s Progress, Oliver Twist en dat soort boeken. Ik kon direct horen dat de man niet gewend was Engels te spreken.

 Waarheen we op weg waren, wilde hij weten.

 ‘We zoeken iets om te schieten,’ zei Sammie.

‘Dit is mijn grond,’ zei de man. ‘Jullie mogen hier niet schieten.’

‘De grond hier is van de mijnen.’

‘Jullie mogen hier niet schieten.’

‘Iedereen schiet hier,’ zei Sammie.

De man was stevig gebouwd, had een volle baard en een blik in zijn ogen waar ik niets van moest hebben. Let op je woorden, Sammie, dacht ik, straks gaat hij meppen.

 ‘Wegwezen,’ zei de man. ‘Ik wil jullie hier niet meer zien.’

Maar Sammie gaf geen krimp. ‘Meneer, u hebt geen last van ons,’ zei hij, ‘laat ons dus met rust.’ En tegelijk wenkte hij me met zijn hoofd te komen.

‘Ik waarschuw jullie, hoor,’ riep de man ons achterna. ‘Als ik hier een schot hoor vallen, jaag ik jullie met mijn paard terug de bergen in.’

‘Hij weet waar we vandaan komen,’ zei ik zachtjes.

Sammie knikte. ‘Hij weet ook wat we zoeken.’

De man volgde ons een eind op afstand en ik zag dat Sammie van het koeienspoor afweek, in de richting van de heuvels links van ons. Maar toen de man ons een poosje later met een wijde boog voorbijging en tussen de heuvels verdween, pikten we het spoor weer op.

Een half uur later hoorden we koeien loeien en we begonnen te rennen. Fopper moet gedacht hebben dat we achter een hert aan zaten, want hij rende vooruit en probeerde met hoge bokkensprongen boven het tamboekiegras uit te komen om beter te kunnen zien. Het gras kwam op sommige plekken tot boven mijn hoofd en we konden de platgetrapte streep die door het opdrijven van de koeien was ontstaan, duidelijk zien.

We zagen het dorp pas toen we er bijna middenin stonden. Er was een hoop rumoer van mensen die elkaar in het siSwati bevelen toeschreeuwden en honden die blaften. We konden koeienhoorns tegen elkaar horen slaan en ergens hinnikte een paard. Toen brak de bruingele achteros van m’n vader opeens vlak voor ons door een takkenhaag heen en holde weg dwars door een grote groep jonge acacia’s. Daarop stormde nog een os, die we niet kenden, op ons af en toen de gespikkelde vaars van Hanna. We liepen door de takkenhaag en langs een paar hutten. ‘Blijf achter me,’ was alles wat Sammie steeds zei. ‘Blijf achter me, Christian.’

De man op het paard probeerde in een grote takkenkraal de koeien uit elkaar te jagen, maar toen hij ons zag, keerde hij zijn paard en ging ervandoor. Het was alsof hij daarmee een teken gaf, want onmiddellijk stoof een groepje van drie of vier Swazi’s uit elkaar en zette het op een lopen.

‘Schiet!’ schreeuwde ik. ‘Schiet, Sammie. Schiet ze neer, de schurken!’

Hij sprong over de muur van de kraal en sleepte een tak tot voor het hek.

‘Waarom schiet je ze niet neer?’

‘Nee, man,’ zei hij, ‘je schiet niet zomaar iemand neer.’

‘Maar ze hebben Bonte Lies gestolen!’

‘We krijgen haar nu toch terug.’

Maar we kregen Bonte Lies niet terug. Ze was weg, zij en vaders bruingele achteros. Hanna’s vaars en vier jonge ossen waren de enige dieren die we met heel veel moeite bij elkaar konden krijgen.

De zon stond al laag toen Sammie het opgaf.

‘We moeten nog een heel eind verder,’ zei hij, ‘en de dieren zijn wild geworden van het opjagen. Het gaat nog lastig worden.’

Ons eten was ook op en ik had pijn aan mijn voeten. Op blote voeten lopen is nog te doen, maar bijna twee dagen lang aan één stuk haastig door het ruige veld stappen zonder tijd om te rusten of doorns uit je voetzolen te halen, is een heel vervelende ervaring. Ik wilde niet klagen, want ik wist dat Sammie zich niet zou laten ophouden door kleinzerigheden, maar mijn rechterhiel was ontveld, de nagel van mijn grote teen was weg en m’n moeder zou een hele tijd met haar stopnaald bezig moeten zijn om de talloze doorns te verwijderen uit wat er van mijn voeten was overgebleven.

Laarzen, dacht ik de hele tijd, het moet fantastisch zijn om laarzen te hebben! Van dat stevige spul met van die harde neuzen en dikke zolen. Dat moet vreselijk lekker zijn.

‘Hoe houden we de koeien vannacht bij elkaar?’ vroeg ik toen de schemering begon te vallen.

‘We gaan ernaast lopen,’ zei Sammie. ‘Ieder aan een kant.’

‘Nee, ik bedoel: als we slapen.’

‘Slapen? Je kunt thuis gaan slapen.’

‘Bedoel je dat we de hele nacht doorlopen?’ vroeg ik ongelovig.

‘Als we stevig doorzetten, zijn we morgen vroeg vóór de bijbellezing thuis.’

Zonder iets te zeggen liep ik weg om Hanna’s vaars te halen. Ze wilde met alle geweld de verkeerde kant op. Op haar rug zaten nog de striemen waar de rotzakken haar met stokken en zwepen te pakken hadden gehad. Op haar borstkas, direct achter haar voorpoot, zat een zwelling en dat kon maar één ding betekenen: een kei of een knopkierie. Koeienwachters kunnen heel goed met knopkieries gooien. Ik heb vaak gezien hoe ze van dertig pas afstand een tortelduif in een boom zo wisten te raken dat hij in een regen van veren naar beneden kwam.

Het schemerde al toen we in Tin Pan Creek aankwamen. We lieten de koeien drinken en ik waste mijn gezicht en voeten. Precies in dat kleine moment van stilte hoorden we het paard een eindje achter ons snuiven.

‘Sst!’ zei Sammie toen ik wat wilde zeggen.

We luisterden.

Niks. Alleen een zwerm ibissen die verderop in de laagte klagend voorbijvlogen.

‘Als het weer die vent met die baard is, sturen we Fopper op hem af,’ zei Sammie.

Toen hij Foppers naam noemde, keken we allebei rond. Fopper?

De hond was weg. We hadden hem voor het laatst gezien toen de gele os door de takkenhaag heen brak.

Het paard snoof weer.

‘Blijf hier,’ zei Sammie. ‘Ik ga kijken.’ Hij haalde de Lee-Metford van zijn schouder. ‘Probeer jij intussen of je de koeien over het water kunt krijgen.’

Ik liet de dieren genoeg drinken en joeg ze daarna door het water naar de overkant tot bij een plek met paraplu-acacia’s. Er was prima zoetgras en ze begonnen meteen te grazen.

Fopper – Hanna zou ons vermoorden! Het was eigenlijk haar hond en die twee waren erg op elkaar gesteld. Elke morgen moesten we op weg naar school eerst in de bergpas wachten en ons ervan vergewissen dat hij ons niet achterna kwam. Een paar keer was hij toch bij de school opgedoken en had hij de hele tijd voor Hanna’s klaslokaal liggen wachten tot het tijd was om naar huis te gaan. Meester Tolmay was er niet bijzonder mee in zijn schik geweest. Het leidt de aandacht van de kinderen af, had hij gezegd. Maar hij had maar één keer geprobeerd de hond weg te jagen. Toen Fopper naar hem grauwde en hem zijn witte tanden liet zien, had Meester gevonden dat de hond misschien toch niet zo’n overlast gaf.

Het was donker geworden. Iets eerder waren de plekjes met kruisbessen aan de overkant van de beek nog te zien geweest, maar toen ik weer keek of ik Sammie nog niet zag, was het donker in het dal, met alleen een streepje bloedrood licht onder de wolkenbank in het westen.

Ik joeg de vijf koeien bij elkaar, ging tussen ze in staan en luisterde hoe ze in het zoetgras graasden. Geen teken van Sammie.

Fopper! Wat was er met Fopper aan de hand?

Het streepje rood licht in het westen verdween langzamerhand en ik kon kikkers horen en een krekel hier dichtbij. Het was nu pikkedonker.

Nog altijd geen Sammie.

Ik floot ons fluitje. Het fluitje dat m’n vader ons allemaal geleerd had, waarmee we groot geworden waren. Het fluitje dat Hans elke vrijdagnacht floot als hij vanaf de mijn uit de kloof naar boven kwam. We zaten na het eten altijd voor het huis op de keien van de rotstuin op Hans’ fluitje te wachten. Als we het hoorden, wisten we dat hij bij het steile stuk voetpad was beneden bij de bron, tussen de waterbesjesbomen. Dan stond m’n moeder op om de fluitketel van de Dover te halen en koffie te zetten. Tegen de tijd dat Hans vanaf de bron beneden ‘goedenavond’ riep, was de koffie klaar. Het deuntje was niets bijzonders, zeven tonen maar. Je zou bijna denken dat het de roep van een vogel was. Maar wij wisten dat als je dat fluitje hoorde het altijd een van ons was.

Ik floot steeds opnieuw, maar hoorde niks. Alleen de kikkers. Alleen de krekel hier dichtbij. Alleen het herkauwen van de koeien.

Sammie zou vanavond toch niet ook verdwijnen? Alsof Bonte Lies niet genoeg was. En vaders geweldige achteros. Alsof Fopper niet genoeg was. Waar was die akelige Fopper? Hanna zou doodgaan als hij niet terugkwam!

Was dat een uil? Hoorde ik daar een uil? Ik liep bij de koeien vandaan om beter te luisteren. Niks. Alleen maar duizend kikkers die kwaakten alsof ze ervoor betaald werden.

Pas toen de kikkers stil werden – opeens, alsof ze een teken hadden gekregen – wist ik: er is iets, of iemand.

En toen kwamen die zeven tonen van ver uit het donker.

Ik hoorde hem aankomen, maar ik kon hem pas zien toen hij vlak bij me was.

‘Sammie?’

‘Hij is aan de overkant van de beek,’ zei hij. ‘Hij speelt verstoppertje.’

‘Heb je hem gezien?’

‘Nee. Maar ik hoorde hem. Zijn alle koeien nog hier?’

‘Allemaal.’ Ik raapte de opgerolde dekens op. ‘En Fopper?’

‘Hij komt wel.’

We liepen lange tijd voor de maan opkwam – een dun, wazig maansikkeltje. Maar het hielp. Onze ogen waren al gewend aan het donker en we konden voor het eerst vaag de koeienlijven zien.

Tergend langzaam kwamen we maar vooruit.

‘Weet je waar we zijn?’

‘Als we deze heuvel over zijn, zien we de lichten van de Consort.’

De Consort. Waar Hans werkt. Hij ligt vanavond zeker een boek te lezen in zijn eenpersoonskamer, dacht ik. Hij is net als Pa: altijd aan het lezen. Altijd aan het zingen of boeken lezen of aan het spelen op zijn mondharmonica. Hij ligt lekker te lezen en weet natuurlijk niet dat wij drie, vier mijl bij hem vandaan langs trekken met onze vijf koeien en zonder Bonte Lies.

De hele tijd waren onze oren gespitst op geluid achter ons. Op paardenhoeven. Op gesnuif of gehinnik. Was Fopper er maar bij! Hij zou lang voor ons elk geluid al gehoord hebben.

Twee keer dachten we iets te horen. De ene keer leek het net het klappen van een zweep; de andere keer was het duidelijk een tak die brak. Een keer liep Sammie terug om te gaan kijken.

‘Er is toch zeker wel ergens een kraal bij de Consort?’ vroeg ik toen hij weer terug was. ‘Kunnen we de koeien daar niet in drijven voor de nacht?’

‘En dan?’ vroeg hij.

‘Dan slapen we bij Hans.’

‘Het is zaterdagavond, kluns,’ zei hij. ‘Hans is op de boerderij.’

Toen pas drong het tot me door. Natuurlijk! Het was zaterdagavond en Hans was thuis op de boerderij, en wij niet!

‘Sla daar af naar links,’ zei Sammie, ‘en hou op met klagen. We lopen gewoon de hele nacht door.’

Het was Hanna’s vaars weer die naar het kleefkruid wilde. Ze was net als Hanna: altijd op zichzelf ervandoor gaan, wie weet waar naartoe. Moeder had ons geleerd altijd zachtaardig met de koeien om te gaan, maar ik kon het niet helpen: ik was boos op de vaars. En het maakte me boos dat we op zaterdagavond door het donker liepen, en ik ging het dier met mijn korte zweep te lijf, tot Sammie me tegenhield.

‘Nu is het genoeg, Christian! Hou op met slaan, je maakt haar wild.’ Dat zei moeder ook altijd: hoe meer je tegen een koe tekeergaat, des te minder krijg je gedaan. Alleen met geduld lukt het. Maar ik was geïrriteerd. Het was zaterdagavond en ik wou dat ik thuis was.

Doordeweeks gingen we altijd vroeg slapen, direct na de bijbellezing. Op vrijdagavond wachtten we op Hans. ’s Zomers kwam hij gewoonlijk een uur of wat na zonsondergang aan. Dan aten we en vertelden we elkaar het nieuws van de week en kletsten we samen tot moeder tegen vader zei eindelijk de bijbel eens te gaan halen. Maar de zaterdagavonden waren het best. Dan aten we al vroeg en daarna gingen we op het erf zitten.

Ik herinner me die avonden als de dag van gisteren. De geur van het gras op het erf, het luie gekeuvel van de volwassenen onder de overkapping van de veranda achter het huis en het gelach telkens weer. Hans maakte hen allemaal aan het lachen. Hanna en ik speelden overs met een versleten tennisbal, of Sammie ging bladmuziek halen en dan speelde hij gitaar, vader of Hanna viool en Hans mondharmonica en we zongen alle liedjes die we geleerd hadden van vaders muziekplaten. Op zaterdagavond gingen we nooit voor tien uur naar bed. Daarna lag ik te luisteren hoe het stil werd in huis, hoe de krekels op het erf elkaar zachtjes vragen begonnen te stellen, hoe de kikkers bij de wassteen kwaakten en hoe Kashans honden ver in het dal blaften. In die tijd dacht ik altijd dat de hemel een zaterdagavond moest zijn die altijd duren zou.

Het sikkeltje van de magere maan was nog maar nauwelijks te zien toen er wolken kwamen overdrijven. En toen werd het pikdonker. Eerst loop je nog op je gemak en dan loop je jezelf vast in een struik.

‘Weet je nog wel waar we zijn, Sammie?’ wilde ik na een poosje weten.

‘Ik weet waar we zijn. Maar ik hoor maar vier koeien.’

Hoe hij koeien met zijn oren kon tellen heb ik nooit begrepen. Maar hij kwam er die nacht telkens achter als er een koe achterbleef. Dan moesten we halt houden en moest een van ons de afgedwaalde koe gaan zoeken. Je moest dan weer lopen, dan weer stilstaan zodat je kon horen waar hij was, hem op de tast keren en geduldig terugdrijven naar de andere koeien. Twee van de drie keer ging het om die akelige spikkelvaars van Hanna.

Fopper was nog niet terug.

Niet alleen Hanna zou om hem huilen. Hij was het maatje van ons allemaal en een eersteklas jachthond. In het veld zou hij nooit blaffen, behalve als hij op een slang stuitte. Ik heb hem meer dan eens een ringslang zo voor de gek zien houden dat de slang uiteindelijk doodmoe was – en dan sprong Fopper erop af en beet hij hem dood.

‘Straks hebben ze hem met kieries te pakken gehad,’ zei ik tegen Sammie.

‘Hij komt wel,’ zei hij alleen maar. ‘Hij is natuurlijk achter die horde straathonden aan gegaan.’

‘Het was een tegen twintig zo ongeveer,’ zei ik. ‘Straks hebben ze hem doodgebeten.’

Sammie grinnikte. ‘Fopper? Doodgebeten?’

Ik moest toegeven dat het een gekke gedachte was. Zelfs al was het een tegen twintig – Fopper wist meer van vechten dan twintig andere honden samen.

‘Gaat het nog, Christian?’

‘Nauwelijks.’

‘Het is niet zo ver meer. We zakken nu af naar de rivier.’

Hans zei altijd dat hij als hij bij de Kaaprivier kwam, wist dat het nog anderhalf uur naar huis was. Maar dat was zonder koeien.

‘Hoelang duurt het nog voor het licht wordt?’

‘Weet ik niet. Nog ’n uur of twee.’

Hoe en waar we de rivier zijn overgestoken weet ik nu nog niet. Het was in elk geval niet bij de doorwaadbare plaats. Het ene moment liep Sammie tegen me te praten en het volgende ogenblik hoorde ik hem ergens uit de verte roepen dat ik moest uitkijken voor de wal. ‘Waar ben je?’ vroeg ik, maar terwijl ik het vroeg, viel ik al, ’n goede tien voet diep, tot in het fluitjesriet langs de rivier. Waar de koeien naar beneden waren gegaan wisten zij alleen. Ze moesten een paadje langs de wal naar beneden gevonden hebben, want toen we later uit het riet en de zuigende modder kwamen, zwierven ze allang stroomopwaarts.

We gingen met ze het water in, klommen er aan de andere kant uit en staken het vlakke stuk grasveld over. Toen zei Sammie tegen me dat ik moest kijken: het begon licht te worden in het oosten. En nog een eindje verder konden we de berg zien, en Gladdekop en de bergpas van Vergelegen.

‘Hoe heb je in ’s hemelsnaam op koers kunnen blijven, grote broer?’ Eigenlijk noemden we alleen Hans ‘grote broer’, maar af en toe noemden we ook Sammie zo, als we een gunst van hem wilden of hem wilden plezieren.

‘De sterren,’ zei hij alleen maar.

‘En toen de lucht dichttrok?’

‘Toen gokte ik er maar op dat we recht vooruit moesten.’

Toen we aan de voet van de berg kwamen, was de zon op en een half uur later waren we in Grootkloof.

In die jaren kwam draadafrastering nauwelijks voor. Je kon een koe wel honderd mijl ver opdrijven zonder dat je een hek door moest. We kenden de grenzen van de boerderij, omdat we de markeringen kenden. We wisten waar de grenzen liepen: van Witrand af naar het westen over Diepkloof, Bakenkop en Grootkloof tot bij de oude tabaksarealen; naar het noorden tegen de hellingen op tot op de bergrug; naar het oosten via de bergrug over de bergpas en over Gladdekop, tot bij het hoogste punt van Diepkloof; en naar het zuiden via Diepkloof naar beneden, tot bij Witrand.

Pas toen we op onze eigen grond waren, zei Sammie dat we konden rusten. Hij stopte zijn pijp, ging zitten en keek me aan. ‘Je ziet er ellendig uit. Ma zal je niet herkennen.’

‘Kijk naar jezelf!’ Zijn haar zat vol klitten, zijn hemd was gescheurd en zijn broekspijpen zaten van zijn knieën af naar beneden onder de modder door de val in het fluitjesriet.

‘Ik weet niet waarom we dit doen,’ zei Sammie terwijl hij tevergeefs probeerde zijn pijp aan te steken: zijn lucifers waren vochtig. ‘Al dat gedoe om een beetje melk en gestampte maïs.’

‘Als je ooit genoeg hebt van de boerderij,’ zei ik, ‘dan kun jij naar de mijn. Ik zal voor Ma en de anderen zorgen.’ Wat hij over Vergelegen gezegd had, zat nog steeds in mijn hoofd.

‘En ook de schuld overnemen?’

‘Veertig pond per jaar is niet zó veel. We hebben toch genoeg. We lijden toch geen honger.’

‘Pa lost al bijna twintig jaar af. We hebben nog twaalf jaar te gaan.’

‘Veertig pond per jaar, grote broer. We hebben veertien koeien waarmee we kunnen fokken. Oké, dertien, nu Bonte Lies weg is. Maar binnenkort kan Hanna’s vaars gaan kalven en dan hebben we er weer veertien. We kunnen nog land bewerken. Oom Stoffel zegt al een hele poos dat we pinda’s moeten planten.’

‘Waar wil je dan ploegen? In Diepkloof?’

Vergelegen was een boerderij in de bergen, met rotsachtige hellingen, heuvels, afgronden en kloven aan alle kanten. Het enige stukje grond dat we konden ploegen was het vlakke terrein tussen het huis en Kashans dorp en een klein stukje bij de bron beneden.

Sammie stond op en stak zijn pijp in zijn zak. Zijn tabak was ook vochtig. ‘Ze vragen zich thuis zeker al af waar we blijven,’ was alles wat hij zei.

Een eind achter ons, halverwege de kloof, klonk opeens jankgeblaf. Nu eens was het meer janken dan blaffen, dan weer meer blaffen dan janken.

‘Fopper! Is dat Fopper niet?’

We bleven staan wachten.

‘Ik hoop dat hij het is,’ zei ik, ‘anders weet ik niet wat Hanna…’

‘Het is hem, man. Je kunt toch horen dat hij het is. Ken jij een andere hond die zo’n keel kan opzetten?’

Hij moest ons spoor ergens zijn kwijtgeraakt en het later weer hebben opgepikt.

Toen kwam de hond tussen de bomen uit. Het was een en al poten wat je zag: hij sprong ons allebei ondersteboven en likte onze gezichten kletsnat. Er zat opgedroogd bloed aan zijn nek en een van zijn oren en zijn tong sleepte bijna over de grond.

‘Dondersteen,’ zei ik toen ik de kans kreeg, ‘waar was je?’ Maar ik had beter mijn mond kunnen houden, want ik lag alweer op de grond.

‘Ga weg, man. Af! Kijk toch hoe die straathonden je te pakken hebben genomen!’ Sammie moest hem aan een van zijn oren grijpen om hem van me af te trekken.

‘Hij heeft zeker honger. Kijk hoe mager hij is.’

Sammie gaf hem een klap op zijn achterste. ‘Thuis wacht zijn aangebrande prakje op hem. Kom, we moeten verder.’

We zagen de rook uit de schoorsteen al van ver af – een dunne, kleurloze pluis tegen de berg. De koeien liepen rustig door. Ze kenden de weg. En wij waren te moe om ze op te drijven.

Nog vóór we bij de kei van Kashans woning waren, nog vóór we konden fluiten, hoorden we gezang, ver en fijn in de heldere morgen. Hans’ stem klonk duidelijk boven die van de anderen uit. ‘Uren, dagen, maanden, jaren vliegen als een schaduw heen…’ Ze waren bezig met de bijbellezing.

Nog jaren later herinnerde ik me wanneer ik aan Vergelegen dacht het zingen in die ochtend, de loeries in de struiken, het witte zonlicht tegen de bergranden: de herinnering aan het gevoel van thuis te komen.

Die maand werd ik vijftien. En daar begon iets. En daar eindigde iets voor mij.

{*} Achter in deze roman is een woordenlijst opgenomen.