Dit is een boekje om stil van te worden. Mirjam van der Vegt neemt je mee op reis naar je hart. Een weg die je van uiterlijke stilte, door de woestijn van je leven, naar innerlijke stilte brengt. Een avontuurlijke reis langs drie treden. Deze tocht heeft een bijzondere eindbestemming: de rust die God belooft te midden van alle omstandigheden.

Met levendige voorbeelden, anekdotes en spreuken word je aangemoedigd om uit het jachtige bestaan te stappen en op adem te komen bij de Bron van liefde. Veertig praktische tips helpen je daarbij op weg. Van benedictijns ‘piekeren’ en kloosterbier tot Lectio Divina en zwijgend eten; overal is de stilte aanwezig. Voor iedereen die snakt naar een handvol rust.

Loop langzamer, word stiller:

het leven heeft al zo veel in zich, voordat wij er iets van ‘maken’

Mirjam van der Vegt (1977) is schrijver, spreker en trainer. Ze schreef twee veelgeprezen romans, Schaduwvlucht en De laatste patiënt. Koester je hart is het eerste deel in een gehele stiltelijn en werd genomineerd voor de ND|BCB Publieksprijs 2013. Andere uitgaven in de stiltelijn zijn Stille momenten (notitieboek bij Koester je hart), de Stilteagenda, het Stiltedagboek en de stilte-cd Stil mijn ziel (met Ronald Koops).

‘Een juweeltje! De tips zijn zo aansprekend dat je het liefst direct wilt beginnen.’ - Marlies Medema, eindredacteur Eva

Koester je hart

Beter een handvol rust

dan beide vuisten vol zwoegen

en najagen van wind.

(Prediker 4:6)

Eerste druk maart 2012

Tweede druk mei 2012

Derde druk oktober 2012

Vierde druk februari 2013

Vijfde druk juli 2013

Zesde druk mei 2014

ISBN 978 90 239 7916 6

NUR 707

Ontwerp omslag en binnenwerk Studio Vrolijk

Foto auteur Studio Vrolijk

© 2012 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

Koester

40 STILTE TIPS VOOR JE LEVEN

je hart

MIRJAM VAN DER VEGT

ZESDE DRUK

UITGEVERIJ BOEKENCENTRUM, ZOETERMEER

Inleiding

En nu stil…

Sst, je hebt zojuist een boekje geopend over stilte. Eigenlijk is het jammer deze maagdelijke pagina’s te beschrijven met woorden, want daarmee verbreek ik de stilte weer. Toch vloeien de letters langzaam op papier omdat ik de waarde van stilstand in het alledaagse leven graag met je wil delen. Zelf ben ik gegrepen door stilte, en vooral door Degene die in de stilte tot je spreekt. Ik ben een drukke, ambitieuze, rondrennende bezige bij die midden in haar hectische leven plotseling werd stilgezet en ontdekte: er is meer, zo veel meer. In de stilte ontdekte ik het volle leven zelf! Over die schat in de stilte lees je meer in het volgende hoofdstuk.

Sinds de ontdekking van die schat ben ik op zoek gegaan naar manieren om onthaasting onderdeel van mijn leven te laten zijn. Naar aanleiding van mijn eerste roman Schaduwvlucht ontwikkelde ik, samen met Ronald Koops, een stilteavond met theater en muziek, waar we het land mee introkken. Wat bracht de stilte veel bij mensen teweeg! Vaak kregen we de vraag: maar hoe ga ik dat nu thuis praktisch doen, de stilte beoefenen? In dit boek krijg je veertig gevarieerde tips aangereikt om het leven te laten ‘zijn’.

Stilte is wezenlijk voor het verstaan van het leven zelf. Ik ben huiverig voor woorden. Laat het leven toch gewoon ademen, houd je mond nou eens dicht, laat het leven zíjn. Het woord ‘tegenwoordig’ heeft voor mij een andere betekenis gekregen: soms gaat het leven ‘tegen alle woorden in’, heeft het geen woor-den nodig, overstijgt het alle woorden. Dan zwijg ik.

(Daniel van Santvoort, abt van trappisten Caldey Island)

Voordat je verder leest, eerst een kleine test. Als jij op meerdere vragen bevestigend antwoordt, is dit boek zeker iets voor jou.

• Ben jij een echte multitasker? Dus: terwijl je telefoneert, doe je tegelijkertijd andere dingen? En: terwijl je de boterhammen smeert, kijk je meteen het journaal?

• Vergelijk je jezelf regelmatig met iemand anders?

• Oordeel je snel over een ander of over jezelf?

• Voel je je door anderen beoordeeld en heb je regelmatig last van schuldgevoelens?

• Houd je niet van ‘zweverige’ stilte en krijg je kriebels bij het woord meditatie? Is nuchterheid en hard werken jouw devies?

• Houd je juist heel veel van stilte en rust, en begrijpen anderen je niet?

• Denk je regelmatig: Hoelang houd ik dit nog vol?

• Zijn je gebeden tot God verworden tot schietgebedjes; schieten ze er letterlijk bij in?

• Denk je regelmatig: Ik moet op retraite, maar wanneer heb ik tijd?

• Zou je al blij zijn met een uurtje stilte en ruimte in je jachtige bestaan?

• Ben je je bewuster van de tijd die je niet hebt dan van de tijd die je wel hebt?

Confronterend

Ik ben benieuwd of je doorleest. Daar is moed voor nodig. Stilte is in eerste instantie weldadig, maar kan ook heel confronterend zijn of worden. Zo confronterend dat mensen ervoor wegvluchten. Stilte kan saai lijken, maar is heel dynamisch. Vanuit stilte zijn mensen in staat grote en kleine beslissingen te nemen, waar ze voorheen niet aan toekwamen: een jonge, ambitieuze man die na veertig dagen in een stiltecel besloot zijn hele leven aan God te wijden en in te treden in een klooster. Een vrouw die mishandeld werd en na een Godservaring tijdens een retraite de dader eindelijk kon vergeven. Maar ook een oudere vrouw die voor het eerst ‘nee’ durfde te zeggen tegen haar eigen moeder en zo haar grens aangaf. Zelf durfde ik na een periode van stilstand mijn vaste baan op te zeggen en dat in een tijd van economische crisis. Beslissingen die genomen werden na het afdalen van drie treden van stilte; daarover lees je meer in het tweede hoofdstuk. Die afdaling eindigt in je hart. Een hart waar Jezus je vraagt om aan te schuiven. Om thuis te komen. Om te genieten van de liefde die Hij voor jou heeft. Een hart dat God gemaakt heeft en waar Hij graag woont, maar waar je zo gauw aan voorbij rent. Herken je dat? Misschien zit Hij daar al te wachten totdat jij ook eens langskomt. Tot je een aantal treden naar beneden neemt en zegt: ‘Ik ben moe. Ik ben op zoek naar rust en het lukt me niet meer alleen.’

Grootste

Zowel christenen als niet-gelovigen zijn op zoek naar die innerlijke rust. Onlangs interviewde ik de bekende judoka Dennis van der Geest. Vol vuur vertelde hij me over zijn rijke leven, waar hij met volle teugen van genoot. Op de vraag: ‘Wat zou het grootste zijn wat jou kan overkomen,’ werd het even stil. Vanuit die stilte kwam het volgende antwoord: ‘Ik zou innerlijke rust willen hebben om te genieten van mijn kinderen die opgroeien, zonder mee te willen doen in een wereld van gejaagdheid en presteren.’ Hij lachte: ‘Maar daar heb ik nu de tijd nog niet voor.’

Wat is het grootste of mooiste
wat jou zou kunnen overkomen?

Misschien is het antwoord van Dennis wel heel herkenbaar. Het grootste wat je zou kunnen overkomen, is echte standvastige innerlijke rust. Iets wat je in staat stelt om weerstand te bieden aan de ruis en de drukte in je leven. Misschien ben je al jaren christen, maar is het met die innerlijke rust nog tobben. Je verlangt naar een vrede die alle verstand en alle omstandigheden te boven gaat.

‘Daar heb ik nu de tijd niet voor,’ zei Dennis.

En jij?

Leuk om te lezen of cadeau te geven, zo’n boekje, maar niet om zelf mee aan de slag te gaan, denk je waarschijnlijk. Daar heb je echt geen tijd voor. Nu zou ik een flauwe vergelijking kunnen maken met een hoofdprijs van tien miljoen. Zou je daar ruimte voor vrijmaken om die te ontvangen? Laat ik ervan uitgaan dat je best tijd wilt maken voor het grootste wat je kan overkomen. Waarschijnlijk doe je zelf al heel hard je best om je leven in goede banen te leiden en rust in te bouwen. De praktijk is alleen weerbarstig. Hoe ontworstel je jezelf aan het juk van de tijd die maar doortikt? En waarvan je voortdurend te weinig lijkt te hebben? Hoe creëer je stilstand in je leven? Stilstand en innerlijke rust zijn verbonden met elkaar. In stilte kan rust geboren worden.

Stilte associëren we vaak met een gebrek aan woorden, muziek of geluid. Dat is zeker een aspect van stilte. Maar je kunt ook ‘stil’ en innerlijk rustig zijn, terwijl er om je heen een storm tekeergaat en je midden in een wereld vol geluid staat. Dan gaat het om innerlijke stilte; een zielsleven zonder ruis van buiten.

Reis

Voordat je begint aan de veertig handreikingen, neem ik je mee op reis. Een stiltereis. Geloof me, het wordt niet saai. Stilte is allerminst saai. Misschien kost het aan het begin wel wat tijd. Maar hoe langer je de stilte praktiseert, hoe minder de tijd een rol gaat spelen.

De filosofe Joke Hermsen zegt in haar boek Stil de tijd over het begrip tijd het volgende: ‘Sinds de invoering van de internationale Greenwichtijd aan het eind van de negentiende eeuw zijn we steeds meer gaan leven naar de klok. De kloktijd heeft universele regels en een rigide opdeling van minuten en uren. Hierdoor hebben we die andere, de meer persoonlijke en innerlijke tijd, verdreven uit ons leven.’ Mensen uit Afrika zeggen weleens gekscherend: ‘Jullie hebben de klok, maar wij hebben de tijd.’ We hoeven onze horloges nu niet op een hoop te gooien, maar in deze opmerking schuilt veel waarheid. Wij leven vaak onder de wet van de klok en die wordt weer bepaald door het economisch rendement. Soms lijken we te zijn vergeten dat we leven onder de zon van God. De zon die opkomt en weer ondergaat en gedurende de dag het licht verschuift. Het is een kunst een balans te vinden tussen die kloktijd en de innerlijke tijd, zoals Joke Hermsen dat noemt.

Als je stil wordt gaat het niet om kloktijd, maar om degene met wíe je de tijd doorbrengt. Met jezelf, met God. Samen zit je in een prachtige entourage; in je eigen hart.

De bekende monnik Anselm Grün zegt:

Je moet even ophouden met rennen om stil te worden. (…) Het Duitse woord ‘still’ heeft ook te maken met ‘stillen’, dat betekent ‘stillen, bevredigen, voeden, zogen’. Een moeder geeft haar kind borstvoeding, brengt de baby die schreeuwt van de honger, tot bedaren. Zo moet jij je eigen ziel, die innerlijk luid schreeuwt, kalmeren. Wanneer je niet meer rondrent, dan doet de honger van je hart zich gelden. Je hart heeft voeding nodig. Je moet moederlijke aandacht geven aan je hart, om het tot rust te laten komen. Veel mensen zijn bang om zich bezig te houden met hun rumoerige hart. Ze zoeken liever afleiding door van hot naar her te rennen. Maar hun hart blijft schreeuwen. Het wil geen afleiding. Het heeft liefde nodig. Het wil gekoesterd worden.

Koester je hart.

Ga je mee op reis?

Mirjam van der Vegt

1

De schat in de stilte

Voordat we daadwerkelijk op stiltereis gaan, eerst nog kort iets over het waarom van de reis. Waarom snakken we naar een handvol rust, zoals Prediker 4:6 dat zo mooi verwoordt? En waarom gaan mensen in die zoektocht naar rust soms zo ontzettend ver? Een extreem voorbeeld is het verhaal van de heilige Serafim van Sarov (1759-1833). Hij is een van de meest vereerde heiligen in Rusland en daarbuiten. Hij leefde zestien jaar als monnik, zestien jaar als kluizenaar en nog eens zestien jaar in een afgesloten cel. Pas na achtenveertig jaar bemerkte men een zichtbare uitstraling van de vrede die hij in de stilte gevonden had. Duizenden pelgrims kwamen naar hem toe en verlieten hem getroost en bevrijd van hun twijfels of zorgen. Ik denk niet dat iedereen geroepen is tot zo’n kluizenaarsbestaan, maar wat een verhaal! Het kan niet anders of er ligt een schat in de stilte verborgen. Diep in ons hart weten we allemaal dat die schat bestaat. We zijn goudzoekers die hunkeren naar een klompje pure schoonheid.

Verslik je

Het verhaal van de heilige Serafim vind ik heel mooi, maar tegelijkertijd ontmoedigde het me. Zal het bij mij ook vijftig jaar duren voordat ik het goud in handen heb? Volgens mij bestaan er ook mensen die er minder dan vijftig jaar over doen en je hebt van die goudzoekers die met goud in hun handen geboren lijken te zijn. Ik ontdekte dat God mij de ruimte geeft om te leren, dus ging ik op weg. Maar na de eerste herademing leek stilte me niet veel op te leveren: onrust, onzekerheid, verdriet, eenzaamheid en ongedurigheid waren symptomen die naar boven kwamen. Bijna iedereen die op zoek gaat naar de schat, zal daar in eerste instantie mee te maken krijgen; dat ontdek je ook in het volgende hoofdstuk.

Goudzoekers namen de ontberingen op de reis voor lief omdat zij wisten dat het vinden van de schat hen gelukkig zou maken. Wie eenmaal een klompje goud van dichtbij had gezien, was voor altijd verloren. Zo is het ook met de schat in de stilte. In de stilte vind je het hoogste wat er is: de liefde zelf. Alles ter wereld verbleekt bij de liefde. Ook de Bijbel spreekt daarvan, zelfs hoop en geloof kunnen het niet winnen van de liefde (1 Korintiërs 13). Wie van deze liefde proeft, heeft grote kans zich te verslikken. Waarom bewaarde je deze wijn voor het laatst? Waarom drink je er niet vaker van? In 1 Korintiërs 13 staan de vruchten van de liefde vermeld: dit is de schat die je vindt in de stilte. Een schat waardoor je vredig kunt blijven onder alle omstandigheden. Wie wil dat nu niet?

Geduld | Goedheid | Geen afgunst |

Geen ijdel vertoon en zelfgenoegzaamheid |

Niet grof | Niet zelfzuchtig |
Laat zich niet boos maken |

Geen oordeel; rekent het kwaad niet aan |

Verheugt zich niet over onrecht |
Vindt vreugde in waarheid |

Verdraagt | Gelooft | Hoopt | Volhardt

Sommigen zien liefde als een onpersoonlijk iets; een stroom van energie die door het heelal beweegt. Een christen
ontdekt dat de liefde heel persoonlijk is: Jezus die God is en samen met de Heilige Geest de onuitputtelijke bron van liefde vormt. We zijn geen goudzoekers, we zijn Godzoekers. Verwonderlijk is dat niet, want zo zijn we geschapen door God zelf. In het hart van ieder mens staat een troon die voor Hem bestemd is, of je dat nu wilt of niet.

Weerspiegeling

De heilige Serafim van Sarov werd voor sommige mensen zelfs een soort god. Gelukkig hoeven wij Gods rol niet over te nemen, al worden we wel opgeroepen meer op Jezus te lijken. Priester Jacques Philippe vergelijkt ons leven met een meer waar de zon in schijnt. ‘Als de oppervlakte van het water rustig en vredig is, zal de zon zich bijna volmaakt in dit meer weerspiegelen. Hoe gladder het oppervlak, hoe volmaakter de weerspiegeling. Als de oppervlakte onrustig en woelig is, zal de zon zich er niet in kunnen weerspiegelen. Hoe meer vrede er in onze ziel is, hoe meer God Zich erin kan weerspiegelen, hoe beter Hij zijn beeld in ons achterlaat, hoe meer de genade in ons kan doorwerken.’ In 2 Korintiërs 3:18 (NBG) gaat het ook over die weerspiegeling. Als we werkelijk zien wie God is, zullen we naar zijn beeld veranderen en Hem weerspiegelen. In het dagboek Geheel voor Hem zegt Oswald Chambers: ‘Laat het met alles misgaan, met werk, kleren, voedsel, met alles ter wereld, behalve met dit éne. De vaart waarmee andere dingen op ons aanstormen, dreigt altijd de concentratie op God te verdringen. De moeilijkste les van een christelijk leven is te leren hoe je “de heerlijkheid des Heren weerspiegelen” moet volhouden.’ Laat de stilte je daarbij helpen.

In de stilte ontdek je de liefde

2

Op weg naar rust –
de drie treden van stilte

We hebben even aan het goud geroken en dat smaakt naar meer! Laten we dus starten met de stiltereis. Misschien valt het je zwaar om op weg te gaan, omdat je bepakking vol lasten en gedachten zit. Waarom zou je de stilte opzoeken? Het is makkelijker om door te blijven rennen, dan om je spullen te pakken en even een time-out te nemen voor een reis met een onbekend reisdoel. Er zou een schat te vinden zijn, maar hoeveel gouddelvers keerden er in het verleden niet met lege handen terug naar huis? Misschien ben je wel helemaal niet zo avontuurlijk ingesteld en heb je geen zin in een nieuwe onderneming. Je gewone dagelijkse leven vormgeven is al een uitdaging op zich.

Goed nieuws: deze reis eindigt zónder bepakking en je mag vaak genoeg zitten. Het is ook niet de bedoeling dat je de Mount Everest gaat beklimmen; deze reis is namelijk geen weg omhoog, maar een weg naar beneden, dieper je hart in. Het is heel slim om een goede gids mee te nemen en die is gratis voorhanden. Het is een Man die alles weet van wegen die naar beneden gaan en lasten die zwaar zijn. Sommigen noemen Hem het perfecte voorbeeld, maar Hij is meer dan dat. Hoeveel meer, dat ontdek je tijdens de reis. Zoals je waarschijnlijk al vermoedde, is zijn naam Jezus. Overigens is Hij niet Iemand die Zich aan je opdringt. Als je liever alleen loopt, respecteert Hij dat.

Kloosterling

De reis die je gaat ondernemen, heeft wel iets weg van de reis die de eerste kloosterlingen ondernamen. In de tweede eeuw na Christus vluchtten sommige christenen de woestijn in vanwege vervolgingen. Daar ontdekten ze dat stilte, eenzaamheid, matigheid in voedsel, drank en slaap een vruchtbare grond voor het gebed konden vormen. Sommigen van hen trokken daarom dieper de woestijn in en kregen veel navolgers. Uiteindelijk stichtten ze gemeenschappen waaruit later het christelijke kloosterwezen is ontstaan.

Net als christenen in de tweede eeuw zijn wij ook op reis. Niet omdat we vervolgd worden om ons geloof zoals de eerste christenen, maar de drukte van alledag kan eveneens zo’n bedreiging zijn voor ons innerlijk leven. We lijken een beetje op Benedictus. Hij was een man die rond 500 de stad Rome ontvluchtte. Niet vanwege christenvervolging, maar omdat hij genoeg had van de ‘ruis’ van de stad. Hij woonde drie jaar in een grot omdat hij verlangde naar intiem contact met God. In deze jaren kwam hij erachter dat je anderen nodig hebt om spiritueel te groeien. Daarom schreef hij de Regel van Benedictus en startte daarmee het benedictijnse kloosterleven, waarin regelmaat en aandacht belangrijke pijlers zijn. Benedictijns leven midden in de maatschappij wordt steeds populairder omdat het zo effectief blijkt.

Drie treden van stilte

In deze stiltereis met drie treden is stilte geen doel op zich, zoals bij sommige oosterse meditatievormen wel het geval is. De stilte is een reis dieper je hart in. Een reis die je brengt naar een ontmoeting met God.

Maar de stilte

dat is een tweestemmig lied

waar God en de mens elkaar raken.

(Guillaume van der Graft)

Tijdens een aantal dagen verblijf in het klooster ontdekte ik een prachtige metafoor voor deze reis, die me niet losliet. Het stond beschreven in een foldertje met gedachten van kloosterbroeders. Het kwam erop neer dat stilte eigenlijk in drie fases, ook wel drie treden genoemd, verloopt. In de gesprekken met monniken en nonnen die ik de maanden daarop voerde, werd de inhoud van deze drie treden steeds duidelijker. Het is alsof je letterlijk de trap afloopt en een kleine reis maakt van uiterlijke stilte naar innerlijke stilte.

Eerste trede: uiterlijke stilte

De eerste trede van stilte is voor veel mensen bekend. Na een drukke periode van werken heb je het misschien wat rustiger en haal je opgelucht adem. Of vanuit de hectiek van alledag beland je opeens in een prachtig stil bos en voel je de vrede neerdalen. Heerlijk die rust. Mensen die vaak het klooster bezoeken, kennen het ook. Als je net aankomt en je tassen uitpakt op je sobere kamer, voelt alles nog weldadig aan. Je zit vol spannende verwachting. Wat zal er na die eerste herademing naar boven komen uit je hart? Wat zal God je zeggen, of blijft het misschien stil?

Geniet van de herademing op die eerste trede. Het is een must om veel van deze korte rustmomenten van herademing in je leven in te bouwen. Maar het zou zonde zijn als je de diepere rust daardoor laat liggen. Dwars door de onrust die op deze trede volgt, heeft de stilte namelijk nog een dimensie die verder gaat.

Tweede trede: de struikeling

Na de herademing kan de stilte opeens angstaanjagend worden. Een monnik vertelde mij dat veel mensen na een aantal dagen het klooster ontvluchten. De eerste trede van stilte was ze nog zeer aangenaam, maar daarna werd het moeilijk. Anselm Grün heeft het dan over ‘hemelbestormende spiritualiteit’:

Vandaag de dag zijn er veel mensen die te snel gefascineerd raken door spirituele trajecten. Ze denken dat ze deze trajecten kunnen afleggen zonder eerst de moeilijke weg te zijn gegaan van inzicht te krijgen in zichzelf, om hun eigen schaduwkanten te onderkennen. Monniken waarschuwen ons voor een hemelbestormende spiritualiteit. Dan zal het ons heel snel net zo vergaan als Ikaros, die vleugels bouwde van was en neerstortte toen hij te dicht bij de zon kwam. De vleugels die wij voor onszelf bouwen voordat wij onze eigen werkelijkheid onder ogen hebben gezien, zijn maar van was. Ze hebben geen draagkracht.

Anselm Grün zegt: Wil je God kennen, leer dan eerst jezelf kennen, inclusief je schaduwkanten. Dat is wat tijdens de tweede trede gebeurt. Overigens is God er de hele reis al bij. Dat heeft Hij beloofd. Je zou de uitspraak van Grün dus ook kunnen nuanceren: in het licht van God leer je jezelf kennen. Zijn Heilige Geest heb je nodig om de schaduwkanten uit je bestaan naar boven te halen. Over die schaduwkant gaat het in de tweede trede. Alle dingen die je diep weggestopt had, komen opeens naar boven. Of zaken van alledag nemen je weer in beslag en ontnemen je alle rust. Je wordt ongedurig en verzint van alles om de stilte te ontlopen.

De eerste keer dat ik met een groep een klooster bezocht en daar de nacht doorbracht, was het hilarisch om te zien wat stilte en rust bij mensen teweegbracht. Sommigen konden er heel goed tegen, maar anderen van wie ik het niet had verwacht, werden baldadig, wrevelig of chagrijnig. Misschien is stilte door afzondering wel helemaal niet jouw manier om dichter bij God te komen (zie hoofdstuk 3). Dat kan. Toch geloof ik dat ieder mens het op enig moment met zichzelf moet zien uit te houden. Om dat te testen, is stilte een beproefd middel.

Juist als ik mijn hart uitdrukkelijk naar God wil laten uitgaan, duiken de donkere kanten van mijn leven in mijn binnenste op. Het is dan belangrijk die krachten niet weg te duwen, maar juist aandacht te geven. Ze komen niet voor niets.

(Daniel van Santvoort, abt van trappisten Caldey Island)

Op de tweede trede van stilte voert het oordeel regelmatig de boventoon.

• Een oordeel over de situatie: Waarom doe ik niet wat nuttigers dan hier stil te zitten of gewoon rustig te wandelen? Ik kan mijn tijd wel beter besteden.

• Een oordeel over anderen: Waarom heeft de ander zo veel succes en ik niet? Ik werk veel harder dan mijn collega en zij krijgt ten onrechte van alles voor elkaar.

• Een oordeel over jezelf: Waarom maak ik ook steeds de verkeerde keuzes?

• Een oordeel over God: Waarom zorgt U eigenlijk niet voor mij? Ik hoor niets van U. Kijk eens naar de ellende in de wereld, waarom grijpt U niet in? Als U voor mij zorgt, waarom overkomt me dit dan?

Het kan ook zijn dat je het oordeel over jezelf overslaat en blijft steken bij het oordeel over anderen. Alles wat je overkomt; het ligt altijd aan de ander. De preek die je zondag in de kerk hoort, is vooral van toepassing op die ander, want die heeft nog wat te leren. Besef dat zo’n oordeel vaak voortkomt uit een oordeel over jezelf. Want waarom oordeel je eigenlijk over die ander? Probeer je die ander misschien naar beneden te halen, zodat je zelf iets beter uit de verf komt? Of is het makkelijker naar die ander te kijken in plaats van naar jezelf?

Een oordeel over een ander komt vaak voort uit een oordeel over jezelf

Een tijd voor alles

Op de tweede trede van rust kun je jezelf een beoordeelde en een beoordelaar voelen. De grens tussen deze twee is vaak maar klein. Je schreeuwt het uit: ‘Ik, ellendig mens!’ Misschien komt er wel van alles omhoog vanuit je jeugd en je verleden. Het kan ook zijn dat je je bewust wordt van je zonden en daarom het boetekleed van een veroordeelde aantrekt. Het is goed om je zonden te belijden en ze voor Gods troon te leggen. Toe te geven: ik kan het niet alleen. Vergeef me dat ik dat toch zo vaak probeerde. Maar in plaats van rond te blijven lopen in dat kleed van veroordeling, mag je beseffen dat God een ander kledingstuk in gedachten heeft. Iets wat veel warmer en lichter draagt. Daar kom je achter op de volgende trede.

Er zijn christenen die beweren dat je deze tweede trede van crisis wel kunt overslaan. Jezus is voor onze zonden gestorven en door Hem kunnen we altijd lopen in een kleed van overwinning. Het klopt dat Jezus’ werk al volbracht is en dat we dat kleed van veroordeling niet hoeven te blijven dragen. De veroordeling is weg omdat Jezus onze veroordeling al droeg aan het kruis. Maar met dat we in deze gebroken wereld leven, krijgen we dat kleed van veroordeling soms ongemerkt en ongevraagd aangereikt. Mensen spreken vervelende woorden over ons uit, we worden bezocht door ziekte, honger en misbruik. Bovendien valt ons zondige ego ons nog regelmatig lastig met zonden als hoogmoed, verkeerde lusten, jaloezie en vul zelf maar in.

Sta daarbij stil en neem de tijd om dat kleed van je af te werpen. Belijd je zonden. Rouw om wat je wellicht is aangedaan. Je mág rouwen om verdriet en gebrokenheid. In de Bijbel staat:

Voor alles wat er gebeurt, is er een uur,
een tijd voor alles wat er is onder de hemel.

Er is een tijd om te huilen.

(…)

Een tijd om te rouwen.

(…)

Er is een tijd om te scheuren

en een tijd om te herstellen.

(Prediker 3)

We leven nog niet in het hiernamaals, waar tijd een eeuwigheid is. We leven op aarde, waar de bomen ieder jaar hun blad verliezen, waar de regen soms niet komt opdagen en de zon zo lang schijnt dat gewassen wegkwijnen op het veld. Leven op de tweede trede is ‘aarden’. Beseffen dat je uit stof genomen bent, en tot stof zult weerkeren. Op het moment dat je denkt dat je dit niet meer kunt volhouden, hoor je opeens een Stem…

Derde trede: innerlijke stilte

‘Je bent geliefd’

Het is alsof de trap met de drie treden een wending maakt. Het is geen rechte, maar een ronde wenteltrap. Had je bij de eerste twee treden nog steeds het uitzicht op je eigen aardse leven, nu je afdaalt en je je voet aarzelend op de volgende trede zet, ontvouwt zich een nieuw tafereel. Een weg met een licht erboven. Zo fel, dat het je bijna verblindt. En dan die stem die teder, maar toch ook krachtig zegt wie je in wezen bent. ‘Je bent geliefd. Kom, de Meester roept.’ Je kunt niet anders dan doorlopen, je verbazen, je verwonderen en uiteindelijk op de grond neervallen. Dit is heilige grond.

Het is alsof je hart gevuld wordt met het zuiverste bronwater. Het zwelt op en het wordt groter. Je kunt het bijna niet meer bevatten. Niet alleen je hart verandert, ook je ogen ondergaan een metamorfose. Alsof er een vlies van liefde overheen wordt gelegd. Je zou denken dat je daardoor troebel gaat zien, maar het zicht wordt helderder, de kleuren intenser dan ooit tevoren. Opeens besef je heel duidelijk dat je mag opstaan en de hand mag pakken van de Man die daar voor je staat. Je weet dat Hij Jezus heet, ook al heb je het misschien nooit geweten. Diep in je hart welt een lied op, het lijken wel vreemde klanken. Zonder het uit te spreken, weet je dat dit de Man is die je zal leiden naar de Bron van alle liefde. Hij zal je leiden naar God. Jouw hand verdwijnt in de zijne en het is alsof Hij daarmee je hele wezen omvat. Hij leidt je naar de Bron, maar is ook de Bron zelf. Het begin en het eind en de weg die je nog moet afleggen. Het liefst wil je hier voor altijd blijven.

Vind je deze omschrijving zweverig? Niet realistisch? Dat kan. De vrede die God je geeft, stijgt namelijk uit boven de realiteit. Bovenstaande omschrijving is een samenvatting van de ervaringen van mezelf en een aantal stiltezoekers, die ik interviewde nadat ze in een kloostercel hadden gezeten. Het lijkt wel een beetje op een bekeringsverhaal; het is alsof je Jezus voor de eerste keer ontmoet. De boodschap zakt van je hoofd naar je hart.

Het uiteindelijke doel van stilte is voor een christen de Bron van liefde: God zelf. God die zo veel liefde had dat Hij zelfs zijn eigen Zoon Jezus Christus gaf om de veroordeling weg te nemen. Door zijn verlossingswerk is jouw ziel veilig en die zekerheid geeft rust. Hij vraagt ons niet om met Hem te versmelten of in het oneindige ‘op te gaan’, maar heeft ons aangenomen als zijn kinderen. In Efeziërs 1:5 (NBG-vertaling) staat dat heel mooi:

In liefde heeft Hij ons tevoren ertoe bestemd als zonen van Hem te worden aangenomen door Jezus Christus, naar het welbehagen van zijn wil.

Het was Gods oorspronkelijke bedoeling dat wij samen met Hem zouden heersen over de aarde (Genesis 1:26) en door Jezus geeft Hij ons deze plek terug. Hij neemt onze tranen en geeft ons zijn liefde, zodat we niet langer voortstrompelen en struikelen, maar onze rechtmatige plek in het Koninkrijk innemen. Op de derde trede is het zicht veranderd. Het gaat bij innerlijke vrede niet langer om ons verhaal met Hem, maar om zijn verhaal met ons. We laten ons niet meer leiden door ons eigen ‘ik’, maar door Hem.

Dans!

Je wordt bemind en bent geliefd. Waarschijnlijk heb je dat al wel vaker gehoord. Is dit nu zo opzienbarend? Ik spreek uit ervaring: hoe stiller je wordt, hoe bijzonderder de grote liefde van God voor je wordt. Het is alsof je niet langer hoort met je oren, maar met je hart. Ieder hart schreeuwt om erkenning. Ieder mens wil bemind worden en zoekt daarnaar met alles wat in hem is, op de meest uiteenlopende manieren. Een verhaal dat in Volkskrant Magazine verscheen, trof me. Een man vertelde daar over de reden waarom hij een minnares had. ‘Thuis heb ik schijnbaar alles wat mijn hart begeert: een groot huis, lekker eten en voldoende luxe. Maar hier, bij deze vrouw op haar kale flatje, ben ik voor het eerst echt gelukkig. Hier ben ik niet langer een beoordeelde, hier ben ik een beminde.’

Deze man zocht liefde en erkenning bij een andere vrouw omdat hij zich thuis een beoordeelde voelde.

Waar zoek jij erkenning?

Jezus zegt dat Hij jou zijn liefde wil geven. Hij wil jouw status veranderen van een beoordeelde naar een beminde en jouw rouwklacht omkeren tot een vreugdedans:

Nader tot God,

dan zal Hij tot u naderen.

Reinig uw handen, zondaars;

zuiver uw hart, weifelaars.

Weeklaag, wees treurig

en laat uw tranen vloeien.

Laat uw lachen veranderen in droefheid

en uw vreugde in somberheid.

Verneder u voor de Heer,

dan zal Hij u verheffen.

(Jakobus 4:8-10)

U hebt mijn klacht

veranderd in een dans,

mijn rouwkleed weggenomen,

mij in vreugde gehuld.

(Psalm 30:12)

Loop nooit als je ook kunt dansen, is een van mijn favoriete oneliners. Het kleed van de veroordeling mag worden vervangen door een kleed van liefde en vreugde. Je vragen en problemen zijn dan heus niet direct verdwenen. ‘Maar,’ zo zegt Hannah in het theaterstuk Op weg naar rust, ‘mijn hart heeft het niet meer koud.’

God is waar ik thuis mag komen, de stille aanwezigheid en het diepe weten. Dat gebeurt niet met het hoofd of het verstand, maar is een ervaren;
het is goed, ook al lijkt de wereld om je heen totaal niet te kloppen. Het is goed; je bent verbonden
met Hem.

(Daniel van Santvoort, abt van trappisten Caldey Island)

Een vierde trede?

Nou, dat klinkt allemaal geweldig. Voortaan ga je dansend door het leven, wat wil je nog meer? En ze leefden nog lang en gelukkig. Dat ‘lang’ gaat inderdaad wel op; eeuwig leven kent geen tijd. Maar gelukkig? Dat ligt er helemaal aan wat je onder geluk verstaat. Van Dale noemt geluk een gunstige loop van de omstandigheden, fortuin, voorspoed. De werkelijkheid is dat onze aardse omstandigheden soms niet gunstig zijn, we geen fortuin bezitten in materiële zin en ons leven niet voorspoedig verloopt. En mocht dit geluk jou wel in handen gevallen zijn, dan hoef je maar een geschiedenisboek open te slaan om te beseffen dat het ook anders kan. Of kijk om je heen. Bij jou in de straat wonen mensen die het niet meer zien zitten. De omstandigheden beroven je vaak van de vrede van de derde trede. Misschien weet je verstandelijk nog wel dat Jezus je liefheeft, maar je hart maakt zich zorgen en voelt zich niet vredig meer.

Vlak na het uitkomen van Schaduwvlucht kwam er een lezeres naar me toe. ‘Bestaat er ook een vierde trede?’ vroeg ze met een zucht. ‘Een trede waarop we een permanente staat van rust ervaren en we niet steeds meer terugvallen?’ Het simpelste antwoord leek voor de hand te liggen: straks als we gestorven zijn en voor eeuwig bij God zijn. Daar is permanente vrede. Maar dat antwoord zou te makkelijk zijn. Daarmee zouden we de kracht van Gods Geest in ons leven miskennen! Het is waar dat we ons gevoelsmatig niet altijd op de derde trede bevinden. In werkelijkheid lopen we als een pelgrim op en neer, spoorzoekend naar vrede en innerlijke rust. Er zijn monniken die zich jaren lieten opsluiten om tot deze permanente staat van vrede te komen.
En toen ik Anselm Grün interviewde, vertelde hij me met een milde glimlach dat hij het boek Grenzen vooral voor zichzelf
geschreven had.

Laten we het eerlijk toegeven: er is strijd. Alleen: hoe voer je die strijd? Struikel je op die tweede trede steeds alleen, of weet je Jezus aan je zij? De Franse priester Jacques Philippe heeft een bijzonder boekje geschreven over de innerlijke rust en geeft daarin een aantal waardevolle handreikingen. Hij zegt: ‘Een christen strijdt met een vredig hart. Hij heeft de absolute zekerheid dat de overwinning al behaald is. Innerlijke vrede is het besef dat je geliefd bent en genoeg hebt aan de genade van de Heer. Deze innerlijke vrede is een voorwaarde om een geestelijke strijd te winnen. Maar er is meer: deze vrede is niet alleen een voorwaarde voor de strijd, ze is er ook vaak de inzet van. De duivel doet alles om ons te beroven van de vrede van het hart, want hij weet dat God verblijft in de vrede en dat Hij in de vrede grote dingen voltrekt.’

De priester gaat ook in op de vraag welke strijd je eigenlijk voert: ‘Onze inspanningen moeten er niet op gericht zijn om altijd de overwinning te behalen op onze zwakheden en zonden. Jezus heeft de overwinning daarop al behaald.
We moeten leren om de vrede van het hart te bewaren in alle omstandigheden, zelfs bij mislukkingen. Ook al vallen we op jammerlijke wijze, raak niet in paniek. Spring weer op. Vertrouw opnieuw op de genade van God.’

In Johannes 14:27 staat:

Ik laat jullie vrede na;

mijn vrede geef ik jullie,

zoals de wereld die niet geven kan.

Maak je niet ongerust

en verlies de moed niet.

Als je nog nooit van deze vrede hebt geproefd, staan hierboven misschien alleen maar woorden. Maar ken je de smaak van vrede, dan weet je dat deze woorden een geweldige belofte inhouden. Een belofte waar je stil van wordt. De tips in dit boek helpen je in het ontdekken, oefenen en bewaren van die innerlijke rust. ‘Want,’ zoals Jacques Philippe treffend zegt, ‘alle redenen die we hebben om de vrede van het hart kwijt te raken, zijn slechte redenen.’

De les van de fles

Benodigdheden

• Een glazen fles met dop

• Een schepje zandbakzand

• Een trechter of leeg koffiefilterzakje

Wat te doen?

Doe het zand in de fles, bijvoorbeeld met een trechter, of een koffiefilterzakje waar aan de onderkant een stukje van afgeknipt is. Vul de fles daarna met water.

Wat is de les van deze fles?

De fles met water en zand staat symbool voor ons leven. Als je hem heen en weer schudt, wordt het water troebel en kun je er moeilijk doorheen kijken. Zo is het ook met ons leven: als we rennen en jagen en tegen van alles aanbotsen, klotst het water heen en weer en wordt het zicht troebel. Helder zicht op het werkelijke leven is dan moeilijk. Nu kun je allerlei zelfhulpboeken aanschaffen, maar de les van de fles is eenvoudiger: als je hem gewoon stil op tafel neerzet, zal het zand zakken en wordt het water weer helder.

Stilstand brengt helderheid

Je zult zien dat na een uur het water in de fles al vrij helder is. Echt brandschoon water krijg je pas na een aantal dagen!
Je kunt de fles op je bureau naast je laptop zetten als geheugensteun voor stilstand in je leven.