Deze bundel meditaties neemt de lezer mee in een tocht langs de woorden van Psalm 27, de psalm die voor velen een bron van troost en licht is.

Het laatste vers van de (oude) berijming van Psalm 27 begint met de beroemde woorden: Zo ik niet had geloofd dat in dit leven… Dat zijn woorden van een bijna iconische waarde. De psalmdichter roept uit de diepten van vertwijfeling, angst en bestrijding: Wat is het leven zonder God? De dichter Gabriël Smit vertolkte die kerngedachte in zijn weergave van Psalm 27 met de uitroep: … hoe zou ’t mij dan vergaan!

De overdenkingen in deze bundel brengen de woorden van de psalm dicht bij de aangevochten werkelijkheid van het leven, maar openen ook de weg naar boven en bemoedigen met de belofte van Gods aanwezigheid.

Ds. L. Wüllschleger diende als predikant de Hervormde gemeenten te Tholen, Den Haag en Middelburg. Van 2001 tot 2010 was hij achtereenvolgens secretaris van de provinciale synode in Zeeland en regionaal adviseur voor de Zeeuwse classicale vergaderingen. Van 2010 tot 2015 was hij directeur van de IZB – vereniging voor zending in Nederland.

… hoe zou ’t mij dan vergaan!

Meditaties over Psalm 27

Ds. Louis Wüllschleger

Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Bedankt voor de aankoop van dit ebook. We hopen dat je er enthousiast over bent. Graag wijzen wij je erop dat het niet toegestaan is om dit ebook aan iemand door te geven of digitaal te verspreiden. Dit ebook is voorzien van een watermerk waardoor het op jouw naam staat en kopieën naar jou terug verwijzen.

De bijbelteksten in deze uitgave zijn geciteerd uit de Herziene Statenvertaling,

© 2010 Stichting HSV

De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden van de gedichten te achterhalen. Zij die desondanks menen aanspraak te kunnen maken op deze rechten, kunnen zich tot de uitgever wenden.

Ontwerp omslag Marion Rosendahl

Lay-out en dtp binnenwerk Gerard de Groot

ISBN 978 90 239 7923 5

NUR 707

© 2015 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijboekencentrum.nl

Ter inleiding

In deze bundel meditaties maken we een tocht langs de woorden van Psalm 27. Voor velen is deze psalm een bron van troost en licht. Ook voor mijzelf hoort deze psalm bij de touwen die uit de hemel neergelaten zijn: houvast te allen tijde. Met de woorden van de zeventiende-eeuwse dichter Willem Sluiter: Hier hang’ ik vaster aan de hemel.

Het laatste vers van de (oude) berijming van Psalm 27 begint met de beroemde woorden: Zo ik niet had geloofd dat in dit leven… Dat zijn woorden van een bijna iconische waarde. De psalmdichter gaat zo ongeveer door alle diepten heen die een mens kan meemaken: vertwijfeling, vervolging, doodsangst, vijandschap, verlating. Daarin roept hij: wat is het leven zonder God?! De dichter Gabriël Smit vertolkte die kerngedachte in zijn weergave van Psalm 27 met de uitroep: … hoe zou ’t mij dan vergaan!

Aan die exclamatie dankt deze bundel meditaties zijn titel. Deze overdenkingen willen de woorden van de psalm dicht bij de concrete werkelijkheid van het mensenleven brengen, maar ook de weg openen naar boven en bemoedigen met de belofte van Gods aanwezigheid. Zelfs zijn afwezigheid kan een krachtig teken van zijn aanwezigheid zijn. De titel van dit boekje eindigt niet met een vraagteken, maar met een uitroepteken. … hoe zou ’t mij dan vergaan!

Amersfoort, juni 2015

Louis Wüllschleger

Psalm 27 [HSV]

Sterk in de HEERE

1 Een psalm van David.

De HEERE is mijn licht en mijn heil,

voor wie zou ik vrezen?

De HEERE is mijn levenskracht,

voor wie zou ik angst hebben?

2 Toen kwaaddoeners op mij afkwamen,

om mij levend te verslinden

– mijn tegenstanders en mijn vijanden –

struikelden zij zelf en vielen.

3 Al belegerde mij een leger,

mijn hart zou niet vrezen;

al brak er een oorlog tegen mij uit,

toch vertrouw ik hierop.

4 Eén ding heb ik van de HEERE verlangd,

dát zal ik zoeken:

dat ik wonen mag in het huis van de HEERE,

al de dagen van mijn leven,

om de lieflijkheid van de HEERE te aanschouwen

en te onderzoeken in Zijn tempel.

5 Want Hij doet mij schuilen in Zijn hut

in dagen van onheil.

Hij verbergt mij in het verborgene van Zijn tent,

Hij plaatst mij hoog op een rots.

6 Nu heft mijn hoofd zich omhoog

boven mijn vijanden, die mij omringen.

Ik zal in Zijn tent offers brengen onder geschal van trompetten;

ik zal zingen, ja, ik zal psalmen zingen voor de HEERE.

7 Hoor, HEERE, mijn stem als ik roep;

wees mij genadig en antwoord mij.

8 Mijn hart zegt tegen U wat U Zelf zegt:

Zoek Mijn aangezicht.

Ik zóek Uw aangezicht, HEERE,

9 verberg Uw aangezicht niet voor mij.

Wijs Uw dienaar niet af in toorn,

U bent mijn hulp geweest;

laat mij niet in de steek en verlaat mij niet,

o God van mijn heil.

10 Want mijn vader en mijn moeder hebben mij verlaten,

maar de HEERE zal mij aannemen.

11 HEERE, leer mij Uw weg,

leid mij op een geëffend pad

omwille van mijn belagers.

12 Geef mij niet over aan de begeerte van mijn tegenstanders,

want valse getuigen zijn tegen mij opgestaan

en mensen die briesen van geweld.

13 Als ik toch niet had geloofd dat ik de goedheid van de HEERE

zou zien in het land van de levenden,

ik was vergaan.

14 Wacht op de HEERE,

wees sterk

en Hij zal uw hart sterk maken;

ja, wacht op de HEERE.

Dominus illuminatio mea

GOD is mijn licht, mijn heil, – niets kan er komen

dat mij beangst, geen die mij verontrust;

Hij is mijn sterkte, – allen die, belust

op mijn ellende en ondergang, niet schromen

mij te belagen en mijn vlees te eten,

die dag aan dag mij naar het leven staan,–

zij vallen vóór ik mij met hen kon meten,

zij zijn verslagen vóór zij konden slaan.

Al komen zij met duizenden tezamen:

een leger, in gesloten drom gesteld,

naderend als een onweer, veld na veld

vernielend, in één opgezweept beramen

van blinde haat uitzinnig voortgedreven, –

al trekken zij tezaam in één verbond

ten oorlog tegen mij, – ik zal niet beven,

daar Hij met Zijn geweld mijn hand omwond.

Want één ding heb ik God den Heer gebeden,

ik zal het zoeken tot ik stil en recht

in doods verborgenheid ben weggelegd:

te wonen in Zijn huis, Zijn wijden vrede,

zoo lang ik leef, en heerlijk te verzinken

in de aanschouwing van Zijn aangezicht,

waar van Zijn luister alle hemelen blinken

en Hij zichzelf Zijn woning heeft gesticht.

Hij houdt mij toch onder Zijn dak verscholen

wanneer gevaar mij dreigt; Zijn zekerheid

is als een tent over mij heen gespreid.

Hij wijst mij ’t pad naar de onvindb’re holen

hoog in de bergen, waar ik vrij kan toeven

zoo lang de vijand in het dal mij speurt.

Niets deert mij van zijn dreigen en zijn snoeven,

in steile rotsen ben ik opgebeurd.

Ik houd mijn hoofd hoog naar het licht geheven,

de koele wind speelt zorgeloos in mijn haar,

geen vijand vindt mij; – later ga ik naar

Gods tempel waar ik Hem Zijn loon wil geven:

in plechtig schrijden treed ik rond Zijn woning

en offer zingend wat Zijn gunst mij schonk;

mijn loflied prijst Hem als den grooten Koning

wiens schild verblindt al wien het tegenblonk.

En toch, mijn God, van ’t lot der stervelingen

is niets mij vreemd. Ach, hoor mij daarom aan!

Ontferm U over mij, wil mij verstaan

en geef mij antwoord! Dag aan dag omringen

mij list en angst, al blijf ik op U bouwen,

al klinkt diep in mijn hart Uw vaste stem:

‘Zoek naar Mijn aangezicht en gij zult schouwen

het brandend hart van Mijn Jeruzalem!’

Ja, God, ik zoek Uw aanschijn alle dagen;

verberg het niet voor mij en wend als straf

voor al mijn kwaad Uw blik niet van mij af;

verstoot Uw dienaar niet, verhoor zijn klagen,

want zijt Gij niet mijn hulp geweest, mijn leven?

Gij zijt het nòg, ik weet het: al verliet

mijn vader mij, al wees mijn moeder even

vertoornd mij af, – Gij, God, verlaat mij niet.

Gij neemt mij op en doet mij veilig wonen.

Wijs mij daarom Uw pad, Uw effen baan,

opdat mijn voeten zonder struikelen gaan

ten spijt der velen, die mij slaan en hoonen.

Hun woede klimt nu zij mij niet zien vallen,

steeds driester wapens nemen zij te baat:

zij dwingen hun ellendige vazallen

tot valsch getuigen en bedekte smaad.

Geen enkel middel zal hen nog weerhouden

van ’t doel, dat zich hun woede heeft gesteld:

straks nemen zij hun toevlucht tot geweld

en heffen zij hun zwaarden op. Al zouden

zij zelf te gronde gaan, ’t is hen om ‘t even,

zóó hevig is hun haat. Blijf mij nabij,

mijn God, mijn hulp, wil mij niet overgeven

aan de verdwazing van hun razernij.

Indien ik niet op U al mijn vertrouwen

gevestigd had, hoe zou ’t mij dan vergaan!

Indien ik niet onwankelbaar zou staan

op ons verbond: Uw goedheid te aanschouwen

in ’t land der levenden, naar Uw genade!

Daarom: wees sterk, leg in Zijn hand uw lot;

uw hart zij onversaagd en vastberaden.

Ja, hoop op Hem, – Hij is uw heil, uw God!

Gabriël Smit

1. Een psalm…

Een psalm van David.

(Psalm 27:1)

Een witte Kerst

Het was een witte Kerst dat jaar. Op de dag voor Kerst moest ik nog even wat boodschappen doen in de binnenstad. Dat geeft altijd een apart gevoel: een grote stad in kerstsfeer. Knerpende voetstappen, gedempte stadsgeluiden. Nadat ik de auto in de parkeergarage gestald had, wandelde ik de grote winkelstraat in. Opeens hoorde ik in de verte een geluid, een melodie. Is dat echt zo, dacht ik? ‘Heer, ai maak mij Uwe wegen’ en even later ‘’t Hijgend hert der jacht ontkomen’. Ik hield de pas in. Bijna surrealistisch leek het: deze melodieën, midden in de grote stad, uitgestrooid over al die winkelende mensen.

Al gauw werd me duidelijk waar de muziek vandaan kwam. Aan de overkant van de straat stond een draaiorgel, vlak bij de ingang van een groot warenhuis. Ik bleef een poosje staan kijken. Opvallend: je kon zo van de gezichten aflezen wat er met de mensen gebeurde. Veel mensen liepen verder zonder enige reactie. Maar er waren er ook heel wat aan wie je vanuit de verte kon zien dat er een moment van herkenning was: even opkijken; even een gezichtsuitdrukking waaraan je merkte: bekende melodie… Dan liepen ze weer verder, de draaideur door, de winkel in. Weg waren de bekende klanken, overstemd door het geschetter van kerstschlagers uit de luidsprekers in de winkel. Even een moment van herkenning, ja; daarna was het weer weg, verdampt, vervluchtigd.

Na een paar minuten stak ik over om een praatje te maken met de orgelman. ‘Mooie versjes draait u, meneer’, zei ik. ‘Ja’, zei hij, ‘ik weet niet precies wat het voor liedjes zijn, maar m’n vader draaide ze vroeger ook. Toen ik het orgel van hem overnam, zei hij: Die liedjes moet je met Kerst altijd draaien. Dus dat doe ik. Ik krijg vaak reacties van de mensen op die liedjes. En weet je wat ook mooi meegenomen is? Ze brengen extra veel op!’

Het geloof van vroeger

Vaak heb ik aan dit moment teruggedacht. Veel mensen hebben van vroeger nog wel enige bekendheid met God en het evangelie. Dat merk je soms aan het feit dat ze een psalmtekst kennen uit hun kinderjaren. Ooit hadden ze op de christelijke school dat psalmvers uit hun hoofd geleerd. Nu keert het ineens terug, het geloof van vroeger. En daarmee komen alle herinneringen aan de tijden van weleer ook weer boven. Er kan zelfs een vleug heimwee in zitten. Dat heimwee is krachtig onder woorden gebracht in het beroemde gedicht van Martinus Nijhoff met de titel De moeder de vrouw. De dichter bevindt zich bij de nieuwe Waalbrug bij Zaltbommel. Een binnenvaartschip glijdt onder de brug door. Aan dek bij het roer een vrouw die zingt. De dichter hoort haar stem:

en wat zij zong hoorde ik dat psalmen waren.

O, dacht ik, o, dat daar mijn moeder voer.

Prijs God, zong zij, Zijn hand zal u bewaren.

Een vluchtig moment roept plotseling de volle herinnering op aan die andere wereld die zo ver weg leek. Het is niet eens een bestaande psalm; de dichter associeert flarden van psalmwoorden met elkaar en er ontstaat een compleet beeld. Twee overzijden worden met elkaar verbonden zoals de brug twee oevers met elkaar verbindt. Wat onoverbrugbaar ver weg leek, is in een ondeelbaar ogenblik nabij.

Kantelmoment

Ineens is het terug, dat geloof van vroeger. Vaak gebeurt dat in een crisissituatie. Ziekte slaat toe. Er komt een operatie aan. Problemen in het huwelijk maken het leven tot stikkens toe benauwd. Het sterven van een kind slaat de grond onder iemands voeten vandaan. De onderneming dreigt failliet te gaan. Dat zijn de situaties waarin er plotseling de herinnering is aan een psalm van vroeger. Een moment van herkenning. Soms ook een moment van bemoediging. Ineens is de kracht van die oude liederen er weer. Het is zaak om daar niet negatief over te doen, ook al is het soms even snel weer verdwenen als het gekomen is. Natuurlijk begrijp je de waarschuwing om God niet als stoplap te gebruiken. Het kan allemaal heel goedkoop zijn. Maar toch, zo’n oude herinnering kan plotseling het kantelmoment in iemands leven zijn.

Bonhoeffer en de Psalmen

Dietrich Bonhoeffer, de man die in de laatste weken van de Tweede Wereldoorlog het leven liet vanwege zijn deelname aan het verzet tegen Hitler, schreef een boekje over de Psalmen. Bidden met de Psalmen heet het in Nederlandse vertaling. Zowel in de oorspronkelijke Duitse titel Die Psalmen, das Gebetbuch der Bibel als in de Nederlandse titel gaan de Psalmen en het gebed samen op. Bonhoeffer benadrukt dat het bijbelboek Psalmen het beste leerboek voor het gebed is. Want bidden moet je leren, schrijft hij. Bidden is geen vanzelfsprekendheid. Het gaat niet automatisch. Ook niet als je in nood zit. Ook niet als je van blijdschap een gat in de lucht kunt springen. Bidden moet je leren. Want bidden betekent het wondere gebeuren dat er een verbinding tot stand komt tussen God en jou. Bidden is maar niet wat in het wilde weg roepen. Bidden is de verborgen, vertrouwelijke omgang met God. Het zijn de Psalmen die je dat wonderbare geheimenis willen leren. Jij bereikt God, omdat God jou bereikt heeft!

Leer ons bidden, vragen de discipelen van Christus. Er zijn zoveel situaties in het leven waarin wij wel zouden willen bidden, maar het eenvoudig niet kunnen. De Psalmen worden ons als een hemels geschenk aangeboden om het te leren in de situaties waarin wij zelf geen woorden hebben waarmee wij God zouden kunnen bereiken. Daarvoor zijn de Psalmen. Woorden die ons gegeven worden om tot God te gaan. Woorden waarin God tot ons komt. Een ladder uit de hemel naar de aarde en daarom ook een ladder van de aarde naar de hemel. Psalmen zijn liederen om te zingen, ja. Maar het zijn vooral gebeden. In het Hebreeuws is het woord voor psalm bijna hetzelfde als het woord voor gebed. Tehillim en tefillim: het scheelt maar één letter. Psalmen zijn gebeden, zo oermenselijk als iets anders het eigenlijk niet kan zijn. Oermenselijk, omdat ze zo levensecht zijn. Bonhoeffer citeert met instemming Luther: wie de Psalmen serieus begint te bidden, zal allerlei eigen godvruchtige gebedjes al gauw met vakantie sturen. Hij zal zeggen: ach, het is niet het sap, de kracht, de bronst, en het vuur dat ik in het Psalter vind; het is mij te koud en te hard.

In de tijd van de Vroege kerk moesten kinderen de Psalmen uit het hoofd leren. ‘De hele David uit je hoofd kennen’, noemden ze dat. Zoals wij er in onze kindertijd vaak onder gezucht hebben: een psalm of een gezang uit je hoofd leren… Gezucht, ja, maar wat hebben we er later toch veel plezier van gehad! Wat betekende het ineens veel in die situatie waarin we zelf geen woorden meer hadden. Je ziet mensen onder de klanken van het draaiorgel verrast opkijken. Ineens is het er weer. Bonhoeffer vertelt dat hij jarenlang de Psalmen gelezen en gebeden heeft. Steeds opnieuw vanaf het begin. Toen hij in de cel terechtkwam, gaven ze hem houvast. Zoals Christus zelf van jongs af de Psalmen leerde, met de Psalmen leefde en met de Psalmen stierf. Hij bad ze tot aan het kruis. Met een Psalmwoord op de lippen ging Hij heen tot Zijn Vader.

Het unieke van de Psalmen

In ieder geval is duidelijk welke grote kracht er in de Psalmen schuilt. Dat is niet voor niets. De Psalmen zijn inderdaad liederen waarin je het hele leven terugvindt. Psalmdichters kunnen uitbundig en hemelhoog jubelen. Psalmdichters kunnen ook aanklachten en verwijten in de richting van God uiten zoals wij het niet snel zouden durven. Psalmdichters kunnen de dingen van het leven op onnavolgbare wijze onder woorden brengen. Woordkunstenaars, beeldkunstenaars, toonkunstenaars: allemaal zijn ze daarom in de loop van de eeuwen door de Psalmen geïnspireerd, want de Psalmen raken aan de uiterste dingen van het leven.

Als je echter vraagt wat nu het diepste geheim van de Psalmen is, dan is dat uiteindelijk niet dat ze op zo’n unieke manier de hoogten en diepten van het leven bezingen. Het geheim van de Psalmen is dat je in iedere tittel en jota God tegenkomt. En daarmee dat God ook aanwezig is in iedere tittel en jota van jouw leven.

De moeder de vrouw

Ik ging naar Bommel om de brug te zien.

Ik zag de nieuwe brug. Twee overzijden

die elkaar vroeger schenen te vermijden,

worden weer buren. Een minuut of tien

dat ik daar lag, in ’t gras, mijn thee gedronken,

mijn hoofd vol van het landschap wijd en zijd –

laat mij daar midden uit de oneindigheid

een stem vernemen dat mijn oren klonken.

Het was een vrouw. Het schip dat zij bevoer

kwam langzaam stroomaf door de brug gevaren.

Zij was alleen aan dek, zij stond bij ’t roer,

en wat zij zong hoorde ik dat psalmen waren.

O, dacht ik, o, dat daar mijn moeder voer.

Prijs God, zong zij, Zijn hand zal u bewaren.

Martinus Nijhoff