Stanley Hauerwas en Jean Vanier

Zalig de zachtmoedigen

Het profetisch getuigenis

van zwakheid

Ingeleid door John Swinton

en Hans Reinders

BOEKENCENTRUM

Bedankt voor de aankoop van dit ebook. We hopen dat je er enthousiast over bent. Graag wijzen wij je erop dat het niet toegestaan is om dit ebook aan iemand door te geven of digitaal te verspreiden. Dit ebook is voorzien van een watermerk waardoor het op jouw naam staat en kopieën naar jou terug verwijzen.

www.uitgeverijboekencentrum.nl

Vertaling: Ariaan Baan en Bindert de Jong

Ontwerp omslag: Studio Anton Sinke

Vormgeving binnenwerk: Gewoon Geertje

Oorspronkelijk verschenen bij IVP Books, imprint van InterVarsity Press (Downers Grove, Illinois, USA) onder de titel Living Gently in a Violent World. The Prophetic Witness of Weakness.

ISBN 978 90 239 7930 2

NUR 700

Engelse uitgave © 2008 Stanley Hauerwas en Jean Vanier

Nederlandse uitgave © 2016 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Dankwoord van de vertaler

De vertaling van dit boek was niet mogelijk geweest zonder de hulp van vrienden. Bindert de Jong vertaalde de hoofdstukken van Jean Vanier. Het redactiewerk werd verzorgd door Johans Brink en Wilco van den Heuvel. Thijs Tromp en Tjerk Bos waren betrokken als adviseur. Een bijzonder woord van dank gaat uit naar de mensen rondom Buitengewoon Zorgzaam in Amersfoort met wie we de teksten van dit boek gelezen hebben. Door ontmoeting met elkaar en met de wereld waarvan dit boek vertelt – ‘de vreemde wereld van het leven met een beperking’ – hebben we iets geleerd van wat zachtmoedigheid is.

Ariaan Baan

Bij de Nederlandse vertaling

Hans Reinders

De vertaling van Living Gently in a Violent World stelt een groter publiek in staat om kennis te nemen van twee mensen met een grote naam in de wereld van theologie en kerk die in Nederland nog steeds relatief onbekend zijn: Jean Vanier en Stanley Hauerwas.

Jean Vanier (1928) stichtte in 1964 in Trosly-Breuil in Noord-Frankrijk de eerste Ark-gemeenschap, een gemeenschap waar mensen met en zonder verstandelijke beperking met elkaar leven, waarvan hij jarenlang de leider is geweest. Stanley Hauerwas (1940) was tot aan zijn emeritaat hoogleraar ethiek aan Duke University in North Carolina waar hij tientallen jaren heeft gedoceerd. Dat ik het voorrecht heb genoten sinds een paar decennia zo nu en dan met beide mannen op te mogen trekken, is een van de vele zegeningen in mijn eigen leven.

De lezingen die in dit boek zijn vertaald, doen verslag van een ontmoeting tussen die twee in 2006 aan de University of Aberdeen. Het is eigenlijk vreemd dat ze elkaar pas zo laat in hun leven hebben ontmoet. Allebei delen ze sinds heel lang de overtuiging dat de wijze waarop wij antwoorden op het bestaan van mensen met een verstandelijke beperking een van de belangrijkste kwesties is voor de moderne samenleving. Hun leven en werk getuigen daarvan, zij het ook op heel verschillende manieren.

Toen Vanier nu meer dan vijftig jaar geleden de eerste Ark-gemeenschap stichtte had hij geen idee waaraan hij begon. In zijn eigen woorden: ‘Ik wilde Jezus volgen.’ Dat is wat hij heeft gedaan. Dit klinkt erg eenvoudig, om niet te zeggen een beetje simpel, maar zoals Vanier zelf zou zeggen: dat is het uiteindelijk ook. Het was zijn vriend en mentor Thomas Philippe, een priester die de weg van eenvoud en armoede verkoos, die hem in aanraking bracht met de bewoners van de psychiatrische inrichting waaraan hij verbonden was. Van Thomas Philippe leerde Vanier om het leven van deze mensen in het licht van het evangelie te zien. Zoals hij het zelf zegt: ‘Vader Thomas leerde me te zien hoe God in het bestaan van deze mensen aanwezig is.’

Nadat hij dit eenmaal begrepen had, wist hij ook meteen wat hij moest doen. Hij nodigde een paar van deze mensen uit om zijn huis en zijn leven te delen en daarmee was de eerste Ark-gemeenschap geboren. Inmiddels zijn er wereldwijd meer dan 130 van deze gemeenschappen, waaronder een in Nederland (een tweede staat in de startblokken). De verhalen over zijn bemoeienis en zijn betrokkenheid bij al deze plekken en de mensen die er samenleven, staan te lezen in een boek waarin hij vele brieven heeft gepubliceerd als zijn memoires (Our Life Together. A Memoir in letters, 2008).

Als je die verhalen leest, zie je wat misschien wel de grootste gave van Vanier is, namelijk dat zijn geloof hem het hart geeft om zich bij iedere ontmoeting te realiseren dat er een kind van God voor hem staat en zich vervolgens af te vragen waarom deze man of vrouw, of letterlijk: dit kind hier en nu zijn pad kruist. Dat deze levenshouding de man gevormd heeft, ervaart iedereen die hem ontmoet. Of het nu kinderen in een krottenwijk van Mumbai zijn, paus Franciscus of de Franse president, de eenvoud die Vanier zoekt, straalt hij overal uit.

Stanley Hauerwas is in menig opzicht de tegenpool van Vanier. Een academicus en intellectueel die als een vis in het water is in diepgravende discussies over zijn vak, de ethiek, daarbij het werk van grote voorgangers aanhaalt en die ook nooit te beroerd is om terloops zijn tegenstanders een flinke verbale dreun te verkopen. Zo vredelievend als Jean Vanier leeft en werkt, zo strijdlustig is zijn vriend Stanley Hauerwas.

Kenmerkend voor het denken van Hauerwas is dat ethiek voor hem niet op de eerste plaats een intellectuele bezigheid is die je in de studeerkamer beoefent. Ethiek is de weerspiegeling van het leven dat je leeft. Voor christenen betekent dit dat de manier waarop ze hun geloof leven, laat zien wat hun ethiek inhoudt. Dat is vanzelfsprekend geen gemakkelijke boodschap voor iemand die als hoogleraar het grootste deel van zijn leven in studeerkamers heeft doorgebracht.

Wat Hauerwas de theologie consequent heeft voorgehouden is dat de waarheid van het evangelie alleen geleefd kan worden. De waarheid ervan aantonen in geleerde betogen is niet alleen zinloos, het is ook misleidend. Het suggereert dat je het geloof kunt begrijpen en belijden zonder dat dit je leven op z’n kop zet. Dit betekent vooral een radicale stellingname tegen de moderne maatschappij, waarbij vooral de ‘aangepaste’ christelijkheid van zijn landgenoten het moet ontgelden. Als ze werkelijk hun geloof in Christus zouden leven, zouden ze binnen de kortste keren de Amerikaanse samenleving tegenover zich vinden. Ze zouden om te beginnen het geweld van hun natie afzweren en weigeren zich daarmee in te laten. Waarheid wordt door Hauerwas altijd uitgelegd als waarachtigheid.

Om Hauerwas’ gedachtegang op dit punt goed te volgen, is het van belang te zien dat hij een krasse tegenstander is van het Amerikaanse christendom dat er nooit een probleem in heeft gezien godsdienst te verbinden met de ‘American Dream’ en het militarisme dat daarin besloten ligt. Hauerwas is een radicale criticus van zijn eigen ‘thuisfront’ op een wijze die in velerlei opzichten doet denken aan Karl Barth, een van zijn grootste leermeesters. Barth was weliswaar geen pacifist, maar dat kwam omdat hij nazi-Duitsland als vijand tegenover zich had. Voor Hauerwas geldt dat Amerika zelf haar grootste vijand is. Ze zal al haar macht en al haar rijkdom inzetten om haar positie in de wereld te behouden.

Vanier en Hauerwas vinden elkaar hier omdat Vanier op de kleinere schaal van de relaties tussen mensen iets dergelijks zegt. Wat voor het gedrag tussen staten geldt, geldt volgens Vanier ook voor het gedrag tussen mensen. Die proberen zichzelf ook zoveel mogelijk onkwetsbaar te maken. Ze proberen uit angst hun eigen kwetsbaarheid te verhullen en zich sterker en zekerder voor te doen dan ze zijn. Dat Vanier zijn eigen weg kan samenvatten in de eenvoudige woorden ‘mijn doel was Jezus te volgen’ hangt direct samen met zijn pacifisme. Aan Jezus van Nazareth kun je volgens Vanier zien wat het is om niet uit de angst voor kwetsbaarheid te leven, maar uit het vertrouwen dat God nabij is, altijd en overal.

Dit is ook de reden waarom hij aan mensen met een verstandelijke beperking een bijzondere betekenis toekent. Deze mensen kunnen in de ogen van Vanier niet anders dan hun eigen kwetsbaarheid leven. Daarom zijn ze ook zo’n gemakkelijke prooi voor mensen die hen in hun macht hebben. De Ark is een gemeenschap die probeert die macht niet in te zetten en in plaats daarvan te leren leven uit de eenvoud van het hart.

Als je zo de twee werelden van Vanier en Hauerwas in een paar pennenstreken naast elkaar getekend ziet, is het aan de ene kant een merkwaardige combinatie: de wereldberoemde geestelijk leider die zijn naam en faam deelt met mensen als Moeder Teresa en bisschop Desmond Tutu, naast de wereldberoemde theoloog van wie meer dan dertig promovendi het tot hoogleraar hebben gebracht en die zelf prestigieuze eredoctoraten in de wacht sleept. Aan de andere kant is de combinatie helemaal niet zo opmerkelijk, maar eigenlijk zelfs voor de hand liggend. Nog niet zo lang geleden sprak ik Hauerwas over zijn relatie tot Vanier. Die relatie kon hij in zes woorden samenvatten: ‘Zonder Vanier had ik geen argument.’

Inleiding

Zachtmoedig leven in een gewelddadige wereld

John Swinton

Ik ben niet geïnteresseerd in het doen van goede werken. Ik ben geïnteresseerd in een ecclesiologische visie op gemeenschap, in het evangelisch geïnspireerde, gemeenschappelijke leven met mensen met een beperking. We zijn broers en zussen. Jezus roept ons op onze piramidevormige samenleving te veranderen in een lichaam.

Jean Vanier

Voordat ik in de academische wereld belandde, heb ik jarenlang gewerkt met mensen die leden aan een psychische ziekte of die een verstandelijke beperking hadden, eerst als psychiatrisch verpleegkundige en later als geestelijk verzorger. In tegenstelling tot de meeste van mijn collega’s in de geestelijke gezondheidszorg was ik nooit zo geïnteresseerd in diagnoses en de oorzaken van de problemen van mensen. Ondanks mijn jonge leeftijd, realiseerde ik me dat diagnoses en etiketten een inaccurate weergave bieden van wie mensen zijn. Sterker nog, deze verklaringen kunnen leiden tot destructieve labels en stigmatiserende aannames, die een verwoestende uitwerking hebben op degenen die gediagnosticeerd zijn. Wat me wel interesseerde, was hoe mensen met deze levenservaring de wereld zagen. Zij hadden een andere kijk op de dingen. Als ik zorgvuldig luisterde, werden zij, die door de wereld ‘krankzinnig’ of ‘gehandicapt’ werden genoemd, een soort toegangspoort. Zij stelden mij – en ook ieder ander die ervoor koos om te kijken en te luisteren – in staat om een andere waarheid te ontvangen in een wereld die zichzelf het liefst voor de gek houdt.

In hoofdstuk drie van dit boek vertelt Jean Vanier ons: ‘Naarmate ik ouder word, realiseer ik me dat ik het moeilijk vind om zogeheten ‘‘normale’’ mensen te ontmoeten. Ik weet niet waarover ik moet praten. Als ik aan tafel zit met mensen met een beperking kan ik lekker gek doen. Tegelijkertijd realiseer ik me dan dat ik een beetje in de marge ben beland. Ik weet dat het belangrijk is om de bredere wereld aan te spreken, maar het is niet altijd gemakkelijk om in twee werelden te leven.’ Ik weet wat hij daarmee bedoelt. Heen en weer bewegen tussen de wereld van mensen met een beperking en de wereld van hen die zichzelf niet als beperkt beschouwen, kan tragisch en frustrerend zijn. Tegelijkertijd kan het echter ook een diepe vreugde geven. Ontmoetingen van mensen met en zonder beperking dragen de potentie in zich om onze vriendschappen, onze politiek en onze spiritualiteit te transformeren.

De marginalisering waar Vanier over spreekt, wordt vaak door burgers van beide bovengenoemde werelden in stand gehouden.{1} Om deze marginalisering te doorbreken is het echter voor zowel de kerk als de wereld van levensbelang dat er een dialoog tussen beide werelden plaatsvindt. De kerk heeft deze dialoog nodig om kerk te zijn, terwijl de wereld deze dialoog nodig heeft om Jezus te herkennen en door hem te worden getransformeerd. Het serieus nemen van ‘de wereld van mensen met een beperking’, door zorgvuldig te luisteren naar hen die een andere kijk op de dingen hebben en daarbij toe te staan dat onze perspectieven gevormd en veranderd worden, is een profetische bediening van transformatie en hoop, die we allemaal nodig hebben om getrouw te leven. De auteurs van dit boek hopen dat hun essays jou als lezer zullen helpen om ‘eigenaardig’ te worden, om de wereld anders te zien, om in te zien dat deze ‘eigenaardigheid’ profetisch van aard is en dat we deze nodig hebben wanneer we getrouwe discipelen willen zijn. Dus wees gewaarschuwd. Wie dit boek in zijn geheel leest, loopt het risico door zijn of haar omgeving als enigszins vreemd te worden beschouwd!

Een andere kijk op de wereld

De samenleving waarvan wij in het Westen deel uitmaken, is een vreemde plaats. Gek genoeg voelen we ons gemakkelijk bij waarheden die, als we erover nadenken, dissonant en zelfs verontrustend zijn. Zo lijken we bijvoorbeeld geen probleem te hebben met de wetenschap dat er elke dag twintigduizend kinderen overlijden aan aandoeningen die te voorkomen zijn. We zien niet hoe ironisch het is dat we constant vrede zoeken door op oorlogspad te gaan. We ontwikkelen beleid en praktijken om mensen met een beperking een plek te bieden in onze samenlevingen, we geven hen rechten en verantwoordelijkheden, maar tegelijkertijd ontwikkelen we een bepaald soort genetische technologie die ontworpen is om te voorkomen dat zij überhaupt nog toegang krijgen tot onze samenleving.

Als het klopt wat Vanier zegt – dat er in Frankrijk in de komende jaren geen kinderen met het Downsyndroom meer geboren zullen worden omdat die allemaal geaborteerd worden – dan is er iets grondig mis met onze samenleving. Zoals mijn vriend John, die het Downsyndroom heeft, het zegt: ‘Zo voelen we ons niet echt meer welkom, toch?’{2} En hij heeft gelijk. Stanley Hauerwas laat in hoofdstuk twee terecht zien dat in Westerse culturen medelijden een van de grootste bedreigingen voor mensen met een beperking is! Ons verlangen om vanuit medelijden dat wat wij ‘het lijden’ noemen te verzachten, leidt maar al te gemakkelijk tot de vernietiging van mensen die God heeft gemaakt en boven alles liefheeft. Hoogst eigenaardig. Wiens ‘lijden’ verzachten we nu precies door kinderen met een beperking te aborteren? Ik verwacht dat het antwoord op die vraag afhangt van degene aan wie we deze vraag stellen. Onze samenleving neemt maar zelden de tijd om het te vragen aan de mensen die zelf een beperking hebben. Hoogst eigenaardig.

Ondertekening in de hemel?

De afgelopen jaren hebben wij als praktisch theologen van de Universiteit van Aberdeen in verschillende vormen van participerend onderzoek gewerkt met mensen met een beperking. In dit onderzoek draaide het om thema’s die verband houden met beperkingen, theologie, kerk en samenleving en beoogden we meer zicht te krijgen op de betekenis van goed geleefde levens met een beperking.{3} Een wezenlijk onderdeel van het werk was zorgvuldig te luisteren naar mensen met een beperking. Door kennis te nemen van de ‘vreemde wereld van het leven met een beperking’ en te leren luisteren naar de transformerende verhalen die mensen met ons deelden, veranderden ons begrip, onze perspectieven, waarden en verwachtingen. Laten we, voordat we ons wenden tot het werk van Hauerwas en Vanier, luisteren naar twee van deze profetische stemmen. We beginnen met Angela.

Een paar jaar geleden gaf ik een cursus over pastorale zorg. Deze cursus werd ook via afstandsonderwijs aangeboden. Sommige studenten kwamen in Aberdeen op college en anderen, afkomstig uit heel het Verenigd Koninkrijk, volgden het college via de telefoon. Het was een gemêleerde groep. Een van hen kon niet zien en een ander was doof en sprak via een doventolk. Op een zeker moment deelden de mensen hun spirituele ervaringen. De vrouw die doof was, Angela, vertelde over een droom. In die droom had ze, in de hemel, Jezus ontmoet. Zij en Jezus spraken een tijd en ze zei dat ze nog nooit zo’n vrede en vreugde gevoeld had. ‘Jezus was helemaal zoals ik hoopte dat hij was,’ zei ze, ‘en zijn gebarentaal was uitstekend!’

De volmaaktheid van de hemel betekende voor Angela niet dat ze ‘genezen’ was van haar doofheid. De hemel was veeleer een plaats waar de sociale, relationele en communicatieve barrières die haar huidige leven begrensden niet meer bestonden. Wat een ‘beperking’ was, werd de norm; dat wat geleid had tot uitsluiting, angst, afzondering en verlies van mogelijkheden werd nu de wijze waarop Jezus haar aansprak. Als we zo luisteren naar Angela’s verhaal worden we vernieuwd in ons denken (Rom. 12:2) en worden we bevrijd om Jezus op een andere manier te zien als Hij tot ons spreekt vanuit zijn verblijf midden in de ‘vreemde wereld’ van beperkingen. Hoogst eigenaardig.

Het verhaal van de wereld anders verteld

Ook Dianne, een jonge vrouw met het syndroom van Down, daagt ons uit om de wereld anders te zien. Op de vraag hoe ze haar spiritualiteit beleefde, zei ze: ‘Ik ben geboren met een gat in mijn hart. Toen ik klein was, had ik een verband op mijn hart en was ik erg ziek. Misschien is het daarom, maar ik heb me altijd speciaal gevoeld. God is mijn beste vriend. God maakte me speciaal, omdat ik speciaal voor hem was.’{4}

Het meest opmerkelijke aan Diannes beschrijving van haar relatie met God is misschien wel de manier waarop ze het cultureel narratief over beperkingen op z’n kop zet en daarmee tegen bestaande ideeën over lijden en medelijden ingaat. Een traditionele theologische discussie van iemand in haar situatie gaat vaak over de theodicee: ‘Hoe kan een goede en liefdevolle God deze mismaaktheid en dit lijden toestaan?’ Aan de andere kant zijn we vanuit onze liberale vooronderstellingen geneigd te vragen: ‘Zou het niet beter zijn en van meer mededogen getuigen wanneer we zouden zorgen dat deze mensen niet zouden bestaan?’ Dianne ontmaskert onze denkbeelden als quasi-orthodox, ze geeft een herschikking van het narratief van culturele en theologische mythen en herdefinieert haar beperking in het licht van de waarheid dat God van haar houdt zoals ze is.

Diannes beperking roept bij haar dus niet de vraag op of God wel goed en liefdevol is, maar brengt haar juist in de aanwezigheid van God en laat haar zien dat ze speciaal is. De samenleving gebruikt het woord speciaal vaak op een negatieve manier (‘speciale behoeften’, ‘speciaal onderwijs’) maar Dianne plaatst het woord speciaal in het kader van de liefde. Zij laat zien dat de erkenning speciaal te zijn kan dienen als een toegang tot vriendschap met God. Deze erkenning is een radicale politieke stellingname in een wereld die vaak vergeet wie we zijn en die ons doet verstrikken in het complexe web van labels, stereotypen, karikaturen en valse aannames. In haar tedere beschrijving van goddelijke erkenning openbaart Dianne een politiek die totaal tegengesteld is aan de politiek van de wereld – een vorm van politiek die, zoals we in hoofdstuk vier zullen zien, juist de essentie is van het komende rijk van God.

In de verhalen van Dianne en Angela komt een aantal beslissende kerngedachten van dit boek samen. Hun verhalen leggen de eigenaardigheid van veel van onze culturele en theologische aannames over beperkingen bloot. Daarmee resoneren ze in diepste zin mee met het denken van Hauerwas en Vanier, zoals we dat zullen leren kennen uit de essays in dit boek. Beide auteurs hebben het soort culturele dissonantie opgemerkt waar ook Dianne op wijst en beiden reiken (op hun eigen wijze) nieuwe middelen aan om de vreemde wereld van de beperking te verstaan en te betreden. Dus als we luisteren naar de stemmen van Angela en Dianne, Stanley Hauerwas en Jean Vanier, blijkt dat niet zozeer de wereld van beperkt-zijn vreemd is, maar veeleer de wereld ‘daarbuiten’, die wij meestal normaal noemen. En wat zal blijken is dat deze wereld van beperkingen de plaats is die God verkiest te bewonen.

Hoe dit boek tot stand kwam

De essays in dit boek zijn voortgekomen uit een unieke conferentie georganiseerd door het Centre for Spirituality, Health and Disability van de University of Aberdeen. In 2006 nodigden we Hauerwas en Vanier uit om naar Schotland te komen en twee dagen samen door te brengen en belangrijke kwesties ten aanzien van theologie en beperkingen te bediscussiëren en daarop te reflecteren. Ze hadden elkaar nog nooit ontmoet, hoewel Hauerwas wel regelmatig geschreven had over het belang van Vaniers werk en de betekenis van de Arkgemeenschappen. Een van de belangrijkste dingen die tijdens dit evenement gebeurde, was misschien wel dat deze mannen elkaar hun vriendschap schonken, een vriendschap die, denk ik, tot in eeuwigheid zal duren.

Hauerwas en Vanier brachten twee boeiende dagen met elkaar door. Voor hun publiek, maar ook onder elkaar deelden ze gedachten, vreugden en zorgen over het thema ‘beperkingen’. De vraag die daarbij in het bijzonder aan de orde was, luidde: ‘Wat heeft De Ark tot de kerk te zeggen?’ Wij beseften allemaal dat de kerk in crisis is, dat er een verandering nodig is van lauwheid naar getrouwheid, van vervreemding naar vriendschap met God en elkaar. Als de kerk er werkelijk naar verlangt om volgens haar bestemming in de wereld te leven en de God die liefde is te eren, dan dient deze noodzaak van verandering ter sprake te komen. De vriendelijke conversaties tussen Hauerwas en Vanier vormden een eerste aanzet om de implicaties van de situatie van de kerk onder woorden te brengen en om te doordenken wat beperkt zijn ons kan vertellen over de aard van God en over getrouw discipelschap.

Volgens Hauerwas en Vanier vereist het eren van zo’n God dat we een fundamenteel principe van het evangelie herkennen: de kerk kan niet zonder de zwakste en de minst aanzienlijke mensen (1 Kor. 12:22). Vanier zegt in hoofdstuk drie: ‘Ik heb deze tekst nooit gezien als het begin van een boek over ecclesiologie. Wie gelooft dat ooit?’ Maar toch, Vanier en Hauerwas geloven het. Dit boek is een poging om ons te helpen dat ook te gaan doen.

Waarom De Ark?

Voorbeelden zijn een elementair onderdeel van een paradigmawisseling: mensen of groepen die model staan voor het nieuwe paradigma, die onze vooronderstellingen uitdagen en die ons tot de overtuiging brengen dat het nieuwe paradigma inderdaad mogelijk is.{5} Jean Vanier stichtte de eerste Arkgemeenschap in 1964, aanvankelijk simpelweg door samen te leven met twee mensen met een ernstige verstandelijke beperking. Sindsdien zijn de Arkgemeenschappen, met hun ethos van ‘leven met’ in plaats van ‘doen voor’, een internationaal netwerk van gemeenschappen geworden, waarin mensen met een verstandelijke beperking samenleven met mensen die niet over die levenservaring beschikken. Ze leven niet samen als verzorger en patiënt maar als mensen die op gelijke wijze zorg en behoeften delen. De Arkgemeenschappen bieden een uniek model voor inclusiviteit, gedragen door een diepe, katholieke spiritualiteit en theologie. De Ark is werkelijk eigenaardig – de gemeenschap weigert te doen wat ze van de samenleving zou moeten doen.

De Ark als een teken en sacrament

Het is deze weigering zich te conformeren aan maatschappelijke normen die maakt dat Hauerwas De Ark ziet als een exemplarisch voorbeeld van de gemeenschap die God ons gegeven heeft als een merkteken van onze verlossing: de kerk. Hij beschouwt de Arkgemeenschappen als getuigen van de werkelijkheid dat het christelijke verhaal waar en leefbaar is. Hauerwas zegt: ‘Het christendom is niet te begrijpen zonder getuigen, zonder mensen die door hun manier van leven hun toegewijde instemming uitstralen met een bepaalde wijze om het geheel te structureren.’{6} Het christendom is veel meer dan een idee, maar ‘veeleer een lichamelijk geloof dat gezien moet worden om geloofd te worden.’{7}

De Ark laat zien dat het christendom waar is door te demonstreren hoe de gemeenschap eruit zou zien als het evangelie waar is – en dat is ook waartoe de kerk geroepen is. In tegenstelling tot het aanleren van morele principes, vereist het volgen van Jezus een verandering van het hart. ‘De inhoud van christelijke geloofsovertuigingen vereist dat, willen we op adequate wijze de waarheid van die overtuigingen zien, het zelf zich laat transformeren.’{8} De Ark is een teken van hoop en van nieuwe mogelijkheden, maar bovenal is het een merkteken voor de waarheid van het evangelie: het is een levend bewijs dat het verhaal dat christenen draagt geen fantasie is en ook geen reeks van abstracte principes, maar werkelijk, waar en helder geopenbaard. Als we op deze manier naar De Ark gaan kijken, beginnen we te begrijpen hoe de vraag ‘Wat betekent De Ark voor de kerk?’ implicaties kan hebben, ver voorbij de idee dat ‘theologie van beperkingen’ een ‘specialistisch interessegebied’ is. Het raakt het hart van het evangelie.

Onwaarschijnlijke bondgenoten?

Op het eerste gezicht lijken Jean Vanier en Stanley Hauerwas onwaarschijnlijke bondgenoten. Hauerwas (in 2001 door Time uitgeroepen tot beste theoloog van Amerika) is een strijdlustige academicus die niet anders kan dan, met behulp van zijn goed geslepen intellectuele vaardigheden, mensen met een intellectuele beperking verdedigen. In hoofdstuk vier beschrijft hij zichzelf als een ‘strijder uit naam van De Ark, vechtend tegen de politiek die deze vriendelijke gemeenschappen dreigt te verwoesten’. In dit opzicht is hij juist het tegenbeeld van Jean Vanier en De Ark. Hij zegt over Vanier: ‘Waar ik een vijand zie die verslagen moet worden, ziet hij een wond die moet worden geheeld. Dat is een wezenlijk verschil.’

En toch is Vanier net zo goed een strijder. Toen De Ark ontstond, heeft hij heftige gevechten moeten voeren.{9} Hij is zachtmoedig, maar zoals we zullen ontdekken, heeft ook hij een aanleg tot geweld: ook hij draagt immers, zoals wij allen, de diepe wond van zijn eigen eenzaamheid. Anders dan velen van ons, heeft hij echter geleerd om zijn vijanden te zien als gewonde mensen die God liefheeft. Dit ontstond niet zo maar vanzelf, maar hij heeft zachtmoedigheid geleerd doordat hij zijn gedachten en gedrag heeft laten vormen door zijn ervaringen met mensen met een ernstige beperking.

Zachtmoedigheid is een vitale dimensie van het koninkrijk van God (Mat. 11:28-30), het is een deugd die moet worden geleerd, waarvoor moet worden gewerkt en die geduld, traagheid en tijdsbewustheid vraagt.{10} Dit werk houdt in dat we ‘vrienden van de tijd’ moeten worden, een geduldig volk dat erkent: ‘We hebben alle tijd om te doen wat er gedaan moet worden.’ Zulke vrienden van de tijd streven ernaar om geduld te ontwikkelen, om rustig aan te doen, om te erkennen dat onze levens niet onze eigen creatie zijn en dat de God, die het hele universum met schoonheid vulde, die ons allen schiep (Ps. 22:9-10), altijd tijd vindt om met ons te zijn, om met ons te zitten en om ons te bewegen naar een plaats in de geschiedenis die we als ‘de onze’ mogen benoemen.

Als we het geschenk van de schepping en van onze levens herkennen, zijn we bevrijd om op een andere wijze te leven. Net zoals Dianne en Angela zijn we vrij om het verhaal van onze levens te herschikken in het licht van Jezus’ openbaring en de hoopvolle presentie van De Ark. Met andere woorden: we zijn bevrijd om lief hebben. We zijn bevrijd om elkaar te begroeten met een heilige kus (Rom. 16:16) en om elkaar de woorden van liefde te schenken. Zoals Jozef Pieper zegt: ‘Het is goed dat jij bestaat. Het is goed dat jij in deze wereld bent.’{11} De essays in dit boek reiken ons allen een plaats aan waar we kunnen beginnen om dit te doen. We bieden deze essays aan als een transformerend geschenk. Ons gebed is dat ze jou tot een zegen zullen zijn.

{1} Op een conferentie in Aberdeen hield mijn vriend en collega Graham Monteith een boeiend betoog, waaruit deze essays zijn ontstaan. Hij pleitte ervoor dat mensen met een lichamelijke beperking zich zouden laten verlossen en bevrijden van de stigmatiserende houding die hen scheidt van mensen met een verstandelijke beperking. Zelfs in de gemeenschap van mensen met een beperking bestaat namelijk een hiërarchie, waarin mensen met een verstandelijke beperking zich vaak onderaan bevinden.

{2} John Swinton, Raging with Compassion. Pastoral Responses to the Problem of Evil. Grand Rapids: Eerdmans, 2007, pag. 191.

{3} Zie John Swinton and Elaine Powrie, Why are We Here? Meeting the Spiritual Needs of People with Learning Disabilities. London: Mental Health Foundation, 2004 en John Swinton, A Space to Listen. Meeting the Spiritual Needs of People with Learning Disabilities. London: Mental Health Foundation, 2002.

{4} Swinton en Powrie, Why are We Here?, pag. 16.

{5} Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: University of Chicago Press, 1996.

{6} Stanley Hauerwas, With the Grain of the Universe. The Church’s Witness and Natural Theology. London: SCM Press, 2001, pag. 214.

{7} Stanley Hauerwas, ‘Seeing Peace: L’Arche as a Peace Movement’, (paper gepresenteerd bij de conferentie van de Templeton Foundation in Trosly, Frankrijk, 2007).

{8} Stanley Hauerwas, The Hauerwas Reader. John Berkman and Michael Cartwright red., Durham, N.C.: Duke University Press, 2001, pag. 100.

{9} Voor meer informatie over de geschiedenis van Vanier en De Ark, zie Kathryn Spink, The Miracle, the Message, the Story. Jean Vanier and l’Arche. Mahwah, N.J.: Hidden-Spring, 2006.

{10} Voor een diepere exegese van het belang van concentratie in de tijd, zie Stanley Hauerwas, ‘Timefull Friends’, in: John Swinton (red.), Critical Reflections on Stanley Hauerwas’ Theology of Disability. Binghamton, N.Y.: Haworth, 2004 (met een reactie van Jean Vanier).

{11} Gilbert Meilaender, ‘Learning from Pieper: On Being Lutheran in this Time and Place,’ in: Concordia Theological Quarterly jaargang 63 (1999), nummer 1, pag. 37-49.