Bidden is de meest vitale geloofspraktijk, vindt Gerrit Immink. Het gebed zit immers dicht op het leven en we spreken God aan. Maar wat is bidden eigenlijk? Is God echt tegenwoordig en merken we daar ook iets van?

In onze seculiere tijd is God voor veel mensen nietszeggend geworden. Toch roepen gelovigen hem hartstochtelijk aan en beleven ze de nabijheid van God. Wat doet bidden met ons mensen? Welke rol speelt het gebed in het Oude en Nieuwe Testament? En spreekt God nog steeds?

In dit belangwekkende boek gaat Immink uitgebreid in op het menselijk besef van Gods tegenwoordigheid en op de verschillende manieren waarop God blijk kan geven van zijn aanwezigheid en kracht. Het boek is geschreven in de overtuiging dat bidden je goed doet.

Prof. dr. F.G. Immink is emeritus hoogleraar Praktische Theologie van de Protestantse Theologische Universiteit. Eerder verscheen van hem Het heilige gebeurt (3e druk).

Bidden in het
besef van Gods
tegenwoordigheid

Gerrit Immink

UITGEVERIJ BOEKENCENTRUM, ZOETERMEER

Bedankt voor de aankoop van dit ebook. We hopen dat je er enthousiast over bent. Graag wijzen wij je erop dat het niet toegestaan is om dit ebook aan iemand door te geven of digitaal te verspreiden. Dit ebook is voorzien van een watermerk waardoor het op jouw naam staat en kopieën naar jou terug verwijzen.

www.uitgeverijboekencentrum.nl

Ontwerp omslag: Geert de Koning

Vormgeving binnenwerk: Gewoon Geertje

ISBN 978 90 239 7952 4

NUR 700

© 2016 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

DEEL I

Bidden tot God

1. Bidden als geloofspraktijk

Inleiding

Bidden is een vitale geloofspraktijk. Miljoenen mensen bidden dagelijks en in alle wereldgodsdiensten speelt het gebed een cruciale rol. Bidden gaat gepaard met bezinning. Wie bidt, bezint zich op het leven, zowel op het eigen leven als op het reilen en zeilen van de wereld om ons heen. En bidden gaat ook gepaard met inkeer: wat houdt mij bezig, waar maak ik me druk over en wat mag ik hopen? Wie bidt, roept God aan. Het beroep op God is een uiting van geloof. Toch wordt er niet alleen gebeden door mensen die een bepaald geloof aanhangen. In situaties van uiterste nood of bij een overweldigende ervaring kan het gebed spontaan opborrelen. In onze taal kennen we de uitdrukking ‘een schietgebed doen’, een kort gebed in nood. En bij schokkende gebeurtenissen komt het vaak voor dat mensen op de plek van het onheil een kaarsje aansteken. Vaak gaat dat gepaard met bezinning en stil gebed.

Het gebed zit dicht op het leven. We roepen God aan in de nood van het leven en we brengen hem onze dank. Plotselinge tegenslagen kunnen ons intens bezighouden, maar ook dingen die goed gaan en waar we plezier aan beleven nemen ons in beslag. Als we bidden, spelen de indrukken die we opdoen en de manier waarop we daarmee bezig zijn een belangrijke rol. Uiteraard gaat dat niet altijd bewust en weloverwogen. Maar de manier waarop we in het leven staan, klinkt door in het gebed. Dat maakt het gebed ook persoonlijk. Daar komt nog bij dat in het gebed ook het innerlijke leven stem krijgt. Niet alleen de dingen waar we ons zorgen over maken komen in beeld, maar we geven ook stem aan ons streven en verlangen. Waar maak ik me druk over en waar hoop ik op? Bezinning en gebed gaan hand in hand.

In het gebed roepen we God aan. In de aanhef van het gebed wordt de ontmoeting met God direct al in scène gezet. God kan op verschillende manieren worden aangesproken. Bijvoorbeeld met het woord ‘God’, of met ‘onze Vader’, ‘Eeuwige’, ‘heilige God’, ‘liefdevolle God’, ‘schepper van hemel en aarde’, ‘drie-enige God’, enzovoorts. Met deze woorden, begrippen en beelden wordt er niet alleen een voorstellingswereld opgeroepen, maar wordt God ook op een bepaalde manier gekarakteriseerd. Daarmee geeft de bidder uitdrukking aan wie God voor hem of haar is. Ook al zijn het slechts korte typeringen of wordt alleen de naam ‘HEERE’ uitgesproken, toch ligt daar voor de bidder een hele godsdienstige voorstellingswereld in opgesloten. Maar wordt met het aanroepen van God ook zijn aanwezigheid geëvoceerd? Roepen we God tevoorschijn en komt het in het gebed tot een daadwerkelijk ontmoeting tussen de biddende mens en God? Merken we iets op van Gods aanwezigheid en van zijn kracht, of is het gebed in feite toch een gefingeerd gesprek? Dat zijn spannende vragen die in dit boek aan de orde komen. Daar komt nog bij dat we leven in een seculiere tijd. Voor het overgrote deel van de mensen in onze samenleving is God nietszeggend geworden. Bidden als een roep om hulp en uiting van verdriet – dat is nog wel voorstelbaar, maar God aanroepen? Nee, dat is een brug te ver. In hoofdstuk 2 verdiepen we ons eerst in de vragen die onze seculiere tijd oproept met betrekking tot het gebed.

Bidden raakt aan zaken die ons ten diepste bezighouden. Levenservaringen en geloofsovertuigingen krijgen beide stem in het gebed. Het gebed is een handeling waarin het geloof en het leven met elkaar vervlochten worden. Dat wil niet zeggen dat de biddende mens het geloof en het leven altijd met elkaar kan rijmen. Er zijn botsende ervaringen en tegenstrijdige gedachten. Meer dan eens is het gebed een worsteling met God. Maar dat maakt het gebed juist levensecht. Mensen zoeken al biddend en overwegend hun weg door het leven.

Een boek schrijven over het gebed is een hachelijke onderneming. Aan de ene kant is bidden een uitermate boeiend onderwerp dat vraagt om theologische doordenking. Maar aan de andere kant blijft het gebed een geheimenis, een niet te doorgronden mysterie. Niet alleen vanwege het geheimenis van God, maar ook vanwege de raadsels van het leven die stem krijgen in het innerlijk van de mens. Dat God en mens met elkaar verkeren in een gesprek – dat is zó bijzonder dat het wel vragen op moet roepen. ‘Schrijven over het gebed voelt alsof je je hand uitstrekt naar de ark,’ zei Forsyth.{1}

Een voorlopige omschrijving van het gebed is ‘dat het een handeling is waarin de bidder zich present stelt voor de onzichtbare God’.{2} Hoewel een groot deel van dit boek gewijd is aan de vraag hoe de bidder Gods tegenwoordigheid beleeft, zal ik bij de beschrijving en de analyse van het gebed wel steeds de gebedshandeling van de biddende mens voor ogen houden. Het aanroepen van God is een bewuste handeling waarin de bidder zich presenteert voor Gods aangezicht. Die bewuste aanspraak, die voortkomt uit het innerlijk, is echter vaak omgeven door contemplatie, door een overdenken van de dingen. Er zijn momenten dat we bezig zijn met de dingen van het leven en van het geloof, zonder dat we ons direct richten tot God in een gebed. Wellicht denken we dan wel over God, maar we komen niet tot een spreken tot God. Contemplatie is een geestelijke activiteit van aandachtig overdenken en overwegen, onderzoeken en uitdenken, waarin we het leven en het geloof in verband met God brengen, zonder God echter direct aan te spreken. Vooral in de rooms-katholieke traditie heeft de contemplatie zich ontwikkeld als een zelfstandige geloofspraktijk, die in de kloosterorden nauw samenhangt met de gebedspraktijk. In de contemplatie en de meditatie is de gehele mens betrokken, meent Merton. Wie met hart en ziel overdenkt, ondergaat de werking van de Geest en weet zich geheel afhankelijk van de genade van Christus.{3} In de protestantse traditie heeft de contemplatie zich niet ontwikkeld tot een echte praktijk. Dat wil niet zeggen dat er geen meditatie of contemplatie plaatsvindt, maar het ligt meer in de persoonlijke sfeer en vindt meestal plaats aan de randen van het gebed, of het komt zelfs in de plaats van het gebed.

Omschrijvingen van het gebed

Er zijn steeds pogingen ondernomen om het gebed te typeren. In zijn boek Das Gebet, dat nog steeds als fundamentele studie bekendstaat, legde Heiler de nadruk op het vrije gebed als spontane uiting van de menselijke geest en beschouwde hij het formuliergebed als een verstarring van deze oorspronkelijke en authentieke gemoedsuiting.{4} Volgens hem is het gebed een expressie van intense, diep menselijke ervaringen en die ervaringen komen tot uitdrukking in spontane vraaggebeden of dankzeggingen. Formuliergebeden en gebedsriten beschouwde hij als tweederangs gebeden. Zijn aandacht voor het gemoedsleven van de biddende mens had ongetwijfeld te maken met zijn godsdienstwetenschappelijke en godsdienstpsychologische interesse en sloot goed aan bij de theologische belangstelling die eind negentiende eeuw bestond voor de menselijke kant van de godsdienst. In de protestantse traditie betekende dat aandacht voor de gelovige mens en voor de vroomheid. Heiler definieert het gebed uiteindelijk als ‘het levendig verkeer van de vrome mens met God, die wordt voorgesteld als persoon en wiens tegenwoordigheid wordt beleefd’.{5}

Toen in de negentiende eeuw, in de bloeitijd van de Verlichting, de godsdienstkritiek het bestaan van God radicaal in twijfel trok, werd ook het gebed onder kritiek gesteld en kon het in ieder geval niet langer omschreven worden als een gesprek met God. Feuerbach verdedigde de opvatting dat het gebed een gesprek van de mens met zichzelf is. ‘Het gebed is de zelfverdeling van de mens in twee wezens – het is een gesprek van de mens met zichzelf, met zijn hart.’{6} Chrétien heeft terecht opgemerkt dat deze visie eigenlijk geen beschrijving, maar een interpretatie van het gebed is.{7} Op zichzelf beschouwd is het gebed een vrij eenvoudige godsdienstige handeling. Maar dit ‘fundamentele maar onherleidbare fenomeen is moeilijk te omschrijven,’ zegt Chrétien, ‘gezien de verschillende vormen die het kan aannemen en gezien de uiteenlopende definities die ervoor gegeven zijn’.{8} Enerzijds is de zelfpresentatie van de biddende mens voor het aangezicht van de onzichtbare God fundamenteel voor het gebed, maar anderzijds is juist de aanspraak van de geadresseerde (God) doorslaggevend voor wat wij onder bidden verstaan. ‘We kunnen het gebed niet beschrijven zonder de macht en de kracht van hem tot wie het gebed gericht is in ogenschouw te nemen.’{9} En Phillips benadrukt in zijn conceptuele analyse van het gebed dat ‘de goddelijke aard van het “object” dat geadresseerd wordt de aard van het gesprek bepaalt’.{10} En juist dit aspect – dat de biddende mens God aanspreekt – heeft de theologische gemoederen in de twintigste eeuw sterk beziggehouden. In reactie op de antropologische interesse van de negentiende eeuw verschoof de aandacht van de biddende mens naar de sprekende God. Wordt de aard van het gebed immers niet bepaald door de identiteit van de God die we aanspreken in het gebed? Hoe zouden we God kunnen aanspreken als Hij niet eerst tot ons gesproken heeft? En zo kwam er een ander accent naar voren in de theologische reflectie op het gebed. Ons bidden is een antwoordend spreken. We kunnen God aanspreken, omdat Hij ons eerst heeft aangesproken in zijn openbaring, in Jezus Christus.

In dit boek sta ik stil bij het gebed als geloofspraktijk. Met de verschillende typeringen die ik zojuist beschreef, ben ik voortdurend in gesprek. De nadruk die in de loop van de twintigste eeuw op het gebed als antwoord kwam te liggen, begrijp ik. En ik deel het besef dat de identiteit van hem die we aanroepen in het gebed bepalend is voor de gebedspraktijk. Toch kan het leiden tot een eenzijdige benadering van het gebed, waardoor er onvoldoende aandacht is voor de biddende mens. In dit boek probeer ik dat meer in evenwicht te brengen. De biddende mens en het innerlijke leven – waar de theologie van de negentiende eeuw meer oog voor had – zijn belangrijke factoren in de gebedspraktijk.

Ik beschrijf, analyseer en reconstrueer de gebedshandeling, het gebed zoals het uitgevoerd wordt door een persoon of een gemeenschap. En ik probeer, voor zover dat mogelijk is, dat van binnenuit te doen. Vanuit de gebedspraktijk zelf en dus ook vanuit de vooronderstellingen die in die praktijk van kracht zijn. Dat houdt in dat ik het gebed benader vanuit de christelijke geloofstraditie. Daarmee is niet gezegd dat ik het gebed als meer algemeen godsdienstig fenomeen buiten beschouwing laat. Want ook in de islam en in het jodendom neemt het gebed een centrale plaats in. Met het jodendom delen we weliswaar het Oude Testament, maar dat neemt niet weg dat het gebed in het jodendom een eigen ontwikkeling heeft doorgemaakt. Terwijl in het christendom het gebed in sterke mate wordt bepaald door de plaats die Jezus Christus inneemt in het geloof. In zijn naam bidden christenen het Onze Vader-gebed. In de islam speelt het gebed een cruciale rol in de dagelijkse geloofspraktijk. De gelovigen worden iedere dag opgeroepen tot gebed: de salat. Dit gebed volgt een voorgegeven script en heeft een strak ritueel verloop. Moslims zijn verplicht vijf keer per dag de salat uit te voeren, op tijdstippen die afhangen van de stand van de zon. Op vrijdag worden alle mannelijke moslims opgeroepen tot het middaggebed in de moskee. Een imam leidt het gebed.

In de uitvoering van de gebedspraktijk spelen op de achtergrond allerlei geloofsovertuigingen en dogma’s een rol. Immers, in de gebedshandeling zoekt de biddende mens contact met God. Bidden is voor een gelovige een daadwerkelijke Godsbetrekking onderhouden. Geen wonder dat juist in het gebed allerlei geloofsovertuigingen tot uitdrukking komen. In de gebedshandeling worden die vaak ook benoemd. De biddende mens wordt zich bewust van de nood en de vreugde en doet juist in dat verband een beroep op God. In dat beroep op God klinkt het geloof in God door, waardoor in het gebed, impliciet of expliciet, geloofsovertuigingen tot uitdrukking komen. In het gebed zijn die geloofsovertuigingen niet louter beschouwelijk of confessioneel van aard, maar staan ze in direct verband met de persoonlijke beleving. God wordt aangeroepen in het vertrouwen dat Hij op de een of andere manier tegenwoordig is of wordt, en dat Hij op de een of andere wijze werkzaam is of wordt in de leefwereld van de biddende mens. Aan dat beroep op God en aan de aard van Gods tegenwoordigheid en werkzaamheid is een belangrijk deel van deze studie gewijd.

Om wat beter zicht te krijgen op de verschillende componenten van het gebed, staan we eerst stil bij de volgende algemene omschrijving:

Onder het gebed verstaan we het hoofdzakelijk ‘personalistisch’, dialogisch zich wenden van een mens tot zijn God, om hem zijn eigen leven, zowel in zijn behoefte als in zijn tevredenheid, op te dragen, in het besef dat zijn leven binnen de invloedssfeer van God ligt. (…) Het gebed wordt verbonden met de openbaring van de godheid. (…) De godheid betoont zich in die openbaring als bolwerk van het ‘heil’.{11}

Aan de hand van deze algemene omschrijving breng ik een viertal aspecten naar voren die van belang zijn voor de doordenking van het gebed.

In de eerste plaats speelt het gebed een rol bij uiteenlopende ervaringen die mensen opdoen op hun levensweg. Enerzijds is er de menselijke nood en de behoefte om van die nood verlost te worden en anderzijds de tevredenheid – een tevredenheid dat het ons goed gaat of dat de nood is weggenomen. Vanuit het bijbels spraakgebruik zijn we gewend andere woorden te gebruiken, maar deze omschrijving geeft in ieder geval aan dat het gebed nauw is verweven met de verschillende facetten van het leven. In het gebed brengen we de nood van het leven tot uitdrukking, maar ook de verrukking, de vreugde, de dankbaarheid. Dat zien we overduidelijk in de oudtestamentische Psalmen. ‘Heb erbarmen, HEER, want ik verkeer in nood, mijn ogen zijn gezwollen van verdriet, mijn ziel en lichaam verkwijnen, mijn leven verloopt in ellende, zuchtend slijt ik mijn dagen…’ (Ps. 31:10-11, NBV). Maar er is ook sprake van dankbaarheid: ‘HEER, mijn God, ik riep tot u om hulp en u hebt mij genezen’ (Ps. 30:3, NBV). In veel oudtestamentische klaagzangen en boeteliederen wordt God gebeden om het onheil af te wenden en om te zien naar zijn volk. Mensen roepen tot God in het vertrouwen dat Hij de macht en de wil heeft het leven te redden.

In de tweede plaats komt in de bovengenoemde omschrijving van het gebed duidelijk naar voren dat de biddende mens in de veronderstelling leeft dat zijn leefwereld binnen de invloedssfeer van God ligt. God is tegenwoordig en God is werkzaam. Dat wil niet zeggen dat biddende mensen dat voortdurend zo ervaren, maar ze spreken God er wel op aan. Ze geloven dat Hij zich inlaat met deze wereld, dat Hij erop betrokken is en dat God zich zo kan manifesteren dat het echt verschil maakt in het leven. Deze overtuiging is cruciaal voor het vraaggebed. ‘Met een vraaggebed bedoelen we dat God de dingen, hoe dan ook, kan veranderen.’{12}

In de derde plaats is het gebed nauw verweven met Gods zelfopenbaring. De bidder roept geen onbekende God aan, maar de God die zich reeds bekendgemaakt heeft. Wie God aanroept, heeft al kennis van God. Vandaar de gedachte dat God zelf het verkeer met de mens opent. Omdat God zich aan de mens bekendgemaakt heeft, kan de mens op grond daarvan God aanroepen. De kennis van God komt dus niet op uit de mens (door projectie), maar wordt hem geopenbaard. Toch is het gebed wel een roep vanuit de concrete nood en komt de roep tot God voort uit een menselijke levensdrift. De biddende mens is zich echter bewust van zijn diepe afhankelijkheid van God en daarom doet hij een beroep op God. In de Psalmen komen we dat herhaaldelijk tegen. ‘U Die mij opheft uit de poorten van de dood’ (Ps. 9:14). De vraag wie we aanroepen als we bidden, is een uiterst belangrijke vraag in de doordenking van de gebedspraktijk. Voor de biddende mens komt het erop aan wat de ware aard, de ware identiteit van God is. Hoe zal God zich betonen? Wat mag ik van hem verwachten?

In de vierde plaats is de notie van de persoonlijke ontmoeting cruciaal voor het gebed. Het gebed veronderstelt dat God een persoonlijk subject is dat een relatie kan aangaan, een subject dat handelt vanuit een bepaalde intentie en bedoelingen heeft die stroken met zijn ware identiteit. Deze formulering klinkt wat abstract, maar het geeft aan dat de bidder verwacht dat God met hart en ziel betrokken is op de mens en dat er sprake is van omgang en ontmoeting. Maar wat betekent het dat God en mens elkaar ontmoeten?

Ontmoeting is een gebeuren dat de elkaar ontmoetenden aangrijpt. Ik kom uit een ontmoeting anders tevoorschijn dan toen ik er inging. Maar het gebeuren van de ontmoeting zelf is niet gemakkelijk in begrippen te vangen. Het is een geheim.{13}

En Miskotte zegt: ‘Iedere ontmoeting verwekt in mij een verrassing in zover als hetgeen mij in de ontmoeting gegeven wordt, vóór ik het recht besef, een zekere continuïteit van mijn levensgang heeft doorbroken, een nieuwe spanning toevoegt aan mijn bevinding en mij in een andere richting stuwt.’{14} Een ontmoeting kan dus een verandering teweegbrengen.

Spreken tot God – aangesproken worden door God

Mensen bidden tot God. Bij de biddende mens kunnen wij ons nog wel iets voorstellen. Maar het aanroepen van God – in de zin dat God wordt aangeroepen en als realiteit wordt beleefd – ervaren velen als problematisch. Toch is bidden God aanroepen. Hoe stellen we ons dat voor? Het is inderdaad een ander gesprek dan met een menselijke gesprekspartner. Theologen uit uiteenlopende tradities wijzen erop dat bidden niet alleen spreken tot God is, maar dat juist het omgekeerde, dat God tot ons spreekt, kenmerkend is voor het gebed. Het is fundamenteel voor ons mens-zijn dat wij aangesproken worden. ‘In het gebed,’ zo zegt Rahner, ‘wordt God als U aangesproken. En Hij is een aangesprokene van wie we verwachten dat Hij antwoorden kan. Ja, dat Hij reeds zijn Woord tot ons gericht heeft, voordat wij begonnen hem aan te roepen. Kortom, ons spreken tot God is een antwoordend spreken.’{15} Urs von Balthasar scherpt het nog wat aan door te zeggen dat het gebed niet alleen een gesprek is tussen God en de ziel, maar dat er ook een specifieke taal wordt gesproken: de taal van God.

Bidden is een dialoog, geen menselijke monoloog voor het aangezicht van God. Per slot van rekening bestaat er niet zoiets als een alleenspraak. Want spreken impliceert wederkerigheid, de uitwisseling van gedachten en van de zielen, de vereniging in een gemeenschappelijke geest, in een gemeenschappelijk bezitten en delen van de waarheid. Het gesprek veronderstelt een ik en een jij, het gesprek is een wederkerige bekendmaking. En spreekt de mens in het gebed niet tot een God, die zich lang tevoren al aan de mens bekend heeft gemaakt, en nog wel in een Woord dat zo krachtig en omvattend is, dat het niet echt verleden tijd kan worden, maar juist doorklinkt en tegenwoordig is in alle eeuwen?{16}

Dat in het gebed de taal van God wordt gesproken, houdt in dat de biddende mens zich vergewist van wat God heeft uitgesproken over zichzelf, over wie Hij is en wat Hij voor heeft met zijn wereld. De biddende mens spreekt God aan op zijn eigen zelfopenbaring. Daarom vraagt Urs von Balthasar zich af wat we van God zouden weten als Hij zichzelf niet zou hebben uitgesproken. In dat verband verwijst hij naar Jezus Christus als het innigste Woord van God en naar het Onze Vader-gebed dat Jezus zelf ons heeft leren bidden.

Deze stemmen uit de rooms-katholieke traditie komen sterk overeen met de gedachten van Karl Barth, één van de grootste protestantse theologen uit de twintigste eeuw. Hij benadrukt met klem dat het gebed het antwoord van de mens op Gods openbaring is. We kunnen God alleen maar aanspreken omdat we al door hem zijn aangesproken. Het gebed is volgens Barth onderdeel van de menselijke geloofsgehoorzaamheid en kan alleen maar voltrokken worden omdat God in Jezus Christus reeds gesproken heeft en in hem alles ook al heeft gegeven. Bidden is niet anders dan de ‘menselijke voltrekking van dat ontvangen, de onmiddellijke levensuiting van degene die vol verbazing staat tegenover hetgeen God voor hem is en doet’.{17} Het christelijke vragen bestaat in het nemen en ontvangen van de goddelijke gave in Jezus Christus. God heeft dus niet alleen gesproken, maar alles ook al gegeven, namelijk in Christus. In Nederland heeft Miskotte op een vergelijkbare wijze over het gebed gesproken. ‘De gemeente van Christus is een biddende gemeenschap. In het gebed wordt haar antwoord openbaar op het Woord van God dat haar heeft geschapen. Daarom is het gebed als dankzegging en aanbidding, als belijdenis en voorbede, als regelmatig vragen en aanroepen in de nood, als stil verhaal van vrede en als kreet uit de diepte het meest onvervreemdbare kenmerk van het kerk zijn.’{18} Toch heeft Miskotte, meer dan Barth, oog voor de klacht en de worsteling van de mens. Bovendien onderkent hij dat wij met ons onvermogen opgenomen worden in de aandrift van de heilige Geest. En de Geest wist volgens hem het eigene van de mens niet uit.{19} Muis zet zijn studie over het christelijke spreken over God in met de gedachte dat al ons spreken over God en tot God een antwoord is op Gods spreken tot ons. Volgens Muis berust elk christelijk spreken tot en over God uiteindelijk op Gods spreken tot ons. ‘Niet alleen het christelijk aanspreken van God, maar ook het christelijk bespreken van God dat op dit aanspreken “volgt”, is antwoord aan God. Zo veronderstelt elk christelijk spreken over God God als de eerste Spreker, die ons antwoord aan hem uitlokt door ons aan te spreken.’{20}

Hoe waardevol deze theologische inzichten ook zijn, het is wel zaak dat we enige nuance aanbrengen. De theologische nadruk op het spreken (het Woord) van God kan ertoe leiden dat het typisch menselijke van het bidden minder aan bod komt. De oudere studies over het gebed uit de negentiende eeuw vertonen juist een opvallende interesse in de biddende mens en in het geestesleven van de mens. Het gebed wordt gezien als een diep menselijk fenomeen. Heiler beschrijft het gebed als ‘een onmiddellijke expressie van diepe en heftige ervaringen van de ziel; het gebed borrelt spontaan omhoog uit de nood of uit een gevoel van dankbaarheid. Die overweldigende ervaringen komen tot uitdrukking in de spontane bewoordingen van een klaagzang en een bede, of in woorden van lof en dank. Nergens,’ zo zegt hij, ‘komt de vreugde van het leven en de drang om het leven te verheffen en te verrijken, kortom de gezonde wil om te leven, die ieder mensenkind bezielt, zo zuiver en zo sterk tot uitdrukking als in het gebed. (…) Het gebed is de meest spontane religieuze levensuiting, ver verheven boven alle denken en al het gepieker. De bidder vraagt niet, onderzoekt niet, twijfelt niet, maar gaat met God in gesprek, roept hem aan en stort zijn hart voor hem uit.’{21}

Het is inderdaad opvallend dat er in de oudere verhandelingen over het gebed veel aandacht besteed wordt aan de biddende mens. Dat wil echter niet zeggen dat er geen aandacht is voor het spreken van God. Die aandacht is er terdege, maar staat in een ander kader. De vraag is: Hoe komt het Woord van God tot ons? Wat is de aard van ons horen? En waar in de mens is er een contactzone tussen God en mens? Zo legt de Marburgse hoogleraar Wilhelm Herrmann, een leermeester van zowel Barth als Bultmann, er de nadruk op dat de ontmoeting met God uiteindelijk plaatsvindt in het innerlijke van de mens. Daar ontstaat een bewustzijn van God. En dit Godsbesef ontstaat in de omgang met Jezus, die zelf in een volkomen en waarachtig Godsbewustzijn leefde. Het christelijk geloof voltrekt zich volgens hem dan ook als omgang met God, als verkeer van de ziel met God. En het gebed is ‘de uitdrukking van de menselijke behoefte en nood tegenover God. Als de nood gelenigd is als dankgebed, als de nood ons prangt als smeekbede.’{22} Wil het gebed echter geen radeloze angstroep zijn, dan moet het wel een roep zijn tot die God die zich tot ons gewend heeft. En dat kan alleen als we zelf besef hebben van de tegenwoordigheid van God, want anders wordt ‘God’ een waanvoorstelling. Volgens Herrmann spreekt God tot ons als Hij inwerkt op ons gemoed, als wij ons laten inspireren door het Godsbesef van Jezus Christus. Op het gedachtengoed van Herrmann kom ik verderop in dit boek nog terug.

Ook in andere oudere studies over het gebed wordt op een bijna vanzelfsprekende manier de nadruk gelegd op de menselijke nood en het menselijke verlangen of begeren. En dat geldt zeker voor studies uit het Amerikaanse continent, zoals blijkt uit een invloedrijk werk van Hastings. ‘Bidden is verlangen; en het verlangen dringt door in alle aspecten van het leven, zodat het leven een voortdurend bidden is. Het verlangen richt zich op alles wat we verlangen, hetzij materiële zaken, hetzij mentale strevingen, hetzij geestelijke inzichten.’{23} Hastings kwalificeert dat verlangen wel. Het gaat om het goede, Godgerichte verlangen, en dat is weer uitdrukking van het verlangen dat God zelf in ons wekt. Hij verwijst naar een woord van Jezus, die zegt: ‘Alles wat u biddend begeert, geloof dat u het ontvangen zult, en het zal u ten deel vallen’ (Mark. 11:24). Volgens Hastings doelt Jezus hier op een verlangen dat uit God voortkomt, vanuit het geloof dat door God gewerkt is. Door dit gezamenlijke verlangen van God en het schepsel worden het leven en het heil in de ziel gewerkt.

De gedachte dat het gebed antwoord op de openbaring is, is op zichzelf genomen niet zo vreemd. Niet alleen vanwege het feit dat het aanroepen van God ook enig besef van God veronderstelt, maar ook vanwege een diep religieus motief, namelijk dat de biddende mens zich afhankelijk weet van God. God wordt aangeroepen omdat Hij God is. Juist het anders-zijn van God is de reden om hem aan te roepen. God staat niet op gelijke voet met ons, Hij is ons vreemd en gaat aan ons vooraf. Het is interessant om te zien dat enkele denkers die beïnvloed zijn door het Franse postmodernisme deze thematiek juist uitvergroten. Zij beklemtonen dat het gebed uitdrukking geeft aan de asymmetrische betrekking tussen God en mens. In het gebed wordt de mens juist uit het centrum van de aandacht en uit zijn comfortzone gehaald. Westphal spreekt over het bidden als een ‘decentering of the human self’. ‘Bidden is een diepgaande, wellicht de diepste decentering van het menselijke zelf, diep genoeg om de preoccupatie met zichzelf te ontmantelen of te deconstrueren.’{24} In het gebed worden de rollen omgedraaid, en hij noemt als voorbeeld het verhaal van Samuel: ‘Spreek, want uw dienaar luistert’ (1 Sam. 3:10) en de reactie van Maria op de aankondiging van de engel Gabriël: ‘Laat met mij geschieden overeenkomstig uw woord’ (Luk. 1:38). God spreekt door beloften en geboden en die spreekwijzen hebben tot gevolg dat de mens niet zelf in het centrum staat. Onze eigen inzichten en onze verlangens zijn niet de uiteindelijke norm en worden in het gebed in een ander licht gesteld.

Door zo de nadruk te leggen op het spreken van God en het gebed te zien als ons antwoord op dat spreken, kunnen we de zaak echter wel scheeftrekken. Dan wordt de asymmetrie tussen God en mens het een en al en verliezen we de wederkerigheid, die evenzeer kenmerkend is voor de omgang met God, uit het oog. In de hoofdstukken over de bijbelse verkenningen zullen we zien dat mensen, in hun concrete levenssituatie, zich tot God wenden in hun klaagzangen en lofliederen. Met name in de Psalmen horen we die tonen: ‘O, God, luister naar mijn roepen, sla acht op mijn gebed’ (Ps. 61:2). Bidden is vragen en klagen, maar ook uitbundig danken. Zo zingt Debora in haar overwinningslied: ‘Loof de HEERE!’ (Richt. 5:2). En in de Psalmen klinkt de dank en de lof in alle toonaarden. ‘Loof de HEERE, mijn ziel, en vergeet niet één van Zijn weldaden’ (Ps. 103:2). En God bekommert zich om de mens, komt de mens tegemoet en neemt de nood van de mens op in zijn eigen handelen. Aan het begin van het boek Exodus zegt God: ‘Het geschreeuw om hulp van de Israëlieten is tot Mij gekomen’ (Ex. 3:9). Die schreeuw om hulp is de ouverture van de uittocht uit Egypte.

Oog voor de mens in nood en tegelijkertijd besef van Gods verlossend spreken en handelen gaan in het gebed hand in hand. Om aan te geven dat we dan theologiehistorisch in goed gezelschap verkeren, citeer ik een kort fragment van Augustinus en van Calvijn. Augustinus spreekt lyrisch over het vermogen van de menselijke geest, in het bijzonder het vermogen van het menselijke geheugen. Zo zegt hij dat de ziel in het innerlijke leven woorden vindt en dat daar ook de gedachte tot uitdrukking komt. En ons geheugen laat ons de rijkdom van de menselijke geest zien. ‘Door dat alles loop ik heen en ik vlieg hierheen en ginds heen, ook dring ik er in door, zover ik kan en nergens is een grens: zo groot is de kracht van het geheugen, zo groot is de kracht van het leven in de mens, die sterfelijk leeft! (…) Zie, door mijn geest opklimmend tot U, die boven mij verheven blijft, zal ik ook die kracht van mij voorbijgaan, die geheugen genoemd wordt, daar ik U wil aanraken, vanwaar Gij aangeraakt kunt worden en U aanhangen, vanwaar men U kan aanhangen.’{25} Vanuit het innerlijk reikt de mens naar God en wonderlijk genoeg vindt de mens God ook in het innerlijk. ‘Te laat heb ik U lief gekregen, o Schoonheid, die zo oud en toch zo nieuw zijt, te laat heb ik U lief gekregen. En zie, Gij waart in mijn binnenste en ik was buiten en daar zocht ik U, en ik, die wanstaltig was, stortte mij op de schone dingen die Gij gemaakt hebt. Gij waart met mij, maar ik was niet bij U. Die dingen hielden mij ver van U, die niet zouden zijn, als ze niet waren in U. Gij hebt mij genood en geroepen en mijn doofheid verbroken…’{26}

Hoewel Calvijn er de nadruk op legt dat we in het gebed God aanspreken op zijn beloften, heeft hij tegelijkertijd oog voor de gesteldheid van het hart. Hij zegt wel dat het hart zich boven zichzelf moet verheffen (en dat we niet met onze dwaze begeerten bij God moeten aankomen), maar, zo vervolgt hij, ‘ik verlang niet dat het hart zo vrij is, dat het door geen enkele bekommerdheid gestoken en gekweld wordt, want de vurigheid in het bidden moet daarentegen juist door grote benauwdheid in ons worden ontstoken’.{27} Hesselink heeft erop gewezen dat Calvijn dat accent in zijn eerste catechismus (1536) nog sterker verwoordt dan in de latere uitgaven van zijn Institutie. ‘Aangezien het gebed een soort afspraak is tussen ons en God, waarbij wij alle verlangens, vreugde, verzuchtingen en uiteindelijk de gedachten van ons hart voor hem uitstorten, moeten we er nauwgezet op toezien dat wij, zo vaak we God aanroepen, afdalen in de diepste schuilhoeken van ons hart en vanaf die plaats, en niet slechts vanuit de keel en de tong, God aanroepen.’{28}

Opbouw van het boek

Dit boek bestaat uit vier delen en een epiloog. Het thema is: bidden als een menselijke godsdienstige activiteit. Ik behandel dit onderwerp vanuit de theologische wetenschap en niet vanuit een psychologische, sociologische of godsdienstwetenschappelijke invalshoek. Dat wil zeggen dat ik de godsdienstige dimensie niet reduceer tot puur menselijke processen of voorstellingen, maar serieus neem als godsdienstige werkelijkheid. Bidden als omgang met God beschouw ik dus ook als omgang met God. Daarmee ontken ik niet dat God een geheimenis is en blijft, en beweer ik ook niet dat wij met onze menselijke kennis het goddelijke kunnen doorgronden. Het gaat er echter wel om dat het gebed als godsdienstige praktijk omgang met God is en als wij God tussen haakjes zouden zetten, doen we geen recht aan de gebedspraktijk als godsdienstige praktijk.{29}

Voor het gebed is het kenmerkend dat God aangesproken wordt en dat er in dat gesprek ook iets aan hem gevraagd of van hem verlangd wordt. Bidden is echter niet alleen vragen, maar ook danken. In de christelijke traditie gaat de dank zelfs voorop. Maar dan is het de dank dat God reeds iets gegeven heeft. Hieruit blijkt dat bidden een specifieke tegenwoordigheid en werkzaamheid van God veronderstelt. God wordt aangesproken en de biddende mens hoopt iets van hem te mogen opmerken. Een groot deel van dit boek is aan deze thematiek gewijd. Wat voor besef van Gods tegenwoordigheid heeft de biddende mens en wat is dan de aard van Gods tegenwoordigheid? Deze thema’s komen in deel III en IV op een systematische manier aan de orde. In een studie over het gebed kunnen we niet zomaar met deze thema’s beginnen, want eerst moeten we ons een beeld vormen van wat bidden eigenlijk is. Dat gebeurt in deel I, ‘Bidden tot God’. In het eerste hoofdstuk van deel I gaat het over ‘Bidden als geloofspraktijk’. In hoofdstuk 2 ga ik in op het thema ‘Bidden in een seculiere tijd’. In onze overwegend seculiere samenleving wordt het bestaan van God ernstig betwijfeld en dat heeft zijn directe weerslag op het bidden: hoe kun je een ‘God’ aanroepen die niet bestaat? Niet alleen agnosten en atheïsten stellen zich deze vraag, want ook veel biddende mensen kennen deze worsteling. Deel II gaat over ‘Bijbelse verkenningen’. In hoofdstuk 3 komen enkele centrale oudtestamentische motieven ter sprake en in hoofdstuk 4 gaat het over de gebeden in het leven van Jezus en over het gebed bij Paulus.{30}

Na deze meer verkennende hoofdstukken is deel III gewijd aan ‘Het besef van Gods tegenwoordigheid’. In hoofdstuk 5 staat de biddende mens centraal. Ik vraag daar aandacht voor het innerlijke leven en de menselijke subjectiviteit en van daaruit kijk ik aan de hand van enkele passages van Johannes Calvijn en van William James naar het besef van Gods presentie en werkzaamheid. In hoofdstuk 6 stel ik dan de vraag of God nog steeds spreekt. In deel IV gaat het over ‘De aard van Gods tegenwoordigheid’. In de christelijke traditie is dat een meervoudige presentie (hoofdstuk 7). We krijgen een goed inzicht in de christelijke gebedspraktijk als we een trinitarische spreiding onderscheiden in de aard van Gods tegenwoordigheid. In hoofdstuk 8 komt het ‘Bidden tot God de Vader, de schepper van hemel en aarde’ aan de orde. In hoofdstuk 9 gaat het over ‘Bidden in Jezus’ naam’ en in hoofdstuk 10 over ‘Bidden in de kracht van de heilige Geest’. In hoofdstuk 11 sluit ik af met een epiloog.

{1} P.T. Forsyth, The Soul of Prayer. A Christian Interpretation of the Old Testament. London: Paternoster Press, 1998 (eerste uitgave, 1916). ‘It is a difficult and even formidable thing to write on prayer, and one fears to touch the Ark’ (11). In 2 Sam. 6 wordt verteld dat David de ark naar Jeruzalem haalt. Als de runderen dreigen te struikelen, strekt Uzza zijn hand uit naar de ark om te voorkomen dat de ark van de wagen glijdt. Hij sterft ter plekke. In Israël was de ark het teken van Gods tegenwoordigheid.

{2} Jean-Louis Chrétien, ‘The Wounded Word. The Phenomenology of Prayer’, in: Dominique Janicaud (e.a.), Phenomenology and the ‘Theological Turn’. The French Debate. New York: Fordham University Press, 2000, 149.

{3} Thomas Merton, Contemplative Prayer. New York: Herder and Herder, 1969, 30.

{4} Friedrich Heiler, Das Gebet. Eine religionsgeschichtliche und religionspsychologische Untersuchung. München: Verlag von Ernst Reinhardt, 19235.

{5} Heiler, Das Gebet, 491.

{6} Ludwig Feuerbach, Das Wesen des Christentums. Leipzig: Otto Wigand, 1841, 253.

{7} Jean-Louis Chrétien, ‘The Wounded Word. The Phenomenology of Prayer’, in: Janicaud (e.a.), Phenomenology, 151.

{8} Chrétien, ‘The Wounded Word’, 148.

{9} Chrétien, ‘The Wounded Word’, 149.

{10} D.Z. Phillips, The Concept of Prayer. New York: The Seaburry Press, 1981, 43.

{11} C.H. Ratschow, ‘Gebet’, I. Religionsgeschichtlich, in: Gerhard Krause & Gerhard Müller (Hrsg.), Theologische Realenzyklopädie 12. Berlijn: De Gruyter, 1984. ‘Unter Gebet also verstehen wir die vornehmlich “personhafte”, dialogische Zuwendung eines Menschen zu seinem Gott, um ihm das eigene Dasein in seiner Bedürftigkeit oder Zufriedenheit als den Wirkungsbereich “dieses” Gottes darzustellen. (…) Vielmehr kann man das Gebet nur mit dem Erscheinen der Gottheit verbinden. (…) Die Gottheit erweist sich in ihrer Epiphanie als Hort des “Heils”’ (32).

{12} George A. Buttrick, Prayer. New York: Abingdon Press, 1942, 70.

{13} Anselm Grün, Gebed als ontmoeting. Gent: Carmelitana, 19992, 7.

{14} K.H. Miskotte, Geloof en kennis. Theologische voordrachten. Haarlem: U.M. Holland, 1966, 175.

{15} Karl Rahner, Praxis des Glaubens, [Hrsg. Karl Lehmann & Albert Raffelt]. Zürich: Benziger, 1985, 139.

{16} Hans Urs von Bathasar, Das betrachtende Gebet. Einsiedeln: Johannes Verlag, 20035, 10.

{17} Karl Barth, Het gebed, serie Onze Tijd. Nijkerk: Callenbach, 1951, 15. Karl Barth, Die Kirchliche Dogmatik, III.4. Zürich: EVZ Verlag, 19693, 95-127.

{18} K.H. Miskotte, De weg van het gebed, [1e druk ’s-Gravenhage: Boekencentrum, 1962] in: K.H. Miskotte, Mystiek en bevinding. Verzameld werk 14. Utrecht: Kok, 2015, 227.

{19} Miskotte, Verzameld werk, 14, 276.

{20} Jan Muis, Onze Vader. Christelijk spreken over God. Zoetermeer: Boekencentrum, 2016, 54.

{21} Heiler, Das Gebet, 147, 148.

{22} Wilhelm Herrmann, Der Verkehr des Christen mit Gott. Im Anschluss an Luther dargestellt. Stuttgart: Gotta, 18922, 167.

{23} James Hastings, The Christian Doctrine of Prayer. New York: C. Scribner’s sons, 1915, 23.

{24} Merold Westphal, ‘Prayer as the Posture of the Decentered Self’, in: Bruce Ellis Benson & Norman Wirzba (eds.), The Phenomenology of Prayer. New York: Fordham University Press, 2005, 15.

{25} Augustinus, Confessiones, Latijnse tekst met vertaling van dr. A. Sizoo. Delft: Meinema, 19482, X. XVII. 26.

{26} Augustinus, Confessiones, X. XXVII. 38.

{27} Johannes Calvijn, Institutie of onderwijzing in de christelijke godsdienst, uit het Latijn vertaald door dr. A Sizoo. Delft: Meinema z.j.4, III.20.4.

{28} John Calvin, On Prayer. Conversation with God. Introduction by I. John Hesselink. Louisville: Westminster John Knox Press, 2006, 15.

{29} Zie voor theologie als wetenschap: Gerrit Immink, ‘Theologie, universiteit en kerk’, in: Tijdschrift voor Religie, Recht en Beleid, 2015 (6) 3, 66-79. Voor de thematiek van God en de theologie: Gerrit Immink, ‘Theological Analysis of Religious Practices’, in: International Journal of Practical Theologie, 2014 (18) 1, 127-138; F.G. Immink, In God geloven, Zoetermeer: Meinema, 2003, 27-48, 232-259.

{30} De Bijbelcitaten komen uit de Herziene Statenvertaling en uit De Nieuwe Bijbelvertaling. In de regel volg ik de HSV en bij aanhalingen uit de NBV geef ik dat aan achter de tekstvermelding.