‘Ik krijg steeds meer behoefte aan symboliek. Het geloof is niet het voor waar houden van een aantal waarheden. Het is veel meer!’

Een protestantse jongen komt onder de bekoring van paus Franciscus… Hij snapt er zelf ook niet veel van en gaat op onderzoek uit. Dagenlang verblijft hij met zijn cameraploeg in Rome. Onbevangen probeert hij alles wat hij ziet tegemoet te treden, te vragen naar wat hij niet snapt. Kippenvel als hij op het Sint Pieterplein met eigen ogen ziet wat de zegen van de paus met de mensen doet. Hij houdt van stille kerken, van meditatie. Van de rust van het klooster. Was hij eigenlijk diep in z’n hart niet altijd al katholiek?

Andries Knevel (1952) is theoloog, schrijver en radio- en televisiepresentator.

Andries Knevel

HET GEHEIM VAN

DE PAUS

EEN ZOEKTOCHT

UITGEVERIJ BOEKENCENTRUM, ZOETERMEER

Bedankt voor de aankoop van dit ebook. We hopen dat je er enthousiast over bent. Graag wijzen wij je erop dat het niet toegestaan is om dit ebook aan iemand door te geven of digitaal te verspreiden. Dit ebook is voorzien van een watermerk waardoor het op jouw naam staat en kopieën naar jou terug verwijzen.

www.uitgeverijboekencentrum.nl

Ontwerp omslag: Studio Ron van Roon

Foto omslag: Sjaak Verboom

Foto achterzijde: Aito Post

Lay-out en dtp: Gewoon Geertje

Redactie: Arie Kok

ISBN 978 90 239 7954 8

NUR 700

© 2016 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Woord vooraf

In het voorjaar van 2016 reisde ik een paar keer naar Italië, op zoek naar het geheim van de paus. Ik was gefascineerd geraakt door de vraag hoe het toch mogelijk was dat één man in staat is om het beeld van een hele wereldkerk te laten kantelen. Een paar jaar geleden immers zat de Rooms-Katholieke Kerk in een grote morele crisis en was haar gezag tot het nulpunt gedaald. Inmiddels is paus Franciscus toegejuicht in het Amerikaanse Congres, zette hij zijn stempel op de klimaattop in Parijs en ontving hij de prestigieuze Karelsprijs. En in 2013 al werd hij door Time uitgeroepen tot de ‘persoon van het jaar’.

De EO kreeg de gelegenheid over mijn vragen een vierdelige documentaire te maken, die in de zomer van 2016 onder de titel In de ban van de paus werd uitgezonden. Er bleven vragen over die de tv-serie niet haalden, maar die ik wel graag wilde uitdiepen. Daarom besloot ik dit boek te schrijven.

Aanvankelijk volgde het boek de reis die we in onze tv-zoektocht maakten. Maar na een tijdje gingen de vragen, en dus ook dit boek, een eigen leven leiden. En wat een boek niet kan, daar heb je televisie voor nodig: de schitterende beelden laten zien die we onderweg tegenkwamen. Zo vullen de documentaire en dit boek elkaar aan. Zo helpen oude en nieuwe media elkaar, in de ban van de paus, op zoek naar zijn geheim.

Ik draag dit boek op aan kardinaal Adrianus Simonis. Door de jaren heen hebben we een bijzondere band opgebouwd. Hij was een kerkleider in de branding, maar hij heeft zijn geloof, humor en diepe interesse voor de ander behouden. Het is mij een eer om hem, hij is inmiddels op jaren, via dit boek mijn diepe respect te betonen.

Andries Knevel

voorjaar 2016

Maandag 8 februari 2016

We gaan beginnen. Na weken van voorbereiding is dit onze eerste redactievergadering. Ze zijn er allemaal: eindredacteur Arie, redacteuren David en Judith, regisseur Benjamin en producer Johan. Samen moeten we in korte tijd een vrij grote productie maken: over paus Franciscus. Vier afleveringen van 45 minuten moeten er komen, de eerste zal op 9 augustus 2016 worden uitgezonden.

Waarom een programma over paus Franciscus? Als protestantse jongen ben ik gefascineerd door het feit dat één man in staat is het beeld van een wereldorganisatie, die zo ongeveer failliet werd verklaard, te laten kantelen. Deze paus is populair. Waar hij komt wordt hij toegejuicht, tot in het Amerikaanse Congres toe. Zelfs mensen die niets met kerk en geloof hebben, lopen met hem weg.

Dus één man is in staat massa’s op de been te brengen, enthousiasme te genereren, de kerk weer terug te brengen door… Ja, door wat? Dat is de zoektocht van dit programma.

Vooralsnog komt het me voor als een combinatie van twee factoren. We leven in een mediacratie. Wie publiciteit weet te genereren, heeft invloed. Dat lijkt paus Franciscus heel goed te beseffen. Hij rijdt in een kleine auto, logeert binnen het Vaticaan in een gastenverblijf, draagt sobere kleren en kust melaatsen en andere kwetsbare mensen. Op televisie doen dit soort beelden het goed, vooral als ze in contrast staan met het beeld dat we van pausen hebben: mannen die zijn opgesloten in de hoge burcht van het Vaticaan en die alleen in naam betrokken zijn op de gemarginaliseerden in de samenleving.

Het plaatje doet dus veel. Maar het lijkt me dat de paus niet alleen een slimme communicator is, maar ook een eerlijke. Dit is wie hij is. What you see is what you get.

Er is echter meer. Hij legt de nadruk op bijbelse begrippen als genade, barmhartigheid, gerechtigheid en duurzaamheid. Zo haalt hij een boodschap die in onze tijd broodnodig is onder het stof vandaan. Niet voor niets heeft hij 2016 tot het Heilig jaar van de Barmhartigheid uitgeroepen. Deze wereld snakt naar barmhartigheid. Dat geldt zowel voor de mannen en vrouwen die vermalen worden in de wereld van geld en carrière, als voor de talloze naamlozen in de Derde Wereld. De titel van Franciscus’ meest recente boek luidt niet voor niets: De naam van God is genade. Eigenlijk staat er De naam van God is barmhartigheid, naar het Italiaanse ‘misericordia’.

Barmhartigheid is dus een centrale boodschap van deze paus, maar hij heeft ook aandacht voor de schepping. Dat is een theologisch woord voor wat in het algemene spraakgebruik natuur wordt genoemd, of milieu. Ook over dit onderwerp laat hij zich niet onbetuigd, en roept hij landen op om met verregaande besluiten te komen. Scherp bekritiseert hij het ongebreidelde consumentisme van de westerse wereld.

Wie oppervlakkig kijkt, ziet een morele wereldverbeteraar. Weliswaar haalt hij zijn inspiratie uit het christelijk geloof, maar dat is verder bijzaak. Het gaat dan niet meer om zijn inspiratiebron, maar om zijn concrete daden en uitspraken. Dat gevaar loopt deze paus zeker. En als het niet door zijn handelen en spreken komt, dan zeker wel door mensen die zeggen door hem geïnspireerd te worden, los van zijn spirituele bronnen. Ook dit wil ik onderzoeken.

Zo kom ik tot drie zoektochten. De eerste is mijn fascinatie voor de onvoorstelbare populariteit van de paus als hoofd van een, tot voor kort failliete, wereldkerk. De tweede zoektocht is naar het antwoord op de vraag waarom seculiere mensen zich door hem laten inspireren, en daar ook openlijk voor uit durven komen. En ten slotte wil ik zijn spirituele bronnen kennen. Hoe laat hij het christelijk geloof in zijn woorden en daden doorklinken? Wat maakt hem tot meer dan een profeet die oproept tot naastenliefde en soberheid?

Voor het antwoord op de derde vraag ga ik te rade bij zijn verre naamgever: Franciscus van Assisi. Hoe laat de huidige paus zich door deze boeteprediker uit de twaalfde eeuw inspireren? Waarom heeft hij de naam Franciscus gekozen? Was het een late ingeving op weg naar het balkon, zoals veel gesuggereerd wordt? Of heeft hij heel bewust een statement willen afgeven?

En als ik dan toch aan het zoeken ben, wat is de invloed van deze paus op de ‘beminde gelovigen’? Durven zij, na een paar jaar ondergedoken te hebben gezeten, weer te zeggen dat ze katholiek zijn? Zijn zij weer fier op hun geloof, zoals Antoine Bodar zou zeggen? En, natuurlijk ook heel boeiend, groeit het geloof mee, zowel in kwalitatieve als kwantitatieve zin? Anders gezegd: wordt het geloof van de modale katholiek verdiept en komen er meer gelovigen bij? Gaan er meer mensen naar de kerk? Zijn er meer priesterroepingen? De paus kan dan wel oproepen om ons meer te bekommeren om de schepping, maar zal er straks ook nog geloof op aarde gevonden worden, zoals Jezus zich in Lucas 18 afvraagt?

Zo zitten we op deze maandagochtend te vergaderen. Het programma wordt op ‘prime time’ uitgezonden. Hoe houden we het spannend, zodat de kijker niet halverwege wegzapt? Kunnen we een verbinding leggen met de Franciscus van de twaalfde eeuw? Waar gaan we naar toe, Umbrië, Toscane en Rome? Wie worden de katholieke commentatoren? We hebben een hele rij namen. Wie zoekt uit wie we in Rome kunnen bezoeken? Wie worden de tegenspelers? Waarschijnlijk critici uit verschillende hoeken, die de nodige kanttekeningen plaatsen bij deze te vroeg heilig verklaarde paus. Zijn er protestanten die wel van hem onder de indruk zijn, maar ook nog veel vragen hebben? Zijn er CEO’s van grote bedrijven te vinden die zeggen dat ze kunnen leren van deze paus, die als CEO met 1,2 miljard werknemers binnen korte tijd een heel nieuw elan in zijn bedrijf heeft gebracht? Kortom, heel veel huiswerk voor de vergadering van volgende week.

Maar er is ook iets dat me gerust stelt. Regisseur Benjamin heeft, als proef, een script geschreven voor de eerste uitzending. Of we dit script ooit zullen volgen is de vraag, maar het geeft mij veel vertrouwen. We hebben weinig tijd, maar het gaat lukken.