Het beeld van de pastor als herder kennen we allemaal, maar het beeld van de pastor als priester is nieuw en blijkt een bron van inspiratie. Priesterlijk pastoraat als samen zoeken naar Gods nabijheid door meeleven en meebidden kan kerkelijk werkers een nieuwe impuls geven voor hun pastoraal werk. Oprechte toewijding, aandacht en concentratie zijn daarbij belangrijke pijlers. De auteurs laten zien hoe gedachten over priesterschap kunnen doorwerken in pastoraat, diaconaat, liturgie, bezoekwerk en de missionaire kracht van de gemeente.

Age Romkes en Nico van der Voet zijn beiden docent aan de afdeling Theologie van de Christelijke Hogeschool Ede. Met bijdragen van Ad Heijstek, Pieter Siebesma, Sjoerd van der Velde en Hans Wulffraat.

Nieuwe en eigentijdse invalshoek in het denken over pastoraat

Verrijking voor iedereen die werkzaam is in het pastoraat

Belangrijk studiemateriaal voor studenten theologie (WO en HBO)

PRIESTERLIJK

Age Romkes & Nico van der Voet (redactie)

PASTORAAT

Een verrijking van de pastorale theologie

Uitgeverij Boekencentrum, Utrecht

Bedankt voor de aankoop van dit ebook. We hopen dat je er enthousiast over bent. Graag wijzen wij je erop dat het niet toegestaan is om dit ebook aan iemand door te geven of digitaal te verspreiden. Dit ebook is voorzien van een watermerk waardoor het op jouw naam staat en kopieën naar jou terug verwijzen.

ISBN 978 90 239 7139 9 (boek)

ISBN 978 90 239 7961 6 (e-book)

NUR 711

Ontwerp omslag: Flashworks

Lay-out en dtp: Gewoon Geertje

E-book realisatie: Cross Link Services

© 2017 Uitgeverij Boekencentrum, Utrecht

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijboekencentrum.nl

Woord vooraf

Dit boek hebben we geschreven met een paar collega’s van de Academie Theologie (Godsdienst Pastoraal Werk en Leraar Godsdienst en Levensbeschouwing) van de Christelijke Hogeschool Ede. Ieder is vanuit zijn eigen specialisme ingezet. Bij het hoofdstuk over de biecht hebben enige studenten meegewerkt. Zij hebben daarvoor hun recent geschreven visiedocument over de biecht ter beschikking gesteld als voorstudie en het eenmaal geschreven hoofdstuk van commentaar voorzien. Wij zijn Betty Jansen, Dianne Nolen, Emmy Oussoren, Marieke Schouten en Dorien Vink daarvoor erkentelijk.

In dit boek wordt gebruikgemaakt van de Nieuwe Bijbelvertaling. Wordt er uit een andere vertaling geciteerd, dan vermelden we dat.

Tot de doelgroep van dit boek behoort iedereen die geïnteresseerd is in pastoraal werk en pastorale theologie. Dat zijn gemeenteleden, pastoraal werkenden en theologiestudenten (WO en HBO) of bijbelschoolstudenten. Iedereen die pastoraat bedrijft vraagt zich nu en dan af: wat doe ik eigenlijk? Waarom doe ik wat ik doe en zeg ik wat ik zeg? Of waarom doe of zeg ik bepaalde dingen niet? Dit boek kan helpen antwoorden te formuleren op deze vragen.

Het Nieuwe Testament spreekt over het priesterschap van alle gelovigen. Dat zijn dus vrouwen en mannen. Wij hebben besloten dat niet elke keer aan te geven. We spreken over pastor en pastoraal werkers alsof het alleen mannen zijn. We weten beter. U nu ook.

Age Romkes & Nico van der Voet (redactie)

Ede, januari 2017

Inleiding

Age Romkes & Nico van der Voet

Waarover gaat het in dit boek?

In gereformeerde kerken en evangelische gemeenten kennen wij geen ambt van priester. Het gebruik van het woord priester als metafoor lijkt echter steeds meer aandacht te krijgen, voor allerlei aspecten van het gemeentewerk.

Ds. Paul Visser spreekt het verlangen uit om de krimp van de kerk tegemoet te treden met ‘de stille kracht van priesterlijke voorbede’. Hij verbindt dat met de bijbelse gedachte dat de gemeente een ‘Koninkrijk van priesters’ is (2016, p. 66). Visser sluit hier aan bij Stefan Paas (2015). Die richt zich op 1 Petrus 2 waar over dat koninkrijk van priesters gesproken wordt. De gemeente participeert in Christus’ identiteit als hogepriester én tempel. De gemeente is geroepen om heilig te leven, afgezonderd voor de dienst van God en tegelijk toegewend naar de wereld die Gods wereld is. Dicht bij God leven en zo een licht voor de wereld zijn. Paas verbindt dit met Jesaja: de lijdende knecht heeft de gestalte van een koning-priester. Priesters naderden namens het volk tot God. Ze stonden tussen God en mensen in. Ze kwamen bij het volk uit naam van God; zij zegenden het volk en onderwezen het. De kerk is priester en offert God lof namens de wereld. De kerk vertegenwoordigt God ook naar de wereld toe. In het liturgische bestaan van de gemeente zien we de kern van het priesterschap. Paulus verbindt dat aan zijn eigen missionaire taak (Rom. 15:16). Naar de wereld toe is de kerk zegenend, dienend en biddend betrokken op haar omgeving.

Stefan Paas trekt de priesterlijke taak richting het missionaire werk. Patrick Nullens probeert het missionaire en het pastorale met elkaar te verbinden (2015, p. 50-53). De pastor als herder is degene die leidinggeeft. De herder heeft gezag over de kudde. In navolging van Wesley stelt Nullens dat de pastor profetisch, priesterlijk en koninklijk leidinggeeft: gericht op het denken (de profeet) het voelen (de priester) en het willen (de koning); orthodoxie, orthopathie en orthopraxie. De pastor is als priester nederig en dienstbaar. De priester deelt zijn leven met de kudde. De priesterlijke taak richt zich op het brengen van zegen, het opwekken van geloof, het gebed, het bedienen van de genade, de bemoediging. De priesterlijke dienst heeft alles met het kruis te maken. Nullens refereert ook aan de sacrale taak van de priester in de rooms-katholieke en oosters-orthodoxe kerken. De priester is als de dienende Christus in ons midden.

Wim Grandia schrijft in ‘Groei’ (2016, p. 34-39) over gelovigen die als priesters hebben te leven. Persoonlijke heiliging, omzien naar elkaar in de gemeente en de uitstraling naar buiten zijn met elkaar verbonden. Hij koppelt elementen van de tempeldienst met christen-zijn en komt dan tot de volgende invulling van onze priesterlijke bediening: 1. Het brengen van geestelijke offers, 2. Je eigen leven als een offer geven, 3. Gebed en lofprijzing, 4. Je licht laten schijnen, 5. Jezus laten zien, 6. De vlam (ook bij anderen) wéér laten branden, en 7. Een roeping om te zegenen. De priesterlijke bediening is dus niet alleen de taak van de pastor!

Richard Osmer heeft ook aandacht voor priesterlijke aspecten van het pastorale leidinggeven (2008, p. 31-79). Zijn praktisch-theologische onderzoeksvragen typeert hij als volgt: wat is er aan de hand? (priesterlijk luisteren), waarom is dit aan de hand? (wijsheid), wat zou er aan de hand moeten zijn? (profetische opdracht), hoe kunnen we reageren? (dienend leiderschap).

We komen de priester tegen bij de eerste onderzoeksvraag. Daarover zegt hij onder andere: de priesterlijke taak van de voorbede is niet alleen bidden voor of ‘over’ mensen, maar ook hun pijn en vragen en dank bij God brengen ten behoeve van hen. Bij de priesterlijke taak van de pastor hoort daarom het goed luisteren. Een pastor treedt binnen in het leven van de pastorant en brengt in gebed diens noden en vragen bij God. Dit is ook de priesterlijke dienst van Jezus. Hij trad binnen in het menselijk bestaan. In zijn sterven bracht Hij een offer aan God voor de mensen met wie Hij het leven deelde.

Paulus en Petrus spreken ook over de priesterlijke dienst in verbinding met Christus. Ze denken daarbij aan voorbede, zonde belijden, elkaars lasten dragen. De gelovige is zelf een levend offer in een geestelijke eredienst (Rom. 12:1v). Priesterlijk luisteren is iets van de hele gemeente, niet alleen van de leiders. De Bijbel openen voor mensen is ook al een priesterlijke daad. Osmer denkt daarbij aan de prediking, maar de Bijbel gaat óók open in een pastoraal gesprek. De pastor zoekt niet alleen op de preekstoel maar ook in een pastoraal gesprek Gods aangezicht met het oog op de pastorant en representeert zelf het spreken van God naar de pastorant toe.

We verwijzen ook nog kort naar Daniël Louw. Hij ziet een verband tussen priesterschap, pastoraat en diaconaat. Diakonia is priesterlijke dienst, ook voor de schepping. Hij verbindt zelfs ecologie met het priesterschap! Pastoraat en diaconaat zijn een functie van elkaar. Het pastoraat is in zijn wezen diaconaal. Het diaconaat is in zijn wezen pastoraal. Dat heeft beide met priesterschap te maken. Louw noemt de priester een mediator (1999, p. 145-148).

Priesterlijke elementen in het pastoraat

In bovenstaande opmerkingen en verwijzingen zien wij genoeg reden om verder door te denken op de metafoor van de priester en de betekenis daarvan voor de pastorale theologie en praktijk. Met deze beeldspraak kunnen we verschillende aspecten van het gemeentewerk bij elkaar houden: pastoraat, diaconaat en missionair werk. Dat staat niet los van wat er in de liturgie gebeurt. We kunnen daarmee ook nog aansluiten bij die invulling van het pastoraat waaraan in onze tijd veel behoefte is, het onderlinge pastoraat. Dat loopt via de priesterlijke dienst van álle gelovigen. Tot slot willen we die theologen prikkelen die te makkelijk pastoraat invullen als een vorm van hulpverlening. Wordt daar dan niet het priesterlijke element gemist: pastoraat als bediening van de verzoening? De priesterlijke taak was en is immers ‘om God en mensen naar elkaar te laten toegroeien, zodat zij verbonden zijn en blijven. Zodat er gemeenschap is tussen God en de mensen, omdat de breuk van de zonde geheeld is.’ Dit schrijft ds. Kees van Ekris (2014, p. 63v). Dat noemt hij de priesterlijke dienst van het christenleven en de rol van ambtsdragers: mensen laten toegroeien naar God.

‘Priester’ als metafoor lijkt echter wel een paraplubegrip te worden waarin iedereen kan stoppen wat hij wil. Klopt dat als we het bijbelse spreken over de priester ernaast leggen? Is de priester bijvoorbeeld de luisteraar, de voorbidder, de bemiddelaar, de onderwijzer, de diaken, de zegenende persoon? We nemen in dit boek het spreken van de Bijbel over ‘priester’ als uitgangspunt maar durven het te actualiseren naar de huidige pastorale theologie en praktijk.

De opzet

De opbouw van dit boek komt duidelijk naar voren in de inhoudsopgave. Die lichten we hier toe.

We starten in het eerste deel met bijbelse verkenningen. De priestermetafoor komt uit de Bijbel. Dat is de aanleiding om te onderzoeken wat de taak van de priester is in het Oude Testament en hoe de priester die taak in het Nieuwe Testament invult. Dat levert een schat aan theologische inzichten op. Niet alleen de eerste brief van Petrus maar ook de brief aan de Hebreeën is daarbij van groot belang. Al te snel denken we bij het woord priester aan de afstammelingen van Aäron die dienst deden in de tabernakel en later in de tempel. Maar zij waren in wezen een tijdelijke verbijzondering van het priesterschap van het hele volk van God. Dat ideaal wordt in het Nieuwe Testament dankzij Jezus Christus werkelijkheid. Hij is de hemelse hogepriester die door het volmaakte offer van zijn eigen leven de relatie met God voor eeuwig volkomen hersteld heeft. De gelovigen delen in zijn zalving en vormen zo samen ‘een uitverkoren geslacht, een koninkrijk van priesters, een heilige natie, een volk dat God zich verworven heeft om de grote daden te verkondigen van hem die u uit de duisternis heeft geroepen naar zijn wonderbaarlijke licht’ (1 Petr. 2:9). De kerk van het Nieuwe Testament kent dan ook geen speciaal priesterambt; het is een taak van alle gelovigen.

In het tweede deel gaan we de bijbelse verkenningen theologisch doordenken. Hoe kan de priestermetafoor het pastoraat, het diaconaat en het missionaire werk verrijken? Bijbelse gegevens van het eerste deel worden doorgetrokken naar nu, zonder de tussenliggende geschiedenis over te slaan. De priestermetafoor is een van de vele om het pastoraat te doordenken. Wij maken duidelijk dat deze metafoor onder andere belangrijk is om de eigenheid van het pastoraat te omschrijven ten opzichte van hulpverlening.

Het derde deel bevat een aantal praktische uitwerkingen. Hoe voer je een pastoraal gesprek als je je bewust bent van je priesterlijke taak? Het inzetten van priesterlijke rituelen is daarbij onmisbaar. Priesterlijk pastoraat houdt zich bezig met de dienst van de verzoening. Daarom is er ook een hoofdstuk over de biecht. We sluiten af met de vraag wat het priesterschap van alle gelovigen, waarvan Petrus spreekt, voor consequenties heeft voor de uitvoering van het pastoraat. Priesterlijk pastoraat is niet alleen een taak van de ambtsdragers, maar van de hele gemeente: het is eerst en vooral onderling pastoraat. Maar hoe kun je daar op een goede manier gestalte aan geven?

LITERATUUR

Kees van Ekris, ‘Koester je heilige herinnering’, in: De Nieuwe Koers, november 2014.

Wim Grandia, ‘Priester zijn voor God’, in: Groei, voorjaar 2016, jaargang 20.

Daniël J. Louw, Pastoraat as vertolking en ontmoeting. Theologiese ontwerp vir ’n basistheorie, antropologie, metode en terapie. Kaapstad: Lux Verbi, 1999.

Patrick Nullens, Zorgen voor een eigenwijze kudde. Een pastorale ethiek voor een missionaire kerk. Zoetermeer: Boekencentrum, 2015.

Richard R. Osmer, Practical Theology. An introduction. Grand Rapids: Eerdmans, 2008.

Stefan Paas, Vreemdelingen en priesters. Christelijke missie in een postchristelijke omgeving. Zoetermeer: Boekencentrum, 2015.

Paul Visser, ‘Een minuutje voorbede’, in: De nieuwe Koers, juni 2016.

Deel I

Bijbelse verkenningen

1. De priester in het Oude Testament

Pieter Siebesma

Bij priesters in het Oude Testament denkt de gemiddelde bijbellezer vooral aan de mannelijke nakomelingen van Aäron, de broer van Mozes, die als priesters in de tabernakel en vanaf de tijd van Salomo in de tempel in Jeruzalem dienden. Hun voornaamste taak was het brengen van offers voor de verzoening van het volk. Maar wanneer je het Oude Testament bestudeert, valt op dat het beeld van een priester die vooral offers brengt enige bijstelling verdient.

Omdat het in dit boek over de priesters in relatie tot het pastoraat gaat, heb ik gekozen voor de volgende opbouw. Eerst zal ik ingaan op het Hebreeuwse woord voor priester. Vervolgens komen de priesters ter sprake die niet tot het nageslacht van Levi behoorden en hun priesterlijke taken, zoals ten tijde van de aartsvaders. Ik schenk aandacht aan de grote discrepantie in het oude Israël tussen het ideaal van de priester zoals beschreven in de Tora en de praktijk tijdens de geschiedenis van het volk Israël. Ik let dan eerst op die praktijk. Vaak wordt het priesterschap beschreven vanuit het ideaal uit de Tora en wordt dan geprobeerd de praktijk met het ideaal te verbinden. Het priesterschap ten tijde van het oude Israël voldeed echter niet aan het ideaal van God en ik beschrijf dan ook pas na de praktijk het ideaal. Ik zal daarbij vooral aandacht besteden aan die aspecten van het priesterschap die gerelateerd zijn aan het priesterlijk pastoraat.

Het woord priester in het Hebreeuws

Het bijbels Hebreeuws kent twee woorden voor priester. Het meest gebruikte woord is kooheen (waarvan ook de achternamen Cohen, Kohen, Cohn, Kohn of Kohnstamm zijn afgeleid, die daarmee aangeven dat de naamdragers van Aäron afstammen).{1} In het Oude Testament komt dit woord 740 maal voor, waarvan bijna tweehonderd keer in Leviticus.

Priesters ten tijde van de aartsvaders

De eerste verwijzing naar priesters in het Oude Testament is in Genesis 14:18, waar Melchisedek, de koning van Salem (het latere Jeruzalem) een priester van El Eljon, God de Allerhoogste, wordt genoemd. Deze Melchisedek wordt in het Nieuwe Testament verbonden aan het priesterschap van Jezus (zie hoofdstuk 3). Blijkbaar waren er buiten de aartsvaders ook gelovigen die de HEER dienden, zoals Melchisedek, de priesterkoning van Salem, een godvrezende enclave in een zeer heidens gebied, en Jetro, de priester uit Midjan.{2}

Of de aartsvaders zelf naar priesters gingen om daar offers te brengen is niet duidelijk. Mogelijk wel in het geval van Abraham en Melchisedek, maar verder lezen we er niet over. Wat we wel zeker weten, is dat de aartsvaders taken verrichtten die priesters gewoonlijk verrichtten. Abraham bracht op diverse plaatsen offers aan de HEER op altaren die hij zelf had opgericht, zoals bij Sichem (Gen. 12:7v) en tussen Betel en Ai (Gen. 13:4). Dat werd niet als abnormaal beschouwd. Abraham krijgt zelfs van God de opdracht om zijn zoon Isaak te offeren op een altaar dat hij zelf mag bouwen op de berg Moria. Ook Isaak bouwde altaren en bracht offers (Gen. 26:25), alsook Jakob (Gen. 31:54 en 33:20). Van Job, die mogelijk in de tijd van de aartsvaders leefde, wordt eveneens verteld dat hij offers bracht voor zijn kinderen. Als hoofd van het gezin werd van je verwacht dat je als priester functioneerde binnen je gezin. Ook van Mozes lezen we dat hij voor de instelling van het aäronitische priesterschap offers bracht (Ex. 24:4v).

De aartsvaders verrichtten ook andere taken die bij het priesterschap horen. Abraham doet voorbede voor Sodom zodat God haar inwoners zal sparen (Gen. 18) en bidt voor het leven van Abimelech nadat die Sara in zijn harem heeft opgenomen (Gen. 20:17).

Gevarieerd beeld

Het Oude Testament biedt een gevarieerd beeld van de taken van priesters en hoe dat in de praktijk eraan toeging. De eerste vijf boeken van Mozes beschrijven het ideaal. Maar de praktijk was (meestal) anders. Dat heeft vooral te maken met het feit dat het volk Israël tijdens het grootste deel van zijn geschiedenis God niet diende en zijn eigen weg ging. De priesters vormden daarop geen uitzondering. Met name in de tijd van de Rechters, het absolute dieptepunt in de geschiedenis van Israël, vinden we daarvan een aantal voorbeelden.

Eli, de priester in Silo bij wie de kleine Samuël in dienst kwam, had twee zonen, Chofni en Pinechas. Die maakten op schandalige wijze misbruik van hun voorrechten als priesters door zich de beste delen van de offers die gebracht werden toe te eigenen (1 Sam. 2:12 e.v.).

Een ander opmerkelijk verhaal is dat van een zekere Micha die elfhonderd sjekel zilver had gestolen van zijn moeder. Toen zij een vloek over de dief uitsprak gaf hij het weer ijlings aan haar terug. Van een deel van dat geld werd een privétempeltje gebouwd met bijbehorend priestergewaad en afgodsbeelden. Micha wijdde zelfs een van zijn zonen als priester (Re. 17). Maar toen een rondtrekkende Leviet Micha’s huis bezocht, nam Micha hem in dienst als ‘officiële’ priester. Uiteindelijk kidnapten leden van de stam Dan, die waarschijnlijk ten gevolge van het optreden van Simson hun oorspronkelijke woogebied hadden moeten verlaten, deze Leviet met de afgodsbeelden. Zij namen hem in hun zoektocht naar nieuw woongebied mee naar het hoge noorden van Israël. Daar vestigden ze zich in wat later ook Dan genoemd zou worden. Dit was de basis van het heiligdom van Dan waar afstammelingen van deze Leviet als priester dienden. Het zou blijven bestaan tot aan de wegvoering door de Assyriërs in de achtste eeuw voor Christus.

Omdat na de opdeling van het rijk van Salomo in Israël in het noorden en Juda in het zuiden de Israëlieten niet meer zo gemakkelijk naar de tempel in Jeruzalem konden gaan, stichtten ze hun eigen heiligdommen met bijbehorende priesters. Maar ook tijdens de bloeiperioden van het nog ongedeelde Israël komen we voorbeelden tegen die moeilijk te rijmen zijn met de voorschriften uit de Tora. Zo vermeldt 2 Samuël 8:18 dat de zonen van David priester (kooheen) waren. Er zijn vele pogingen gedaan om dit vers te verklaren. Immers, David stamde uit het geslacht van Juda en niet van Levi. Zo zou het een schrijffout kunnen zijn geweest, of misschien worden met priesters ‘prinsen’ (SV) bedoeld, of ‘staatsdienaren’ (HSV). Koningen stelden naar eigen goeddunken priesters aan of zetten ze af (bijv. Salomo in 1 Kon. 2:26v). En Jerobeam stelde in het Noordrijk zelfs priesters aan die niet uit het geslacht van Levi waren, mogelijk omdat er niet voldoende legitieme priesters waren (1 Kon. 12:31).

Priesterschap veroordeeld door de profeten

Het is dan niet verbazingwekkend dat we bij de profeten verschillende aanklachten lezen tegen de priesterstand, omdat de priesters in de praktijk niet functioneerden zoals God dat van hen vroeg.

Jeremia, die zelf tot een priestergeslacht behoorde dat niet mocht dienen in de tempel, kondigde het oordeel aan over die Judeeërs die afgoden hadden opgesteld in de tempel en kinderoffers hadden gebracht in het Hinnomdal (Jer. 7:30v). Iedereen, van profeet tot priester, is op zijn eigen voordeel uit (Jer. 6:13; 8:10). De profeten profeteren leugens en de priesters treden eigenmachtig op (Jer. 5:31).

Met name bij Maleachi, de profeet die na de terugkeer uit de Babylonische ballingschap profeteerde, vinden we zware oordelen over de priesters. Hij houdt hen verantwoordelijk voor de slechte situatie waarin het volk zich in die tijd bevond. Van de Babylonische ballingschap hebben zij blijkbaar niets geleerd. De priesters wisten hoe groot Gods verkiezende liefde voor zijn volk is. Zij waren de geestelijke leraren van het volk. Aan hen waren de woorden van God toevertrouwd. Opmerkelijk is dat Maleachi juist dit aspect benoemt en niet als eerste het brengen van de offers.

Wat werd van een priester verwacht? ‘Alles wat hij onderwees bevatte waarheid en er kwam niets verkeerds over zijn lippen. Hij was rechtschapen en hij leefde in vrede met mij; velen hield hij af van het kwaad. Kennis ligt op de lippen van de priester en waarheid zoekt men in wat hij zegt, want hij is een bode van de HEER van de hemelse machten’ (Mal. 2:6-7).

Maar de realiteit was anders. Er werden minderwaardige offers gebracht: gestolen, kreupele en zieke offerdieren, hoewel dat in de Tora van Mozes is verboden (Deut. 15:20v; 17:1). Of ze beloofden wel om de HEER een goed mannelijk dier te brengen, maar brachten uiteindelijk een ondeugdelijk dier.

Degradatie van het priesterschap

Omdat de priesters de tempeldienst minachtten, moest Maleachi hen namens God het oordeel aanzeggen. De priesters zijn van de weg afgeweken en door het onderricht in de Tora hebben ze velen doen struikelen. God zal daarom hun zegen in een vloek veranderen, hen verachten en vernederen voor het gehele volk.

Vanuit de latere geschiedenis van Israël weten we hoe waar deze woorden van Maleachi zijn geworden. Maleachi’s waarschuwingen hebben maar weinig uitgewerkt. De positie en het gezag van de priesters werd steeds meer aangetast. Cyrus liet de Judeeërs terugkeren naar Judea. Hij stelde onder andere de tempels vrij van het betalen van belastingen. Daar stond wel tegenover dat de priesters moesten samenwerken met de autoriteiten. Dit recht is later ook door de Romeinen overgenomen. Doordat zij zich ‘verkochten’ aan vijandelijke machthebbers en met hen samenwerkten, verloren ze onder het volk steeds meer moreel en geestelijk gezag.

Vanuit deze ontwikkelingen kunnen we de tijd van het Nieuwe Testament beter begrijpen. In de tijd van Jezus waren er verschillende stromingen onder het Joodse volk. We lezen in de evangeliën over Farizeeën, schriftgeleerden en Sadduceeën. Farizeeën en schriftgeleerden (dat zijn zij die de torarollen overschreven en uitlegden) genoten onder het volk aanzien. Zij waren degenen die het volk onderrichtten en hen uit de Wet van Mozes leerden. Over de priesters lezen we dat niet; zij waren gerelateerd aan de Sadduceeën. Zij hadden zich ontwikkeld tot een soort politieke partij. Door compromissen te sluiten met de vreemde machthebbers wisten ze hun macht en invloed te behouden. Maar omdat alleen priesters offers in de tempel mochten brengen, bleven zij wel verantwoordelijk voor de tempeldienst. Vandaar dat Jezus als Hij een melaatse heeft genezen, hem naar de priester stuurt voor controle en een offer (Marc. 1:44). Voor de Farizeeën was het nauwelijks te verteren dat een corrupte hogepriester op Grote Verzoendag verzoening mocht doen voor het volk. In de eerste eeuw voor Christus leidde dit bijna tot een burgeroorlog tussen de Farizeeën en de Sadduceeën.

Na de val van Jeruzalem en de verwoesting van de tempel verdwenen de Sadduceeën voorgoed. Het oordeel, dat bij monde van Maleachi werd uitgesproken over de priesters, is daarmee bewaarheid geworden.

Het ideale priesterschap

Het ideale priesterschap, zoals God het priesterschap had bedoeld, was anders dan de praktijk in het oude Israël. Het was Gods bedoeling dat het gehele volk Israël een volk van priesters zou zijn (Ex. 19:6). De Israëlieten zijn dat op basis van het verbond dat God met hen had gesloten.

Omdat het ideaal van het gehele volk als priesters niet haalbaar bleek te zijn, werd als tijdelijke inperking aan Aäron en zijn mannelijk nageslacht de taak van het priesterschap opgelegd. Als profeet werd men door God geroepen en daarom konden profeten uit diverse stammen van Israël komen. Men kon profeet en priester tegelijk zijn, zoals bijvoorbeeld Jeremia en Ezechiël. Wel waren er beperkingen op het verrichten van taken in de tempel. Als een priester een lichamelijk gebrek had (zoals blindheid, verlamming, een misvormd gezicht, abnormaal ontwikkelde ledematen, een gebochelde of dwergachtige gestalte, zweren of uitslag, of verpletterde zaadballen, zie Lev. 21:16-24), dan mocht hij geen offers brengen. Wel mocht hij van de voordelen van het priesterschap genieten, zoals van een aandeel van de offers. Een priester moest zich aan hoge morele standaarden houden. Daarnaast mocht hij niet in de nabijheid van een lijk komen en alleen met een maagd uit een ander priestergeslacht trouwen. Dit had te maken met de heiligheid van God. Van het volk werd verwacht dat zij heilig zouden leven, maar van de priesters werd nog een nog hogere heiligheid verwacht.{3}

De taken van de priesters

Maleachi verwijst in zijn oordeel over de priesters naar het verbond met Levi. Dit is een verwijzing naar de zegen die Mozes uitsprak over de twaalf stammen. Over Levi en zijn nakomelingen zei hij: ‘HEER, u vertrouwt uw orakelstenen toe aan Levi, uw vertrouweling. (…) Laat hen uw regels onderwijzen aan Jakob, uw voorschriften doorgeven aan Israël. Laat hun geurige gave u behagen, laat hen brandoffers brengen op uw altaar’ (Deut. 33:8a, 10-11).

Hieruit kan men opmaken dat aan de afstammelingen van Levi en in het bijzonder aan de priesters drie taken werden toevertrouwd:{4} ten eerste het vaststellen van de wil van God met behulp van de orakelstenen, in het Hebreeuws de Urim en de Tummim. Als tweede waren de priesters degenen die onderwijs gaven en in de derde plaats brachten ze offers. Deze volgorde is opmerkelijk, omdat wij bij de taak van de priesters vooral aan het brengen van offers denken.

De Urim en de Tummim

De termen Urim en Tummim verwijzen naar een middel van openbaring, waarbij de hogepriester betrokken was. De stenen werden geplaatst in de borsttas van de hogepriester (Ex. 28:30; Lev. 8:8). De meeste commentatoren denken dat het om stenen (mogelijk edelstenen) gaat, die werden geworpen als orakelstenen. Men stelde bijvoorbeeld een vraag waarbij de Urim voor ‘ja’ gold en de Tummim als ‘nee’.{5} Ze werden gebruikt als er belangrijke beslissingen moesten worden genomen, zoals bij de opvolging van Mozes door Jozua (Num. 27:21).

Onderwijs en advies

Een belangrijke taak van de priesters was het geven van onderwijs. Mozes ontving de wetten van God en schreef ze op, en gaf ze aan de priesters (Deut. 31:9). Zij dienden ze tijdens het Loofhuttenfeest, als geheel Israël verzameld was bij het heiligdom, voor te lezen aan het volk. Vandaar dat de Tora aan de priester is verbonden, zoals het gezicht en het woord aan de profeet (Ez. 7:26; Jer. 18:18). Dit onderwijs betrof niet alleen de theoretische kennis van de wetten van de Tora, maar was vooral gericht op het praktische leven. De priesters moesten onderwijs geven over wat heilig is en wat niet, en het volk het onderscheid leren tussen rein en onrein (Lev. 10:10v; Ez. 44:23). Dat bracht een hoeveelheid taken met zich mee, zoals het bepalen welke offerdieren wel of niet geschikt waren om te offeren, vragen rond het vasten (Zach. 7:3) en bij het vaststellen of bepaalde ziekten (zoals melaatsheid, haaruitval, etc.) aanwezig waren en of dat men ervan genezen was (Lev. 13).

Priesters vormden dus een vraagbaak voor alle problemen die met het dienen van God te maken hebben. Als de Assyrische koning na de deportatie van Israël naar Assyrië vreemde volkeren naar Samaria deporteert, krijgen deze heidenen te maken met een leeuwenplaag. Daarom stuurt de Assyrische koning een Israëlitische priester naar Samaria om de nieuwe bewoners te leren hoe zij God moeten dienen (2 Kon. 17:25-28).

Als verlengde daarvan werden priesters ingeschakeld bij rechtszaken die te moeilijk waren voor plaatselijke autoriteiten, zoals bij bloedvergieten of geweldpleging (Deut. 17:8-13; 21:5; Ez. 44:24). Priesters gaven ook advies. Het bekendste voorbeeld is wel Jetro die advies aan zijn schoonzoon Mozes geeft.

Offers

De derde, maar niet onbelangrijkste taak vormde het brengen van offers en het verrichten van andere cultische handelingen in de tabernakel en later de tempel. De eerste zeven hoofdstukken van Leviticus worden wel het handboek van de priester genoemd. Hierin wordt uitvoerig beschreven welke offers priesters mochten brengen en op welke wijze dat moest geschieden. Ook de andere nakomelingen van Levi waren hierbij betrokken. Maar de Levieten waren vooral hulpkrachten die de priesters bijstonden bij het verrichten van hun taken. In de tijd van de uittocht uit Egypte en het rondzwerven door de woestijn waren zij degenen die de tabernakel verhuisden, haar opbouwden en weer afbraken. Dit was een lichamelijk zware taak, vandaar dat ze al op hun vijftigste jaar met (gedeeltelijk) pensioen gingen (Num. 4:3, 39; 8:25; vergelijk ook Joh. 8:57). In de tempel dienden ze als bewakers, assisteerden ze bij de offers en waren ze betrokken bij de muziek.

Het uitspreken van zegen en vloek

Aan de offers was ook een aantal andere taken gerelateerd, zoals het uitspreken van de zegen over het volk. Het bekendste voorbeeld is wel de zegen van Aäron (Num. 6:22-27), die ook tegenwoordig aan het eind van een dienst door de predikant nog vaak wordt uitgesproken. De priesters spraken de zegen uit nadat de offers gebracht waren (Lev. 9:22; Deut. 10:8; 1 Kron. 23:13; 2 Kron. 30:27). Maar ook van koningen lezen we dat zij het volk zegenden, zoals David (2 Sam. 6:18) en Salomo (1 Kon. 8:55). Melchisedek zegende Abraham.

Opmerkelijk is dat priesters ook vervloekingen mochten uitspreken. Toen het volk vlak voor de intocht in het beloofde land de Jordaan overstak, moesten de priesters luid een aantal vervloekingen uitspreken over degenen die zich niet hielden aan het verbond dat God met hen had gesloten (Deut. 27:14-26). In de Tora lezen we in een merkwaardige passage wat een priester moet doen als een man zijn vrouw beschuldigt van overspel. De vrouw moet bitter, vloekbrengend water drinken, waarbij de priester de vervloeking uitspreekt dat haar buik zal opzwellen en haar schoot zal verschrompelen als ze inderdaad overspel heeft gepleegd (Num. 5:20-27).

Voorbede

Je zou verwachten dat het doen van voorbede ook bij de taak van de priesters behoorde, gelet op de relatie met het brengen van offers. Toch lezen we daarover bij de priesters niet; wel bij Mozes (Num. 12:2; 21:7; Deut. 9:20) en ook bij de aartsvaders.

Lofprijzing

De Levieten worden genoemd als degenen die dienst deden als zangers en musici in de tempel om God te loven en te prijzen (1 Kron. 16:4-6, 41v; 1 Kron. 25). Ze waren verdeeld in vierentwintig groepen, zodat ze dag en nacht in de tempel God konden loven en prijzen (vergelijk Op. 4:9-11). In hoeverre ook priesters hierbij betrokken waren, valt niet met zekerheid te zeggen. Het enige instrument dat alleen priesters mochten bespelen was de trompet (Num. 10:1-10). Deze moest geblazen worden bij festiviteiten, de feesten, bij nieuwe maan, en bij brandoffers en feestoffers om het volk in herinnering te brengen dat God bij het volk was (2 Kon. 11:14). De priesters bliezen ook op de trompet als het land van buitenaf werd binnengevallen of om het volk zelf tot oorlog op te roepen. Mogelijk komen we het een keer tegen bij de lofprijzing (1 Kron. 16:6).{6}

Conclusie

Je kunt de priesters zien als middelaars tussen God en de mensen. Toch is dat het meest duidelijk bij de hogepriester die op Grote Verzoendag offers bracht voor zichzelf en het volk. In de andere gevallen kun je eerder van bemiddeling spreken dan van middelaarschap. Priesters bemiddelden tussen God en die mensen waarvoor ze verantwoordelijk waren en met wie ze in contact kwamen. Toegepast op het hedendaagse pastoraat zijn dat vooral taken als praktisch onderwijs (hoe je als gelovige mag leven) en advies. Het zegenen van de ander, maar ook als dat nodig mocht zijn het aankondigen van vloek, dat wil zeggen waarschuwen dat het fout afloopt als de ander op zijn zondige weg volhardt. Voorbede speelt daarbij ook een rol. Als het bijbelse ideaal is dat alle gelovigen, zowel onder het Oude als onder het Nieuwe Verbond, priesters dienen te zijn, dan moet je hierbij niet denken aan het brengen van dierenoffers, maar wel aan het brengen van geestelijke lofoffers en lofprijzingen aan God en aan voorbede. In de relatie met de medemens ligt de nadruk op het wijzen op God bij wie alleen hulp te verwachten is, door onderwijs en advies. Samenvattend kun je stellen dat de pastorale taken van de priester in het Oude Testament vooral lagen op het terrein van advies en gebed (voorbede) in zijn bemiddelingspositie tussen God en de mensen. Opmerkelijk daarbij is dat de aartsvaders meer aan dit ideaal voldeden dan de afstammelingen van Aäron.

LITERATUUR

Joachim Braun, Music in ancient Israel/Palestine. Grand Rapids: William B. Eerdmans Publishing Company, 2002.

Cornelis van Dam, The Urim and Thummim (dissertatie). Kampen: Uitgeverij van den Berg, 1986.

Alfred Edersheim, De Tempel. Leiden: J.J. Groen en Zoon, 1997.

Philip Jensen s.v., ‘כהן’, in: William A. van Gemeren (red.), New International Dictionary of the Old Testament (p. 600-605). Carlisle: Paternoster Press, 1996.

Ludwig Koehler & Walter Baumgartner, Hebräisches und Aramäisches Lexicon zum Alten Testament. Dritte Auflage. Leiden: E.J. Brill, 1995.

David M. Levy, De tabernakel. Heerenveen: Groen, 2003.

R. de Vaux, Hoe het oude Israël leefde. Deel 2. Roermond-Maaseik: J.J. Romen & Zonen, 1962.

{1} Het tweede Hebreeuwse woord voor priester in het Oude Testament (koomer) wordt alleen gebruikt voor heidense priesters (2 Kon. 23:5; Hos. 10:5 en Sef. 1:4) en wordt meestal vertaald met afgodspriester. Het woord kooheen kan zowel voor de afstammelingen van Aäron gebruikt worden als voor heidense priesters; zie verder Jensen 1996, p. 600-605 en Koehler & Baumgartner 1995, p. 440v en 459.

{2} Jetro was de schoonvader van Mozes. Ook Jozef was met de dochter van een priester getrouwd, Potifera, uit Heliopolis, de stad waar de zonnegod Ra werd vereerd (Gen. 41:45).

{3} Zie Levy 2003, p. 138v en voor de tijd van het Nieuwe Testament: Edersheim 1997, p. 63vv.

{4} De Vaux 1962, p. 223v.

{5} Op basis van de Griekse Septuagintvertaling van 1 Sam. 14:41v. De Hebreeuwse woorden Urim en Tummim kunnen letterlijk vertaald worden als respectievelijk ‘lichten’ en ‘volmaaktheden’. Mogelijk speelde ook licht een rol, bijvoorbeeld als er licht scheen op de Urim. Zie verder Dam (1986).

{6} Braun 2002, p. 14v.