Het is 1905 – Midden in de nacht, in het diepste geheim, moeten de kleine Hildegard en haar ouders vluchten van hun landgoed. De Russen komen! Voor het eerst merkt Hildegard hoe afschuwelijk oorlog is. Haar kindertijd is voorbij.

Jaren later – Hildegard worstelt om de man lief te hebben die haar vader voor haar heeft uitgekozen. Kort na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog wordt in hun nieuwe woonplaats Berlijn de kleine Esther geboren. Maar als haar man en zonen zijn vertrokken naar het front en de bommen op Berlijn beginnen te vallen, zijn Hildegard en Esther op zichzelf aangewezen. Elke nieuwe dag wordt getekend door verwoesting, honger en kou. Ternauwernood slaagt ze erin zichzelf en haar dochtertje in leven te houden.

Als ook deze oorlog ten einde is, zit Hildegard tussen de scherven van haar leven. Verscheurd door verlies neemt ze een moedig besluit.

Een ontroerende historische roman over de strijd van een moeder die vecht om een toekomst voor haar dochter.

Hildegard is het eerste deel van een nieuwe trilogie.

De Zuid-Afrikaanse Irma Joubert was jarenlang docent geschiedenis. Nu schrijft ze historische romans die de harten van tienduizenden lezers hebben veroverd, zowel in Zuid-Afrika en Nederland als in Duitsland en de Verenigde Staten.

Van Irma Joubert verschenen eerder bij Uitgeverij Mozaïek:

Het meisje uit de trein

Kind van de rivier

Het spoor van de liefde

Pontenilo

Tolbos

Kronkelpad

Vertaling: Dorienke de Vries

Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Bedankt voor de aankoop van dit ebook. We hopen dat je er enthousiast over bent. Graag wijzen wij je erop dat het niet toegestaan is om dit ebook aan iemand door te geven of digitaal te verspreiden. Dit ebook is voorzien van een watermerk waardoor het op jouw naam staat en kopieën naar jou terug verwijzen.

ISBN 978 90 239 9496 1 (boek)

ISBN 978 90 239 9637 8 (e-book)

NUR 342

Vertaling Dorienke de Vries

Ontwerp omslag Wil Immink Design

Foto omslag Mark Owen / Trevillion Images

Auteursfoto Dick Vos

Lay-out/dtp Gerard de Groot

Oorspronkelijk verschenen bij LAPA uitgewers (Edms.) Bpk., Pretoria, Zuid-Afrika, onder de titel Immer wes. Ten behoeve van de Nederlandse markt licht bewerkt door de auteur.

Oorspronkelijke uitgave © 2015 Irma Joubert

Nederlandse vertaling © 2016 Dorienke de Vries

Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

www.uitgeverijmozaiek.nl

Alle rechten voorbehouden

Voor Melanie

‘Hildegard?’

Instinctief kijkt ze op, maar meteen ook slaat ze haar ogen weer neer.

‘Hildegard von Plötzke?’ Ze hoort het ongeloof in zijn stem. ‘Nee maar! Hildegard von Plötzke uit Königsberg. Hoe raak jij hier in vredesnaam verzeild?’

Ja, hoe is ze hier in vredesnaam verzeild geraakt?

En sterker nog: zó?

1

In haar allereerste herinnering schijnt een geel licht door het raam naar binnen en staat Nanny gebukt over haar heen om haar uit haar ledikantje te tillen. Het beeld blijft vaag, zoals de oude foto’s in moeders album dat ze altijd heeft bewaard.

Een ander beeld is dat van vader aan het hoofd van een lange tafel, maar ook dat is dof en onscherp. Het kan evengoed een foto zijn die ze ooit heeft gezien.

De rode nacht waarin Nanny haar uit bed tilde, is duidelijker. De rode nacht waarin ze uit Rusland moesten vluchten.

Ergens wordt geschreeuwd.

Haar hoofd is nog vol donkere slaap en haar ogen zijn te zwaar om ze open te doen. Ja, er schreeuwen mensen. Ver weg.

Ze hoort de deur opengaan. Nanny komt binnenrennen. ‘Come, Hildegard.’

Voor ze rechtop kan gaan zitten, heeft Nanny de dons-deken al om haar heen geslagen en haar opgetild. Ze snapt er niets van. ‘Wat is er, Nanny?’

Nanny zegt niets. Met korte, haastige passen loopt ze de kamer uit. Nergens brandt licht, maar van buitenaf schijnt een rode gloed naar binnen. ‘Waarom is alles rood?’ vraagt Hildegard.

Op de trap komen ze vader tegen. Hij neemt haar van Nanny over. ‘Haal schoenen en een jas voor het kind en kom dan naar mijn studeerkamer.’

‘Yes, Herr Von Plötzke.’

Met twee treden tegelijk rent vader de trap af. ‘Wat is er, papa?’

‘Sei still.’

De ruwe stof van zijn jasje schuurt langs haar wang en de vage rookgeur ervan kriebelt in haar neus. Angstig drukt ze zich nog steviger tegen vaders brede borst. Vader rent de eetkamer door naar de studeerkamer. ‘Ik pak het geld, Charlotte,’ zegt hij terwijl hij gehaast naar een kast loopt.

‘Eerst de deur opendoen,’ zegt moeder. Haar stem klinkt raar, alsof haar keel wordt dichtgeknepen.

Dan begint vader te toveren. Echt te toveren, niet voor een grapje. Zachtjes zegt hij iets tegen de kast – het lijkt wel een beetje op ‘abracadabra’ – en daar glijdt de hele boekenkast zomaar opzij.

‘Hoe kan dat, papa?’

Hij steekt een lamp aan en geeft die aan moeder. ‘Vlug! Ik wil niet dat iemand het licht ziet.’

‘Papa, wat is er?’

Het is moeder die antwoord geeft: ‘Stil, Hildegard.’

Als moeder iets heeft gezegd, houdt Hildegard altijd op met vragen.

Nanny komt terug met schoenen en een jas, en vader zet Hildegard op de grond. Nanny pakt haar hand en zegt in haar rare Duits: ‘Voorzichtig, omlaag op de trap.’

De vloer is ijskoud aan Hildegards blote voetjes en het gele licht verspreidt maar een flauw schijnsel in het donker. Voorzichtig loopt ze de trap af, achter moeder die met de lamp als eerste via de smalle, hoge treden naar beneden gaat. ‘Ik zie niks,’ zegt ze tegen Nanny.

‘Voortmaken, Hildegard.’ Moeders stem is streng.

Onder aan de trap, diep in de buik van de wereld, begint een smalle gang. Verbaasd blijft Hildegard staan. Ze wist niet dat er een geheime gang onder hun huis liep. De bittere kou kruipt tegen haar benen op. Achter haar vergrendelt vader de deur en dan komt ook hij haastig naar beneden. Hij tilt haar op; nu zijn haar voeten niet langer koud. Zo hard ze kunnen, rennen ze allemaal het gangetje door; moeder voorop met het licht, dan Nanny met de donsdeken en een bundel kleren, dan vader met haar op de arm.

Er is iets ergs. ‘Wat is er, papa?’

‘Stil nou.’

Aan het eind van de gang staat een ladder die uitkomt bij een deur. Vader zet haar neer, klimt de ladder op en doet de deur open. ‘Vlug! Charlotte, jij doet de deur achter je dicht zodra iedereen boven is.’

Hildegard klautert omhoog, met Nanny pal achter zich aan. Ergens briest zachtjes een paard. Pas wanneer moeder met het licht ook boven is, ziet ze waar ze zijn. ‘De gang gaat naar het koetshuis.’

‘Ja, dat klopt. Nu vlug in de koets, dan help ik je vader met de paarden.’ Nanny’s stem klinkt een beetje boos. Er is iets ergs. Iets heel ergs.

Vader struikelt ergens over. Hij vloekt. Dat is naar, want vloeken is zonde en dan komt de duivel je halen, heeft Nanny verteld.

Eindelijk stapt ook Nanny in. Ze doet het deurtje dicht, waarna de koets in beweging komt.

‘Waar is papa?’ vraagt Hildegard bang.

‘Sst!’ Nanny bedelft haar bijna onder de deken. Hildegard probeert zich eronderuit te wriemelen, ze wil zien wat er gebeurt.

‘Zit stil, Hildegard,’ zegt moeder.

Als ze haar hoofd onder de deken uit heeft gewurmd, vraagt ze: ‘Waar is papa?’

‘Hij ment de paarden,’ zegt Nanny zachtjes. ‘Kom, doe je jasje eens aan en geef je voeten hier, dan kan ik je je schoenen aantrekken.’

Nu weet ze zeker dat er iets ergs aan de hand is, want vader ment anders nooit zelf. ‘Waarom?’

‘Hildegard, houd je mond,’ waarschuwt moeder nog strenger dan eerst.

Ze houdt haar mond. Door het raampje ziet ze de fletse sterren hoog boven hen. Verder is het donker. Er is geen maan, alleen die rode gloed overal. Ze draait zich om. Achter hen zijn de omtrekken van een groot huis, een donkere vlek tegen de rode gloed. De grote ijzeren hekken staan open. Dat klopt ook niet, dat is anders nooit zo.

Nu moet ze weten wat er aan de hand is. ‘Waarom rijden we in het donker?’ fluistert ze tegen Nanny. ‘Waarom is er zo’n grote brand achter het huis?’

Weer is het moeder die antwoord geeft. ‘Dat zijn de bolsjewisten,’ zegt ze met die rare stem. ‘Als je vader bijtijds naar me had geluisterd, zaten we nu niet met al deze ellende. Ik heb alles moeten achterlaten. Alles!’

De paarden gaan over in draf en de koets hotst erachteraan.

‘Mijn juwelen, mijn bontjassen, alles…’ Moeders stem klinkt heel boos.

‘We gaan een poosje weg, Hildegard,’ zegt Nanny zachtjes.

Een poosje weg? Ze gaan weleens naar het huis aan zee, maar alleen in de zomer, als het warm is. En soms gaan ze naar Herr Baron Von Schwarz. Dan gaat vader jagen met de andere mannen, terwijl moeder met de vrouwen theedrinkt. Maar ’s nachts reizen doen ze nooit. ‘Gaan we weg omdat er brand is?’

Nanny gebaart dat ze stil moet zijn en streelt haar haren. Moeder zucht. ‘Ach, leg jij dat kind toch uit wat er aan de hand is. Ik heb nu de kracht niet voor dat eeuwige gevraag van haar.’

Nanny zoekt haar hand onder de deken. ‘We gaan een poosje weg,’ zegt ze opnieuw, meer niet.

‘O.’ Plotseling schiet Hildegard iets anders te binnen. Haar hart slaat zomaar een slag over en haar adem giert in haar keel. ‘Maar Nanny, hoe met het dan met…?’

Het volgende ogenblik knalt er een pistoolschot door de ijzige nacht, en onmiddellijk daarna een tweede. Hildegard gilt van schrik. De paarden steigeren hoog op, de koets helt gevaarlijk opzij en schiet dan plotseling naar voren. Geschrokken slaan de paarden op hol. De koets schudt wild heen en weer.

Hildegard voelt Nanny’s armen om zich heen. Verschrikt klampt ze zich aan Nanny vast. Het lijkt wel of de koets zal omvallen. ‘Hilf uns, Herr, hilf uns,’ prevelt Nanny.

Gelukkig weet vader de koets op de weg te houden tot de paarden weer in een rustige draf overgaan en de koets weer rustig schommelt. Er wordt niet meer geschoten. Hildegard doet haar ogen open. God heeft hen geholpen, beseft ze. Nanny vertelt haar elke dag over God.

Ze rijden een heel eind. Ze nestelt zich knus op Nanny’s zachte, warme schoot. Eigenlijk is het best fijn, ook al schudt de koets een beetje. De slaap trekt door haar heen en maakt haar loom.

Plotseling blijft de koets staan. Hildegard kijkt op. ‘Waar zijn we?’

‘Bij het station. We gaan verder met de trein,’ antwoordt Nanny. ‘Je vader is gauw even kaartjes aan het kopen.’

Wanneer het koetsdeurtje weer opengaat, zegt moeder: ‘Ik hoop dat je eersteklaskaartjes hebt genomen. Het is een lange reis naar Königsberg.’

Königsberg?

Vader steekt zijn hand uit om moeder uit de koets te helpen. ‘Kom nou, Charlotte. Ik heb de kaartjes gekocht die beschikbaar waren.’

Moeder recht haar rug, tilt haar wijde rok wat op en klimt langzaam de treetjes van de koets af. ‘Kom, Hildegard.’ Haar stem is van ijs.

Nanny stapt als laatste uit, met de opgerolde deken in haar armen. Ze valt bijna over de loshangende punten.

De kou bijt in Hildegards neus en wangen. Ze probeert dieper in haar jasje te duiken en trekt haar schouders op, zodat haar handen in de mouwen verdwijnen.

Het station is maar klein, lang zo groot niet als dat van Sint Petersburg. De trein staat al te wachten en blaast dikke wolken witte rook langs het spoor. Er staan nog meer mensen, allemaal in dekens gehuld. Ze spreken Russisch. Alle knechten en dienstbodes bij hen in huis spraken ook Russisch. Hildegard kan het goed verstaan, net als Engels, want Nanny is Engels.

Vader helpt moeder met instappen en dan stapt ook Nanny in. Vader tilt Hildegard op en geeft haar aan Nanny, zomaar door het raam.

‘Gaat u ook mee?’

‘Ja, Hildegard, ik kom eraan.’ Ze is trots op haar vader: hij is groot en hij heeft een mooie stem.

Ze rijden een hele tijd, terwijl Hildegard slaapt op Nanny’s brede schoot. Het wordt dag en later is het al bijna middag. Bij hen in de coupé zitten nog meer grote mensen. Moeder praat met niemand, daar is ze te nijdig voor. De andere volwassenen praten wel; ze hebben het over de oorlog. Hildegard heeft al gehoord van de oorlog met Japan. Japan is het land waar het prinsesje Koong-se woonde. Nanny heeft haar het verhaal van Koong-se en Chang verteld. Op de blauwe borden in de eetkamer staan er plaatjes van. De volwassenen hebben het over tsaar Nicolaas de Tweede. Dat is de koning van Rusland, weet ze, en net als Koong-se woont hij in een kasteel.

‘Volgens mij zitten de bolsjewisten achter de Duitse adel aan,’ zegt de man met de grootste snor. ‘Veel landeigenaren hebben geholpen bij het onderdrukken van de opstand, vooral in Sint Petersburg.’

Wat een rare naam, bolsjewisten. Hoewel… Koong-se en Chang zijn ook rare namen.

Het gesprek van de volwassenen gaat verder, over Lenin, het Winterpaleis en Bloedige Zondag. Winterpaleis klinkt als iets uit een verhaal, maar bloed? Hu! En bloed op zondag klinkt als een vreselijke zonde. Allemaal bangmakerij. Hildegard houdt niet van bloed, dus gaat ze aan andere dingen denken.

Vader was verbaasd toen ze het verhaal van Koong-se en Chang bleek te kennen. Hij had een bord uit de kast gehaald zodat ze er even aan kon voelen. ‘Dat verhaal is door de oude kruisvaarders uit China meegenomen,’ vertelde hij.

Terwijl de trein puffend en blazend de hellingen beklimt en heuvelafwaarts hoe langer hoe sneller over de rails klikklakt, vertelt vader haar over Koerland, waar zijn voorgeslacht vroeger heeft gewoond. Het waren allemaal ridders van de Duitse Zwaardbroeders. Ze droegen harnassen, reden op paarden, vochten met zwaarden en brachten de Bijbel naar het woeste Oosten.

Hildegard begrijpt het. Ze waren net als de kruisvaarders die het verhaal van Koong-se en Chang uit China meenamen.

‘Ik hoor nog steeds bij die ridderorde, Hildegard, al dragen we geen harnas meer en vechten we niet meer met een zwaard. Tegenwoordig helpen we mensen die het moeilijk hebben.’

Vader is echt heel dapper.

Moeder snuift, maar vader doet alsof hij het niet hoort. Dat doet Hildegard ook weleens, maar als zij het probeert, werkt het nooit.

‘We gaan nu bij Königsberg wonen. Daar hebben je moeder en ik gewoond voor we naar Rusland verhuisden.’

‘En ik dan? En Nanny?’

‘Nee, jij kwam pas toen we al in Sint Petersburg woonden.’

‘Ligt Königsberg in Koerland?’

‘Dat heet nu allemaal Pruisen en Königsberg is de hoofdstad van Oost-Pruisen.’

Mooie namen zijn dat: Königsberg en Koerland.

De nacht is vol harde, vreemde geluiden waar je bang van wordt, zodat je niet kunt slapen. We ontsnappen aan de bolsjewisten, denkt Hildegard. Hoe zouden die eruitzien? Maar het plaatje dat ze ineens voor zich ziet, van wrede, behaarde monsters met dikke wangen, die met hun lange armen de Duitsers proberen te grijpen, jaagt haar zo’n angst aan dat ze meteen aan iets anders gaat denken.

Toen Koong-se ontsnapte, samen met Chang, joeg haar vader haar over de brug achterna met een zweep in zijn hand. Als hij ze te pakken krijgt, slaat hij ze vast en zeker dood, vertelde Nanny altijd. Zelfs toen ze later samen op een afgelegen eiland woonden, vonden de soldaten hen nog. Gelukkig veranderden de goden hen toen in twee duiven, die zo ver weg vlogen dat niemand ze ooit kon terugvinden.

Maar Hildegard wil liever geen duif worden.

De lichten van de trein vormen een lange, witte tunnel door het duister van de nacht. Klik-klak, klik-klak – steeds verder weg van de blauwe borden in de vitrinekast van de eetkamer in Sint Petersburg.

Het huis, dat net buiten Königsberg staat, is voor Nanny en Hildegard allebei onbekend. Het is een kil kasteel met gangen en kamers en zo veel deuren dat je er helemaal van in de war raakt. In dit huis is moeder opgegroeid. Iedereen in huis kent vader en moeder, alleen Hildegard en Nanny zijn er vreemd. Ze bekijken de keuken, de eetzaal met de lange tafel, de salons, de muziekkamer, de bibliotheek en de rookkamer van de mannen.

‘Smoking room,’ zegt Nanny met opgetrokken neus. Hildegard houdt haar hand stijf vast.

De vreemde huishoudster, Frau Wagner, laat hun alles zien. Ze loopt kaarsrecht en spreekt Duits in plaats van Russisch. Nadat ze een brede trap op gelopen zijn, bekijken ze moeders slaapkamer en haar boudoir.

‘Wat is dit?’

Nanny gebaart dat ze nog even haar mond moet houden. Ze weet dat Nanny haar later alles zal uitleggen.

Ze zien ook vaders slaapkamer en studeerkamer, dan de logeerkamers en een tweede kamer vol boeken. Door het raam aan de voorkant kun je de grote tuinen zien en in de verte de gebouwen van Königsberg. Aan de achterkant zijn de stallen en de varkenshokken, en ook het lange, lage gebouwtje met de kamers van de knechten en de dienstmeisjes.

Aan het eind van de gang gekomen zegt Frau Wagner: ‘Dit is jouw kamer.’

Hildegard kijkt om zich heen. Het is een grote kamer, en het bed heeft prinsessengordijntjes van kant rondom. Er staat een toilettafel met een spiegel, een waskom en een beker. De borstel, de kam en de handspiegel zijn versierd met roze roosjes. In de spiegel ziet Hildegard haar twee stijve, blonde vlechtjes die Nanny met twee grote strikken heeft vastgemaakt. Ze heeft nog nooit een prinses gezien die zulke stijve vlechtjes had. In de hoek is een haard met een vuurtje erin dat de hele kamer verwarmt. Er staat maar één bed.

Frau Wagner opent een tweede deur. ‘Dit is je speelkamer.’

Deze kamer is kleiner. Er staan kasten in en er hangen boekenplanken, en er staat ook een oud hobbelpaard. Op de vloer ligt een groot, kleurig kleed en voor het raam staat een grote fauteuil.

Zoekend kijkt Hildegard rond. ‘Waar is Nanny’s kamer?’

Frau Wagner heeft een lange, spitse neus en strenge ogen. Misschien zien bolsjewisten er wel een beetje zo uit. ‘Zij slaapt in het personeelskwartier beneden, naast de keuken.’ De stem van Frau Wagner is even streng als haar ogen.

Naast de keuken? Er drukt iets zwaars op Hildegards borst, waardoor ze bijna niet kan ademen. De keuken? Dat is aan de andere kant van het huis! ‘Ik kan niet…’

Nanny legt haar vinger op Hildegards mond. ‘We hebben het er later wel over,’ zegt ze zacht.

De woorden verdwijnen, maar dat zware gevoel niet.

Frau Wagner draait zich om. ‘Het diner is stipt om zeven uur en jullie eten in de ontbijtkamer.’

Zodra de deur achter haar is dichtgevallen, zegt Hildegard: ‘Ik wil niet alleen slapen en die vrouw is een bolsjewist.’

‘Een bolsjewist? Welnee, bolsjewisten spreken Russisch. Kom, dan gaan we eens kijken wat er in deze kast zit,’ en Nanny doet de kastdeuren open.

‘Nee!’ Hildegard stampvoet. ‘Ik ben bang voor de bolsjewisten en ik wil niet alleen slapen!’

Nanny gaat in de grote stoel voor het raam zitten en strekt haar benen uit. Ze draagt zwarte schoenen met veters en lange, dikke kousen. ‘Ik ben toch gewoon in huis.’

‘Nee, nee. Dat is een heel eind bij mijn kamer vandaan. Als ik ’s nachts roep, hoort u het niet.’

‘Ik zal elke nacht een keer komen kijken of je lekker slaapt. Niet zo opstandig worden, dat is niet netjes voor een meisje.’

Er kruipt een schreeuw van woede in Hildegards keel omhoog, maar ze bedenkt net op tijd dat ze beter kan gaan huilen, want dan krijgt Nanny medelijden. ‘Ik kan niet alleen slapen, daar ben ik te klein voor!’

Nanny haalt haar zakdoekje tevoorschijn. ‘Ach, Hildegard, stil nou maar. Zo klein ben je niet meer. Binnenkort word je al zes en dat is groot. Kom maar even bij me op schoot en huil nou niet.’

Nanny heeft zachte armen waarin je zo heerlijk kunt wegkruipen. ‘Maar ik…’

De deur gaat open en vader komt binnen. ‘Wat is dat nou?’ Vader houdt niet van gejammer.

Hildegard slikt haar tranen weg en gaat rechtop zitten. ‘Ik wil niet dat Nanny beneden bij de keuken moet wonen. Dat is veel te ver.’

Vader staat heel recht en hij ziet er plotseling erg streng uit. ‘Hildegard, ik wil verder geen onzin meer horen. Als je een jongen was geweest, ging je nu al naar de cadettenacademie. Het wordt tijd dat je een beetje zelfstandig wordt. Miss Jones, zijn uw vertrekken naar wens?’

Zachtjes duwt Nanny Hildegard van haar schoot en ze staat moeizaam op. ‘Ik heb mijn vertrekken nog niet gezien, Herr Von Plötzke, maar ze zullen ongetwijfeld voldoen.’

‘Dan stel ik voor dat u er nu heen gaat. Morgen komen de kleermakers de maten opnemen voor kleren voor het kind en uniformen voor u. Hildegard, jij gaat nu met je speelgoed spelen.’

Meestal is vader vriendelijk, maar hij kan ook heel ongeduldig zijn.

In de dagen en weken daarna leren ze het huis beter kennen, en ook de vreemde mensen die er wonen. De kok, madame Dubois, komt uit Frankrijk. Ze spreekt Frans en kookt Frans eten.

‘Te vet en ze gebruikt veel te veel room,’ zegt Nanny, terwijl ze een dun laagje ganzenlever op Hildegards boterham smeert. De korstjes snijdt ze er keurig af. Hildegard zet haar tanden diep in het zachte brood.

’s Morgens komt Frau Faber, de gouvernante. Zij leert Hildegard lezen, schrijven en rekenen. Ze vertelt haar over Adam en Eva, over Noach en aartsvader Abraham, over Mozes in het biezen mandje en Daniël in de leeuwenkuil. Ze vertelt ook het verhaal van Maria en Jozef en de baby Jezus, die moesten vluchten naar Egypte.

‘Wij moesten ook vluchten, voor de bolsjewisten,’ zegt Hildegard.

Ze leert alles over de geschiedenis van Koerland; die gaat niet alleen maar over dappere ridders in ijzeren harnassen, die de woestelingen in het Oosten over de Bijbel gingen vertellen, zoals ze van vader heeft gehoord. Ze moet zo veel oorlogen uit haar hoofd leren dat ze er draaierig van wordt.

‘Ik vind het helemaal geen leuke verhalen,’ zegt ze op een middag tegen Nanny. ‘Waarom voeren de mensen toch altijd oorlog?’

‘Dat is de schuld van de duivel,’ zegt Nanny, terwijl ze behendig een wollen draad om haar breipen slaat.

Nanny heeft haar ook breien geleerd, ze kan het al goed. Eerst wilde ze graag een jurk voor zichzelf breien, maar in plaats daarvan breit ze nu een sjaal voor haar pop. Ze leert ook kruissteekjes maken en Assisisch borduren. Nanny is heel precies, dus alle bovendraden moet in dezelfde richting lopen en de steken aan de achterkant moeten kaarsrecht zijn. Op andere dagen leert Nanny haar klöppeln. Dan zit Hildegard netjes op een stoel met het leren kussentje op haar schoot en doet Nanny haar voorzichtig voor hoe ze de klosjes moet draaien en de katoenen draadjes moet knopen om een mooi kantpatroon te krijgen. Hildegard vindt het veel te moeilijk; ze zou liever met haar poppen spelen.

Als het droog is en niet te koud, wandelen ze samen in de tuin. Ze mag niet rennen, want dametjes lopen altijd keurig. Ze gaan naar de kuikentjes, de kalfjes en de mollige roze biggen. Nanny loopt langzaam en laat haar bloemen en insecten bekijken.

Zodra Hildegard zeven jaar is geworden, krijgt ze drie middagen per week muziekles. Meester Schröder komt altijd met zijn paardenkoets, legt zijn hoed op de piano en slaat de klep op. ‘Zijn je handen schoon?’ vraagt hij dan.

‘Ja, meester Schröder.’

‘Goed. Denk eraan: rechtop, kin omhoog, vingers gekromd, rug van je hand plat. En houd je linkerschouder stil.’

‘Wat bedoelt u?’

‘Je geeft de maat aan met je schouder. Niet doen.’

‘Goed, meester.’

Soms, als ze door het raam kijkt, ziet ze buiten de kinderen van de arbeiders rondrennen. ‘Ik wou dat ik ook mee mocht spelen,’ zegt ze op een avond tegen Nanny.

‘Dat zou geen pas geven,’ zegt die. Maar ze vertelt toch aan vader dat Hildegard graag een vriendinnetje zou hebben. Vanaf dat moment komt Brigitte, de kleindochter van Herr Baron Müller, elke dinsdagmorgen bij haar spelen, samen met een paar andere meisjes met pijpenkrullen en witte laarsjes. Ze spelen met de poppen in de speelkamer en na een poosje komt het keukenmeisje koekjes en limonade brengen.

Nanny is vergeten het raam omlaag te doen en nu bolt het gordijn telkens op door de wind. De maan schijnt tussen de boomtakken door tot op Hildegards bed. Die takken zijn net lange armen met grijpvingers, zoals de armen van de bolsjewisten.

Hildegard verstopt haar hoofd onder de dekens en trekt haar knieën hoog op, bijna tot onder haar kin, maar de angst is al bij haar in bed gekropen. Als ze nu heel snel uit bed klimt en de kamerdeur stevig dichtdoet, kunnen de grijptakken haar niet achterna komen. Daarna moet ze heel zachtjes naar beneden gaan, zodat vader niet wakker wordt. Ze kan bij Nanny in bed liggen voordat de grijptakken in de gaten hebben dat ze is verdwenen.

Even weifelt ze nog. ‘Je mag hier niet meer naartoe komen, Hildegard,’ heeft Nanny laatst nog gezegd. ‘Herr Von Plötzke zou het beslist niet goedkeuren. Je moet bidden; dan houdt de Here Jezus zelf je hand vast.’

Maar deze avond helpt dat niet. Alleen Nanny’s zachte armen kunnen haar beschermen tegen die bolsjewistische grijptakken.

‘Ach, Hildegard toch,’ zucht Nanny, maar ze steekt toch haar arm uit. ‘Heeft mijn meisje weer zo naar gedroomd?’

‘Nee, de takken wilden me grijpen, want het raam was niet dicht.’

Nanny’s bed is het fijnste plekje van de hele wereld. Nanny koestert haar dicht tegen haar zachte lichaam en streelt haar haar.

‘Is de bangheid nu weg?’ vraagt ze na een poosje.

‘Ja, Nanny.’ Ze zou graag wat langer blijven, maar weet dat het eigenlijk niet is toegestaan.

Nanny brengt haar terug naar haar eigen bed, stopt haar stevig in en doet het raam goed dicht. ‘Ga nu maar lekker slapen, Hildegard.’

Nanny is de liefste van de hele, hele wereld.

Iedereen in huis heeft een eigen taak. Die van Hildegard is dat ze haar bord leeg moet eten, haar lessen moet leren, haar muziek moet oefenen en lief moet gaan slapen. Dat laatste is het moeilijkste van alles.

Nanny heeft het leukste werk, want zij moet Hildegard verhalen vertellen en met haar spelen.

Frau Nowak is de wasvrouw en de aardigste van allemaal. Ze is heel breed en heeft het altijd warm, omdat ze de strijkijzers moet warmen op het fornuis. Als ze de was doet, rolt ze haar mouwen hoog op en schrobt met de borstel over de lakens en de tafelkleden, waarbij de schuimvlokken over het wasbord rollen. Frau Nowak maakt bij Hildegard een baard van schuim, zodat ze net Sinterklaas lijkt, en lacht er zelf het hardste om. Ze heeft bijna geen tanden en is heel oud, want ze deed de was ook al voor oma, die allang gestorven is, en ze heeft moeder gekend toen die nog een klein meisje was.

Frau Nowak vertelt Hildegard verhalen uit de tijd toen opa en oma nog leefden en moeder en haar broers nog klein waren. Ze spreekt Pools, net als de poetsvrouw, en omdat Hildegard zo dol is op verhalen, kan ze het al snel verstaan.

Vader maakt en verkoopt bontjassen en bontmantels, en ook mutsen, dassen, moffen en allerlei andere dingen van bont. De pelzen prepareert hij niet zelf, maar hij is de baas van de fabriek waar ze worden gemaakt en van de winkels waarin ze worden verkocht. Hij gaat wel vaak met een grote groep mannen op jacht, maar dan jagen ze op herten met grote geweien en op vogels met felgekleurde veren. Andere mensen jagen op bont, ver in de wildernis, mensen met dikke mutsen en lange baarden. Vader koopt de huiden van hen. De grote mensen noemen hem een bonthandelaar.

‘Maar eigenlijk is de zaak van je opa, hij is ermee begonnen,’ vertelt Frau Nowak, die de lakens staat te strijken. De zakjes onder haar bovenarmen schudden erbij op en neer. ‘De vader van je moeder, Herr Schneider…’

‘Die al dood is.’

‘Ja, jij hebt hem nooit gekend. Een beste man, maar zijn vrouw was een kwaaie. De oudste broer van je moeder is nu de grote baas.’

‘Waar woont hij?’

‘In Parijs, denk ik. De kleine Konrad zit bij het bedrijf in Spanje en waar de anderen zijn, weet ik niet.’

‘En is vader nou de baas in Königsberg?’

Frau Nowak zet eerst het zware ijzer op het fornuis, vouwt de dikke lap opnieuw om haar hand en tilt het volgende ijzer op. Ze spuugt erop om te zien of het heet genoeg is. Spugen getuigt van slechte manieren, maar dat zegt Hildegard natuurlijk niet tegen Frau Nowak. Als het sist, is het ijzer heet genoeg. Voor de lakens moet het heel heet zijn.

‘Je moeder is de jongste en de enige dochter. Toen ze met je vader trouwde, gingen ze hier bij je opa en oma in Königsberg wonen en zo heeft je vader het vak geleerd. Daarna heeft je opa hem naar Sint Petersburg gestuurd om daar een zaak te openen.’

‘Moeder wilde al een hele poos terug naar Königsberg,’ vertelt Hildegard. ‘Al lang voor de bolsjewisten zo boos werden op de adel.’

‘Ach, je vader wilde zeker zijn nieuwe fabrieken en winkels niet zomaar in de steek laten.’ Weer moeten de strijkijzers omgeruild; die dingen koelen nogal snel af. ‘Je vader is een beste man. Jammer dat…’

‘Wat, Frau Nowak?’

‘Nee, laat maar.’

‘Frau Nowak, hoe ziet een bolsjewist eruit?’

‘Hoe kan ik dat nou weten? Een bontmuts, denk ik, en een zwarte baard? Nee, vraag dat maar aan je vader.’

Die fronst alleen maar zijn wenkbrauwen. ‘Hoe kom je daar nu bij?’

‘Vindt u het leuk om bonthandelaar te zijn?’

Hij haalt zijn schouders op. ‘Het is een goed leven, Hildegard. Arm zijn wil ik in elk geval nooit meer.’

Het uurtje voor het avondeten brengt ze altijd bij moeder door. Eerst eet ze zelf samen met Nanny, dan doet die haar in bad en trekt haar haar nachtjapon en haar pantoffels aan. Pas dan mag ze zachtjes op moeders deur kloppen.

Moeder is om die tijd in haar boudoir. De houten meubels zijn met gouden plaatjes ingelegd en de gladde kussens glimmen. Hildegard vindt het de mooiste kamer van het hele huis.

Als moeder die avond uitgaat of als vader en moeder een diner geven, helpt het kamermeisje moeder met aankleden of met het kammen van haar lange haar. Hildegard mag dan de juwelen uit de kluis met de zware deur even vasthouden. Voorzichtig laat ze soms het lange parelsnoer door haar vingers glijden. ‘Pas op, laat het niet vallen. En denk erom dat je de sieraden elk in hun eigen fluwelen zakje terugdoet,’ zegt moeder dan.

De parels komen ook uit Japan, net als Koong-se en Chang die nu duiven zijn. Ze moeten door duikers diep uit de zee worden gehaald, heeft moeder een keer verteld.

Soms leest moeder haar voor. De bank is niet zo groot en moeder neemt nogal veel ruimte in, dus Hildegard moet stijf tegen haar aan zitten om erbij te passen.

‘Was u ook bang in het donker als u alleen was?’ vraagt ze een keer.

Moeder kijkt verstoord op. ‘Doe niet zo raar, Hildegard. Er is niets om bang voor te zijn.’

Ze kan dus beter niet vertellen dat ze soms midden in de nacht opstaat en door het donkere huis naar Nanny’s kamer gaat. Ze hoeft niet te kloppen, ze gaat gewoon naar binnen en kruipt bij Nanny in het grote, warme bed. Soms wordt Nanny niet eens wakker, maar snurkt ze alleen even in haar slaap. ’s Morgens vroeg, wanneer het nog bijna helemaal donker is, gaat Hildegard terug naar haar eigen bed, zodat niemand weet dat ze bij Nanny heeft geslapen. Ze kent het huis nu al zo goed dat ze zelf de weg terug kan vinden: door de spookachtige keuken en de lange eetkamer, en dan de trap op.

‘Dit huis en de boerderij erbij waren eigendom van de familie van mijn moeder,’ vertelt moeder op een avond. ‘Maar mijn vader was geen boer. Hij heeft grote stukken land verkocht en van de opbrengst begon hij de winkel en de fabriek. Al gauw had hij naam gemaakt als bonthandelaar. Hij verdiende veel geld en was een geslaagd zakenman.’ Moeders stem klinkt trots. ‘Mijn broers zijn allemaal bonthandelaar geworden en het bedrijf heeft nu vestigingen over de hele wereld.’

‘De vader en opa van papa waren ridders met harnassen aan,’ zegt Hildegard.

‘De voorouders van je vader zijn misschien wel ridders geweest, maar dat is eeuwen geleden. Toen je vader nog klein was, hadden zijn ouders een kleine boerderij en bezaten ze geen cent. Als hij niet met mij was getrouwd, was hij nog steeds zo arm als een kerkrat.’

Hildegard is blij als Nanny even later zachtjes aanklopt om haar naar bed te brengen.

Met het verstrijken van de jaren wordt Hildegards schoolwerk steeds moeilijker. Ze moet alles leren over Maarten Luther, over de Dertigjarige Oorlog en de Zevenweekse Oorlog (‘nóg meer oorlogen, Nanny, hoe is het mogelijk, hè!’) van Bismarck en keizer Wilhelm II.

Vader heeft grote bewondering voor de keizer. ‘Der Kaiser hat es gesagt,’ zegt hij vaak en dan kan niemand hem tegenspreken, want de keizer is rechtvaardig en streng. Hij is gesteld op orde en zijn woord is wet.

Soms kijkt Hildegard nog verlangend naar buiten, naar de arbeiderskinderen die daar aan het stoeien zijn, maar inmiddels begrijpt ze het wel: zij is van adel, een dametje van bijna elf. Als ze over een poosje dertien is, mag ze haar haar in een Franse rol dragen en af en toe bij de volwassenen aan tafel zitten in de eetzaal, misschien zelfs mee naar het theater. Maar nu is ze nog maar tien en als de duisternis haar te erg wordt, staat Nanny’s warme bed nog steeds op haar te wachten.

Het is nog donker buiten; hoe laat het is, weet ze niet. Naast haar is de warmte van Nanny’s zachte lichaam. Ze is zeker in slaap gevallen. Dom! Ze kruipt tegen Nanny aan en blijft nog een paar minuutjes tegen haar warme rug liggen. Nanny ademt met knorrende snurkgeluidjes, net als de biggetjes wanneer die zich tevreden tegen het grote moedervarken hebben genesteld.

Hildegard klimt uit bed en loopt op haar tenen naar de deur. De vloer kraakt, maar dat geeft niet, want Nanny hoort niet zo goed meer. Zachtjes trekt ze de deur achter zich dicht en loopt door de keuken en de eetkamer naar het trappenhuis.

Plotseling gaat de voordeur open. Met een ruk blijft Hildegard staan. Vader komt binnen. Hij doet het licht aan en onmiddellijk baadt de hal in een verblindend witte gloed. Hij hangt zijn jas en hoed aan de kapstok. Nog steeds staat Hildegard daar als versteend en haar hart bonst in haar keel. Vader draait zich om en lijkt te schrikken. ‘Wat doe jij hier nou?’

‘Ik… ik ga naar mijn kamer.’ Haar stem klinkt vreemd en haar ogen knipperen tegen het felle licht.

‘Waar kom je dan vandaan?’

‘Uit Nanny’s kamer. Ik… ik had keelpijn.’

Vaders gezicht staat boos en zijn ogen zijn koud. ‘Naar je kamer, jij.’

Ze rent de trap op en de gang door naar haar kamer. Daar trekt ze de donsdeken over haar hoofd, rolt zich helemaal op en knijpt haar ogen stijf dicht. Haar hart klopt zo wild dat haar hele lichaam ervan bonst. Ze bidt, maar nergens voelt ze de hand van de Here Jezus. Denk aan verhalen, of zing liedjes in je hoofd, zegt ze tegen zichzelf. Maar vaders gezicht en vaders stem verdwijnen niet.

Vader zal met Nanny praten, dat weet ze zeker. En die weet niet dat ze zogenaamd keelpijn had, ze weet niet eens dat Hildegard bij haar in bed was gekropen. Ze sliep gewoon door toen Hildegard een arm om haar heen sloeg. Daarna zal vader haar in de studeerkamer ontbieden. Hij zal kwaad zijn, niet alleen omdat ze naar Nanny’s kamer is gegaan, maar ook omdat ze gejokt heeft. Ze zal zeggen dat ze heus keelpijn had, maar dat ze het niet tegen Nanny had gezegd omdat die sliep. Niemand weet dat het een leugentje is. Maar God weet het altijd als je jokt.

Waar kwam vader eigenlijk vandaan – zo vroeg in de ochtend en in zijn deftige avondkostuum?

Ook deze ochtend is Frau Faber er stipt om acht uur. Ze lezen en schrijven zoals altijd, maar Hildegard heeft buikpijn van angst. Wanneer zal vader haar in de studeerkamer roepen? Ze maken sommen. Zal vader haar verhaal over keelpijn geloven? Zal ze er echt om liegen?

‘Hildegard, let je wel op?’

‘Ja, Frau Faber.’

Om half elf klopt een van de keukenmeisjes aan met broodjes en melk voor Hildegard en thee voor Frau Faber. Ze zegt niet dat Hildegard naar de studeerkamer moet komen.

Ze zijn net weer aan het werk gegaan – Frau Faber vertelt haar dat de aarde rond is en zo groot als een citroen, terwijl de zon stilstaat en zo groot is als een pompoen – als Hildegard een paardenkoets voor de deur ziet stoppen. Ze hoopt maar dat vader ergens heen moet. Misschien is hij wel niet zo boos meer over vanochtend.

Er komen twee dienstmeisjes naar buiten met koffers, een reistas en een hoedendoos. Hildegard fronst verbaasd haar wenkbrauwen, wie zou…

‘Opletten, Hildegard!’

‘Ik let op, Frau Faber.’

‘Houd die globe eens stil. Waar schijnt de zon het felst, denk je: bij de evenaar of op de Noordpool?’

Uit haar ooghoek ziet Hildegard iemand naar de koets lopen, iemand met een schommelpasje. Zonder erbij na te denken springt ze op en vliegt naar het raam.

Ja, het is Nanny!

Met een ruk draait ze zich om, rent de kamer uit; met twee treden tegelijk roffelt ze de trap af.

‘Hildegard!’ hoort ze de harde stem van Frau Faber achter zich roepen, maar het kan haar niets schelen. ‘Nanny! Nanny!’

Bij de voordeur pakt vader haar bij de arm. Ze rukt en trekt. ‘Laat me los!’ Ze schopt, en slaat wild naar hem met haar vrije arm. ‘Au! Laat me los! U doet me pijn, laat me los!’

Maar vaders vingers knellen haar arm in een ijzeren band. Met zijn andere hand doet hij de voordeur dicht. ‘Gedraag je, Hildegard.’

‘Ik wil naar Nanny!’

‘Ga naar je leskamer en doe je werk.’

‘Nee!’ Ze kan het niet tegenhouden, ook niet de snikken die diep uit haar binnenste losbarsten. ‘Ik doe het niet, ik doe het niet! Als Nanny niet terugkomt, ga ik nooit meer naar de leskamer!’

Vaders gezicht is bleek en zijn ogen zijn ijzig blauw. ‘Miss Jones komt niet meer terug. Vanaf morgen krijg je een kamermeisje.’

Hildegard wordt ijskoud, alle kleur trekt weg uit haar gezicht, en ook haar ogen zijn ijzig blauw. ‘Als Nanny niet terugkomt, haat ik u voor altijd en altijd,’ zegt ze langzaam.

Vaders mond wordt een dunne streep. ‘Geen enkele dame gedraagt zich zo tegenover een heer, Hildegard. Houd die kinderachtige brutaliteiten voor je en ga naar je kamer.’

Donker en koud is haar wereld geworden. Ze neemt haar lessen niet meer in zich op, haar keel is dik van verdriet. De sommen zwemmen voor haar ogen en telkens weer kijkt ze naar de grote hekken aan het eind van de oprit.

‘Wel allemensen, Hildegard, let nou toch op,’ moppert Frau Faber.

Meester Schröder heeft nog minder geduld. Met zijn aanwijsstok tikt hij haar op de vingers. ‘Hoor je nou niet hoe dat klinkt? Het lijkt wel of er een olifant over de toetsen loopt. Je moet de muziek voelen, meisje. Houd het licht, als vallende bladeren of als sneeuwvlokken.’

Tranen branden achter haar ogen, de bladmuziek wordt troebel, de zwarte en witte noten vloeien door elkaar. ‘Ga je neus snuiten en je handen wassen,’ zegt meester Schröder.

Ze krijgt geen hap door haar keel. Alles wat ze weet door te slikken – want madame Dubois kijkt heel streng – lijkt meteen weer omhoog te komen. ‘Nanny schepte mijn bord nooit zo vol,’ waagt ze op een middag.

‘Nanny is weg, eet je bord leeg,’ zegt madame Dubois. ‘Hier,’ en dan geeft ze haar toch een koekje. Maar koekjes helpen niet. En haar teddybeer geeft ook niet de warme nabijheid van Nanny’s lichaam.

Frau Nowak luistert tenminste naar haar. Ze pakt een hand vol zeepsop. ‘Ach toch, arme schat. Kom hier, dan krijg je een sinterklaasbaard van me.’

Alsof dat helpt!

De nachten zijn het ergst. Hildegard wil niet naar bed, want tussen de lakens ligt de angst op haar te wachten. Ze wil niet slapen, want dan komen de dromen misschien. Er is niemand aan wie ze het kan vertellen, niemand die haar vasthoudt. Ze heeft aldoor buikpijn.

Zelfs overdag denkt ze alleen maar aan Nanny. Er zijn zo veel dingen waarover ze nog met haar zou willen praten en die ze ook alleen maar aan haar kan vragen, bijvoorbeeld waarom alle dienstmeisjes zo veelbetekenend kijken en abrupt zwijgen zodra zij binnenkomt.

Zij is Nanny’s dochtertje, Nanny heeft geen andere kinderen. Zo heeft ze het zelf tegen Hildegard gezegd: ‘Jij bent mijn enige dochtertje, daarom houd ik ook zo veel van jou.’

Ze wilde Nanny nog iets vragen over de hand van de Here Jezus, over het zakje met knoflook dat Frau Nowak om haar hals heeft, en waarom haar armen zo bibberen als ze staat te strijken. Ze wil weten of het verhaal over de ezel van Bileam echt gebeurd is en hoe ver het is naar de maan.

‘Waar gaat Nanny nu wonen?’ vraagt ze na een week.

‘Ze is terug naar Engeland. Daar gaat ze bij een andere familie wonen om op de kinderen te passen,’ zegt Frau Nowak, terwijl ze met een grote grijze zakdoek het zweet van haar gezicht veegt.

Dan is Hildegard niet langer alleen maar verdrietig, ze is ook boos. Boos op vader. Het is allemaal zijn schuld! Hij vindt zichzelf misschien wel groot en slim, maar hij heeft een domme beslissing genomen. Zij zal haar kinderen later nooit zoiets aandoen!

Kunnen grote mensen dan domme beslissingen nemen? Ja, dat kan, want ze weten niet altijd alles. Misschien kan ze vanaf nu beter haar eigen beslissingen nemen. Misschien weet ze zelf beter wat goed is voor haar. Alleen weet ze niet of vader dat zal toestaan. Hij is ontzettend streng.

Ook op Nanny is ze vreselijk boos. Als die echt van haar had gehouden als van een eigen dochter, had ze haar nooit in de steek gelaten voor een stel kinderen in Engeland. Ze had toch gezegd dat ze nooit weg zou gaan?

Woedend is Hildegard. Woedend!

En toch…

Ze had Nanny nog zo veel te vragen… zo veel.