Dick van den Heuvel

DE ZWARTE DAG
VAN OSWALD

UITGEVERIJ MOZAÏEK, ZOETERMEER

ISBN 978 90 239 9640 8

NUR 340

Ontwerp omslag Wil Immink Design

Foto omslag Lyn Randle / Trevillion Images

© 2013 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijmozaiek.nl

Voor Gerda, met haar scherpe blik

1

Nu ben ik dan tachtig. Ik heb nooit geweten wat dat zou zijn. Ik dacht aan oud en aan versleten, een soort wachtkamer voor het definitieve einde. Het hoofd gebogen in de nek, een stok die het schuifelen wat verlicht, ogen met te veel vocht en staar, een trilling in de stem en het gehoor nog maar op een kwart. Maar het is niets van dat alles. In sommige opzichten lijkt tachtig nog zelfs op achttien en drieëndertig. Het lijf is wat stram, dat wel, en ik ben bang geworden voor eventueel uitglijden in de douche. Ik ben ’s avonds wat eerder moe, maar daarentegen sta ik ’s ochtends veel vroeger op. De eetlust is niet meer die van een roofdier zoals eens; ik kan met minder toe. Over wijn voel ik mij minder schuldig dan toen ik een tiener was en meisjes glimlachen terug als ik ze toeknik... iets wat ze vroeger nooit deden. Ik ben in hun ogen ongetwijfeld onbekwaam geworden maar ik kijk toch nog altijd graag naar de schoonheid van de schepping. Tachtig is niet zo erg als het lijkt.

Ik vierde mijn verjaardag op een kleedje in het Kralingse Bos, met uitzicht op het water. Mijn zoon had me opgehaald van huis en daarna hadden we zijn prachtige vrouw Suus en het kleine levenswonder Desi opgehaald. Suus had een mand gemaakt met daarin kaas en brood en wijn en druiven en toast en olijven. De hoorn des overvloeds, als in een prachtig stilleven van Willem Kalf, geboren Rotterdammer... gestorven Amsterdammer. De kleine meid is een juweel dat zich niet druk maakt over mooi of lelijk, of goed dan wel slecht. Ze strekt haar handjes naar mij uit en dan ligt ze graag op mijn schouder. Ze kraait als ze lacht, de kleine Desi, en ik koester de tijd die ik nog met mijn kleinkind mag doorbrengen. Ze loopt nog niet, ze staat zelfs nog niet, maar ze rolt als ze op haar buik ligt naar haar rug en ze kan het zelfs al een beetje andersom. Soms maakt ze een klank die lijkt op ‘nee’ of op ‘ja’, maar ik kan mij niet voorstellen dat we dat als praten moeten kwalificeren.

Mijn schoondochter is in die paar jaar dat ze zich in mijn blikveld ophoudt tot een onmisbaar instrument geworden tussen mij en mijn zoon. Jacob en ik, we liggen elkaar niet. Dat is altijd zo geweest. Ik herinner mij nog levendig de teleurgestelde blik in zijn ogen toen hij net geboren was en op de buik van zijn moeder werd gelegd. ‘Wie is dat?’ leek hij te willen zeggen en ik begreep op dat moment dat hij en ik het moeilijk met elkaar zouden krijgen. Dat is een jeugd lang niet anders geweest en nú – hij is (als ik het goed heb) drieëndertig – houdt zijn vrouw de brug tussen ons vol, zoals ooit zijn moeder dat deed. Marleen, mijn echtgenote, is twaalf jaar geleden overleden na een kort maar veel te heftig ziekbed en ik mis haar nog dagelijks.

Ik ben intussen geoefend in het samenvatten van mijn leven omdat je op je tachtigste zoveel verleden met je meedraagt dat het nauwelijks te behappen is in de paar minuten die je hebt bij een kennismaking. Een leven in Rotterdam heb ik en het liefst vergelijk ik mijn bestaan met een volgehangen kralensnoer. Sommige kralen zijn beschadigd, andere zelfs domweg lelijk, en een paar zijn als paarlen gelijk. Er zijn mij veel mensen gestorven, en er zijn mij veel gebouwen gesloopt. Ik heb de stad in de eerste dag van de oorlog zien branden en ik heb Rotterdam zien herrijzen uit dat naargeestige graf. Van de Maas krijg ik nog altijd tranen in de ogen, al is dat iets wat ik niet kan uitleggen. De rivier met z’n monding op zee ontroert me, omdat mijn stad in contact staat met de grote wereld waarin wij ons bevinden. Het maakt ons nietig en groot. Dit ben ik dus. Een man van tachtig, met een zoon en een schitterende schoondochter, een fijn kleinkind, een weduwnaar in Rotterdam.

Ik schrijf u dit alles omdat mijn leven op mijn tachtigste verjaardag niet het einde in zicht kreeg maar een nieuw begin maakte. Dat was aan dat glinsterende water van de Kralingse Plas en dat was ook nog eens onder het genot van al dat lekkers in die mand. En dat was op uitnodiging van de vrouw van mijn zoon.

‘Pappa, Lee Harvey Oswald,’ zei Suus. Ze zegt ‘pappa’ vanaf het eerste moment dat ik haar zag; toen mijn zoon haar meenam naar ons huis aan de Mathenesserlaan waar zich al mijn lief en leed heeft afgespeeld. De eerste keer dat Suus ‘pappa’ zei, vond ik dat vreemd en wellicht vond ze dat zelf ook. Het was als de rijstebrijberg waar je je doorheen moet vreten om in Luilekkerland te komen. Ik liet haar net zo lang ‘pappa’ zeggen tot het gewend was en sindsdien klinkt het meer dan natuurlijk. Mijn zoon spreekt me zelden aan met ‘pa’ of ‘pappa’ of ‘vader’; hij heeft een voortreffelijke manier gevonden om die aanroep te vermijden. ‘Ouwe,’ zegt hij nog wel eens. En als hij het over mij heeft dan noemt hij me vaak ‘die ouwe’, en daar heb ik vanzelfsprekend geen enkel bezwaar tegen.

‘Lee Harvey Oswald,’ zei Suus als het aankaarten van een gespreksonderwerp. ‘Die heb jij toch nog gekend?’

‘Gekend is niet het goeie woord,’ zei ik met de kleine op schoot. ‘Ik heb hem ontmoet.’

‘Gesproken?’

‘Ja.’

‘En?’

In 1962 werkte ik bij de Holland-Amerika Lijn. Ik was toen nog net geen dertig en mijn werk was het afhandelen van de bagage. We onderhielden een prachtige vloot van schepen die bij voortduring mensen naar het moderne New York brachten. Daar waren stofzuigers en koelkasten en grote auto’s en brede wegen en huizen met meerdere verdiepingen, voortuinen en achtertuinen, beroemde filmsterren en tv-programma’s. Alles wat nieuw was en bij ons nog moest komen, bevond zich in de Verenigde Staten. Het moest – zo dachten wij – een gigantisch land zijn, want als het in San Francisco nog ochtend was, dan was het in New York al middag. Men kon er bouwen tot in de hemel, al kregen ook wij hier onze eerste wolkenkrabbers. In de grote steden draaiden de werklieden hun hand niet om voor een stalen constructie die uiteindelijk meer dan zestig, zeventig, tachtig verdiepingen kon herbergen.

De Amerikanen hadden ons zeventien jaar eerder bevrijd van de Mof en sindsdien konden ze niet meer kapot. ’t Was daar allemaal goed en het kon daar alleen nog maar beter worden. Wij hier liepen meer dan vijftig jaar achter en ons streven was het om uiteindelijk Amerikaans te worden. Ik liet mijn haar ook scheren zoals de GI’s met de tondeuse in de nek en gemillimeterd van boven. We dansten op Amerikaanse muziek van Bill Haley en Chuck Berry. En soms droeg ik in die tijd al een spijkerbroek, ook al noemde ik die toen nog geen ‘jeans’.

Zelf was ik Rotterdam nauwelijks uit geweest, maar Engels sprak ik wel. Dat had ik geleerd in mijn vrije tijd met een cursus van Linguaphone. Die was nog tamelijk prijzig als ik me goed herinner, maar ik wist dat ik slechts hogerop kon op de maatschappelijke ladder als ik mij enige vreemde talen machtig maakte. Ik weet nog de acht cursusboeken en daarbij ook acht langspeelplaten waarin de zinnen werden voorgezegd zodat je ook de uitspraak tot in de perfectie kon oefenen. Zoals in alles was ik ook bij het leren van de vreemde taal fanatiek en ik was dan ook uitermate teleurgesteld toen bleek dat er na de acht boeken slechts nog één vervolgplaat was – voor de zeer gevorderden. Ook die heb ik aangeschaft en daarna ben ik nog het Frans machtig geworden. Van het Duits moest ik niets hebben. Ik sprak het niet, en ik verstond het niet. En ik las het ook niet.

De afhandeling van de bagage was iets wat uitermate zorgvuldig moest gebeuren. Immers, een deel van de reizigers ging meestal voorgoed over de Oceaan heen. Het meeste van hun bezittingen kwam in het grote ruim terecht, want die spullen hadden ze pas weer nodig in het beloofde land. Dan waren er nog de toeristen – voornamelijk ouders die hun avontuurlijke kinderen in den vreemde gingen opzoeken – en voor hen was er in dat ruim opslag van al dat wat men daar niet had en hier wel. De reiziger gaf z’n hele hebben en houwen aan jou (of liever aan de Holland-Amerika Lijn) in goed vertrouwen en zulks mocht in mijn ogen nimmer beschaamd worden.

We hadden een prachtig gebouw op de Kop van Zuid, en dat is er nog steeds. Er is nu een modern hotel in gevestigd dat zich ‘New York’ noemt. Soms – als het weer meezit – ga ik daar nog wel eens koffiedrinken. Het geeft een goed uitzicht op de brede Maas, al staat er vrijwel altijd wind.

‘D’r staat me d’r toch één te vloeken, Barendrecht. Ik denk dat je d’r even bij moet komen.’ Barendrecht, zo noemden ze me. Niemand noemde mij Jaap. Het was een tijd van achternamen, staat me bij. Tegenwoordig kun je uit de voeten met voornamen, want daar zijn er nu veel meer van. Daar moest je toen om komen... In de straat van mijn jeugd woonden alleen al zo’n dertien jongens die Jaap heetten. Henk, Gerrit, Jan, Kees... dat was het wel. Het was volgens mij die kleine Koster die me erbij haalde, bij ’t rumoer buiten. Koster had korte zwarte krullen, een broekie was het, kruiertje met spieren. Nooit te beroerd om te werken. Dan Bennebroek, die zat altijd buiten te roken. Heeft het ook nooit ver geschopt. Maar Kostertje hield van aanpakken. En dat soort jongens stond dan al snel bij mij in een goed blaadje.

Ik liep achter Koster aan naar de ka en daar stond een tenger ventje te schreeuwen! Zijn vrouw had hun kindje vast en die keek met angstige ogen naar de brulaap. Hij schreeuwde in het Engels en hij vloekte in het Russisch. Daar verstond ik natuurlijk niks van, maar ik weet zeker dat hij ons de meest verschrikkelijke verwensingen toebeet.

‘Kan ik wellicht van dienst zijn,’ sprak ik hoffelijk, want zo ben ik nu eenmaal.

‘Klompenkop, als dit nú niet geregeld wordt, schop ik je hele kantoor in drieën.’ Het klonk als ‘klompenkop’ en ik heb later aan reizende Russen nog wel eens gevraagd of er een vloek was die in de buurt kwam van dat woord, maar daar is nooit wat uitgekomen.

‘Mijn naam is Barendrecht,’ zei ik en ik stak mijn hand uit. Die wilde hij in eerste instantie negeren, maar toen ik hem min of meer in het gezicht priemde, zei hij kortaf ‘Oswald’, waarvan ik op dat moment niet wist of dat zijn vóór- dan wel zijn achternaam was. ‘Als u even de rust neemt om mij de kwestie uit te leggen,’ zei ik, zo kalm als dat van het hoofd bagageafhandeling werd verwacht.

Ze waren om pakweg 11.00 uur met de trein aangekomen en ze hadden besloten eerst de bagage af te geven alvorens ze zouden vertrekken naar het pension waar ze voor die nacht een kamer hadden. Zij hadden – voor zover mijn herinnering dat nog kan reconstrueren – zeven koffers. Een deel daarvan, laten we zeggen: vier, kon het ruim in, en dan waren er twee voor onderweg. De zevende wilden ze vandaag en morgen bij zich houden. Alleen lag op dat moment de SS Maasdam er nog niet en dat betekende dat wij alle zes koffers bij elkaar zouden bewaren – ‘in consigne’ noemden wij dat – en dan moesten de reizigers de volgende dag die koffers ‘klaren’ voor de reis, dus vier naar het ruim en twee naar de kamer. Was meneer allemaal veel te veel werk. Moest meteen geregeld worden. Deden ze in Amerika allemaal anders. Deden ze zelfs in Rusland anders. Wat dit dan voor praktijken waren in dit stompzinnige Nederland? En dat-ie nu allemaal papieren moest invullen en dat-ie wel wat beters te doen had. Nee, hij had zijn tickets nog niet, die moest hij ophalen bij de AmExCo, maar was het hier in dit drasland dan al net zo’n bureaucratie als in de USSR? Ze konden toch niet verwachten dat ze met zeven koffers door die stad gingen lopen?

’t Regende een beetje die dag en dat is dan naar als je met zo’n kind buiten staat. De vrouw – ik zou hier graag ‘het vrouwtje’ willen zeggen, maar Marleen had een bloedhekel aan dat woord, toch zou dat haar het beste beschrijven – die vrouw, dus, stond daar te verkleumen en dat kindje was aan het dreinen. Nee, het was geen prettige bedoening. Ik zei hem – in vloeiend Engels – dat wij heel serieus met de bagage zouden omspringen en dat van hen morgen slechts een minuut aandacht nodig was om de juiste spullen op de juiste plek te krijgen. En of ik nog iets voor meneer, mevrouw of de kleine kon betekenen.

Kostertje keek vol ontzag naar me. Bennebroek stond er intussen ook bij, maar die zei niets. En Oswald dimde zijn aanvankelijke woede. Ik nam hem en zijn probleem serieus, en dat beviel hem wel. Hij keek me aan en er kwam iets van een kleine glimlach om z’n mond; niet al te veel. Hij knikte en daaruit viel een soort van goedkeuring op te maken. Natuurlijk dacht ik zelf op dat moment: wie denk je wel dat je bent. Wij van de Holland-Amerika Lijn liepen ons altijd het vuur uit de sloffen om het de reizigers naar de zin te maken, maar je had er altijd klanten tussen die je afblaften en die je nooit tevreden kon krijgen al behandelde je ze als de tsaar zelf. Achteraf weet ik dat hij toen niet ouder was dan 22 of 23 jaar, en toch zag je dat niet aan hem af. Hij leek wezenlijk ouder. Wellicht omdat zij een vermoeiende reis achter de rug hadden. Vanuit Minsk (zoals ik later vernam) was het maar liefst veertien uur achter elkaar in de trein om in Rotterdam te geraken.

‘We moeten naar dit adres,’ zei hij en hij trok uit zijn binnenzak een schrijfboekje en duwde dat onder mijn neus. Ik kende dat huis; ik woonde er toen al recht tegenover... al was ik toen nog niet met Marleen. Het was een keurig pension met een aantal kamers waar wel vaker reizigers uit het Oosten werden ondergebracht voor een paar nachten. Het heette – maar vergeef me dat hier mijn geheugen me wat parten speelt – ‘Huize Avilla’ of iets dergelijks. Ik zag in het schrijfboekje dat ze hem hadden verteld dat hij lijn 11 moest nemen vanaf het station en waar hij dan uit moest stappen. Left to right stond erbij, geen idee wat daarmee bedoeld werd.

‘Ik breng jullie wel even,’ zei ik hoffelijk. Ik reed in die dagen een Simca, lichtblauw met een witte top. Een hoestbui op vier wielen en Bennebroek grapte in die dagen nog wel eens: ‘Dat ding heeft jarretelaandrijving.’ Hij was derdehands, maar ik onderhield hem goed.

‘Daarin?’ vroeg Oswald toen we bij de wagen kwamen. Ik besefte hij Amerikaanse formaten gewend was, ook al vroeg ik me af waar Russen op dat moment in reden. Wat ik wist van de rode broeders in het Oosten was dat ze alles namaakten wat in het Westen succesvol was, maar dat het meestal toch wrakkige rommelpotterij opleverde. Zo bezat ik een Russische Leica – die kostte werkelijk niets – maar een knappe foto kon ik er niet mee maken. Ik zette de ene koffer met nachtspullen in de achterbak en ik zag hoe Lee en zijn vrouw met hun kindje op de krappe achterbank kropen. Ik glimlachte; het maakte mij tot hun chauffeur en als dat een tevreden klant voor de Holland-Amerika Lijn opleverde vond ik het al gauw goed. Kostertje zei nog: ‘Dat je dat doet, baas.’ Ik maakte een knikje naar hem dat ik alles onder controle had. Het was ook wel een komisch gezicht, die drie enigszins opgevouwen op de krappe achterbank van mijn Simca Aronde P60 Elyssée Rush. Het was jammer dat ik geen chauffeurspet had; ik had hem graag gedragen op dat moment.

Ze spraken Russisch tijdens de rit en ze negeerden mij volledig. De vrouw wees af en toe naar een gebouw en het leek alsof ze telkens aan Oswald vroeg wat dat dan was. En Oswald gaf dan steeds antwoord. Ik kon me niet voorstellen dat hij ook maar iets van Rotterdam wist, maar hij voegde zich geriefelijk in het rolpatroon van huisvader en vrouwtje; en ik besef dat ik het woord nu gebruik en dat Marleen vanuit de wolk die haar gegeven is bliksemstralen op mij neer wil laten dalen. Alleen, ik kan het niet beter beschrijven. Hij was de Grote Roerganger van dit gezin en zij de Volgzame Onderdaan. En hun kind, het huilde niet.

Ik was ongehuwd in die tijd. Ik verdiende een mooi salaris bij de Holland-Amerika Lijn en soms had ik een paar weken verkering, maar er was bij mij geen enkele aandrang om me in het huwelijkse rumoer te storten. Ik deed een beetje aan voetballen bij een van de laagste elftallen van Sparta en op zondag bezocht ik de wedstrijden van Feyenoord. Op zaterdag zag ik mijn vrienden, al ‘ontvielen’ er mij velen die sneuvelden voor het vrouwelijke schoon. Soms vreesde ik dat er een dag zou komen dat ik in mijn eentje een elftal moest vormen of een eenzame bezoeker zou zijn in de Kuip. Doch, niets van dat was een reden om mijn burgerlijke statuur te wijzigen. Ik had meisjes in de ogen gekeken, maar altijd spiegelde mijn eigen ik daarin terug. Geloof me, ik was zeker geen Cary Grant in die tijd, en vaak keurden de meisjes mij geen blik waardig. Maar een enkele vond mij toch wel de moeite van het bestuderen waard. Ik kan niet zeggen dat ik daar vaak op inging. Verlegenheid? Wellicht. Achteraf zeg ik dat het voorbeschikking was. Ik wachtte op Marleen en toen zij daar was, was ik ook verkocht. Dat was vele jaren later.

Onderweg naar de Mathenesserlaan werd er niet tegen mij gesproken. Ik schikte mij in mijn rol als chauffeur en ik reed hen naar hun pension.

‘En waar woon jij dan?’ vroeg Oswald toen ik de deur voor hem opende om hem uit te laten stappen. Ik wees naar de overkant.

‘Woont dat goed?’

‘Rotterdam is goed,’ zei ik. Het had geen zin om iets te zeggen over tranen voor de Maas, of vreugde voor Feyenoord, of de treurige schoonheid van de man zonder hart van Ossip Zadkine, die – zo realiseer ik me nu – ook uit Wit-Rusland kwam.

‘Excuus voor dat “klompenkop”,’ zei hij en dat was de tweede keer dat hij dat woord gebruikte, waarvan ik nooit de werkelijke spelling heb leren kennen. Ik glimlachte niet en ik knikte om te laten blijken dat ik zijn verontschuldiging accepteerde. Hij vroeg me nog of ik wist waar het kantoor van de American Express was – hij had daarvan een adres, Meent 90 – en ik liet hem dat zien op een kaart die ik in de auto had. Daar moest hij de tickets ophalen voor de reis. Hij zocht in zijn zakken naar een fooi, maar ik hield mijn hand op; niet nodig… het is goed zo. Toen gingen ze dat huis binnen.

Nee, dat is niet het laatste wat ik van Lee Harvey Oswald heb gezien, want die nacht bracht hij mij een onverwacht bezoek. Maar misschien daarover later.

Want ik merkte dat de kleine meid dreinerig werd op dat kleedje bij de Kralingse Plas. Suus hing aan mijn lippen zoals ze altijd deed, maar bij Jacob zag ik een licht ongeduld. De zon was gaan zakken en het werd tijd om de oude man naar huis te brengen. Het was een prachtige manier om mijn tachtigste verjaardag te vieren en ik was allang blij met de aandacht van mijn schoondochter voor een verhaal dat ik haar – en anderen – met liefde vertel. Er was nog heel veel eten over en ze deed dat zorgvuldig in de mand. Jacob vouwde het kleed op en ik hield mijn kleinkind nog even vast omdat het zo goed is jong leven dicht bij je te voelen. Ik heb natuurlijk een leven met wat verdriet, maar over het algemeen valt er niet veel te klagen als je een familie dicht bij je mag hebben die zo’n mijlpaal – tachtig, tachtig! – met je deelt.

We reden stilletjes naar het huis aan de Mathenesserlaan waar ik nog altijd woon en ik had er begrip voor dat zij niet meer mee naar binnen kwamen, want die kleine moest nu echt gaan slapen. Ik kreeg van Jacob een hand, en van Suus een omhelzing en ik streelde de rug van het slapende kind. Toen reden ze weg en ging ik mijn huis binnen.

2

Ik heb een schrift en dat ligt in de boekenkast van de tweede kamer aan de achterkant van het huis. Beneden heb ik een ‘voor’ en een ‘achter’; het huis is veel te groot voor een man alleen. Om er niet in te verdwalen is een aantal kamers, zeker op de drie bovenste verdiepingen, veroordeeld tot opslag. Daar kom ik nooit, behalve dan in de slaapkamer aan de voorkant van de eerste verdieping. Beneden heb ik ‘voor’ waar ik zit en waar een televisietoestel staat, plus een klein tafeltje met daarop de computer. En dan is er ‘achter’, een ruimte die ik niet nodig heb maar waar ik heel veel boekenkasten heb laten zetten om alles nog wat te vullen. Boeken gooi ik nooit weg, geef ik nooit weg, breng ik nooit weg... ik bewaar ze allemaal. Niet dat er het plan is om ze te herlezen maar ze markeren mijn eigen persoonlijke leven. In die boekenkast ligt dat schrift.

Ik woon hier meer dan een halve eeuw en ik heb er een goed en volstrekt volkomen huwelijk meegemaakt. In mijn jonge jaren genoot ik van de ruimte en in de tijden dat we een gezin waren, heb ik wel eens overwogen om te verhuizen naar iets groters. Maar nu is het te veel voor iemand van tachtig. Achter heb ik behalve de boekenkasten ook een eettafel. Hier eet ik ’s avonds altijd de boterham. Sinds de dood van Marleen eet ik ’s middags warm. Vraag me niet waarom. Voor heb ik wat fauteuils en kan ik uit het raam kijken, of de krant lezen. Geloof het of geloof het niet; ik begeef me een paar keer per dag achter de machine, sinds Abdel van het SKVR mij heeft geleerd hoe ik die moet bedienen. Over Abdel kom ik nog wel te spreken; mijn goede jonge Marokkaanse vriend die praat alsof hij nooit zal deugen en ondertussen ouwe mensen als ik gelukkig maakt met zijn lessen in computer. De ‘school’ bevindt zich op een steenworp afstand van het oude kantoor van de Holland-Amerika Lijn in een oud pakhuis dat nu een moderne bedoeling heeft gekregen. Je kunt er van alles leren en op een dag liep ik erlangs en zag ik een affiche hangen met Hé ouwe, ook jij kén op de toetse douwe! Aangezien ik mij altijd aangesproken voel als iemand het over ‘ouwe’ heeft, kon ik het niet laten daar naar binnen te gaan, een folder mee te nemen en mij in te schrijven voor tien lessen computer. Ik heb intussen veertig lessen gehad. Het zijn geen vervolgcursussen, het is elk jaar dezelfde cursus. Maar ik ga hem de rest van mijn leven bijwonen, al was het maar omdat ik Abdel nooit meer kwijt wil... kleine Berber met de grote glimlach.

In de boekenkast bevindt zich een schrift. Een dik schrift. En in dat schrift heb ik alles geschreven en geplakt over Lee Harvey Oswald wat ik kon uitknippen of neerschrijven na die beroerde vrijdag 22 november in 1963.

Ik was die avond bij mijn ouders in de Schutterstraat, dat is Crooswijk voor wie Rotterdam niet kent. We keken televisie; zo ging ik meestal het weekend in, bezoek aan pa en ma en dan kijken naar de blauwe buis in de hoek bij het raam, de gordijnen dicht, het tl-licht aan. De koffie van mijn moeder zou je nu ‘verkeerd’ noemen; het was een beetje koffie en dan veel warme melk. Dubbel gestoomde. Van de melkboer nam ze dagelijks twee flessen dubbel gestoomde, en een halve dagmelk. Dat ging grif op, voornamelijk in de koffie. Ze bracht het blad binnen en ze had er een schaaltje koekkruim bij – je kon voor een kwartje een zak van een kilo kopen bij Jamin. Van koekjes heb ik pas heel laat in mijn leven geleerd dat je ze ook ‘heel’ kunt eten. En toch al dat – het tl-licht in de kamer, de koekkruim, de haard op kolen – ik heb er nooit van gedacht dat het armoede was. Mijn ouders waren niet arm. Mijn vader werkte hard in de haven en hield daar uiteindelijk een versleten rug aan over. Mijn moeder had zes of zeven werkhuizen. Ik droeg een deel van mijn salaris af voor mijn drie jongere broers en mijn twee jongere zusjes. Het was een groot gezin waarvan het meeste nog op school zat op twee van mijn broers na; Adriaan was meestentijds werkeloos en als hij weer een baan had, wisten we dat hij snel weer zou worden ontslagen. Kleine Willem was ‘schrijver’ op een kantoor. Hij schreef facturen in; bij zijn geboorte was er iets misgegaan en het was nog knap hoe hij zich staande hield. Het stemt me melancholisch te beseffen dat alleen de jongste – Marietje – en ik nog in leven zijn. Marietje heeft het goed in Australië; we bellen één keer per jaar.

Ik dwaal vaak af als ik over vroeger praat. Een manco dat steeds erger wordt nu ik op dagen kom. Oude mensen meanderen als ze praten of schrijven. Ze zijn dwalende rivieren in hun gedachten en in dat wat ze zeggen. Vroeger, ooit toen ik jong was, mocht mijn leven veel doeltreffender zijn. Nu rommelt het maar wat aan.

‘Er is iets vreselijks gebeurd,’ zei mijn moeder, het blad met de koffie nog in haar handen. ‘Kijk maar, de omroepster... ze kijkt zo serieus.’

Omdat ik niet naar de tv had zitten kijken wendde ik nu mijn blik naar het toestel om te zien dat er inderdaad een wolk van verdriet hing om de jonge vrouw daar in beeld. Er was een ingelaste nieuwsuitzending en we waren allemaal stil toen we hoorden dat in Dallas zojuist president John F. Kennedy was vermoord. Het moet pakweg half negen zijn geweest en alle programma’s die we zouden zien die avond vervielen. We waren aan de buis gekluisterd, maar beelden van Dallas hebben we die avond niet gezien. Er was nog maar één net, pas in januari 1964 kregen we Nederland 2 erbij. Niemand sprak die avond in het huis aan de Schutterstraat. Kleine Willem begon te huilen, want hij begreep niet helemaal wat er aan de hand was. Dus dat hebben we hem zorgvuldig uitgelegd. Er kwamen oude mannen in beeld die praatten over Kennedy, over de Verenigde Staten, over de Russen.

Pas de volgende dag – in het Algemeen Dagblad van zaterdag 23 november – kregen we meer te zien en te lezen over de aanslag op Dealey Plaza in Dallas. Er stond een foto op de voorpagina van een man die ik kende. En die ik ook onmiddellijk hérkende. Ene Lee Harvey Oswald was gearresteerd voor de moord die hij had gepleegd. Hij had geschoten vanuit het Texas School Book Depository, drie kogels… de eerste miste, de tweede raakte en de derde was fataal. Hij was een naar Rusland overgelopen fanaticus die alleen had gehandeld en aansluitend ook nog een politieman (J.D. Tippit) had vermoord, voordat hij werd gearresteerd in een bioscoop. Oswald...

Die zaterdag kocht ik dit schrift en ik plakte er stukken uit die krant in. Ik moest gewoon naar mijn werk en het was Kostertje die zei: ‘Die kennen we toch, baas?’ Ik knikte. Ik had Lee Harvey Oswald naar zijn logeeradres in Rotterdam gebracht en ik had hem die nacht nog ontmoet. Die zondag schoot de nachtclubeigenaar Jack Ruby – live op de Amerikaanse televisie – Lee Harvey Oswald dood, en dat stond dan weer in de krant van de maandag. ’s Avonds ging ik weer naar de Schutterstraat (wat ik door de week anders nooit deed) en ik weet nog dat mijn vader zei: ‘Daar klopt helemaal niks van. Maar ooit zullen we de waarheid weten.’ Mijn vader was een teleurgestelde communist die in 1956 – de inval van de Sovjet-Unie in Hongarije – de partij vaarwel zei en katholiek werd. Later die avond zei hij het nog een keer, maar nét iets anders. Toen zei hij: ‘Daar klopt helemaal niks van. Maar ooit zul jij de waarheid weten.’

Dat heb ik opgeschreven in dat schrift, dat mijn vader dat zei. Dat hij het twee keer zei. Eerst ‘wij zullen de waarheid weten’ en toen ‘jij zult de waarheid weten’. Mijn handschrift van die tijd, de inkt een beetje uitgelopen – ik zal er wel eens iets overheen gemorst hebben, ’t is vanzelfsprekend wel een halve eeuw – en een uitroepteken daarachter. De waarheid weet ik niet. Ik heb alleen op het netvlies een ruziemakende jongen uit de Verenigde Staten, een rit naar de Mathenesserlaan en een nachtelijk gesprek. Veel knipsels, veel geruchten, roddels, mensen die allerlei samenzweringen bedachten. Ik heb films gezien en ik heb in het schrift opgeschreven wat ik er dan van vond.

Ik bladerde die avond – de avond van mijn tachtigste verjaardag – door dat schrift en ik zag helemaal niets wat ook maar enigszins op een waarheid leek. Het deed me denken aan die kudde buffels in Rawhide, die een stoffige woestijn aan het doorrennen waren en wolken opwierpen die uiteindelijk weer neersloegen, zoals zand dat altijd weer doet. In die jaren – vijftig jaar, wat een mensenleven, vol met ontmoetingen en vol met afscheid – schreef ik CAI op, en FBI, en Cuba en De Russen en Franse maffia en Oliebaronnen en nog zo’n twintig verschillende vermoedens over wat er zich nou precies op die 22e november 1963 had afgespeeld op Dealey Plaza. Maar de waarheid zat er niet tussen. Hoe ik dat wist? Ik heb vele meisjes in de ogen gekeken en ze spiegelden allemaal mijn blik terug, totdat ik Marleen zag en wist dat zij bij mij zou blijven voor minstens een van onze levens lang. Sindsdien weet ik wat waarheid is, omdat ik die herken als ik haar zie. Dat is – ik weet het – een gevaarlijke veronderstelling. Alsof mij het talent is toebedeeld dat wat ik zie te scheiden is in leugens en ontwijfelbaar feit. Maar goed, ik ben ook geen rechter of jury. Mijn oordeel doet er niet toe, behalve voor mijzelf. En ik – zo zag ik op die avond – wist niets.

Die nacht kon ik de slaap niet vatten, wat ik ook deed. Ik opende ramen en sloot ze weer. Ik drukte de tv aan en weer uit. Ik zette muziek op en ook weer af. Ik kookte warme melk, want mijn moeder zei altijd dat je daar slaperig van werd, maar ze had wel meer van dat soort lieve leugens. Ik ben zelfs de straat opgegaan om frisse buitenlucht in te ademen en ben daarmee gestopt toen er een politiewagen naast me stopte. ‘Meneer? Waar zijn we op weg naartoe?’ Een jonge agent en een jonge agente vonden dat ze zich over mij moesten ontfermen en het kostte me vrij veel moeite om ze uit te leggen dat ik ze alle vijf op een rijtje had. Overigens aarzelde ik bij ‘vijf’, want iets in mij zei me dat het er ook ‘zeven’ of ‘elf’ konden zijn; ik besloot uiteindelijk tot ‘vijf’, wat gelukkig – zo leerde mijn computer mij die nacht – bleek te kloppen.

Ik was opgelucht dat het ochtend was en dat de dag mocht beginnen. De nacht verplicht tot slaap en ik voelde me een afvallige omdat ik niet aan die opdracht – slaap! slaap toch! – had kunnen voldoen. De zon sparkelde nog maar net door de ruit of ik stond al op uit het veel te grote bed dat ik nog altijd heb. Om half zeven had ik al gedoucht, ontbeten en was ik klaar om de rit aan te gaan. Mijn zoon en schoondochter wonen in Berkel en Rodenrijs, en het is een flinke onderneming om daar te komen. Ik wilde er ook niet te vroeg arriveren omdat ze in de ochtend veel te doen hebben met ontbijt en kind. Ongetwijfeld was ik opgehaald als ik even had gebeld maar dan had ik het doel van mijn visite moeten aangeven en dat wilde ik niet, niet zonder mijn schoondochter als stootkussen tussen mij en mijn zoon. Vastbesloten was ik wel, maar ik was me er ook terdege van bewust dat dit alles zou leiden tot een woordenwisseling. Ik nam tram 24 op het Tiendplein, richting De Esch, en stapte uit op het Centraal Station. 1957, dacht ik... toen werd dit station hier neergezet; het was maar vijf jaar oud bij Oswalds tussenstop in Rotterdam. Mijn stad was toen nieuw en jong geweest, maar nog altijd beschadigd van die vreselijke oorlog. Ik ging vandaar met de metro naar Den Haag Centraal. Ik noem dat ding nog altijd de Erasmuslijn maar dat mag van de hoge heren niet meer, geloof ik. Uitstappen bij Rodenrijs, en dan met de bus naar Bleiswijk, om uiteindelijk aan te komen bij Veld en Beemd waar ze een mooi huis bewonen. Mijn zoon is taxichauffeur, wat niet helemaal is wat wij, Marleen en ik, voor hem in gedachten hadden, maar kinderen doen waar ze zelf zin in hebben. Hij heeft Sociale Geografie gestudeerd en daar zelfs een graad in behaald maar hij heeft daar nooit iets mee gedaan. De banen lagen inderdaad niet voor het opscheppen, maar hij had zeker les kunnen geven aan een middelbare school. Daar hebben ze altijd aardrijkskundeleraren nodig. En regelmatig zie ik in de krant dat de overheid zoekt naar academici voor belangrijke taken binnen het bestuurslichaam, maar ik vertik het nog langer die annonces uit te knippen en hem toe te sturen, want dat levert toch alleen maar ruzie op.

Ik belde aan en dan moet je altijd een minuut of zo wachten tot er wordt opengedaan. Suus keek verrast toen ze me zag staan in de deuropening.

‘Wat doe jij hier nou, pappa?’

‘Ik heb jullie iets mede te delen,’ sprak ik. Daar had ik op gestudeerd; dat zou de beste zin zijn om dit gesprek te openen. Ik zag in haar blik een grote zorg. ‘Het is niet iets vreselijks,’ zei ik ter geruststelling, want dat leek me wel op z’n plek. ‘Is Jacob nog thuis?’

‘Die staat op het punt om naar de zaak te gaan.’

‘Misschien kan dat dan nog vijf minuten wachten,’ zei ik en ik realiseerde me dat mijn blik zo serieus was als die van de omroepster op de avond van de 22e november 1963. Ik keek over haar schouder het portaal in en toen deed Jacob de deur open met de kleine meid in zijn armen.

‘Wat is er?’ vroeg hij.

‘Heb je even, jongen?’ zei ik. En Suus week om me toe te laten. Ik ging haar voor de kamer in en nam plaats aan de eettafel. Ik legde mijn vingers daarop omdat ik iets gewichtigs ging zeggen en ik vond dat het duidelijk moest overkomen, maar ook onwrikbaar, want er zou aan mijn besluit gemorreld worden... dat was wel zeker. Zowel Jacob – met de kleine – als Suus bleven staan en keken naar mij, zoals ik daar zat aan de tafel.

‘Ja, en?’ vroeg mijn zoon.

‘Ik heb besloten naar Dallas te gaan. Er is mij vijftig jaar geleden een waarheid beloofd die ik nooit heb gekregen. Ik wil zijn waar Lee Harvey Oswald is geweest, ik wil zien wat hij gezien heeft en ik wil begrijpen wat hem bezielde. En dat kan ik niet hier doen met mijn schriftje. Dus moet ik naar Amerika. Ik ga vandaag een ticket daarheen kopen, en een hotel nemen, en een auto huren. Ik wil eigenlijk einde van deze week weg, maar als het niet anders kan, dan wordt het begin volgende week.’

Er viel een stilte en ik zal mij altijd blijven herinneren dat die een uur of zes duurde. Dat is niet zo, dat weet ik ook wel. Maar zo voelde het.

‘Ben jij helemaal gek geworden?’ zei Jacob en ik zag de woede in zijn ogen groeien.

‘Laten we hier even rustig over praten,’ zei Suus.

‘Helemaal niet “rustig”. Dat daar,’ en toen wees hij op mij, ‘dat daar is helemaal gestoord krankzinnig geworden. Daar heeft-ie al z’n hele leven last van maar nou is-ie helemaal peppi onder z’n kokki geworden.’

‘Pappa, misschien...’ probeerde Suus.

‘Ik kom alleen maar hier om het mede te delen. Niet om het te bespreken, niet om erover te praten, of het te bediscussiëren, maar om jullie te laten weten dat ik een aantal weken – misschien langer – in Dallas zal zijn.’

‘Waarom? Waarom in vredesnaam?’

‘Omdat mijn vader zei dat ik ooit de waarheid zou kennen en die ken ik niet.’

‘En die ga je ook niet vinden, ouwe. Ze hebben daar al twintig commissies gehad, ze hebben d’r films over gemaakt, d’r zijn een miljoen pagina’s op internet met de meest bizarre vermoedens… dat ga jij niet oplossen.’

‘Toch ga ik.’

‘Dat ik nog argumenten zoek,’ zei mijn zoon en nu schreeuwde hij. Hij gaf het kind over aan Suus, omdat hij rond moest lopen en zijn armen ten hemel moest spreiden in al zijn wanhoop. ‘Hij is gek, Suus. Hij is knettergek!’

‘Dan ga ik nu maar weer,’ zei ik en ik stond al op.

‘Jij blijft zitten. Suus, zeg dat-ie blijft zitten, die gek. Of is dit een grap? Nee, dit is geen grap want jij bent nog nooit lollig geweest. De eerste mop waar ik om moet lachen, moet nog over jouw lippen komen.’

‘Jij moet nu ongetwijfeld weer je taxi rijden,’ zei ik want ik wilde weg.

‘Ik rij geen taxi, dat heb ik je al duizend keer uitgelegd. Ik ben eigenaar van een taxibedrijf. Ik heb twintig man in dienst waaronder tien chauffeurs. Kom je nou ook nog om mij een beetje te beledigen?’

‘Dat was niet mijn bedoeling, zoon.’

‘Hij gaat naar Dallas. Hij is gisteren tachtig geworden. Suus, breng hem aan z’n verstand dat iemand van tachtig niet naar Dallas gaat.’

‘Misschien moeten we allemaal even gaan zitten.’

‘Ik kan niet blijven zitten,’ zei ik, ‘want ik heb heel veel te regelen. Dat kan allemaal met internet, en ik denk dat Abdel me daar wel bij wil helpen.’

‘Ga zitten!’

‘Nou, ik denk het niet.’

‘Pappa, wil je alsjeblieft gaan zitten? We moeten hier echt over praten,’ zei Suus met een stem als een engel.

‘D’r wordt helemaal niks geregeld. En weet je waarom niet, ouwe? Omdat jij niet gaat!’

‘Ik ga, wat jij nou ook vindt of niet.’

‘Je gaat niet. Hij gaat niet, Suus. Hij gaat gewoon niet. Ik ga niet een lijk ophalen in dat Dallas van hem. Want hij gaat daar dood. Een man van tachtig, die gaat daar dood. Die kan daar helemaal niet overleven in zijn eentje.’

‘Ik voel mij nog helemaal geen tachtig.’

‘Omdat het je aan elke vorm van realiteitszin ontbreekt! Je noemt me nog altijd “taxichauffeur” omdat je gewoon niet kijkt, niet luistert... Doof en blind, en tachtig. En je gaat niet naar Dallas.’

‘Misschien moet jij een beetje dimmen,’ zei Suus tegen haar man.

‘Ik? Ik dim niet. Ik breng dat stuk verdriet straks naar een verpleeghuis en dan vraag ik of ze hem willen dwangbuizen omdat-ie roekeloze dingen doet.’

‘Maar eerst ga ik toch naar Dallas,’ zei ik en ik vond dat die zinsnede toch wel enige humor in zichzelf had, maar ongetwijfeld zag mijn boze zoon dat niet.

‘Je gaat even je mond houden, Jacob,’ zei Suus.

‘Nee.’

‘Ja!’

‘Nee!’

‘En nu ben je stil!’ zei ze en ik dacht: nu kun je ook maar beter stil zijn, Jacob, want dit is niet bepaald een ‘vrouwtje’ zoals ze in mijn definitie bestaan. Dit is een Vrouw en die versla je niet. Dochter van Kaat Mossel, Keet Zwenke en Clasina Verreijn die in de achttiende eeuw het Huis van Oranje verdedigden vanuit de Rotterdamse Spaanschekade. En inderdaad smolt Jacob tot morrend volk. Suus hield haar dochtertje vast, dat niet huilde omdat ze besefte dat het gezin onder grote druk stond en ze even niemand tot last mocht zijn. Genetisch bepaalde genialiteit.

‘Pappa, het is misschien niet zo verstandig dat iemand van jouw leeftijd in zijn eentje een reis onderneemt naar Amerika.’

‘Ik ga het toch doen,’ zei ik. Ze stak haar vinger op en dat was een waarschuwing. Ze had mij namelijk nog helemaal geen toestemming geven om te spreken. En zij was de baas; dat was me wel duidelijk.

‘Ik vind dat wij – Jacob en ik – hier iets over te zeggen hebben. Immers, wij zijn jouw familie en als er iets met je gebeurt dan hebben wij daar ook mee te maken. Dat is wel iets wat je moet overwegen voordat je gaat en ik vind ook dat we dan afspraken moeten maken voor het geval er iets misgaat.’

Ik knikte want ze sprak redelijk. En ze had – in wat ze zei – ook gelijk. Ik liet haar woorden even op mij inwerken. Mijn besluit stond vast; ik wilde gaan en niemand zou mij daarvan kunnen weerhouden. Ook Jacob leek wat rustiger te worden.

‘Wat moet je daar in vredesnaam doen, man,’ zei hij.

‘Ik wil weten wat er in dat anderhalf jaar is gebeurd met Lee Harvey Oswald, vanaf het laatste moment dat ik hem heb gezien.’

‘Maar het is vijftig jaar geleden,’ zei mijn zoon. ‘Niemand maakt zich meer druk over die zaak. Het is iets van geschiedenisboekjes geworden. Ze maken d’r straks nog een tv-programma over en dan is het wachten tot het honderd jaar geleden is geworden. Het is vergeten.’

‘En dat is vreselijk.’

‘Waarom?’ vroeg Suus.

Daar moest ik over nadenken. Dat lieten mijn zoon en mijn schoondochter toe, zelfs mijn kleinkind bleef stil.

‘Mij is een waarheid beloofd als ik maar zou wachten. Dus ik wachtte een dag, een week, een jaar, tien jaar. En niets kwam. Zo gaat het met alles. Sinds de moord op John F. Kennedy zijn er tientallen schandalen geweest, moorden, aanslagen. En steeds weer wacht ik op de waarheid tot we die niet meer nastreven omdat we vergeten. De tijd heelt alle wonden, luidt het gezegde, maar ik zie de tijd alleen maar in het voordeel werken van de leugenaars en de bedriegers. De oplichters krijgen gelijk, de moordenaars worden niet meer vervolgd, de misdaden raken verstopt in archiefdozen.’ De woorden kwamen als vanzelf. Ik hoefde er niet over na te denken. Ze hadden blijkbaar lang genoeg opgesloten gezeten in een schrift en nu vonden ze het tijd om mijn mond te verlaten. ‘Het is niet die moord op John F. Kennedy alleen. Het is alles wat daarna en daarvoor is gebeurd. Alles waar we het boek van dichtdoen omdat het uiteindelijk te lang geleden is. Zo werkt het klaarblijkelijk in onze samenleving. Degene die de langste adem heeft, de sterkste, wint. Trekt aan het langste eind. Af en toe wordt iemand gearresteerd die het te bont heeft gemaakt in onze samenleving, maar geboefte dat van ons steelt, dat ons bedriegt, dat ons om de tuin leidt... het komt er allemaal altijd maar mee weg. Er wordt ons zand in de ogen gestrooid en we moeten gaan slapen. Af en toe mogen we stemmen op mannen en vrouwen in Den Haag en als ze de stemmen binnen hebben, kondigen ze een radiostilte aan zodat ze hun besluiten kunnen nemen… onder elkaar. Ik heb vijftig jaar gewacht op een antwoord en ik heb het niet gekregen. En vannacht besefte ik dat dit ook de bedoeling was. Uiteindelijk gingen we allemaal dood. Of we zwegen. We zeiden niets. We hielden onze mond tot we het graf zagen en we niets meer konden vragen. Ik ben tachtig geworden en dit meisje op jouw arm zal op een dag vragen: “Opa heeft Lee Harvey Oswald toch gekend?” En jij zult zeggen: “Ja...” en je vertelt mijn verhaal, over die dag in juni van 1962 en je lacht. En misschien zegt ze: “Maar als opa hem heeft gekend, waarom is-ie dan niet uit gaan zoeken hoe het werkelijk zat?” En wat antwoord je dan, Suus? Wat zeg je dan, Jacob? Want ik zal er niet meer zijn. En waar ik dan ben, ik zal me schamen voor het feit dat ik vandaag niet heb doorgezet omdat jullie vonden en vinden dat ik een oude man ben die tegen zichzelf beschermd moet worden. Lieverds, misschien ga ik dood daar. Maar ook hier ga ik dood. Want dat is de werkelijkheid… een man van tachtig nadert de dood.’

Jacob schudde zijn hoofd. Hij wou iets zeggen; hij zei het niet. Suus keek me aan. Ze knikte.

‘Ik zal zeggen: die opa van jou, dat is iemand om trots op te zijn,’ zei mijn schoondochter.

‘Dat is mooi,’ antwoordde ik. ‘Maar dat is dan niet waar. Ik wil dat ze uit zichzelf zegt dat ze trots op me is. Omdat ik een reis naar de waarheid heb ondernomen. Misschien vind ik die niet, want het is maar de vraag of die niet al veel te diep verstopt zit. Maar als zij ervan leert dat je geen genoegen hoeft te nemen met stilte, met leugens, met bedrog, met het feit dat het allemaal wegslijt en dat je uiteindelijk vergeeft en dus vanzelf vergeet… dan is mijn doel bereikt.’

Jacob keek op. Hij was kwaad, dat zag ik, want er stonden tranen in zijn ogen. En de enige keren dat ik die bij hem gezien heb, was hij woedend. Hij slikte. Ik maakte aanstalten om te gaan. Er werd niets gezegd. Zelfs geen ‘dag’ en ik vond het vreselijk dat de mooie vrede van mijn kleine gezin verstoord – of moet ik zeggen: vernietigd – was om een eigenwijze beslissing die ik nam. Toch, en ik had daar een nacht aan besteed, en die tocht met metro’s en trams en bussen, toch kon ik niet anders doen dan wat ik deed.

Ik ging naar huis en ik belde Abdel om te vragen of hij tijd had om met mij wat dingen te doen op de computer. Hij zou die avond komen. Toen zette ik koffie in de keuken en ik las een krant vol met wereldnieuws, maar niets over John F. Kennedy of Lee Harvey Oswald. Ik zette de televisie aan en daar was van alles op, maar niets over John F. Kennedy of Lee Harvey Oswald. Ik had het schrift op mijn schoot maar ik hield het dicht.

Het was om half vier in de middag dat de deurbel ging en ik vond dat Abdel vroeg was. Ik deed open en daar stond Jacob.

Hij keek me even aan. Toen stak hij zijn hand in de hoogte en daarin zat een wit-blauw envelopje. Nee, het waren er twee.

‘We gaan maandag, ouwe,’ zei hij.   

3

Buiten dat ik hem en zijn vrouw nog de hand schudde op de maandagmiddag van de 4e juni 1962, op de kade voor ons kantoor als afscheid, was er de nacht. Ik was – zoals van mij werd verwacht – na het wegbrengen van Lee Harvey Oswald en zijn kleine gezin teruggegaan naar het werk en de dag verliep verder zonder incidenten. Ik zou me niet eens meer kunnen herinneren wat wij verder deden, behalve het werk zoals ik dat altijd heb gedaan tot ik begin jaren zeventig vertrok bij de Holland-Amerika Lijn. Ik kon een betere baan krijgen aan de Coolsingel bij de Algemene Bank Nederland en heb daar regelmatig promotie mogen maken tot mijn pensioen in 1998. Over de beide werkgevers in mijn leven heb ik geen klagen. Gelukkig heb ik met Marleen nog drie jaar van mijn pensioen mogen genieten tot zij mij helaas ontviel op 13 augustus 2001 om kwart voor acht ’s avonds. Zij was toen pas 55, want ze was 13 jaar jonger dan ik, wat nimmer een probleem is geweest voor haar – zelfs niet toen ik al 40 was en zij pas 27; dat was de dag dat ik in haar ogen keek.

Het moet om een uur of drie in de nacht van de 3e op de 4e juni in 1962 zijn geweest toen bij mij op de Mathenesserlaan de bel ging. Ik schrok, want zo’n plotselinge verstoring van de nachtrust heeft de impact van een aardverschuiving. Het kostte me even moeite om me te herstellen van de ondergang van de aarde zoals wij die kennen om me te realiseren dat het slechts de voordeurbel was, die toen een tweede keer ging. Pas bij de derde bel was ik bij de deur; men kan die niet openen in slechts een pyjamabroek zoals ik altijd gewoon ben mezelf te kleden in de nacht. Ik deed open en keek ik in het gezicht van Oswald en zijn ogen stonden nogal wild.

‘Ik wil iets vragen,’ zei hij. Ik knikte, want ik wist niet wat er komen ging dus een ‘ja’ of een ‘nee’ vond ik eigenlijk al te veel. ‘Hebt u melk in huis?’

Nee, hij vroeg mij niet om gevaarlijke KGB-documenten te verstoppen; hij wilde zich niet bij mij schuilhouden voor een colonne CIA-agenten die hem op de hielen zat; hij poogde niet zijn Mannlicher-Carcano angstvallig bij mij te verstoppen... dat geweer had hij trouwens toen nog helemaal niet. Hij kwam voor melk.

‘Melk...’

‘De kleine wil niet slapen en Marina...’ Hij maakte een hoofdgebaar dat veelzeggend was; verontschuldigend over het feit dat ze blijkbaar haar ‘moederlijke plicht’ niet kon vervullen. Ik had – omdat ik dat van mijn moeder had geleerd – altijd een fles dubbelgestoomde en een halfje dagmelk in huis. Twee flessen dubbelgestoomde was voor een hardnekkige alleenstaande als ik te veel, zelfs die ene fles kwam zelden op. Ik ging hem voor naar de keuken en pakte voor hem uit de enorme Bosch-koelkast (gekocht van mijn eerste vakantiegeld) de melk. Hij pakte de fles aan. ‘Ik wist niet zo goed waar ik aan kon bellen. Rotterdam slaapt vroeg.’

‘Rusland niet, dan?’

‘Rusland blijft op. Amerika gaat ook niet slapen.’

‘Nederland heeft z’n nachtrust nodig.’

‘Zal ik terugbrengen wat ik overheb?’

Ik schudde mijn hoofd. En hij ging weg. De slaap kon ik niet meer vatten. De wereld was immers zojuist vergaan. Het was stil op straat, maar in mijn hoofd hoorde ik het ronken van de Heinkel bommenwerpers zoals ze op mijn Rotterdam aanvlogen toen ik zeven was. Het was een vriendelijk ronken omdat voor een kleuter niets nog misdadig is. En de kleuren van het vuur waren vrolijk, tot ik de hand van mijn vader in mijn hals voelde en wist dat de smerigheid ons leven was binnengedrongen. We waren te ver van het vuur om vernietigd te worden – want dat was het doel van generaal Georg von Küchler, om Rotterdam met de grond gelijk te maken. Het hart werd ons in die dagen ontstolen, of liever het werd uit ons lijf gerukt. Dagen – of wellicht weken – later heb ik de monumenten van verslagenheid nog gezien, rokend alsof het vuur maar niet wilde doven. De hand van mijn vader in mijn nek was er één vol woede zoals hij die een hele oorlog zou volhouden, zowel boven- als ondergronds. Hij was een man die nauwelijks zijn naam kon schrijven en toch hield hij hardnekkig zijn overtuigingen vol, ook toen die hem in gevaar brachten, waarop we hem meer dan een jaar niet hebben gezien. Na de oorlog sprak hij niet over die jaren en er werd ook niet over gesproken in Crooswijk, niet bij ons thuis en niet in de straat en niet in de buurt. Niemand was een held, want iedereen was een held geweest. Ik geloof dat dit het wezen van de Rotterdammer is; we kijken zelden om maar altijd vooruit. Overleven doet dat met je. Het heeft niet zoveel zin om te spuwen op de gruwelijke daders van een beschadigd verleden; de mouwen dienen te worden opgestroopt om de toekomst binnen te graaien. Dit alles in streng contrast met wat er op dit moment met mij gebeurt. Maar geloof me, de herinnering aan dit verleden heeft alles te maken met mijn eigen heden en het kleine later dat ik nog heb.

Ik had toen al een heerlijke fauteuil bij het raam en zo keek ik die nacht op de stille Mathenesserlaan uit. Er reed om drie uur ’s nachts geen auto door de straat en er waren geen eenzame wandelaars. Dus mocht ik mijmeren en staren, in de hoop dat de slaap de Heinkels zou wegwaaien. Ik was negenentwintig jaar jong en alleen; dat was een keuze maar die nacht overviel mij een enorme eenzaamheid. Er was niets of niemand waar ik tegenaan kon kruipen voor wat troost. In de oorlog was er nog de woedende vuist van mijn vader geweest en als die mij losliet de rokken van mijn moeder. Nu was er niets dan de brom van de Bosch-koelkast en het tikken van de klok die mijn grootmoeder me had nagelaten. Het huis was groot en op deze manier ook wat spookachtig. Het zou nog meer dan tien jaar duren voordat Marleen zich mijn leven binnendrong en hoe ik de Mathenesserlaan ook afkeek: geen glimp van haar of iets wat op haar leek in de verte.

Na een halfuur, of misschien drie kwartier, want ik hoorde de klok wel tikken maar ik keek niet naar de wijzerplaat, zag ik een schim zich losmaken van het huis aan de overkant. Het was Oswald, en hij stak nogmaals de Mathenesserlaan over. Hij kwam naar mijn huis toe en in zijn hand hield hij een halfvolle fles melk. Die kwam hij blijkbaar terugbrengen, al was dat niet nodig geweest. Ik liep daarom naar de voordeur om die maar even aan te nemen... hij zal wel gezien hebben dat bij mij nog wat licht brandde. Hij hoefde niet aan te bellen zodat de wereld niet opnieuw hoefde te vergaan. Hij hield de fles op. Ik pakte hem aan.

‘Ik heb bier koud,’ zei ik. Op niets was mijn uitnodiging gebaseerd. Misschien op het verdringen van de nachtelijke eenzaamheid die ik overigens daarna nooit meer heb gevoeld; pas na het overlijden van Marleen kwam dat gevoel terug.

‘Een koud biertje,’ zei hij en knikte. Hij stapte met mij mee het huis binnen. We liepen naar de keuken en ik keek wat ik nog had.

‘Zou je Oud Bruin lusten?’ vroeg ik. Hij schudde zijn hoofd want hij wist niet wat dat was. ‘Dat is een zoet bier.’

‘Bier en zoet, daar kan ik me niets bij voorstellen.’

‘Een Rus vindt dat niks.’

‘Ik ben geen Rus.’

‘Een Amerikaan vindt dat ook niks.’

‘Zou er dan toch een overeenkomst bestaan?’ glimlachte hij. Ik maakte een flesje Oud Bruin open en gaf het hem. Hij nam een slok en hij gruwde ervan. Dat maakte mij aan het lachen, ik kan niet anders zeggen. ‘Wat een smerig bier. En iedereen heeft het altijd over Heineken. Is dit ook Heineken?’

‘Dit is Amstel.’

‘Het is goor, man!’ Ik had intussen een bruin flesje Heineken voor hem opengemaakt. Zelf nam ik het Oud Bruin. ‘Jij drinkt dat gewoon? Ik begrijp jullie niet.’

We gingen naar de kamer. Hij nam de fauteuil tegenover de mijne en we zaten daar met onze flesjes in de nacht.

‘Slapen ze?’ vroeg ik. Hij knikte.

‘We gaan morgen nog even Rotterdam bekijken. Wat raad je ons aan?’

‘Ik zou gewoon wat wandelen. Coolsingel, Blaak, Hofplein. De oude haven, Het Park.’

‘We hebben nog de hele ochtend voordat het schip vertrekt.’

‘Dus Rusland was het niet?’ concludeerde ik uit het feit dat hij een Amerikaan was, een Russische vrouw had en nu – terug – naar de USA ging.

‘Ik heb er niet gevonden wat ik zocht.’

‘Behalve een prachtige vrouw en een mooi kind.’

‘Politiek gezien,’ zei hij, nogal dwingend. Hij ging naar voren zitten in de fauteuil en hield het biertje tussen zijn handen, hij draaide het tussen zijn palmen. Zijn houding veranderde van zorgzame huisvader in een politiek roofdier; zijn ogen leken zwarter te worden. Ikzelf had – en heb – niet zoveel met politiek op. Mijn vader was een fanaticus geworden door de klassenstrijd voor de oorlog en dat wat de Mof deed met hem in ’40-’45. De stevige knuist was zwak geworden toen de Russen de grens van Hongarije overstaken en zijn partij dat nog probeerde goed te praten ook. Nu was hij gelovig en hij leek doortrokken van een enorme ideologische deceptie, waardoor ik mij ver hield van alles wat maar naar ‘links’ of ‘rechts’ riekte. ‘Rusland heeft z’n politieke idealen verwezenlijkt door elke vorm van spiritualiteit te laten wegsmelten.’

Begreep ik helemaal niks van. Maar het biertje was koud en zoet, ik zou toch niet gaan slapen en hij had de groef van zijn plaat gevonden dus liet ik hem spelen.

‘Ik weet er niet zoveel van,’ zei ik maar.

‘Uitbuiting door de machthebbende klasse kan alleen maar worden verholpen in een samenleving waarin geen standen meer zijn. En dat betekent dat bezit niet gedoogd kan worden. Pas in een maatschappij waarin de gelijkheid wordt doorgetrokken kan rechtvaardigheid gedijen. Wat hebben jullie hier voor een regering?’

‘Wij hebben Luns,’ zei ik want ik nam aan dat De Quay hem niets zou zeggen.

‘Die is de president?’

‘Dat denkt-ie,’ zei ik. ‘Wij hebben een koningshuis.’

‘Afschaffen,’ zei Oswald alsof ik daar persoonlijk over ging en dat de volgende dag wel even in orde kon maken. ‘Dat iemand een volk en een land mag leiden louter op het feit dat hij in een bepaalde wieg geboren is, is een misdaad tegen de democratie.’

‘Wij hebben een democratie,’ zei ik.

‘Nee, die heb je niet. Zolang je die koning niet van z’n troon zet, heb je niets te vertellen.’

‘Bij ons heeft – voor zover ik weet – de koning niet zoveel te vertellen. Trouwens, we hebben een koningin en dat scheelt.’

‘Maakt niet uit. Je moet dat niet accepteren. Er is maar één manier waarop een land, maar ook een bedrijf, een volk, een instituut kan functioneren en dat is als die de vorm van arbeiderszelfbestuur accepteert.’

‘Ik ben toch maar wát blij dat Bennebroek en Kostertje gewoon moeten doen wat ik zeg.’

‘Wie zijn dat?’

‘Mijn onderdanen,’ gniffelde ik want ik voelde mij toch ook echt wel de koning van de bagageafhandeling bij de Holland-Amerika Lijn, en ik was niet van plan om daar ook maar enige vorm van democratie in toe te laten. Met Kostertje en Bennebroek aan de macht zou er nooit meer één koffer ter plekke komen. Ik wilde Oswalds enthousiasme niet temperen, maar ik vreesde dat daar toch de grondslag lag van de teloorgang van het communisme. Ik zag – in gedachten – ons met een man of zeven bij één koffer staan en dat er dan een vergadering was over wat we met het betreffende stuk moesten gaan doen.

‘Dan ben jij niet beter dan de tsaar van Rusland.’ Het bier smaakte hem goed. Ook dat vond ik wel een mooi ironisch beeld; de communist in hart en nieren die het koude bier drinkt van de kapitalist en roept om revolte.

We spraken met elkaar tot het licht werd en hoewel de rollen prachtig verdeeld waren – ik verdedigde de glorieuze boom van het keizerrijk terwijl hij met een bijl inhakte op de stam – was het bier goed en de conversatie aangenaam. Het hielp mij in ieder geval een nacht door die anders gevuld zou zijn met de angst voor een nieuwe oorlog en het eerste prille verlangen om niet meer eenzaam te zijn. En hij hoefde met zijn lawaai kind en vrouw niet wakker te houden, maar mocht uitrazen over zijn politieke ideologie die klaarblijkelijk toch ook geen voedingsbodem in Rusland had mogen vinden.

‘Dus terug naar Amerika,’ zei ik uiteindelijk.

‘Voor hen,’ zei hij deemoedig. ‘Het systeem is goed in Rusland, de uitwerking... daar deugt niet veel van. Ik kom geen klap verder in Minsk. Misschien dat het thuis beter gaat.’

‘En heb je plannen?’ vroeg ik.

‘Ik heb geld geleend om naar de USA terug te keren. Iets meer dan vierhonderd dollar. Vierhonderdvijfendertig dollar en eenenzeventig cent om precies te zijn.’

‘Van wie?’

‘Van de Amerikaanse ambassade. Ik moet het terugbetalen als ik in de USA ben. En dat ga ik ook doen,’ zei hij vastbesloten. ‘Al moet ik er honger voor lijden; elke cent krijgen ze terug.’

Er zat iets koersloos in de jongen tegenover mij. Ik was niet veel ouder maar mijn rails had ik gevonden en wellicht dat ik in mijn komende dagen en jaren nog eens een voorzichtige wissel zou omhalen, maar de route was bepaald. Hij was verstopt geraakt tussen willen en kunnen, hij zou daar nooit meer uit weg komen. Die conclusie trok ik toen al. Zoekers zijn zich er niet van bewust dat ze niet op weg zijn naar een punt waar ze uiteindelijk terecht willen komen, maar dat het ‘onderweg’ op zich een doel is. Ikzelf heb dat niet. Nooit gehad ook. Met Marleen ben ik naar Parijs geweest en dat vonden we een prachtige belevenis. En onze vakanties in Sauerland waren ook uitermate genoeglijk. Ik vrees dat Marleen in haar leven wel meer avontuur had verwacht en ook had gewild, maar ik ben daar altijd een remmende factor in geweest. Zo niet dit joch tegenover mij dat naar de vloer keek en z’n hand door z’n haar streek, in een soort wanhoop. Hij zei iets wat op ‘pronkilsa’ leek en als ik later nog wel eens – om maar iets te noemen – met een hamer op mijn duim sloeg, dan gebruikte ik dat woord, zodat het een begrip in onze gelederen werd. Ik zag een woede in zijn houding maar vernielzuchtig was het niet. Het was als Pummy Bergholtz na die bal op de lat tegen Ajax, of toen ze het doelpunt van Henk Schouten afkeurden. Even een krachtterm om de batterij op te laden; meer betekenis had het niet.

Hij dronk die nacht twee biertjes en het heeft me later verbaasd dat in alles wat ik over Lee Harvey Oswald las altijd gezegd werd dat hij niet dronk en niet rookte. Sigaretten heb ik die nacht niet gezien maar de twee biertjes herinner ik mij levendig en ze smaakten hem goed, al bleef hij erbij dat Oud Bruin de kwalificatie ‘bier’ niet verdiende.

Ons lange gesprek ging alleen maar over politiek, over de maatschappij, over wat er veranderen moest. Ik kende die woorden omdat ze ooit thuis ook werden gesproken totdat de teleurstelling mijn vader overviel. Religie en onderwijs waren gereedschappen om de massa te onderdrukken. Kunst, cultuur en de ontwikkeling van de geest waren onderworpen aan commerciële uitbuiting. Het volk zou voortdurend gebukt gaan onder depressies, inflatie en speculatie en de verschillen tussen arm en rijk zouden alleen maar groter worden. De blabla van de communistische geest zoals die ook rondwaarde op de verjaardagen van het gezin waarin ik opgroeide in de naoorlogse jaren. Ik was er immuun voor geworden al kon ik er wel in meepraten. Mijn houding irriteerde Oswald niet; hij leek het zelfs prettig te vinden dat hij in mijn huis het spreekgestoelte mocht beklimmen en zich als een jonge Lenin – daar had hij iets van weg, ja – druk mocht maken over het kapitaal. Hij bevreesde me niet.

In de jaren na de moord op John F. Kennedy herinnerde ik me vaak nog flarden van ons gesprek en ik schreef ze dan steeds weer neer in het schrift. Ik geloof zelfs dat hij mij heeft verteld hoe hij zijn vrouw had ontmoet – zeker weet ik dat hij me zei dat haar ouders niet meer leefden en dat ze was opgevoed door een oom en een tante – maar de details daarvan zijn me helaas niet bijgebleven.

Hij vertrok toen het licht werd. ‘Dan kan ik misschien nog een uurtje slapen voordat ik aan de dag begin,’ zei hij en hetzelfde gold voor mij. Ik bracht hem tot de deur en daar schudde hij mij de hand. Ik herinner me de stevige grip en – nogmaals, dat is mijn herinnering – het moment dat hij zijn tweede hand daarbovenop legde als een soort dankjewel, want blijkbaar had het gesprek hem goedgedaan. Toen deed ik de deur achter hem dicht en keek door het raam hoe hij naar het pension liep. Daarna ben ik nog wat gaan slapen, hoewel ik moet zeggen dat zelfs die paar flesjes Oud Bruin me niet hielpen om weg te dromen.

De volgende dag – en dat moet maandag 4 juni 1962 zijn geweest – zag ik het gezin kort terug en ik heb toen nog even afscheid genomen. Oswald stootte zijn vrouw aan en daarop verscheen er bij haar een glimlach op het mooie gezicht alsof ook zij mij herkende. Misschien had hij mij alleen maar aangewezen als ‘de man van de melk’, maar dat leverde dan toch altijd nog een kleine dankbare blik van haar op. Ik aaide het hoofd van het kleine meisje en daarop gingen ze de loopplank over op weg naar hun nieuwe toekomst.

De woordenwisseling vanwege de bagage zou mij nooit zijn bijgebleven als die niet was gevolgd door het nachtelijke bezoek. Oswald maakte die nacht een onuitwisbare indruk op mij. Niet door wat hij zei, dat waren platgetreden paden van een toen al tot mislukken gedoemde ideologie, maar door wat hij was. Een fel jongmens met vuur in de ogen dat alleen maar in toom gehouden werd door een aangeleerde beschaving.

De SS Maasdam had een behouden vaart en ongetwijfeld waren de zeven koffers ook goed aangekomen in Hoboken, New Jersey op de Pier bij 5th Street. In het jaar dat volgde heb ik niet veel aan Lee Harvey Oswald of aan zijn gezin gedacht. Er waren veel koffers die naar Amerika moesten alsook koffers die teruggingen naar Europa. Ik kan met trots zeggen dat er nooit één is zoekgeraakt in al die jaren dat ik voor de Holland-Amerika Lijn werkte. Al is dat – in het licht van de geschiedenis – wellicht een feit dat er niet zoveel of zelfs niets toe doet.     